ဝီကီးပီးဒီးယား rkiwiki https://rki.wikipedia.org/wiki/%E1%80%A1%E1%80%93%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%AC MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter မီဒီယာ အထူး ဆွီးနွီးချက် အသုံးပြုလူ အသုံးပြုလူ ဆွီးနွီးချက် ဝီကီးပီးဒီးယား ဝီကီးပီးဒီးယား ဆွီးနွီးချက် ဖိုင် ဖိုင် ဆွီးနွီးချက် မီဒီယာဝီကီ မီဒီယာဝီကီ ဆွီးနွီးချက် တမ်းပလိတ် တမ်းပလိတ် ဆွီးနွီးချက် အကူအညီ အကူအညီ ဆွီးနွီးချက် ကဏ္ဍ ကဏ္ဍ ဆွီးနွီးချက် TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 6190 21908 2026-10-13T14:54:57Z Retkhaberi 224 Created page with "{{cleanup|date=23 Jul 2021}} [[File:LuxorTemple03.jpg|thumb|right|300px|[[Egyptian hieroglyphs]]]] လူမျိုးအသီးသီး၊ ဘာသာစကား အသီးသီးရို့မာ အများအားဖြင့် စာနန့်စာပီဟိကတ်တေ။ စာနန့်စာပီ မဟိရေ လူမျိုးငယ်တိမာ ဂုချိန်ခါ ကမ္ဘာပေါ်မာ ပြောပလ..." 21908 wikitext text/x-wiki {{cleanup|date=23 Jul 2021}} [[File:LuxorTemple03.jpg|thumb|right|300px|[[Egyptian hieroglyphs]]]] လူမျိုးအသီးသီး၊ ဘာသာစကား အသီးသီးရို့မာ အများအားဖြင့် စာနန့်စာပီဟိကတ်တေ။ စာနန့်စာပီ မဟိရေ လူမျိုးငယ်တိမာ ဂုချိန်ခါ ကမ္ဘာပေါ်မာ ပြောပလောက်ယောင် မဟိတော့ချေ။ စာပီသည် စာမှပေါ်ပေါက်လာရေ။ စာဟူစွာကား စကား၏သင်္ကေတဖြစ်ရေ အက္ခရာတိကို စုပေါင်းဖွဲ့စည်းလို့ စံနစ်တကျ စီစိုင်ရီးသား တင်မှတ်ထားရေ အမှတ်အသား ဖြစ်တေ။ ဒေမာ၊ ဗျည်း သရ အက္ခရာတိနန့် စုစည်းအပ်ရေ အရီးအမှတ်တိရာမက၊ တရုတ်လူမျိုး၊ ရှေးရှေးအီဂျစ်လူမျိုးရို့ သုံးသော ရုပ်ပုံသင်္ကေတတိက ဆင်းသက်လာရေ အရီးအမှတ်တိကိုပါ စာဟုခေါ်ရေ။ အဂု အကန်းရို့ လက်ဖျားချေတိဖြင့် စမ်းပနာ ဖတ်ရရေ အမှတ်ဖု ချေတိကိုလေ့ စာဟုပင်ခေါ်ရပေမည်။ စာကို သုခုမအရာမြောက်အောင် (ဝါ)အနုပညာသက်ဝင်အောင် ဖွဲ့စည်းစီရင်တီထွင်သော် စာပီဟု ဖြစ်လှာရေ။ စာမဖြစ်ပေါ်မီ စာပီမပေါ်ပေါက်နိုင်ပါ၊၊ တချို့ ဘာသာစကားတိမာ ရှေးရှီးအခါက စာဆိုပနာ မပေါ်ပေါက်သိမ့်ကေလည်း တေးခြင်းများ၊ ကဗျာလင်္ကာတိကို ဖွဲ့နွဲ့သီကုံးကာ စပ်ဆိုမှု ပြုကတ်တေ။ ယင်းကဗျာတိကို ကြားနာရသူတိက စိတ်မာ မှတ်သားလို့ ပြန်ပနာ ရွတ်ဆိုခြင်းနန့် တဆင့်တဆင့် လက်ကမ်းပျာ ကာလရှည်မြင့်စွာ မတိမ်ကော မပျောက်ပျက်ရယောင် ထိန်းသိမ်းထားနှိုင်ခကတ်တေ။ ယကေလေ့ မှတ်ဉာဏ်နန့်စကားသံမာသာ အခြီတည်ထားရေ ဒေအဖွဲ့အနွဲ့တိမာ သုခုမအင်္ဂါဖြင့် ပြည့်စုံစီကာမူ၊ စာပီဟု ခေါ်နှိုင်ဖို့မဟုတ်လီ။ ဒေအဖွဲ့အနွဲ့များ ပါဝင်ရေ ဘာသာစကားကို ပေ၊ ကျောက်၊ စက္ကူ၊ ဘိတ်ပြား၊ ကြီးပြား အစဟိစွာရို့မာ ထွင်းပနာ ရီးပနာ၊ ခြစ်လို့၊ ပုံဆွဲပနာ၊ ထုလို့၊ အစက်အကြောင်းချပနာ အမှတ် အသားတင်ကာ၊ စာဟု တီထွင်ပေါ်ပေါက်လာမှပင်၊ နှုတ်ဖြင့်သာ ရွတ်ဆိုဗျာယ် မှတ်ဉာဏ်ဖြင့်သာ ထိန်းသိမ်းခရရေ အဖွဲ့အနွဲ့ကဗျာလင်္ကာရို့စွာ စာပီအရာစုန်လီရေ။ စာဟိမှ စာပီဟိနှိုင်ဖို့ဆိုရေ အထက်က အယူအဆကို ငြင်းဆိုရေ ကေစိဆရာတိလည်း ဟိရေ။ စာဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ခြင်း မပြုနှိုင်ကေလေ့ အနုပညာသင်ဝင်ရေ အဖွဲ့အနွဲ့ ကဗျာတိကို စာပီဟုခေါ်နှိုင်ရေဟု ကေစိဆရာတိက ဆိုလီရေ။ သုခုမအရာမြောက်အောင်၊ အနုပညာ သက်ဝင်အောင် ဖွဲ့စည်းစီရင်သော စာမှရာ၊ စာပီအခေါ်ခံထိုက်တေဆိုရေ အယူအဆကို ဂုခေတ်မှပင် အတိက လက်ခံလှာကတ်တေ။ လောကုတ္တရာနန့်ဆိုင်ရေ စာစုကို စာပီဟုခေါ်ခရေ ခေတ်ကပင် လောကီနန့်ဆိုင်ရေစာစုများ ပေါ်ပေါက် ခေတ်စားလှာချိန်မာ စာပီဆိုရေ ဝေါဟာရ၏အနက်လည်း ပြောင်းခရလီရေ။ ယင်းအတွက်နန့် ဂုချိန်ခါ တရားစာစုတိကိုရာ စာပီဟု ခေါ်လေ့ မပြုကတ်ဘဲ၊ အနုပညာ သက်ဝင်ရေ စာမျိုးကိုလေ့ စာပီဟု ခေါ်ကတ်တေ။ ထိုကြောင့် 'စာပီသမိုင်း'ဆိုရေ စာအုပ်နာမည်ကို ကြားရသူရို့စွာ တရားစာပါဟိရေ ကျမ်းဂန်များပေါ်ပေါက်လှာပုံ အစိုင်အလာအကြောင်း စာအုပ်လှောက်ရာဟု မယူဆဘဲ၊ ရတုကဗျာ လင်္ကာနန့်တကွ စကားပြေအဖွဲ့ အမျိုးမျိုးရို့ ရီးသားပေါ်ပေါက်လှာပုံအကြောင်း စာအုပ်ဟု ချက်ခြင်း သိဟိနားလည်လာကတ်တေ။ သိုးဆောင်ရို့၏ အယူအဆမာ အနုပညာသက်ဝင်ရေ စာအရီးအသားကိုရာမဟုတ်၊ ထိုစာအရီးအသားကို ဝေဖန်ခွဲခြား၊ စိစစ် အကဲဖြတ်ပနာ အရသာခံစားမှုကို ပေါ်လွင်စီရေ အရီးအသားကိုလေ့ စာပီအရာအမာ သွတ်သွင်းထားရေ။ ဖွဲ့စည်း သီကုံးမှုမာ စကားသား အရွေးအချယ် အစီအစကြောင့် သုခုမအရာ မြောက်သည်၊ ဖတ်ရှုသူ၏ စိတ်နှလုံးကို လှုပ်ရှားထိခိုက်စီရေလို့ ဆိုနှိုင်သော စာမျိုးကို စာပီဟု အသိအမှတ်ပြုရပါဖို့။ စာပီလို့ ခေါ်ရဖို့ စာမျိုးမာ သိမ်ငယ်ရေ စဉ်းစားစိတ်ကူးနည်း၊ ညံ့ဖျင်းသော အယူအဆ အကြည့်အမြင်မျိုးကို ပယ်ပနာ၊ တင့်ရေကြည်နူး အံ့ဩဖွယ်ရာသော အရီးအသား ပါဟိရုံမျှမက ဖြောင့်မတ်တည်ကြည်လို့ သမာဓိပြည့်စုံရေ စိတ်ထားမျိုးကို ပါဟိစီရရေ။ စာပီလို့ ယေဘုယျအနိန်နန့် ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုကတ်ကေလေ့ စာပီကို ကဏ္ဍခွဲခြားရန် မလွယ်ချင့်ပါ၊၊ စာပီ အမျိုးမျိုး ဟိရာ တချို့တရားစာတိ၊ တချို့သမိုင်းစာတိ၊ တချို့မိန့်ခွန်းများ၊ တချို့သိပ္ပံအကြောင်းရပ် စာတိစွာ သုခုမအင်္ဂါနန့် ပြည့်စုံလို့ ယင်းရို့ကိုလည်း စာပီအသိုက်အအုံမာ ထည့်သွင်းပီးရပါဖို့။ သဘောအားဖြင့် စာပီအမျိုးမျိုးကို ကဏ္ဍ ခွဲရဖို့ဆိုကေ တရားစာပီ၊ သဘာဝတ္ထဗေဒအရ လောကကြီးကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်သော စာပီ၊ ကဗျာလင်္ကနန့် ပြဇာတ် စာပီ၊ သမိုင်း စာပီ၊ အဟောအပြောစာပီ၊ ဝေဖန်အကဲဖြတ်မှုစာပီနန့် စိတ်ကူး (ဝါ) စိတ်ကွန့်စာပီဟု ခွဲခြားနှိုင်ရေ။ သိုးဆောင်းရို့၏ စာပီသည် ရှေးနှစ်ပေါင်း ၂၄ဝဝ ခန့်ကစပနာ ပေါ်ပေါက်ထွန်းကားခရေ ဂရိစာပီမှ သက်နွယ်ခရေ။ ဂရိစာပီမာ တရားစာပီနန့် စိတ်ကူးယိုင်(ဝါ) စိတ်ကွန့်စာပီမျိုးရို့မှအပ ဖော်ပြခသော် စာပီမျိုး အစုံပါဝင်ခလီရေ။ စာပီမှန်သမျှကို နည်းအမျိုးမျိုးဖြင့် ခွဲထားနိုင်လီရေ။ လူမျိုးအလိုက်၊ ဘာသာစကားအလိုက် ခွဲခြားနိုင်ရေ။ ဒေစွယ်စုံကျမ်းမာ ကနိန်ဒါစာပီ၊ ဂရိစာပီ၊ ဂျာမန်စာပီ၊ အိန်းဂလိချ်စာပီ၊ စပိန်စာပီ၊ မြန်မာစာပီ စသည်အနိန်နန့် လူမျိုးနိုင်ငံ၊ ဘာသာစကားအလိုက် ခွဲခြားကာ စာပီအမျိုးမျိုးကို ဖော်ပြထားရေ ဆောင်းပါးတိ မြောက်မြားစွာ ဖတ်ရှုနှိုင်ရေ။ ခေတ် အလျောက်လည်း စာပီကို ခွဲခြားနိုင်ရေ။ သိုးဆောင်းစာပီမာ ရှီးခေတ်စာပီ၊ အလယ်ခေတ်စာပီဟု ခွဲခြားနိုင်ရေ။ စာပီအချင်းချင်း နှိုင်းရှည့်လို့ စာပီနှိုင်းရှည့်မှုပညာဟု ပညာတရပ် အဖြစ်နန့်လည်း ဟိလီရေ။ ဖွဲ့စည်းသီကုံးမှုကို အခြီခံထားလို့ ဖွဲ့နည်းကို ခွဲခြားကာ၊ ကဗျာ၊ စကားပြေ၊ ပြဇာတ်၊ စာမွန်စရေဆောင်းပါးတိကိုလည် ဒေစုံစွယ်ကျမ်းမာ တွိရပေမည်။ စာပီမာ ထင်ရှားကျော်စောသော အရှိတိုင်း၊ အနောက်တိုင်း စာရီးဆရာကြီးတိနန့် ကမ္ဘာလောက် ကျော်ကြားခသော စာပီတိကို သီးသန့်လို့လည်း ဒေကျမ်းမာ ဖော်ပြပါဟိရေ။ <ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၃)</ref> စာနန့်စပ်လျဉ်းသော စကားကို ပြောဆိုခကေ စာအကြောင်းကို ရီးသားမည်ဟိရေ် `စာ´ဟု တလုံးတည်း မရီးဘဲ `စာပီ´ဆိုပနာသာ [[ပေ]]နန့်တွဲပြီးကေ ပြောလီ့ပြောထ ရီးလေ့ရီးထ ဟိကတ်တေ။ စာပီဟု ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲ၊ ရီးသားမှ ပြည့်စုံရေလို့ ထင်မှတ်ကတ်တေ။ စာပီကဏ္ဍနန့် ပတ်သက်ပြီးကေ လောလောဆယ် လွယ်စွာက စာပီပညာသျှင်စာရင်း မှတ်တမ်းတင်စွာဖြစ်တေ။ ခေတ်အလိုက် ပိုင်းပြီး သုတစာပီ၊ ရသစာပီဆိုပနာ ခွဲနှိုင်ရေ။ ဧနီရာမာ ခေတ်အဆက်ဆက် စာပီတိကို [[ပုဂံခေတ်]] ၊ [[ပင်းယခေတ်]] ၊ [[အင်းဝခေတ်]] ၊ [[တောင်ငူခေတ်]] ၊ [[ညောင်ရမ်းခေတ်]] ၊ [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]] ပိုင်းပြီး ပြုစုခသော စာဆိုတော်များ [[အတ္ထုပ္ပတ္တိ]]၊ မြန်မာစာပီသမိုင်းတိမာ တော်တော် ပြည့်ပြည့်စုံစုံ ပါယားပါယာ။ နောက်ပိုင်းမာလေ့သော့ မလိခ၏ မြန်မာဝထုအညွှန်းရို့မာလည်း တော်တော် ပါယားသားပါ။ ဧနီရာမာ '''လွတ်လပ်ရီးရယား နောက်ပိုင်း ကျော်ကြားလတ် သုတ ရသ စာပီပညာများ'''ကို နှစ်အလိုက် ကြိုးစားပြုစု မှတ်တမ်းတင် လားပါဖို့။ == သုတစာပီ == သုတစာပီမာမူ စာရီးဆရာသည် သူသိရေ အကြောင်းအရာ၊ သူသိရေ ပညာဗဟု သုတရို့ကို သူသိရေအတိုင်း တင်ပြရေ။ ယင်းခါ စာဖတ်သူစွာ အသိပညာကိုလေ့သော့၊ ဗဟုသုတ အမျိုးမျိုးကိုလေ့သော့ ရဟိရေ။ ဆောင်းပါး၊ စာတမ်း၊ အတ္ထုပ္ပတ္တိ၊ ကျမ်း အစဟိစွာရို့စွာ သုတစာပီမာ အကျုံးဝင်ရေဟု ဆိုရပါဖို့။ ယင်းအပြင် ဗဟုသုတကို တင်ပြလိုရေ ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့်ရီးသော ပညာပီး ကဗျာတိစွာလည်း သုတစာပီမာ ပါဝင်ရေဟု ဆိုရ ပါဖို့။ သုတစာပီကိုရီးရာမာ တခါတရီ စာရီးဆရာသည် သူသိရေ အသိပညာ၊ သူသိရေ ဗဟုသုတရို့ကို စာဖတ်သူရို့ လက်ခံချင်လာယောင် သူ့စေတနာနှောဗျာယ် ဖျောင်းသွီးဆောင်လို့ ရီးတတ်စွာလေ့ ဟိရေ။ ယင်းခါ စာဖတ်သူစွာ ပညာဗဟုသုတ ရရေအပြင် နှစ်သက် ခြင်းလည်း ဖြစ်ရရေ။ ထိုစာမျိုးကို သုတစာပီမာ ထည့်သွင်းနှိုင်ရေ ဆိုကေလည်း ရသသဖောနှောနေသဖြင့် ပညာသျှင်တချို့က သုတ ရသစာပီဟု ဆိုကတ်ရေ။ <ref>မင်းယုဝေ - မြန်မာ အချေသူငယ် သုတစာပီ</ref> သုတ= knowledge (မသိသိမ့်ရေ အချက်အလက် ပညာရပ် ကိုရှင်းလင်းအသိတိုးစေတာ) သတ်သတ် ရီးရေစာ == ရသစာပီ == ရသစာပီမာ စာရီးဆရာသည် သူသိရေ၊ သူခံစားမိသော အကြောင်းအရာရို့ကို အခြီ ခံပြုပနာ သူ့စေတနာကို အဓိကထားရေ သူ့စိတ်ကူးဉာဏ်လို့ဆိုရေ ဆီးရောင်စုံဖြင့် ရီးခြယ် ရေ။ ယင်းခါ စာဖတ်သူစွာ စာရီးဆရာ၏ စိတ်ကူးဉာဏ်တန်ခိုးကြောင့် ဝမ်းသာခြင်း၊ သနားခြင်း၊ အားတက်ခြင်း၊ ရဲရင့်ခြင်း၊ အံ့ဩခြင်း၊ ချစ်ခင်မြတ်နိုးခြင်း၊ စက်ဆုပ်ခြင်း၊ ချီးကျူးခြင်း၊ ကဲ့ရဲ့ ခြင်းလို့ဆိုရေ ရသ အတွိအကြုံကို ရဟိရေ။ ဝထု၊ ကဗျာ၊ ပြဇာတ်၊ ပုံပြင် အစဟိစွာရို့စွာ ရသစာပီမာ အကျုံးဝင်ရေဟု ဆိုရပါဖို့။<ref>မင်းယုဝေ - မြန်မာ အချေသူငယ် သုတစာပီ</ref> ရသ= ခံစားမှု feeling တခုခု ဖြစ်ပေါ်ခံစားစီရေစာ == ကိုးကား == <references/> {{wiktionary}} [[Category:စာပီ]] [[Category:အနုပညာ]] [[Category:ဘာသာစကား]] ac88kwee1kx8msc7a21xvd406nrgzgk 0 6191 21909 2026-10-13T15:12:06Z Retkhaberi 224 Created page with "[[File:Fairy Tales (Boston Public Library).jpg|thumb|မိခင်ဖြစ်သူမှ အချေအား ဖတ်ရှုပြနီပုံ သရုပ်ဖော်]] == အချေစာပီ == ဥရောပတိုက်မာ ပုံနှိပ်စက် မပေါ်မီကပင် အချေသူငယ်များအဖို့ စာအုပ်စာတမ်းများ ဟိခရေ။ အဲလဖရစ်နန့..." 21909 wikitext text/x-wiki [[File:Fairy Tales (Boston Public Library).jpg|thumb|မိခင်ဖြစ်သူမှ အချေအား ဖတ်ရှုပြနီပုံ သရုပ်ဖော်]] == အချေစာပီ == ဥရောပတိုက်မာ ပုံနှိပ်စက် မပေါ်မီကပင် အချေသူငယ်များအဖို့ စာအုပ်စာတမ်းများ ဟိခရေ။ အဲလဖရစ်နန့် အဲလကွင်ရို့၏ ဂျင်စတာ ရိုးမနိုးရမ်ခေါ် စကားထာ များ၊ သင်ခန်းစာတိ၊ အီစွပ်၏ ဒဏ္ဍာရီပုံပြင်များ အစဟိစွာ ရို့ကို အသက်စိကေချေကြီးရေ အချေ ဖတ်ရှုကြလေ ရေ။ ထိုစာအုပ်တိမာ အထက်တန်းကျသော စာကြီးပီကြီး များ မဟုတ်စီကာမူ ယင်းရို့ကို ဖတ်ရှုသဖြင့် အချေစွာ လူ့အကြောင်း လူ့လောကသမိုင်းတိကို သိမြင်နိုင်လေ ရေ။ ယင်းနောက်မာ ပေါ်ပေါက်ခရေ ဂျွန်ဗန်ညင်၏ 'ကလေသျှေတိနန့် ကလိန့်မေသျှေများအဖို့ စာအုပ်'နန့် 'အချေအဖို့ ကျွန်းရွာ ဘွဲ့တေးကဗျားများ'စွာ အချေ တိကို သဘာဝနန့်မိတ်ဆက်ပီးရေပြင်၊ ကောင်းမြတ်တေ ကိုယ်ကျင့် တရားတိကိုလည်း မျိုးစိချပီးလီရေ။ အချေ သူငယ်တိစွာ ကလေသျှေဖြစ်စီ၊ ကလိန့်မေသျှေဖြစ်စီ၊ ကဗျာလင်္ကာတိကို ရိုးရိုးစကားပြေတိထက် ပိုပြီးကေ နှစ်သက်ကတ်တေ။ ထိုကြောင့် အချေတို့အကြိုက် စရိုက်ကိုလိုက်လို့ မိခင် တိစွာ သားငယ်သမီးသျှေတိကို ချော့မြှူရေအခါ၊ ထွေရာ လေးပါး စကားတိဖြင့် မဟုတ်ဘဲ အချေချော့ကဗျာများ တေးခြင်းဂီတတိနန့်သာ ချော့မြှူကာ အိပ်ဆီးကို ပီးဗလင့့် ဟိရေ။ စာရီးဆရာတိစွာလေ့ အချေတို့အတွက် စာစပ်မည် ရီးဖို့လို့ ရည်ရွယ်လိုက်ရေအခါ၊ သူရို့ ကိုယ်တိုင် အချေနန့်အတူ ရောနှောပျော်ရွှင်နီပိုင် စိတ်ကူးပြီးမှ၊ တိရစ္ဆာန်ကျီးငှက်အချေအကြောင်း၊ အပင်၊ ရီမြီ၊ တောတောင်၊ အာကာသ စရေ ဩကာသလောက ကြီးအကြောင်းရို့ကို အချေတို့ ဉာဏ်အမြင်မှီနိုင်သလောက် မျက်စိထဲမာ ပေါ်လှာအောင် သုတိသံ သာသာဖြင့် ရီးစပ် လေ့ဟိရေ။ ရှီးရိုးပုံပြင်တိမာ အချေစာပီပေါက်ဖွားရာ အရင်း မူလဖြစ်တေဟု ဆိုနှိုင်လီရေ။ ယင်းရို့မာလည်း ရှီးလူကြီး များ ပြောကြားလိဟိရေ ငလက်မပုံ၊ မောင်အကြီးပုံ၊ ရွှီယုန် နန့်ရွှီကျား သက်ငယ်ရိတ်လား၊ ကြက်မကြီးနန့် ကြက်ချေ၊ စင်ဒရဲလား(စန္ဒမာလာ)၊ စနိုးဝှိုက်နန့် လူပုချေ ခနစ်ဖော် အစဟိစွာရို့ ဖြစ်ရေ။ ဒေပုံချေတိမာ ဇာခါမျှမရိုးနိုင်ပဲ ဟိရေအပြင်၊ ငယ်ရွယ်ရေ အချေသူငယ်များအဖို့ မှတ်သား အတုယူနှိုင်ရေ သင်ခန်းစာတိလည်း ပါဝင်ရေ။ ကဗျာ တိမာလေ့ အချေစာပီမာ အကျုံးဝင် ဗျာယ်ဟိပြီးကေ၊ ယင်း ရို့မာ ဖိုးလမင်း၊ ကြောင်နန့် ကြွက်၊ ကြောင်ကြီး မြီးတံတို၊ ဝါဆိုဝါခေါင်၊ ဥပုသ်စောင့်၊ ပက္ခဒိန်၊ တောက်တဲ့ အစဟိရေ ရို့ ဖြစ်ရေ။ အိန်းဂလိချ်စာပီမာကား အချေ ကဗျာများစွာ ဟိလီရာ 'ဂူစီဂူစီဂင်ဒါ၊' 'ခြောက်ပဲနိတေးခြင်း၊' 'ဂျက်ဟော်နာ အချေ' 'အကန်းကြွက်အချေသုံးကောင်' အစဟိရေ ကဗျာ အချေမာ အချေတိ နှုတ်ဖျားမာ သီးနီသောကဗျာများ ဖြစ်လီရေ။ သိမှတ်ဖွယ်ရာအဖြစ်ဖြာဆိုရေ စာအုပ်အချေမာ အချေသူငယ်များအဖို့ မိတ်ကောင်းဆွေကောင်းတိနန့် တူလေ ရေ။ မိတ်ဆွီသူငယ်ချင်းရို့သည် ကိုယ်ရို့နန့်နီးစပ်ရာ အကြောင်းအရာများ အားလုံးကို ဖေါက်သည်ချသဖြင့် သိဟိ နိုင်ပိုင်၊ စာအုပ်တိထဲမာ ရီးသားထားရေ ထူးခြားရေ အကြောင်းအရာများ၊ နုယဉ်ဆန်းသစ်ရေ အတွေးအခေါ်များ၊ အဖိုးတန် အကြံဉာဏ်များကို တဆင့်တဆင့် ရဟိသဖြင့် ဗဟု သုတ ကျယ်ပြန့်လာနိုင်လီရေ။ အချေသူငယ်တိ၏ ပင်ကိုအသိဉာဏ်ကို ထိုထို စာအုပ်အချေမှ အကြောင်း အရာရို့က ထပ်လောင်းပနာ ပိုပြီးကေထက်သန်အောင် ပြုပျင်ပီး ရေ။ လောကကြီးအကြောင်းကို ကိုယ်တွိ မဆည်းပူးနိုင် သိမ့်ခင် အချေသည် စာတွိ့ဖြင့် ကကောင်း သိ နားလည်လာနှိုင်ရေ။ အချေတစ်ယောက်ချင်းစီ တစ်ယောက်ချင်းစီမာ အကြိုက်တမျိုးစီ ဟိကတ်တေ။ တချို့အချေက သဘာဝဆန်သော ပုံပြင်ကဗျာတိကို ကြိုက်လို့ တချို့က ရဲရင့်ရေ အဖြစ်သနစ် မျိုးကို ဖော်ပြသောပုံများ တနည်း သူရဲကောင်းများအကြောင်း ကို ကြိုက်ပြီးကေ၊ တချို့ကလေ့ ဆစ္ဆီ၊ သဆီသူရဲအစဟိစွာရို့ ပါဝင် သော ထိတ်လန့်စရာ အံ့ဩဖွယ်ရာပုံမျိုးကို ကြိုက်လီရေ။ စာအုပ်တိမာလေ့သော့ သူရို့အကြိုက်ကိုလိုက်လို့ အမျိုးမျိုး အဖုံဖုံ ရီးသားထားရေ။ အချေတို့၏ စိတ်ဓာတ်ကို သိမ်းသွင်းသော စာအုပ်တိမာ များရေအားဖြင့် ဒဏ္ဍာရီပုံပြင်များ၊ ထုံးဟောင်း ပုံပြင်တိနန့် ရှီးရိုးပုံပြင်များ ဖြစ်လီရေ။ ပသီပုံပြင်တိမာ နာမည်ကြီးသလောက်လည်း စာဖတ်သူတိကို သိမ်းသွင်းနိုင် လီရေ။ ယင်းရို့ကို ဖတ်လိုက်ကေ စာဖတ်သူ ကိုယ်တိုင် ဆန်းကြယ်လှရေ တတိုင်းတနိုင်ငံသို့ ရောက်နီဘိပိုင် စိတ်မာ ထင်မြင်လာတတ်ရေ။ ရောမနန့်ဂရိရို့၏ ထုံးဟောင်းပုံပြင်များမာ အိုလင်းပတ် တောင်ထက်မာ စံမြန်းသော ဇုနတ်မင်းနန့်တကွ နတ်သား နတ် သမီးတိ၏ ဘဝစခန်းကို ဆန်းပြားဖွေနှည် စာမွန်ရည်ဖြင့် တင်ဆက်ထားလီရာ၊ ဖတ်ရသူ၏ စိတ်မာ သာဓိနမင်းကြီးကို တာဝတိံရာမှ သိကြားမင်းက နတ်ရထားဖြင့်ပင့်လားပနာ နတ် လောကကို လှည့်လည်ပြနေဘိပိုင် ထင်ရလီရေ။ ဒေ ဂရိထုံးဟောင်းပုံပြင်များမာ ပါဝင်ရေ နတ်သားနတ်သမီး များအကြောင်းကို အချေ အလွန်နှစ်သက်ကတ်တေ။ အချေ အရွယ်သည် မည်စွာကိုမဆို ပြောကေ ယုံလွယ်မှတ်လွယ် အာရုံစိုက်လွယ်သောအရွယ်ဖြစ်ပနာ ဒဏ္ဍာရီပုံပြင်တိကိုပင် အဂေါင့်ထင်ကာ ဖတ်ချင်သော ဝါသနာ၊ နားထောင်ချင်သော ဆန္ဒများ တဖွားဖွား တက်ကြွလှာတတ်ရေ။ ဝထုများမာလည်း အချေအတွက် 'တွမ်ဗရောင်းရေ ကျောင်းသားဘဝ'၊ 'ဟပ်ကယ်ဗဲရီဖင်း၏ စွန့်စားခန်းများ'၊ 'ရောဗင်ဆန်ကရူးဆိုး'၊ 'ဂါလီဗါ၏ခရီးစိုင်'၊ 'အေမီနန့်အချေ စုံထောက်များ' အစဟိရေ ဝထုများ အပြင်၊ 'ဝမ်းဘဲအချေပီတာ' အစဟိရေ လွယ်ကူရေ ပုံတိုအချေ မကန်မဝှန် ဟိပေ ရေ။ ဒေပုံတို အချေမာ အချေနားလည်နှိုင်ရေ စကားလုံးတိနန့် ရီးထားလို့ ပုံနန့်ဆီလျော်သော အရုပ်တိကို ဆီးရောင်စုံဖြင့် ပုံနှိပ်ထားရာ၊ ရူပါရုံဗန်းပြပြီးကေလျှင် အချေ များစိတ်ကို သိမ်းသွင်းထားလီရေ။ အချေအရွယ်သည် အရုပ်နန့်အဖော်လုပ်ကာ ပျော်ရရေအရွယ် ဖြစ်ရေအတိုင်း၊ အရုပ်ဆိုကေ မကြည့်ရ မနီနှိုင်၊ မကိုင်ရ မနီတတ်အောင် စွဲစွဲလမ်းလမ်း အာသာဟိတတ်ရပြီးကေး၊ သူရို့နှစ်သက်ရေ အရုပ်ကားတိကို ပုံပြင်ကဗျာရို့၏ အဓိပ္ပာယ်ပေါ်မှုနန့် အချေစိတ်ကြိုက်အတွက် စာအုပ်တိမာ ထည့်သွင်းပီးရ လီရေ။ အချေအား သူရို့၏ အမျိုးသားသမိုင်းကို နားလည် ထားစီရန် အချေအတွက် သမိုင်းပုံပြင် စာအုပ်တိ လည်း ဟိလီသိမ့်ရေ။ ယင်းစာအုပ်တိကို ပုံဝထုသဖောတနည်း ပြဇာတ်သဘောနန့် ရီးသားထားတတ်ကတ်ရေ။ ပမာအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံသမိုင်းကို စိကေချေ သိထားစီရန် အတွက် ကျန်စစ်သား၊ နော်ရထာမင်းစော၊ နတ်သျှင်နောင် အစဟိစွာရို့၏ အကြောင်းတိကို ပုံဝထုပိုင် လွယ်ကူ ရှင်းလင်းရေ စကားလုံးရို့နန့် ရီးသားထားလီရေ။ ယင်းအပြင် မထီးတူမ သမ္ဘူလပြဇာတ်၊ ဝက်ဝံမင်းသားပြဇာတ် အစဟိရေ ကိုယ်ဟန်လက်ဟန် အမူအရာနန့် ပြောပြနိူင်ရေ၊ တနည်းလည်း အချေကိုယ်တိုင် ဇာတ်ကောင်များအနေ နန့် ပါဝင်ပြီးကေ သဏ္ဌာန်လုပ် သရုပ်ဖော်ကာ ကပြနိူင်ရေ ပြဇာတ်စာအုပ် တိလေ့ ဟိလီရေ။ အချေကို ဖျော်ဖြီရန် အင်္ဂလန်ပြည်မာ အချေစာအုပ် တိကို ၁၇၄၄ ခုနှစ်မာ အဦးဆုံး ထုတ်ဝီခသူမာ ဂျွန်နျူးဗဲရီ ဆိုသူ ဖြစ်ရေ။ ယကေလေ့ ဥရောပတိုက်မာ ဒဏ္ဍာရီပုံပြင်တိကို ၁၆၉၇ ခုနှစ်မာ အဦးဆုံးရီးသားလို့ ထုတ်ဝီခသူမာ ပြင်သစ် နိုင်ငံမှ ချားပဲရိုးဆိုသူ ဖြစ်တေ။ သူစွာ ပြင်သစ်ဘုရင် ၁၄ ဆက်မြောက်လူဝီ လက်ထက်မာ စွံသော ဒဏ္ဍာရီ ပုံပြင်တိကို ရီးသားထုတ်ဝီခရေ။ သူစွာ စင်ဒဝံ့လား (စန္ဒမာလာ)၊ မုတ်ဆိတ်ပြာနန့် ဖိနပ်ကြီးနန့် ကြောင်ချေ အစဟိရေပုံတိုအချေကို ပြင်သစ် ဘာသာမှ အိန်းဂလိချ်ဘာသာ သို့ ပြန်ဆိုခလေရာ၊ အိန်းဂလိချ်စာတတ် အချေပင် ပြင်သစ် အချေနည်းတူ ထိုပုံပြင်တိကို အသည်းစွဲ ဖြစ်နီကတ်တေ။ ယင်းရို့ကို မြန်မာဘာသာသို့လည်း ပြန်ဆိုထားပြီဖြစ်ရာ မကြာ မီ အထဲ မြန်မာ့အချေစာပီ မြှင့်တင်ရီးအတွက် ပုံပြင် များ၊ ကဗျာများ၊ ပြဇာတ်များ၊ အမြောက်အမြား ပေါ်ထွက်လှာ ဖွယ်ရာ အကြောင်း ဟိလီရေ။ အချေ၏ စာရိတ္တဗလ ကောင်းမွန်စီရန် အခြီခံသော ပုံအချေကို နာမည်ကျော် အချေပုံ ပြောဆရာမ မရီယာ အက်ဂျဝပ်က မကန်မဝှန် ရီးသားထုတ်ဝီခရေ။ သူ၏မိတ်ဆွီ သောမတ်ဒေးသည် ရူးဆိုး၏သဘောတရား တိကို မှီငြမ်းပြုပနာ အချေပုံပြင် စာအုပ်တိကို ကြိုးကြိုးပမ်းပမ်း ရီးသားထုတ်ဝီခရေ။'ဆင်းဖို့နန့်မားတန်' နာမည်ဟိ အချေအဖို့ ပုံပြင်မာ သောမတ်၏ ကောင်းဘီယက် လက်ရာ ဖြစ်ပနာ ထင်ရှားလှလီရေ။ သောမတ်သည် အချေအဖို့ ပျော်တော်ဆက်စာအုပ် များရီးရာမာယင်း၊ သနားစရာကောင်း ရေ ပုံပြင်များရီးရာမာယင်း၊ ထူးချွန်သူ ဖြစ်လီရေ။ သောမတ်ပိုင် ပါရမီအထုံ ပါလာရေ အချေကဗျာ စာရီးဆရာတိမာ အန်းနန့်ဂျိန်းတေလာ ညီအေးမရို့ဖြစ်ရေ။ သူရို့၏ လက်ရာ ဖြစ်ရေ 'မှိတ်တုတ် မှိတ်တုတ် ငယ်သော ကြယ်'ဆိုရေ ကဗျာအချေတပုဒ်တည်းနန့်ပင် သူရို့၏ ကဗျာစွမ်းရည်ကို ကောင်းစွာ ချိန်ဆနိုင်လီရေ။ <ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁)</ref> == ကိုးကား == <references/> [[Category:စာပီ]] [[Category:အချေစာပီ]] hynfd3u7ysl99bd3dbtrkmizduxqzjd 0 6192 21910 2026-10-13T15:16:41Z Retkhaberi 224 Created page with "[[File:Essais Titelblatt (1588).png|thumb|''Michel de Montaigne'' ၏ စာစီစာကုံး]] စာစီစာကုံးဆိုစွာမာ ကိုယ့်ရီးသားလိုရေ အကြောင်းအရာကို ဂေါင်းစိုင်နန့်ကိုက်ညီယောင် ရီးသားခြင်းကို ခေါ်ဆိုရေ။<ref name=":0">{{Cite Encyclopedia of Hla Tha Mein|title=စာ..." 21910 wikitext text/x-wiki [[File:Essais Titelblatt (1588).png|thumb|''Michel de Montaigne'' ၏ စာစီစာကုံး]] စာစီစာကုံးဆိုစွာမာ ကိုယ့်ရီးသားလိုရေ အကြောင်းအရာကို ဂေါင်းစိုင်နန့်ကိုက်ညီယောင် ရီးသားခြင်းကို ခေါ်ဆိုရေ။<ref name=":0">{{Cite Encyclopedia of Hla Tha Mein|title=စာစီစာကုံး}}</ref> အကြောင်းအရာ တရပ်ကို ထင်ရှားပေါ်လွင်အောင် ကျပန်း ရီးဖွဲ့ထားရေ စာပင်ဖြစ်တေ။ ရီးသူ၏ အမြင်အတွိ၊ အသိနန့် အတွေးအယူအဆရို့ကို ဖော်ထုတ်ပြရရေ။ ကိုယ်ပိုင်စကားပြေ အရီးအသားဖြင့် အတတ်နိုင်ဆုံးဖတ်ကောင်းယောင် ကြိုးစားရခြင်း ဖြစ်တေ။<ref name=":1">ဦးရဲဝေ(မြန်မာစာ)၏ စာစီစာကုံးအရီးအသား</ref> ==စာစီစာကုံး (Essay)== သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ စီကုံးရီးသားထားရေစာကို စာစီစာကုံးဟု ခေါ်ရေ။ စာစီစာကုံးတခုမာ နိဒါန်း၊ စာကိုယ် နန့် နိဂုံး ဆိုပနာ အပိုင်းသုံးပိုင်း ပါဝင်ရေ။ သီးသန့်အကြောင်းအရာ တခုနန့်ပတ်သက်ပနာ စာကြီးပီကြီးဟန်မပါဘဲနန့် ရိုးရိုးချေ အတိုအကျိုင်းအားဖြင့် ရီးသားတင်ပြသော စာစီကုံးမူတရပ် ဖြစ်တေ။ သဘောသကန်ကို သရုပ်ပေါ်လွင်ရုံမျှဖြစ်တေ။ မွန်တိမ်းစာစီစာကုံး(၁၀၅၈-၉၅)၊ ဘေကူးစာစီစာကုံး(၁၅၉၇) ရို့မာ စောစွာပေါ်ပေါက်သော စာစီစာကုံးတိဖြစ်တေ။ ရီးသားသူ၏ ရှင်းလင်းတင်ပြချက်နန့် ရည်ရွယ်ချက်ပေါ်လွင် ထင်ရှားကေ လောက်ငှပျာလို့ ယူဆကတ်တေ။ အစမ်းစာဆိုပနာပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ စာတမ်းစာဆိုပနာပင်ဖြစ်ဖြစ် တချို့က ခေါ်တွင်ကတ်တေ။<ref name=":0" /> ==စာစီစာကုံး ရီးသားရာမာ သတိထားရဖို့ အချက်တိ== #ဂေါင်းစိုင်နန့် ကိုက်ညီရဖို့။ #ဂေါင်းစိုင်နန့် ကိုက်ညီသော ရီးဟန် ဟိရဖို့။ #ပီးထားရေ ပုံကြမ်းအချက်နန့် ကိုက်ညီရဖို့။ #[[စာလုံးပေါင်း]] [[သတ်ပုံ]] မှန်ကန်ရဖို့။ #[[ဝါကျ]]ဖွဲ့ထုံး မှန်ရဖို့။ #စကားပြောဟန်ဖြင့် ရီးသားခြင်းကို ရှောင်ရဖို့။ #မတိုလွန်း၊ မရှည်လွန်းသော အတိုင်းအတာ ဟိရဖို့။<ref name=":1" /> ==ကိုးကား== [[ကဏ္ဍ:စာပီ]] [[ကဏ္ဍ:စာစီစာကုံး]] sdy60165vh813lqsqi72ht3vw6tg441 0 6193 21911 2026-10-13T15:31:46Z Retkhaberi 224 Created page with "{{short description|Type of traditional narrative}} {{ဒဏ္ဍာရီ}} '''[[လင့်ခ်အင်န်|ဒ]]ဏ္ဍာရီ ({{lang-en|myth}})''' သည် ရိုးရာအစိုင်လာယုံကြည်မှု အမျိုးအစားဖြစ်ပနာ ပြောရိုးစဉ်ဆက်ဟိရေ ဇာတ်လမ်းများ (သို့) ပုံပြင်များပါဝင်ရေ။ အခြီ..." 21911 wikitext text/x-wiki {{short description|Type of traditional narrative}} {{ဒဏ္ဍာရီ}} '''[[လင့်ခ်အင်န်|ဒ]]ဏ္ဍာရီ ({{lang-en|myth}})''' သည် ရိုးရာအစိုင်လာယုံကြည်မှု အမျိုးအစားဖြစ်ပနာ ပြောရိုးစဉ်ဆက်ဟိရေ ဇာတ်လမ်းများ (သို့) ပုံပြင်များပါဝင်ရေ။ အခြီတကျတည်ဟိပြီးဖြစ်တေ ဇာတ်လမ်းပုံပြင်များ (သို့) [[ဇာစ်မြစ် ဒဏ္ဍာရီ]]တိကဲ့သို့သော အကြောင်းအရာများစွာလူမှုအဖွဲ့အစည်းတရပ်မာ အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍအဖြစ် ပါဝင်ရေ။ ဒဏ္ဍာရီများမာပါဝင်ရေ ဇာတ်ကောင်တိမာ နတ်များ (gods)၊ နတ်နန့်လူ ပေါင်းဖက်မှုမှ ဆင်းသက်လာကတ်တေ နတ်လူများ (demigod - နတ်တပိုင်း လူတပိုင်း) (သို့) လူစွမ်းအားရှင်ပုဂ္ဂိုလ်များ ဖြစ်ကတ်တေ။{{sfn|Bascom|1965|p= 9}}<ref name="mythfolk">"myths", ''A Dictionary of English Folklore''</ref><ref name = oflaherty>{{cite book|last =Doniger O'Flaherty|first = Wendy|quote =I think it can be well argued as a matter of principle that, just as 'biography is about chaps', so mythology is about gods.|page = 19|title = Hindu Myths|url = https://books.google.com/books?id=Af7TFlN5hmsC&lpg=PP1&pg=PA19#v=onepage&q&f=false|date =1975|publisher = Penguin|isbn =978-0-14-044306-6}}</ref> ရံဖန်ရံခါမာ တယောက်ယောက်သည် တခုခု၊ တစ်တိုင်သားဖွဲ့၏ ဂေါင်းဆောင်တိပင်ဖြစ်ပါ့စီ ပုံမှန်နိစဉ်လှုပ်ရှားကတ်တေ လူသားတိနန့်ဆိုင်ရေ ဇာတ်လမ်းပုံပြင်တိကို ဒဏ္ဍာရီနန့်မတူသော ''ရာဇဝင်ပုံပြင် (legend)'' တိထဲ့သို့ ထည့်သွင်းကတ်တေ။ ဒဏ္ဍာရီတိကို အုပ်ချုပ်သူတိ၊ ဘာသာရီးဂေါင်းဆောင်တိက တနားတခါဆိုပိုင် မှန်ကန်ကြောင်းထောက်ခံအတည်ပြုကြကာ ထိုဒဏ္ဍာရီများစွာဘာသာတရား၊ ယုံကြည်သက်ဝင်မှုတိနန့် တတက်ကပ် ပတ်သက်ဆက်နွယ်ကတ်တေ။{{sfn|Bascom|1965|p= 9}} အဂယင့်တမ်းအနိန်နန့် လူမှုအဖွဲ့အစည်းတိစွာရေ ယင်းရို့၏ ဒဏ္ဍာရီများ၊ ရာဇဝင်များ၊ သမိုင်း စသည်ရို့ကို အုပ်စုများဖွဲ့ ခွဲခြားကြလို့ ယင်းချင့် ဒဏ္ဍာရီများ၊ ရာဇဝင်တိကို ကဂေါင်းဝီးကွာသော အတိတ်တချိန်မှ မှန်ကန်သောအကြောင်းအရာများဖြစ်ကတ်တေဟု ယူဆကတ်ရေ။{{sfn|Bascom|1965|p= 9}}<ref name="mythfolk"/>{{sfn|Eliade|1998|p= 23}}{{sfn|Pettazzoni|1984|p= 102}} အထူးအနိန်နန့် ဒဏ္ဍာရီများဖန်တီးခြင်းစွာ ရှေးကမ္ဘာဦးကာလများမာ ဖြစ်ပေါ်ခကတ်တေ။{{sfn|Bascom|1965|p= 9}}{{sfn|Dundes|1984|p= 1}}{{sfn|Eliade|1998|p= 6}} အရာဒဏ္ဍာရီတိကလည်း စံဥပမာများ၊ ဓလိ့ထုံးတမ်းများ၊ တားမြစ်ချက်တိ ဇာမျိုးဇာပိုင်အခြီတည်ပနာ မှန်ကန်ကတ်တေဟု ရှင်းလင်းပြသကတ်တေ။{{sfn|Bascom|1965|p= 9}}{{sfn|Eliade|1998|p= 6}} ဒဏ္ဍာရီပြောရိုးစဉ်တိနန့် ရိုးရာဓလိကျင့်ဝတ်များအကြား သပွတ်အူလိုက် ဆက်နွယ်မှုတိလည်းဟိကတ်တေ။ ဒဏ္ဍာရီအကြောင်းလိလာမှုတိသည် ခေတ်ဟောင်းသမိုင်းရာဇဝင်များမာ စတင်ခကတ်တေ။ ယူဟီးမရ(စ်) (Euhemerus)၊ [[ပလေးတိုး]]၊ ဆဲလ်လ(စ်)ရှပ်စ် (Sallustius) ရို့၏ ဂရိဒဏ္ဍာရီနန့်ပတ်သက်ရေ ပြိင်ဘက် အမျိုးအစားတိကို အေဒီသုံးရာစုနှစ်ခန့်ကပေါ်ထွန်းခဲ့သော ပလေးတိုးဝါဒပညာသျှင်လက်သစ်တိက ဖော်ထုတ်ခကတ်ပြီးကေ အေဒီ ၁၄-၁၆ရာစုခေတ် ဒဏ္ဍာရီရီးသားပြုစုသူတိက ပြန်ပနာဆန်းသစ်ဖော်ထုတ်ခကတ်တေ။ ဒေနိခေတ်မာ ဒဏ္ဍာရီလိလာမှုကို မနုဿဗေဒ၊ စိတ်ပညာ၊ ဝေါဟာရဗေဒ နန့် ရိုးရာစဉ်ဆက်ပုံပြင်လိလာမှုအပါအဝင် ပညာရပ်ဆိုင်ရာနယ်ပယ်အမျိုးမျိုးမာ လိလာကတ်တေ။<ref>{{Cite book|title=The interpretation of fairy tales: Revised edition|last=Von Franz, M. L.|first=|publisher=Shambhala Publications|year=2017|isbn=|location=London|pages=}}</ref> ''မစ်သောလာဂျီ'' (mythology) ဝေါဟာရကို ဒဏ္ဍာရီလိလာခြင်း (သို့) ဒဏ္ဍာရီထုထည်ကြီးတိက အကြောင်းအရာတခုခုကို လိလာခြင်းဟု သုံးနှုန်းကတ်တေ။ ယင်းပိုင် ဒဏ္ဍာရီကြီးတိအား ပညာရပ်ပိုင်းနှိုင်းနိူင်းလိလာခြင်းကို ''နှိုင်းနိူင်းဒဏ္ဍာရီလိလာခြင်း (comparative mythology)အဖြစ်သိဟိကတ်တေ။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်တိ== [[File:Hotherus and wood maidens by Froelich.jpg|thumb|အားသူးရီးယန်း ဒဏ္ဍာရီမာ ရဲရင့်မှုအပိုင်းနန့်ဆိုင်ရေ ဇာတ်လမ်းကဗျာများ (၁၈၇၇)]] ===Myth ဆိုရေ ဒဏ္ဍာရီ=== အိန်းဂလိချ်ဝေါဟာရ ''myth'' ၏ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုခြင်းစွာ ပညာသျှင်တိကြား အတိုင်းအစွာတခုထိကွဲပြားကတ်တေ။ ဖင်လန်ရိုးရာစဉ်ဆက်ပုံပြင်လိလာသူ(folklorist) လောင်းရီဟွန်ကို (Lauri Honko) က ကျယ်ပြန့်စွာညွှန်းဆိုရေ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုခြင်းကို တင်ပြရေ။ {{quote| မစ်သ်-myth (ဒဏ္ဍာရီ)ဆိုစွာမာ နတ်ဘုရားများ၊ ကမ္ဘာဦးအစနန့်ဆိုင်ရေ ဘာသာရီးရာဖြစ်စိုင်အကြောင်း၊ အခြီခံကျသောအဖြစ်သနစ်များ၊ နတ်ဘုရားရို့၏ စံပြလုပ်စွာများ၊ ထိုလုပ်စွာတိ၏ အကျိုးအဖြစ် ဒေကမ္ဘာလောကကြီးတည်ဟိနီမှု၊ ထိုဩကာသလောကအထဲဟိ အရာရာ၊ နတ်ဘုရားရို့၏ အမိန့်အာဏာတိနန့်တကွ လောကအထဲဟိ သဘာဝတရား၊ ယိုင်ကျေးမှုတိကို ဖန်ဆင်းတည်ဆောက်မှုတိဖြစ်တေ။ ဒဏ္ဍာရီ (myth)သည် လူမှုအဖွဲ့အစည်း၏ ဘာသာရီးတန်ဖိုးများ၊ စံဥပမာထုံးတမ်းဓလိ့တိကို ဖော်ပြကာ အတုယူဆောင်ရွက်ရဖို့ ကိုယ်ကျင့်အပြုအမူနန့်ဆက်စပ်သော ပုံစံကို ထောက်ပံ့ပီးရေ၊ ရိုးရာဓလိတိ၏ လက်တွိဆန်သော အစွန်းဆုံအခြီနီတိနန့်တတူ အကျိုးသက်ရောက်မှုကို မှန်ကန်ကြောင်းထင်ရှားစီသည်၊ ဘာသာရီးယုံကြည်ကိုးကွယ်မှု၏ မွန်မြတ်သန့်စဉ်မှုကို တည်ထောင်ပီးရေ။<REF NAME="HONKO-1984">{{cite book|last =Honko|first = Lauri|date = 1984 |chapter =The Problem of Defining Myth|editorlink=Alan Dundes|editor-first = Alan|editor-last = Dundes|title =Sacred Narrative: Readings in the Theory of Myth|page = 49|publisher = [[University of California Press]]|chapter-url = https://books.google.com/books?id=l5Om2ALAFbEC&lpg=PP1&pg=PA49#v=onepage&q&f=false}}</ref>}} အရာနယ်ပယ်အထဲဟိ ပညာသျှင်တိက ဒေ myth ဆိုရေဝေါဟာရကို အမျိုးမျိုးအထွေထွေ နည်းလမ်းတိနန့် သုံးစွဲကတ်တေ။{{sfn|Dundes|1984|p=147}}{{sfn|Doty|2004|pp= 11–12}}{{sfn|Segal|2015|p= 5}} ကျကျယ်ပြပြန့်အဓိပ္ပာယ်မျိုးဖြင့် ထိုစကားလုံးသည် ရိုးရာစဉ်ဆက်ပြောဆိုကတ်တေ ပုံပြင်ဇာတ်လမ်းများ{{sfn|Kirk|1984|p=57}}{{sfn|Kirk|1973|p= 74}}{{sfn|Apollodorus|1976|p= 3}} ပရုန်းနရုန်းရီပန်းစားနိန်ရေ မမှန်ကန်ရေအကြောင်းအရာများ (popular misconception)၊ စိတ်ကူးယိုင်ဖြစ်တည်မှု (imaginary entity) စသည်ရို့ကို ရည်ညွှန်းနိုင်ရေ။<ref>{{cite book|title=Merriam-Webster's Collegiate Dictionary|chapter=myth|page=[https://archive.org/details/merriamwebstersc00spri/page/770 770]|edition=10th|publisher=[[Merriam-Webster]], Inc|location=[[Springfield, Massachusetts]]|year=1993|title-link=Merriam-Webster}}</ref> ယကေလေ့သော့ တဖက်မာ ဒဏ္ဍာရီ နန့် အရာရိုးရာစဉ်ဆက်ပုံပြင်တိ၏ အမျိုးအစားပုံစံရို့စွာ တခုနန့်တခု နယ်ပယ်တူညီမှုဟိနှိုင်ရေ်လည်း ဒဏ္ဍာရီစွာ သမိုင်စဉ်ဆက်ပနာခံခရေ ရာဇဝင်ပုံပြင်(legend) နန့် ရိုးရာပုံပြင်များ (folktale) အမျိုးအစားတိနန့် မတူဘဲကွဲပြားကတ်တေဟု တနားတခါဆိုပိုင်ယူဆတွေးထင်ကတ်တေ။ အကြောင်းမာ ဒေနှစ်ခုကို မြင့်မြတ်သော ဇာတ်လမ်းပုံပြင်များဆိုပနာ တွေးမြင်ယူဆခြင်းမဟိရေကြောင့်ပင်ဖြစ်တေ။<ref name="SALAMON-GOLDBERG-2012">{{cite book |chapter-url = https://books.google.com/books?id=qhsdhM9tI3EC&lpg=PP1&pg=PA125#v=onepage&q&f=false|last1 =Salamon|first1= Hagar |first2= Harvey E.|last2= Goldberg|date = 2012|chapter =Myth-Ritual-Symbol|editor1-first= Regina F.|editor1-last= Bendix |editor2-first= Galit|editor2-last= Hasan-Rokem |title = A Companion to Folklore|page = 125|publisher = [[Wiley-Blackwell]]}}</ref>{{sfn|Bascom|1965|p= 7}} အချို့ ရိုးရာပုံပြင်အမျိုးစားများ နမူနာအနိန်နန့် နတ်သား နတ်သမီးပုံပြင်များ(fairy stories)အား ဇာသူလေ့မှန်ကျောက်ရေဟု မယူဆကတ်ပါ။ ဒေပိုင်နန့် ယင်းပိုင်သော ပုံပြင်တိကို ဒဏ္ဍာရီနန့် ကွာဝီးစွာရှုမြင်ယူဆနှိုင်ကတ်ရေ။ {{sfn|Bascom|1965|pp= 9, 17}}{{sfn|Eliade|1998|pp= 10–11}}{{sfn|Pettazzoni|1984|pp= 99–101}} အများအားဖြင့် ဒဏ္ဍာရီမာ အဓိကဇာတ်ကောင်များစွာနတ်ဘုရား၊ နတ်လူများ သို့ စွမ်းအားရှင်လူပုဂ္ဂိုလ်များဖြစ်ကတ်ပြီး{{sfn|Bascom|1965|p= 9}}<ref name="mythfolk">"myths", ''A Dictionary of English Folklore''</ref><ref name="oflaherty" /> ရာဇဝင်ပုံပြင်တိက လူသားတိကို အဓိကဇာတ်ဆောင်အဖြစ် ခင်းကျင်းပုံဖော်ကတ်တေ။{{sfn|Bascom|1965|p= 9}} ဇာပိုင်ပင်ဖြစ်ဖြစ် အစ်လိယ(ဒ်)ကဗျာရှည် (Iliad)၊ အော့ဒစ်ပါးကဗျာရှည် (Odyssey)၊ အစ်နီးယစ်ဒ်ကဗျာရှည် (Aeneid) ရို့မာပိုင် များစွာသော ချွင်းချက်များ၊ ပေါင်းစပ်မှုတိ တည်ဟိနိကတ်ရေ။{{sfn|Kirk|1973|pp=22, 32}}{{sfn|Kirk|1984|p= 55}} ယင်းချင့်အပြင် ယိုင်ကျေးမှုများအကြား ပုံပြင်များ ပျံ့နှံ့လာရေအခါ (သို့) ယုံကြည်မှုတိပြောင်းလဲသွားရေအခါ ဒဏ္ဍာရီတိကို ရိုးရာစဉ်ဆက်ပုံပြင်တိအဖြစ် ယူဆလာကြကာ ထိုပုံပြင်တိထဲဟိ တန်ခိုးစွမ်းအားဟိဇာတ်ကောင်တိကို လူသားတိ၊ လူနန့်တူသောပုဂ္ဂိုလ်များ နမူနာ... လူထွားကြီးများ (သို့) လူ့ဘီလူးကြီးများ (giants)၊ အက်လ်ဖ်များ (elves)၊ နတ်သူငယ်ကောင်မချေျား (faerie) အဖြစ်ပြန်ပနာပုံဖော်တင်ဆက်ကတ်တေ။ <ref name="mythfolk"/>{{sfn|Doty|2004|p=114}}{{sfn|Bascom|1965|p= 13}} ဆန့်ကျင်ဘက်အနိန်နန့် သမိုင်းနန့် စာပီဆိုင်ရာ အကြောင်းအရာများစွာဒဏ္ဍာရီဆန်သော အရည်အသွီးတိကို တဆတ်ဆတ်ခြင်း ရယူကတ်တေ။ နမူနာ ဗြိတိန်အလယ်ခေတ်စာပီ (Matter of Britain) ဖြစ်တေ [[အားသာဘုရင်]] နန့် ဘုရင့်စားပွဲဝိုင်းအကြောင်းအရာ အစဟိစွာရို့နန့်<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/art/romance-literature-and-performance#toc50951|title=romance {{!}} literature and performance|work=Encyclopædia Britannica|access-date=2017-11-06|language=en}}</ref> ပြင်သစ်စာပီ ဒဏ္ဍာရီကြောင်းရာများစွာ၅-၈ရာစုတိက သမိုင်းဝင်အဖြစ်ပျက်တိကို ခပ်လှမ်းလှမ်းသဖောရယူထားဟန်တူစွာ နောက်ပိုင်းနှစ်များမာ ဒဏ္ဍာရီပုံစံများဖြစ်လှာခကတ်ရေ။ အရပ်သုံးစကားအဖြစ် ''ဒဏ္ဍာရီ'' ဆိုရေ စကားလုံးကို အချက်လက်ပိုင်းအခြီခံအကြောင်းအရင်းမဟိရေ လူအများစွဲမြဲလက်ခံထားကြရေ ယုံကြည်မှု (သို့) မမှန်ကန်သော ဇာတ်လမ်းတိနန့် ပတ်သက်ပြီးကေ သုံးစွဲကတ်တေ။<ref>"myth, n., §2" OED Online, Oxford University Press, June 2018, www.oed.com/view/Entry/124670. Accessed 23 August 2018.</ref> ဒေအသုံးအနှုန်းသည် တခြားသောယိုင်ကျေးမှုတိနန့် ပတ်သက်ပြီး ဘာသာရီးဆိုင်ရာဒဏ္ဍာရီနန့် ယုံကြည်မှုတိကို မမှန်ကန်ဟု တံဆိပ်ကပ်ခြင်းက ပေါ်ပေါက်လာကာ<ref>Eliade, ''Myths, Dreams and Mysteries'', 1967, pp. 23, 162.</ref> ရံခါမာ ဒေအသုံးအနှုန်းသည် အထင်သေးယှုတ်ချရေသဘောဆောင်ဗျာယ် ဟိရေ။<ref>{{cite book|last=Howells|first=Richard|title=The Myth of the Titanic|publisher=Macmillan|year=1999|url=https://books.google.com/?id=34BdSTbnSKUC&pg=PA37&lpg=PA37&dq=myth+pejorative|isbn=978-0-312-22148-5}}</ref> ယေကေလဲ ရိုးရာပုံပြင်လိလာသူတိနန့် တက္ကသိုလ်ပညာနယ်ပယ်မှ ပညာသျှင်တိက မနုဿဗေဒပိုင်ယှောင် ဆီလျှော်ရာနယ်ပယ်များမာ သုံးနှုန်းကတ်တေအခါ ဒေဝေါဟာရမာ ဇာတ်လမ်းပုံပြင်တခုသည် မှန်ကျောက်ရေ (သို့) မမှန်ကန်ပါဆိုပနာ အရိပ်ချညွှန်းဆိုမှုနောက်ဆက်တွဲအဓိပ္ပာယ်မပါဟိချေ။<ref>Winzeler, Robert L. (2012) ''Anthropology and Religion: What We Know, Think, and Question'' Rowman & Littlefield, pp. 105–106.</ref> ===Mythology ဆိုရေ ဒဏ္ဍာရီ=== လက်ဟိအသုံးပြုမှုမာ ''မစ်သောလာဂျီ'' (mythology) ဝေါဟာရရေ လူ့အဖွဲ့တခုနန့်ပတ်သက်ပနာ စုစည်းရွီးချယ်ထားရေ ဒဏ္ဍာရီတိကို ဆိုလိုရေ။ ယကေလေ့ ယင်းပိုင်သော ဒဏ္ဍာရီတိအားလိလာခြင်းဆိုပနာလည်း အဓိပ္ပာယ်သက်ရောက်နှိုင်ရေ။{{sfn|Kirk|1973|p=8}} နမူနာ [[ဂရိဒဏ္ဍာရီ]]၊ [[ရောမဒဏ္ဍာရီ]] နန့် ဟစ်တိုင်း ဒဏ္ဍာရီ (Hittite) ရို့အားနုန်းသည် ဟိုလူ့အဖွဲ့ ယိုင်ကျေးမှုတိကြား ပြန်ပနာပြောဆိုကတ်တေ ဒဏ္ဍာရီထုထည်ကြီးတရပ်ကို ဖော်ပြရေ။ ရိုးရာပြောဆိုပုံပြင်လိလာသူ ''အလန် ဒန့်စ်'' (Alan Dundes) က ကမ္ဘာလောကကြီးနန့် လူ့လောကတရပ် ဒေနိခေတ်အခြီအနီသို့ ဇာမျိုးဇာပိုင်ဖြစ်ပေါ်တိုးတက်ပါလတ်တေကိုရှင်းလင်းပြသသော ''အလီးအမြတ်ထားအပ်ရေ(မြင့်မြတ်ရေ) ဇာတ်လမ်းပုံပြင်''(sacred narrative) တိကို ဒဏ္ဍာရီဆိုပနာ ဖွင့်ဆိုရေ။ ''ဒန့်စ်'' ကပင်ဆက်လက်ပြီးကေ မြင့်မြတ်ရေဇာတ်လမ်းအကြောင်းရာ(sacred narrative) များစွာလူမှုအဖွဲ့အစည်းတခု၏ လူမှုရီးရာနန့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကျင့်ထုံးများ၊ စံစနစ်တိကို စိသားကိုက်ဖော်ပြထားရေ၊ ဩကာသလောက၏ ရှုဒေါင့်အမြင်တိကို ရှင်းလင်းပြသရေ။ ယင်းပိုင်ဖြင့် ယိုင်ကျေးမှုတရပ်နန့်ပတ်သက်ပနာ အခြီခံကျသော လောကအမြင်ကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုဖို့ အကျိုးဟိသင့်တော်ရေ ဇာတ်လမ်းတခုကို ''မြင့်မြတ်ရေဇာတ်လမ်းအကြောင်းရာ'' ဟုအမျိုးအစားခွဲခြားခရေ။ <ref name=grassie/> မနုဿဗေဒပညာသျှင် ''ဘရုစ် လင်ကန်'' (Bruce Lincoln) က ဒဏ္ဍာရီစွာ ဇာတ်လမ်းသဏ္ဌာန်ဟိရေ အတွေးအမြင်စနစ်ဟု ဖွင့်ဆိုသတ်မှတ်ရေ။<ref>{{cite journal |last= Lincoln |first= Bruce |year= 2006 |title= An Early Moment in the Discourse of "Terrorism": Reflections on a Tale from Marco Polo |url= https://archive.org/details/sim_comparative-studies-in-society-and-history_2006-04_48_2/page/242 |jstor= 3879351 |journal= [[Comparative Studies in Society and History]] |volume= 48 |issue= 2 |pages= 242–259 |quote= More precisely, mythic discourse deals in master categories that have multiple referents: levels of the cosmos, terrestrial geographies, plant and animal species, logical categories, and the like. Their plots serve to organize the relations among these categories and to justify a hierarchy among them, establishing the rightness (or at least the necessity) of a world in which heaven is above earth, the lion the king of beasts, the cooked more pleasing than the raw. |doi=10.1017/s0010417506000107}}</ref> === mythography ဆိုရေ ဒဏ္ဍာရီ=== ဒဏ္ဍာရီတိအား ပြုစုခြင်း (သို့) (အနုပညာဖြင့်တင်ဆက်)ဖော်ပြခြင်းဟူရေဝေါဟာရကို ''မစ်သောဂရာဖီ'' (mythography) အဖြစ်အသိများတွက်နန့် ဒေအသုံးအနှုန်းကို ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအနိန်နန့် ဒဏ္ဍာရီတိအားစုပေါင်းခြင်း (တနည်း ဗလဗွီသတ်ရေအနိန်အထားဖြင့် ဒဏ္ဍာရီတိအား ယေဘုယျသဘောလိလာခြင်း) ဆိုပနာသုံးနှုံးနှိုင်ရေ။<ref>"mythography, n." ''OED Online'', Oxford University Press, July 2018, https://www.oed.com/view/Entry/124691. Accessed 12 September 2018.</ref> ဂန္ထဝင်ရိုးရာမာ ဒဏ္ဍာရီ အဓိကပြုစုသူတိမာ ''အိုဗစ်ဒ်'' (Ovid) (ဘီစီ ၄၃-၁၇/၁၈)ပါဝင်ဗျယ်ဒေး ယင်းဧ့ ဒဏ္ဍာရီတိနန့်ပတ်သက်ပြီး ပြောဆိုခြင်းစွာ ဒေနိခေတ်အထိ ခိုင်ခိုင်ခန့်ခန့်လွှမ်းမိုးနှိုင်ခလီရေ။ နောက်တဦးမာ ၅-၆ရာစုက လက်တင်စာရီးဆရာ ''ဖေးဘီးယ(စ်) ပလန်းရှီယိတ် ဖာလ်ဂျန်းရှီယက်စ်'' (Fabius Planciades Fulgentius) ဖြစ်ပနာ ယင်းဧ့ စုစည်းထားရေ ဒဏ္ဍာရီတိနန့် ထိုအမျိုးမျိုးထွေပြားသောဒဏ္ဍာရီတိက ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ ဘာသာပြန်ဆိုချက်တိကိုပီးရေ။ နာမည်မသိရဘဲ အလယ်ခေတ် ဗာတကန်မှ(Vatican) ဒဏ္ဍာရီပြုစုသူတိသည် အလယ်ခေတ်အားလုံးပိုင်းထိ ဆက်ပနာလွှမ်းမိုးခဲ့ရေ ဂန္ထဝင်ဒဏ္ဍာရီ (ဂရိ၊ရောမ) တိကိုပြုစုခကြ ဖော်ထုတ်ခကတ်ပြီးကေ ခေတ်ဆန်းချိန်မှ ပညာသျှင် Natalis Comes ၏ ဒဏ္ဍာရီ ဆယ်အုပ် (ten-book ''Mythologiae'') သည် ဥရောပခေတ်ဆန်းချိန်နှောင်းပိုင်း ဂန္ထဝင်ဒဏ္ဍာရီအတွက် စံစနစ်ရင်းမြစ်များဖြစ်လာခရေ။<ref>Jane Chance, ''Medieval Mythography'', 2 vols (Gainesville, 1994–2000).</ref> အရာထင်ရှားသော ဒဏ္ဍာရီပြုစုသူတိမာ ၁၃ရာစုမာ ''အက်ဒါ''စကားပြေ (Prose Edda) ၏ လက်ရာရှင် ''စနီာ်ရီ စတားလဆန်'' (Snorri Sturluson) ဖြစ်ပြီးကေ ထိုစကားပြေသည် အလယ်ခေတ်တိကစပြီးကေ ဂုထိ အဓိကရှင်သန်ဗျာယ် ဟိရေ [[နော့စ်ဒဏ္ဍာရီ]]၏ ယေဘုယျဖော်ပြချက် (စစ်ဆီးလိလာနိုင်မှု) တခုဖြစ်တေ။ ===Mythos ဆိုရေ ဒဏ္ဍာရီ=== ဒဏ္ဍာရီ (myth) ကိုအထင်သေးယှုတ်ချသော အဓိပ္ပာယ်မျိုးဖြင့် ရံခါမာ သုံးစွဲလိဟိရေကြောင့် အချို့ပညာသျှင်တိသည် မစ်သ် အစား (အသံထွက်- မိုင်းသော့စ် သို့ မစ်သော့စ် သို့ မိသော့စ်)<ref>Oxford English Dictionary</ref> mythos ဆိုရေ ဝေါဟာရကို ရွီးချယ်ခကတ်တေ။<ref name=grassie>{{cite journal |last1=Grassie |first1=William |date=March 1998 |title=Science as Epic? Can the modern evolutionary cosmology be a mythic story for our time? |journal=Science & Spirit |volume=9 |issue=1 |quote=The word 'myth' is popularly understood to mean idle fancy, fiction, or falsehood; but there is another meaning of the word in academic discourse .... Using the original Greek term ''mythos'' is perhaps a better way to distinguish this more positive and all-encompassing definition of the word.}}</ref> ယကေလေ့သော့ မိုင်းသော့စ်သည် ဂုချိန်ခါမာ ဇာတ်လမ်းဖြစ်ရပ်တခုအနိန်နန့် အရစ်တိုရေလက်ရာ အဓိပ္ပာယ်မျိုးဖြင့် ရည်ညွှန်းကတ်တေ (သို့) အချင်းချင်းဆက်နွယ်သော ဒဏ္ဍာရီ သို့ ပုံပြင်များ ကိုလေ့ရည်ညွှန်းကတ်တေ။ အထူးအနိန်နန့် ဘာသာရီးဆိုင်ရာ (သို့) ယိုင်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ရိုးရာအစိုင်အဆက်သဘောပါရေ အကြောင်းအရာတိကို ပိုပြီးကေ ရည်ညွှန်းရေ။<ref name=oedmthos>''Oxford English Dictionary'', {{nowrap|3rd ed.}} "mythos, ''n.''" Oxford University Press (Oxford), 2003.</ref> တခါတရီမာ H. P. Lovecraft ၏ ကမ္ဘာဖန်တီးခြင်းပိုင်ယှောင် ခေတ်ပေါ် စိတ်ကူးယိုင်ဒဏ္ဍာရီတိအတွက်လည်း ဒေဝေါဟာရကိုသုံးစွဲကတ်တေ။ ===Mythopoeia ဆိုရေ ဒဏ္ဍာရီ=== ဒဏ္ဍာရီအား တရည်တရွယ်ဖန်တီးခြင်းကို အရာသူတိကြားမာ [[ဂျေ အာ အာ တော်ကီးန်]]က ဒေဝေါဟာရ (mythopoeia - မစ်သ်သာ/သို ပီးယား) ကိုသုံးစွဲခရေ။<ref>"[https://www.oed.com/view/Entry/235084 mythopoeia, n.]" ''OED Online'', Oxford University Press, July 2018. Accessed 12 September 2018.</ref><ref>See [[Mythopoeia (poem)]]; cf. J. R. R. Tolkien, ''[https://books.google.co.uk/books?id=JW-cQ-cypwwC Tree and Leaf; Mythopoeia; The Homecoming of Beorhtnoth Beorhthelm's Son]'' (London: HarperCollins, 2001) [first published 1964] {{ISBN|978-0-00-710504-5}}.</ref> နာဇီဝါဒသမား Alfred Rosenberg ကလေ့ ဆိုးဆိုးရွားရွား ဒေဝေါဟာရကို သူ့နည်းသူ့ဟန်ဖြင့် ညွှန်းဆိုခဲ့ပြန်ရေ။ ==ဝေါဟာရကေးမြစ်== [[File:Francesco Hayez 028.jpg|thumb|''အိုဒစ်ဆီးယတ်စ်ကို အကြီးအကျယ်စိတ်ခံစားလီစီရေ ဒစ်မောဒက(စ်)သီဆိုရေ တေးခြင်း''။ ပဂျီဆရာ ဖရန်ရှက်စကို ဟေးယက်ဇ်၏ ပုံ (၁၈၁၃-၁၅)]] မစ်သ် (ဒဏ္ဍာရီ) ဆိုရေစကားလုံးသည် ရှီးဟောင်းဂရိ ''μῦθος'' [''mȳthos''] မှဆင်းသက်လာကာ အဓိပ္ပာယ်မာ ''စကား၊ ဇာတ်လမ်း၊ စိတ်ကူးယိုင်ဇာတ်လမ်း၊ ဒဏ္ဍာရီ၊ ဇာတ်ကွက်'' ဖြစ်တေ။ အိန်းဂလိချ်ဘာသာပုံစံနန့် ဒေဂရိစကားလုံးကို အိန်းဂလိချ်ဘာသာစကားတွင် (၁၉)ရာစုအစောပိုင်းမာသုံးစွဲခရေ (အရာဥရောပဘာသာစကားတိမာလည်း ပြုပျင်သုံးစွဲကောင်းသုံးနိုင်)။ ပညာရပ်ဆိုင်ရာနယ်ပယ်မာ စံအားဖြင့် သဘာဝလွန်စွမ်းအားများပါဟိရေ ရိုးရာပုံပြင်တပုဒ်အတွက် ဘောင်ကျဉ်မြောင်းစွာသုံးပြီးကေ ထိုပုံပြင်သည် ယှင်းလင်းချက်တရပ်၊ အကြောင်းဇာစ်မြစ် (သို့ ) တရားမျှတခြင်းများ ပါဝင်ရေ။ ဇာအတွက်ဟုဆိုကေ လူမှုအဖွဲ့စည်းတရပ်ရေ အစောပိုင်းသမိုင်း၊ ဘာသာရီးယုံကြည်ချက်တခု၊ ဓလိ့ထုံးတမ်း သို့ သဘာဝဖြစ်ရပ်တခု အတွက်ဖြစ်တေ။<ref name =mythmythos>"[https://www.oed.com/view/Entry/124670 myth, n.]", "[https://www.oed.com/view/Entry/124705 mythos, n.]" ''OED Online'', Oxford University Press, July 2018. Accessed 12 September 2018.</ref> အပြန်အလှန်အားဖြင့် ရှီးဟောင်းဂရိ {{lang|grc|μυθολογία}} [''mythología''] (အဓိပ္ပာယ် - ပုံပြင်၊ အစိုင်အလာစကားတိ၊ ရာဇဝင်ပုံပြင်၊ ပုံပြင်ပြောခြင်းများ) သည် ''mȳthos'' ကိုနောက်ဆက်စကားလုံး 'λογία'' [''-logia''] ("လိလာခြင်း/ပညာရပ်") ပေါင်းခြင်းဖြစ်ကာ ဆွတ်ပျံ့ကြည်နူးဖွယ်အချစ်ဇာတ်လမ်း၊ စိတ်ကူးယိုင်ဇာတ်လမ်း၊ ဇာတ်လမ်းပုံပြင်ပြောဆိုခြင်းဟု အနက်ရရေ။<ref name="oedlogy">''Oxford English Dictionary'', {{nowrap|1st ed.}} "-logy, ''comb. form''". Oxford University Press (Oxford), 1903.</ref> ယင်းနည်းတူစွာ ပလေးတိုးက ''mythología'' စကားလုံးကို စိတ်ကူးယိုင်ဇာတ်လမ်း၊ ပုံပြောခြင်း အတွက် ယေဘုယျဝေါဟာရအဖြစ် သုံးစွဲခရေ။ ထိုဂရိဝေါဟာရ ''mythología'' ကို လက်တင်ဘာသာစကားက ချေးငှားယူရေ။ ထိုစကားလုံးသည် လက်တင်စာရီးဆရာ ဖာလ်ဂျန်းရှ(စ်)၏ ငါးရာစုက ''Mythologiæ'' စာအုပ်၏ ဂေါင်းစိုင်ဖြစ်ပနာ ဂရိနန့် ရောမ နတ်ဘုရား ဇာတ်လမ်းပုံပြင်တိ၏ အသေးစိတ်ယှင်းလင်းချက်ကို ညွှန်းဆိုရေ။ ဂုချိန်ခါမာ ထိုဂရိ၊ ရောမနတ်ဘုရားဇာတ်လမ်းတိကို ''ဂန္ထဝင်ဒဏ္ဍာရီ'' (classical mythology) ဆိုပနာ ခေါ်ဝေါ်ကတ်တေ။ ဖာလ်ဂျန်းရှ(စ်)၏ ''Mythologiæ'' သည် ထိုအကြောင်းအရာတိကို ဖြစ်ရပ်မှန်ပုံစံနန့် ကိုင်တွယ်ခြင်းမျိုးမဟုတ်ဘဲ အနက်ဖော်ထုတ်ဖို့လိုအပ်ရေ ခိုင်းနှိုင်းတင်စားချက်တိအဖြစ် ထိုအကြောင်းအရာကို တိကျရှင်းလင်းပြတ်သားစွာ ကိုင်တွယ်ရေ။<ref>{{cite book|first=Fabius Planciades |last=Fulgentius|title=Fulgentius the Mythographer|url={{google books |plainurl=y |id=73mJIuYfmzEC}}|year=1971|publisher=Ohio State University Press|isbn=978-0-8142-0162-6}}</ref> ထိုလက်တင်စကားလုံးကိုပင် အလယ်ခေတ်ပြင်သစ်ဘာသာစကားက ''mythologie'' အဖြစ်ချီးယူသုံးစွဲရေ။ ပြင်သစ်မှ လာရေဖြစ်စီ လက်တင်မှ လာရေဖြစ်စီ "mythology" ဆိုရေစကားလုံးကို အိန်းဂလိချ်က ယူငင်သုံးစွဲလို့ ဒဏ္ဍာရီတခု (သို့) ဒဏ္ဍာရီတိအား ကျကျယ်ပြပြန့်ရှင်းလင်းဖော်ပြမှု၊ တိရစ္ဆာန်ပုံပြင်များ (fables) အားအနက်ဖော်ထုတ်ခြင်း (သို့) ယင်းပိုင်သောအကြောင်းရာတိကို ရှင်းလင်းဖော်ပြသောစာအုပ် စရေအဓိပ္ပာယ်ရရေ။ နနောင်းသွာဟိရေ သက်သီမာ ထိုစကားလုံးကို (၁၄၂၅)က ''ဂျွန် လစ်ဒ်ဂိတ်''ရီးရေ ''ထရွိုင်စာအုပ်'' ပင်ဖြစ်တေ။<ref name=oedmlogy>''Oxford English Dictionary'', 3rd ed. "[https://www.oed.com/view/Entry/124702 mythology, ''n.'']" 2003. Accessed 20 Aug 2014.</ref>{{refn|{{nowrap|"...I [ [[Paris (mythology)|Paris]] ] was ravisched in-to paradys.}}<br>{{nowrap|"And [[Þ]]us [[Þ]]is god [''sc.'' [[Mercury (god)|Mercury]]<nowiki>],</nowiki> diuers of liknes,}}<br>"More wonderful [[Þ]]an I can expresse,<br>"Schewed hym silf in his appearance,<br>"Liche as he is discriued in Fulgence,<br>"In [[Þ]]e book of his '''methologies'''..."<ref>Lydgate, John. ''Troyyes Book'', {{nowrap|Vol. II}}, {{nowrap|ll. 2487}}. {{in lang|enm}} Reprinted in Henry Bergen's [https://archive.org/stream/lydgatestroybono9701lydguoft#page/n241/mode/2up ''Lydgate's Troy Book'', {{nowrap|Vol. I}}, {{nowrap|p. 216}}]. Kegan Paul, Trench, Trübner, & Co. (London), 1906. Accessed 20 Aug 2014.</ref>}}<ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=mythology "mythology"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''</ref> လစ်ဒ်ဂိတ်လက်ထက်မှ ၁၇-၁၈ရာစုအထိ ''မစ်သောလာဂျီ'' ကို အမှန်မဟုတ်ဟု နားလည်ထားရေ ''စာရိတ္တပိုင်းဆိုင်ရာ တိရစ္ဆာန်ပုံပြင်ခိုင်းနှိုင်းမှုတခု'' (သို့) ''ခရစ်ယာန်ပုံဆောင်ဝထု'' (သို့) ''ရိုးရာပုံပြင်များအစု'' ဟုဆိုလိုရန် သုံးစွဲခရေ။<ref name="oedmlogy" />{{refn|All which [''sc.'' [[John Maundeville|John Mandevil]]'s support of [[Ctesias]]'s claims] may still be received in some acceptions of morality, and to a pregnant invention, may afford commendable '''mythologie'''; but in a natural and proper exposition, it containeth impossibilities, and things inconsistent with truth.<ref>[[Thomas Browne|Browne, Thomas]]. [http://penelope.uchicago.edu/pseudodoxia/pseudo18.html ''Pseudodoxia Epidemica: or, Enquiries into Many Received Tenets and Commonly Presumed Truths'', {{nowrap|Vol. I}}, {{nowrap|Ch. VIII}}.] Edward Dod (London), 1646. Reprinted 1672.</ref>}} နောက်ဆုံးမှာ ကမ္ဘာအနှံ့မာ တဆူထက်များရေ ဘုရားဝါဒဟိ ယိုင်ကျေးမှုတိကြား ရိုးရာပုံပြင်တိနန့်ဆိုင်ရေ အကြောင်းအရာတိကို ရည်ညွှန်းရန် သုံးစွဲလှာကတ်တေ။<ref name="oedmlogy" /> ယင်းအတွက်နန့် ''mythology'' စကားလုံးသည် အိန်းဂလိချ်ဘာသာစကားသို့ "myth" မရောက်ခင်ကပင် ဝင်ရောက်လှာခရေ။ ဂျွန်ဆင်၏ အဘိဓာန်မာ ဖွင့်ဆိုဖို့ဂေါင်းစိုင်စကားလုံးမာ ''မစ်သောလာဂျီ'' သာပါယား ''မစ်သ်'' မပါဝင်ချေ။{{refn|[[Samuel Johnson|Johnson]]'s ''[[Johnson's Dictionary|Dictionary]]'', for example, has entries for mythology,<ref>Johnson, Samuel. [http://johnsonsdictionaryonline.com/?p=19456 "Mythology" in ''A Dictionary of the English Language: in which the Words are Deduced from their Originals, and Illustrated in their Different Significations by Examples from the Best Writers to which are Prefixed a History of the Language and an English Grammar'', {{nowrap|p. 1345}}.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701145956/http://johnsonsdictionaryonline.com/?p=19456 |date=1 July 2017 }} W. Strahan (London), 1755.</ref> [[mythologist]], mythologize, mythological, and mythologically <ref>Johnson, Samuel. [http://johnsonsdictionaryonline.com/?page_id=7070&i=1345 ''A Dictionary of the English Language'', {{nowrap|p. 1345}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701145745/http://johnsonsdictionaryonline.com/?page_id=7070&i=1345 |date=1 July 2017 }}. W. Strahan (London), 1755. Accessed 20 Aug 2014.</ref>}} အဂယင့်တမ်းမာ ဂရိပါးက ငှားယူသုံးစွဲသော ''mythos''{{refn|"That ''Mythology'' came in upon this Alteration of their {{nowrap|<nowiki>[</nowiki>[[ancient Egypt|Egyptians]]'}} ''Theology'', is obviouſly evident: for the mingling the Hiſtory of theſe Men when Mortals, with what came to be aſcribed to them when Gods, would naturally occaſion it. And of this Sort we generally find the ''Mythoi'' told of them..."<ref>Shuckford, Samuel. [http://www.classicapologetics.com/s/shuckcre.pdf ''The Creation and Fall of Man. A Supplemental Discourse to the Preface of the First Volume of the Sacred and Profane History of the World Connected'', {{nowrap|pp. xx–}}xxi.] {{nowrap|J. &}} R. Tonson & S. Draper (London), 1753. Accessed 20 Aug 2014.</ref>}} (အတိကိန်း- ''mythoi'') နန့် လက်တင်စကားလုံး ''mythus''{{refn|"Long before the entire separation of metaphysics from poetry, that is, while yet poesy, in all its several species of verse, music, statuary, &c. continued mythic;—while yet poetry remained the union of the sensuous and the philosophic mind;—the efficient presence of the latter in the ''synthesis'' of the two, had manifested itself in the sublime ''mythus'' ''περὶ γενέσεως τοῦ νοῦ ἐν ἀνθρωποῖς'' concerning the ''genesis'', or birth of the νοῦς or reason in man."<ref>Coleridge, Samuel Taylor. "On the ''Prometheus'' of Æschylus: An Essay, preparatory to a series of disquisitions respecting the Egyptian, in connection with the sacerdotal, theology, and in contrast with the mysteries of ancient Greece." Royal Society of Literature (London), 18 May 1825. Reprinted in {{cite book|first=Henry Nelson |last=Coleridge|title=The Literary Remains of Samuel Taylor Coleridge: Shakespeare, with introductory matter on poetry, the drama, and the stage. Notes on Ben Jonson; Beaumont and Fletcher; On the Prometheus of Æschylus &#91;and others|url={{google books |plainurl=y |id=IA8LAAAAYAAJ|page=335}}|year=1836|publisher=W. Pickering|pages=335–}}</ref>}} (အတိကိန်း- ''mythi'') နှစ်ခုစလုံးသည် ၁၈၃၀ခုနှစ် ''myth'' စကားလုံးစတင်သုံးစွဲချိန်မရောက်ခင်ကပင် အိန်းဂလိချ်ဘာသာစကားတွင် ပါဝင်ခကတ်တေ။{{refn|"According to the rabbi [[Maimonides|Moses Ben Maimon]], [[Enos (Bible)|Enos]], discoursing on the splendor of the heavenly bodies, insisted that, since God had thus exalted them above the other parts of creation, it was but reasonable that we should praise, extol, and honour them. The consequence of this exhortation, says the rabbi, was the building of temples to the stars, and the establishment of idolatry throughout the world. By the Arabian divines however, the imputation is laid upon the patriarch [[Abraham]]; who, they say, on coming out from the dark cave in which he had been brought up, was so astonished at the sight of the stars, that he worshipped Hesperus, the Moon, and the Sun successively as they rose.<ref>{{cite book |authorlink=Abrahamus Ecchellensis |last=Abraham of Hekel|title=Chronicon orientale, nunc primum Latinitate donatum ab Abrahamo Ecchellensi Syro Maronita e Libano, linguarum Syriacae, ... cui accessit eiusdem Supplementum historiae orientalis (The Oriental Chronicles|chapter=Historia Arabum(History of the Arabs)|chapter-url={{google books |plainurl=y |id=APDxSjZkOS8C|page=175}}|year=1651|publisher=e Typographia regia|pages=175–}} {{in lang|la}} Translated in paraphrase in {{cite book|first=Thomas |last=Blackwell|title=Letters Concerning Mythology|chapter=Letter Seventeenth|chapter-url={{google books |plainurl=y |id=QdNbAAAAQAAJ|page=269}}|year=1748|publisher=printed in the year|pages=269–}}</ref> These two stories are good illustrations of the origin of ''myths'', by means of which, even the most natural sentiment is traced to its cause in the circumstances of fabulous history.<ref>[[Philosophical Radicals|Anonymous]] review of {{cite book|first=Edward |last=Upham|title=The History and Doctrine of Budhism: Popularly Illustrated: with Notices of the Kappooism, Or Demon Worship, and of the Bali, Or Planetary Incantations, of Ceylon|url={{google books |plainurl=y |id=BoJEAAAAcAAJ}}|year=1829|publisher=R. Ackermann}} In [https://archive.org/stream/westminsterrevi09wasogoog#page/n56/mode/2up the ''Westminster Review'', {{nowrap|No. XXIII,}} {{nowrap|Art. III}}, {{nowrap|p. 44}}]. Rob't Heward (London), 1829.<!--sic--> Accessed 20 Aug 2014.</ref>}} ===ရှီးဟောင်းဂရိဘာသာစကားဖြင့် အဓိပ္ပာယ်များ=== μῦθος (''mythos'') ဝေါဟာရရေ ဟိုးမား၏ လက်ရာတိနန့် ထိုခေတ်က အရာကဗျာဆရာတိ၏ လက်ရာတိမာ ပါဝင်ခရေ။<ref name="Anderson">Anderson (2004), p. 61</ref> ဒေလက်ရာတိမာ ဒေစကားလုံး၏ အချို့အဓိပ္ပာယ်တိမာ တဦးနန့်တဦးစကားပြောဆိုခြင်း၊ ဇာတ်လမ်း၊ စကား၊ ပုံပြင် (story or tale) နန့် စကားလုံး ရို့ဖြစ်ကတ်တေ။ ဒေစကားလုံးသည် အမှန် (သို့) အမား ဇာတ်လမ်းနှစ်ခုကြားမှ သိသာရှင်းလင်းသောကွာခြားမှုကိုကား ထောက်ပံ့မပီးနှိုင်ပါ။<ref name="Anderson"/> ရှေးဂရိပြဇာတ်နန့်ဆက်စပ်လို့ mythos သည် ဒဏ္ဍာရီ၊ ဇာတ်လမ်း၊ ဇာတ်ကွက် နန့် ပြဇာတ်၏ ဇာတ်အိမ်သို့ ဆိုလိုရေ။<ref name="Wiles">Wiles (2000), pp. 5–6</ref> ==ဒဏ္ဍာရီတိအား အနက်ဖော်ထုတ်ခြင်း== ===ဒဏ္ဍာရီနှိုင်းနိူင်းလိလာမှု=== ဒဏ္ဍာရီနှိုင်းနိူင်းလိလာမှုသည် အမျိုးမျိုးသော ယိုင်ကျေးမှုတိက ဒဏ္ဍာရီတိကို စနစ်တကျနှိုင်းနိူင်းလိလာခြင်းဖြစ်တေ။ များစွာသောယိုင်ကျေးမှုတိ၏ဒဏ္ဍာရီများမာ တူညီနီသော အဓိကအခြီခံကြောင်းတရားကို ရှာဖွီရန်လည်း ဒေပညာရပ်က ကြိုးပမ်းရေ။ အချို့အခြီအနီများမာ ဒဏ္ဍာရီနှိုင်းနိူင်းလိလာသူတိသည် တသီးအခြားဖြစ်နီသော ဒဏ္ဍာရီတိကြား တူညီမှုတိဟိရေဆိုရေအချက်ကို အသုံးပြုပနာ ထိုဒဏ္ဍာရီများမာ တူညီရေရင်းမြစ်တခုဟိကတ်တေလို့လေ့ ပြောဆိုကတ်ရေ။ ဒေရင်းမြစ်သည် ဒဏ္ဍာရီတိကို စိဆော်ကောင်းစီ့ဆော်နှိုင်ဖို့ (သို့) ယိုင်ကျေးမှုတခုချင်းစီ၏ဒဏ္ဍာရီတိသို့ ကွဲပြားစီခရေ ရှီးအကျဆုံးတူညီရေဒဏ္ဍာရီတခုကို ထောက်ပံ့ကောင်းထောက်ပံ့နှိုင်ဖို့။{{sfn|Littleton|1973|p=32}} ===လူမှုရီးရာရှုဒေါင့်နန့် ရှင်သန်စီရေယန္တယား=== ဒဏ္ဍာရီများစွာလူမှုအဖွဲ့အစည်းနန့် လူမှုအကျင့်စရိုက်ရို့ကို ပုံဖော်သည်၊ ပုံသွင်းရေလို့ သုံးသပ်မှတ်ချက်ပြုသူမကန်မဝှန်က ဧပိုင်ညွှန်းဆိုကတ်ရေ။ မီးယာချီးယဲ အက်လီယေးဒ် (Mircea Eliade) ကဒဏ္ဍာရီ၏အရေးပါဆုံးလုပ်ဆောင်ချက်တိအနက် တခုမာ အမူအကျင့်ပုံစံများ တည်ထောင်ရန်ဖြစ်တေ{{sfn|Eliade|1998|p= 8}}{{sfn|Honko|1984|p= 51}} ပြီးကေ ဒဏ္ဍာရီများစွာဘာသာရီးအတွိအကြုံတခုကို ထောက်ပံ့ပီးဖို့ဖြစ်နှိုင်ရေဟုညွှန်းဆိုပြောကြားခရေ။ ဒဏ္ဍာရီတိကို ပြောခြင်း သို့ ဖော်ပြခြင်းနန့် အစိုင်အဆက်ဟိရေလူမှုအဖွဲ့အစည်းတိက သူတိသည် ကိုယ်တိုင် ပစ္စက္ခမှကင်းကွာလားပနာ ဒဏ္ဍရီခေတ်သို့ ပြန်ရောက်လားကြသဖြင့် အံ့ချီးဖွယ်ရာကောင်းခြင်းနန့် ပိုပြီးကေ နီးကပ် နီးစပ်လားကတ်တေ။{{sfn|Eliade|1998|p= 23}}{{sfn|Honko|1984|p= 51}}{{sfn|Eliade|1998|p= 19}} ဟွန်ကိုက ရဲရဲတင်းတင်းနောင်းနောင်းဆိုစွာမာ လူ့အဖွဲ့အစည်းတရပ်ရေ ဒဏ္ဍာရီခေတ်အခြီအနီတိကို ပြန်ပနာမွီးဖွားရန်ကြိုးပမ်းခြင်းအတွက်ရာ ဒဏ္ဍာရီတခုကို ပြန်ပနာကျင့်သုံးလုပ်ဆောင်ကတ်တေ။ နမူနာ လက်ဟိခေတ်မာ တစ်ဦးတလီကို ကုသရန် ကမ္ဘာဦးအစကာလက နတ်ဘုရားတပါးလုပ်ဆောင်ခရေ ကုသခြင်းမျိုးကို ပြန်ပနာဖော်ဆောင်ကောင်းဖော်ဆောင်နှိုင်ရေ။<REF NAME="HONKO-1984"/> ယင်းနည်းတူစွာ ဘားတ်(Barthes)က ခေတ်သစ်ယိုင်ကျေးမှုသည် ဘာသာရီးနန့်သက်ဆိုင်ရေ အတွိအကြုံတခုကို စူးစမ်းရှာဖွီကတ်တေဟုဆိုရေ။ လူသား၏ကိုယ်ကျင့်တရားကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်သတ်မှတ်ကပင်ာ သိပ္ပံပညာ၏ အလုပ်မဟုတ်သဖြင့် ဘာသာရီးနန့်ဆိုင်ရေအဖြစ်အပျက်အတွိအကြုံတခုသည် နားလည်ထားရေ ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာအတိတ်နန့် ဆက်စပ်ရန်ကြိုးပမ်းမှုဖြစ်တေ။ ထိုဖော်ပြသောအတိတ်သည် နည်းပညာထွန်းကားသော ပစ္စုပန်နန့် ပြဒါးတလမ်း သံတလမ်းပိုင် ကွဲပြားကတ်တေ။{{sfn|Barthes|1972}} အိန္ဒိယလူမျိုး ဒဏ္ဍာရီပညာသျှင် ''ပတ္တနိုက်''(Pattanaik) က ဒဏ္ဍာရီစွာ လူသားတိ၏ပုဂ္ဂလဓိဋ္ဌာန်ကျသော အမှန်တရားတခုအဖြစ်လို့ ထိုအမှန်တရားသည် ဓလိ့ထုံးတမ်း၊ အမှတ်သညာ၊ ဇာတ်လမ်းပုံပြင်တိကတဆင့် ဆက်သွယ်ထားခြင်းဖြစ်တေဟု သတ်မှတ်ဖွင့်ဆိုရေ။ ယင်းကဆက်ပနာပြောရေမာ "ဇာသူတဦးတယောက်အတွက်မျှ အမှန်တရားမဟုတ်ရေ စိတ်ကူးယိုင်ဇာတ်လမ်းတိနန့် လူတိုင်း၏အမှန်တရားအား ရှာဖွီရန်အားထုတ်ရေသမိုင်းပညာရပ် အစဟိစွာရို့နန့်မတူဘဲ ဒဏ္ဍာရီစွာ တယောက်ယောက်၏ အမှန်တရားဖြစ်လီရေ။"<ref name="PD2016">{{cite web|url=http://swarajyamag.com/culture/why-i-insist-on-calling-myself-a-mythologist|title=Why I Insist On Calling Myself A Mythologist|last=Pattanaik|first=Devdutt|date=14 September 2015|website=Swarajya|accessdate=24 July 2016}}</ref> ===ယူဟီးမရဝါဒ=== သီအိုရီတခုက အခိုင်အမာပြောရေမာ ဒဏ္ဍာရီများစွာသမိုင်းဖြစ်ရပ်တိအား လိုရာစွဲလို့ဖော်ပြထားချက်အကြောင်းတိဖြစ်တေ။{{sfn|Bulfinch|2004|p= 194}}{{sfn|Honko|1984|p= 45}} ဒေသီအိုရီအရဆိုကေ ပုံပြင်ပြောသူတိသည် ယင်းရို့ပြောသော ဇာတ်ကြောင်းထဲက ပါဝင်ဇာတ်ကောင်များစွာနတ်ဘုရားသဏ္ဌာန်အနိန်အထားရရေထိအောင် သမိုင်းဆိုင်ရာအကြောင်းအရာတိကို အရာထခါပြင်ဆင်ချဲ့ထွင်ကတ်တေ။{{sfn|Bulfinch|2004|p= 194}}{{sfn|Honko|1984|p= 45}} ဥပမာအနိန်နန့် လေနတ်ဘုရား ''အီးယလ(စ်)'' (Aeolus) ၏ဒဏ္ဍာရီစွာ သင်္ဘောရွက်သုံးတတ်စီရန်၊ လီထခတ်မှုတိကို အနက်သဘောဖော်ထုတ်တတ်ရန် ပြည်သူတိအားသင်ကြားပီးခသော ဘုရင်တပါးအကြောင်း သမိုင်းအချက်အလက်တခုမှ ပေါ်ထွက်လှာနိုင်ချေဟိခရေ။{{sfn|Bulfinch|2004|p= 194}} ''[[ဟီရော့ဒိုးတပ်|ဟစ်ရောဒတပ်စ်]]'' (Herodotus) (ဘီစီ ငါးရာစု) နန့် ပရောဒေချင့်က(စ်) (Prodicus) ရို့စွာလည်း ယင်းပိုင်ပင်ပြောဆိုခကတ်တေ။{{sfn|Honko|1984|p= 45}} ဒေသီအိုရီကို ယူဟီးမရဝါဒ (euhemerism) ဟုခေါ်မာလို့ ဒဏ္ဍာရီပညာသျှင် ယူဟီးမရ(စ်) (ဘီစီ ၃၂၀) ကိုအစွဲပြုပီးထားခြင်းဖြစ်ပြီးကေ ယင်းသူက ဂရိနတ်ဘုရားများစွာလူသားရို့၏ရာဇဝင်ပုံပြင်တိက ဖြစ်ပေါ်တိုးတက်ပါလတ်တေဟု ဆိုခရေ။{{sfn|Honko|1984|p= 45}}<ref>"Euhemerism", ''The Concise Oxford Dictionary of World Religions''</ref> ===ခိုင်းနှိုင်းတင်စားမှု=== အချို့ သီအိုရီတိက ဒဏ္ဍာရီများစွာသဘာဝအတိုင်းဖြစ်တေ ဖြစ်ရပ်တိအတွက် ခိုင်းနှိုင်းတင်စားမှုတိမှ စတင်ခရေဟု အဆိုပြုရေ။ ဆိုလိုမှုကို- [[အပေါလို]] သည်နေကိုတက်စားပြုပနာ [[ပိုဆိုက်ဒန်]] သည်ရေကိုတက်စားပြုမှု စသဖြင့် ဖြစ်တေ။{{sfn|Honko|1984|p= 45}} အရာသီအိုရီတခုအရ ဒဏ္ဍာရီများစွာဒဿနပိုင်း၊ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အယူအဆခိုင်းနှိုင်းချက်တိမှ ပေါ်လာရေ။ ဆိုလိုစွာမှာ- [[အသီးနာ]] သည် အသိဉာဏ်နန့်ပြည့်စုံသော တရားမျှတခြင်းကို တက်စားပြုကာ [[အက်ဖရိုဖုံးဆိုး|အဲဖရာဖုံးဆိုးတီ]] (Aphrodite) သည် ဆန္ဒကို သရုပ်ဖော်သည်... စသဖြင့်ဖြစ်တေ။{{sfn|Honko|1984|p= 45}} မက်ခ်စ် မွတ်လာ (မြူလာ) (Max Müller) ကလေ့ ထိုခိုင်းနှိုင်းမှု သီအိုရီကို ထောက်ခံရေ။ မွတ်လာ ယုံကြည်ကပင်ာ ဒဏ္ဍာရီများစွာသဘာဝတရားခိုင်းနှိုင်းဖော်ပြချက်တိအဖြစ် စတင်ခဲ့လို့ စာပီရီးရာအရ တဆတ်ဆတ်ခြင်း ဘာသာပြန်ဆိုခကတ်တေ။ နမူနာ ပင်လယ်ပြင်၏ ကြမ်းတမ်းမှုကို ကဗျာဆန်ဆန်ဖော်ကျူးမှုအား စာပီထဲကိုသွင်းယူခကတ်ယား ထိုပင်လယ်ပြင်ကို ဒေါသမာန်ဟုန်ပြင်းရေ နတ်ဘုရားတပါးအနိန်နန့် တွေးမြင်ယူဆကတ်တေ။{{sfn|Segal|2015|p= 20}} ===လူ့အသွင်ခိုင်းနှိုင်းတင်စားခြင်း=== ဒဏ္ဍာရီများစွာသက်မဲ့အရာများ၊ ခွန်အား စွမ်းအားတိကို လူ့အသွင်သဖောခိုင်းနှိုင်းတင်စားခြင်းက ပေါက်ဖွားလာကတ်တေဟု အချို့ တွေးခေါ်သူရို့ကဆိုကတ်ရေ။ ထိုသူရို့ပြောဆိုမှုတိအရ ရှီးဦးသူရို့စွာ လေ၊ မီးစရေ သဘာဝဖြစ်စိုင်တိကို ကိုးကွယ်ကြလို့ တဆတ်ဆတ်ခြင်း အံ့တုအာခံလာကတ်တေ။{{sfn|Bulfinch|2004|p= 195}} နမူနာတရပ်မာ ဒေသီအိုရီသဘောအရ ရှီးဦးလူရို့သည် ဟိုအရာ သည်အရာတိကို သက်မဲ့ပစ္စည်းအဖြစ်မဟုတ်တော့ဘဲ နတ်ဘုရားတိအဖြစ် ရှုမြင်လာရေ အနိန်အထားဟိလာကတ်တေ။{{sfn|Frankfort|Frankfort|Wilson|Jacobsen|2013|p= 4}} ယင်းအတွက်နန့် ယင်းရို့စွာ ဒဏ္ဍာရီတိကို ဖြစ်စီကတ်ကေး သဘာဝဖြစ်ရပ်တိကို နတ်ဘုရားတိ၏ လုပ်ဆောင်မှုအဖြစ် ဖော်ပြခကတ်တေ။{{sfn|Frankfort|Frankfort|Wilson|Jacobsen|2013|p= 15}} ===ဒဏ္ဍာရီ-ဓလိ့ထုံးတမ်း သီအိုရီ=== ဒဏ္ဍာရီ-ဓလိ့ထုံးတမ်း သီအိုရီအရ ဒဏ္ဍာရီစွာ ဓလိ့ထုံးတမ်းနန့် ချိတ်ဆက်ဗျာယ် ဟိရေ။{{sfn|Segal|2015|p= 61}} အစွန်းရောက်ဆုံးပုံစံနန့် ထိုသီအိုရီသဘောတရားက ဓလိ့ထုံးတမ်းတိကို ရှင်းလင်းပြသခြင်းအတွက်ရာ ဒဏ္ဍာရီများပေါ်ပေါက်လာကတ်တေဟု အခိုင်အမာဆိုရေ။{{sfn|Graf|1996|p= 40}} ထိုအခိုင်အမာပြောဆိုမှုကို ပထမဆုံးတင်ပြရေသူမာ ဝီလျမ် ရောဘတ်ဆန် စမစ်သ်ဖြစ်ကာ{{sfn|Meletinsky|2014| pp=19–20}} လူအများစွာ ဒဏ္ဍာရီတိနန့်သက်ဆိုင်ခြင်းမဟိရေ အကြောင်းပြချက်တိအတွက် ရိုးရာဓလိထုံးတမ်းတိကို စတင်လုပ်ဆောင်ခကတ်တေလို့ ပြောကြားရေ။ ရိုးရာဓလိတခုအတွက် မူလအကြောင်းကို မိန့်လိုက်ပါကြလို့ ဒဏ္ဍာရီတခုကိုတီထွင်ကာ ကျီနပ်စီရန်ဖြီယှင်းကတ်တေ ပြီးကေ ထိုဒဏ္ဍာရီမာဖော်ပြထားရေ အဖြစ်အပျက်တိကို ရိုးရာဓလိထုံးတမ်းက အထိမ်းအမှတ်အဖြစ်ကျင်းပပြုလုပ်ကတ်တေ။{{sfn|Segal|2015|p= 63}} ဂျိမ်းစ်ဖရီးဇာက လူသယးများစွာမှော်ဆန်သောဓလိ့ထုံးတမ်းတိက ယုံကြည်မှုနန့်အတူ စတင်စွန့်စားလုပ်ကိုင်ကြလို့ နောက်ပိုင်းမာ ယင်းကနိန်ော်ဆန်မှုကို အယုံအကြည်ပျက်ယွင်းကြကာ နတ်ဘုရားများအ​ကြောင်းဒဏ္ဍာရီတိကို တီထွင်ဖန်ဆင်းကတ်တေ။ ထိုနတ်ဘုရားတိကို ကျီနပ်စီရန်ရည်ရွယ်ထားရေ ဘာသာရီးထုံးတမ်းတိအဖြစ် ထိုရိုးရာဓလိတိကို ပြန်လလည်အနက်ဖော်ထုတ်ကတ်တေ။{{sfn|Frazer|1913|p= 711}} ==အဆင့်မြင့်ပညာရပ်လိလာမှု သမိုင်း== သမိုင်းအရ ဒဏ္ဍာရီလိလာမှုအတွက် အရေးပါသော ချိုင်းကပ်လုပ်ဆောင်မှုတိကို လုပ်ဆောင်ကြသူတိမာ ဂန်ဘတ်တီစတာ ဗီးကို (Giambattista Vico)၊ ဖရီးဒရစ်ခ်စ် ဝစ်လ်ဟမ်း ဂျိုးဇက် ရှက်လင် (Friedrich Wilhelm Joseph Schelling)၊ ဟိလာ(Schiller)၊ [[ကားလ်ယွန်း]] (Carl Jung)၊ ဖရွိက် (Freud)၊ လက်ဗီ-ဘရုဟီလ် (Lévy-Bruhl)၊ နော့သ်ရော့ပ် ဖရိုင်း (Northrop Frye)၊ လက်ဗီ-စထရောက် (Lévi-Strauss)၊ ဆိုဗီယက်အသိုင်းအဝိုင်းနန့် ဒဏ္ဍာရီနန့်ရိုးရာဓလိအသိုင်းအဝိုင်း ရို့ပါဝင်ကတ်တေ။<ref>Guy Lanoue, Foreword to Meletinsky, p. viii.</ref>(မှတ်ချက် - အသိုင်းအဝိုင်းဆိုရာမာ ဒဏ္ဍာရီတိကို အာရုံစိုက်ကာ တစိုက်မတ်မတ်ရီးသားနီသော စာရီးဆရာပညာသျှင်အသိုင်းအဝိုင်းကိုဆိုလိုရေ။) ===ရှီးဟောင်းဂရိ=== [[File:Myths and legends of Babylonia and Assyria (1916) (14801987593).jpg|thumb|upright|''ဘာဘီလုံနန့် အဆီးရီးယား ဒဏ္ဍာရီ ရာဇဝင်များ'' (၁၉၁၆)]] ​ ဒဏ္ဍာရီအား အရေးပါသောအနက်ဖော်ထုတ်ပြန်ဆိုခြင်းစွာ [[ဆိုကရွီးတီး|ဆိုခရီးတီးဇ်]]အချိန်မရောက်ခင်ကပင် စတင်ခကတ်တေ။{{sfn|Segal|2015|p= 1}} ယူဟီးမရ(စ်)သည် ခေတ်သစ်မရောက်ခင် အရေးကြီးဆုံးဒဏ္ဍာရီပညာသျှင်တိအနက်တဦးဖြစ်တေ။ ယင်းက ဒဏ္ဍာရီတိကို အဟိသမိုင်းအဖြစ်အပျက်တိအား လိုရာဆွဲပနာဖော်ပြထားရေ အကြောင်းအရာများဟု ဘာသာပြန်ဆိုရေ။ ထပ်ခါတလဲပြောဆိုကတ်သဖြင့် ပုံပျက်လားသော အကြောင်းတိဖြစ်တေ။ ဆလရှပ်စ် (Sallustius)<ref>On the Gods and the World, ch. 5, See Collected Writings on the Gods and the World, The Prometheus Trust, Frome, 1995</ref> ကဒဏ္ဍာရီတိကို ကဏ္ဍငါးခုခွဲခြားခရေ။ ဘာသာရီးယုံကြည်မှု၊ ရူပဗေဒ (သဘာဝဥပဒေသတိနန့်ဆိုင်ရေ)၊ နတ်ဘုရားကိုးကွယ်မှု (ဝိဉာဉ်ပိုင်းနန့်သက်ဆိုင်ရေ)၊ ရုပ်ဝထုပိုင်း နန့် အရောအနှောသဘောပိုင်း ရို့ဖြစ်ကတ်ရေ။ အရောအနှောသဘောပိုင်းသည် ဆိုခပြီးကေသောသော ကဏ္ဍထဲက နှစ်ခု သို့ ထိုထက်ပိုသောကဏ္ဍများအချင်းချင်းတုံ့ပြန်ချိတ်ဆက်နိန်ရေ ဒဏ္ဍာရီများဖြစ်ပနာ မူလအစမာပင် သုံးစွဲခကတ်ရေ အပိုင်းဖြစ်တေ။ ပလေးတိုးက ''ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံတော်''(the Republic) မာ ပညာရီးအကြောင်းဆွေးနွေးရေအခါ ကဗျာဟန်ဖြင့်ရီးသားထားရေ ဒဏ္ဍာရီတိကို ပြင်းပြင်းထန်ထန်ယှုတ်ချရေ။ ပညာမတတ်သူများစွာထိုနတ်ဘုရား၊ သူရဲကောင်းတိနန့်ဆိုင်ရေ ဇာတ်လမ်းပုံပြင်တိကို တိုက်ရိုက်အမှန် လို့ ယူဆလားနှိုင်သည်ဆိုရေ အကြောင်းတရားထက်မာ ယင်းကဝေဖန်ခရေ။ ဇာပိုင်ပင်ဖြစ်စီ ပလေးတိုးစွာလေ့ ယင်းဧ့အရီးအသားအဝှမ်းမာ ဒဏ္ဍာရီတိအပေါ် ထပ်ကာထပ်ကာ ညွှန်းဆိုမှုတိပြုခရေ။ အလယ်ခေတ်ပလေးတိုးဝါဒ(Middle Platonism)၊ ခေတ်သစ်ပလေးတိုးဝါဒ(neoplatonism) ဟုခေါ်မာသော သိသာသောခေတ်များမာ ထိုပလေးတိုးဝါဒဖြစ်ပေါ်တိုးတက်ခဲ့သဖြင့် ပလီပလာတာ့ခ် (Plutarch)၊ ပေါဖစ်ရီ (Porphyry)၊ အိုလန်းပီယာဒေါရပ်စ် (Olympiodorus)၊ ဒမဲရှပ်စ် (Damascius) ပိုင်ယှောင် စာရီးဆရာတိက ရိုးရာဒဏ္ဍာရီ၊ အောဖစ်(Orphic) ဒဏ္ဍာရီတိနန့်ပတ်သက်ပြီး အရေးကြီးသော အနက်ဖော်ထုတ်ပြန်ဆိုခြင်းတိကို ရှင်းလင်းတိကျစွာ ရီးသားခကတ်တေ။<ref>Perhaps the most extended passage of philosophic interpretation of myth is to be found in the fifth and sixth essays of Proclus’ ''Commentary on the Republic'' (to be found in ''The Works of Plato I'', trans. Thomas Taylor, The Prometheus Trust, Frome, 1996); Porphyry’s analysis of the Homeric Cave of the Nymphs is another important work in this area (''Select Works of Porphyry'', Thomas Taylor The Prometheus Trust, Frome, 1994). See the external links below for a full English translation.</ref> ဒဏ္ဍာရီဆိုင်ရာ အဓိကအကြောင်းတိကို စာပီနယ်မာ တရည်တရွယ် အသုံးချခကတ်ရာမာ ဟိုးမားမှ စတင်ခရေ။ အကျိုးဆက်စာပီလက်ရာရေ ''ကျူးပစ်နန့် ဆိုက်ခီ ချစ်ဇာတ်လမ်း'' (Cupid and Psyche) ဒဏ္ဍာရီထု၏ အပိုင်းဖြစ်လှာခြင်းမဟိဘဲ ဒဏ္ဍာရီနောက်ခံအကြောင်းကိုရာ သီးသန့်အားဖြင့်ရည်ညွှန်းနှိုင်ရေ။ အထူးအနိန်နန့် အလယ်ခေတ် ချစ်ဇာတ်လမ်းများစွာဒဏ္ဍာရီမှ စာပီကိုပြောင်းလဲခြင်းဖြစ်စိုင်နန့် သက်ဆိုင်ပတ်သက်ရေ။ အစောပိုင်းအဆိုပြုထားရေအတိုင်း ယူဟီးမရဝါဒသည် ဒဏ္ဍာရီအရည်အသွီးများစိမ့်ဝင်နီသော ထိုဇာတ်လမ်းတိကို လက်တွိဆန်သောအခြီအနီသို့ ပို့ဆောင်ပီးရား ဒဏ္ဍာရီတိကို ဆီလျှော်စီရေအကြောင်းပြမှုကို ရည်ညွှန်းပါရေ။ ဒေအချက်ရေဥပမာတခုသည် ယိုင်ကျေးမှုဆိုင်ရာ၊ ဘာသာတရားဆိုင်ရာဥပမာ ပုံစံပြောင်းလဲခြင်းနောက်ကို လိုက်ပါခဲ့ပေလိမ့်မေ။ (သိသာစွာဖြင့် ခရစ်ယာန်ဘာသာခံယူခြင်း/ပြောင်းလဲခြင်း(Christianization)ပြီးကေ ဗာဟီရဝါဒ (အဓိကကိုးကွယ်သောဘာရာမဟုတ်ရေ အယူဝါဒ) ခရစ်ယာန်မဟုတ်ရေ ဗဟုနာထဝါဒ ဒဏ္ဍာရီကို ပြန်ပနာအနက်ဖွင့်ဆိုခကတ်တေ။) ===ဥရောပ၏ ခေတ်ဆန်းချိန်ကာလ=== [[File:Bartolomeo di Giovanni - The Myth of Io - Walters 37421.jpg|thumb|300px|alt=The ancient Roman poet Ovid, in his "The Metamorphoses," told the story of the nymph Io who was seduced by Jupiter, the king of the gods. When his wife Juno became jealous, Jupiter transformed Io into a heifer to protect her. This panel relates the second half of the story. In the upper left, Jupiter emerges from clouds to order Mercury to rescue Io. In the lower left, Mercury guides his herd to the spot where Io is guarded by the hundred-eyed Argus. In the upper center, Mercury, disguised as a shepherd, lulls Argus to sleep and beheads him. Juno then takes Argus's eyes to ornament the tail feathers of her peacock and sends the Furies to pursue Io, who flees to the Nile River. At last, Jupiter prevails on his wife to cease tormenting the nymph, who, upon resuming her natural form, escapes to the forest and ultimately becomes the Egyptian goddess Isis|ဘားတလိုဖို့ယို ဒီ ဂျိုးဗန်၏ သရုပ်ဖော်ပုံရှည်မာ အသွင်ပြောင်းလဲခြင်းနန့်ဆိုင်ရေ ဒုတိယပိုင်းကို ဆက်စပ်ဖော်ပြထားရေ။ ဝဲဘက်ကို [[ဇုစ်နတ်မင်းကြီး|ဂျူပီတာနတ်မင်း]]သည် တိမ်တိုက်မှ ပေါ်ထွက်လှာပြီး [[ဂရိနတ်များ#ဟားမီးစ်(မာကျူရီ)|မာကျူရီနတ်မင်း]]အား အပင် (သို့) မြစ်စောင့်နတ်သမီး အိုင်းယို (Io)ကိုကယ်ဆယ်စီရန်ခိုင်းခြင်း။<ref>{{cite web |publisher= [[The Walters Art Museum]]|url= http://art.thewalters.org/detail/18298|title=The Myth of Io.}}</ref><ref>For more information on this panel, please see Zeri catalogue number 64, pp. 100–101</ref>]] ဗဟုနာထဝါဒ (ဘုရားတဆူထက်ပိုသောကိုးကွယ်မှု) ဒဏ္ဍာရီစွာ (၁၆)ရာစုမာပေါ်ပေါက်လာရေ အစောပိုင်း ဒဏ္ဍာရီလက်ရာတိနန့်အတူ ဥရောပတိုက်ခေတ်ဆန်းချိန်ကာလမာ ပြန်ပနာသက်ဝင်လှာခရေ။ ထိုအထဲမာပါဟိရေတခုမာ ဘာသာရီးဆိုင်ရာဒဏ္ဍာရီ (Theologia Mythologica) (၁၉၅၃) စာအုပ်ဖြစ်တေ။ ===(၁၉) ရာစု === ပထမဆုံးခေတ်ပေါ် အနောက်တိုင်း ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ဒဏ္ဍာရီသဘောတရားများစွာ(၁၉)ရာစုဒုတိယတဝက်မာပေါ်ပေါက်ပါလတ်တေ။{{sfn|Segal|2015|p= 1}} တချိန်တည်းမှာပင် ''myth'' စကားလုံးကို ဥရောပဘာသာစကားတိမာ မွီးစပ်သုံးစွဲခကတ်တေ။<ref name="mythmythos" /> ဥရောပတိုက်၏ ရှီးဟောင်းအတိတ်ကို စတင်စိတ်ပါမှုနန့် မျိုးချစ်ဝါဒ( romantic nationalism) နန့်ဆိုင်ရေ ဒေသဆိုင်ရာယိုင်ကျေးမှုတိက တပိုင်းတစအားဖြင့် မြှောက်ပင့်ပီးပီးနှိုင်ခလို့ ဂျက်ကာ့ဘ်(ဂျေးကာ့ဘ်) ဂရင်မ် (Jacob Grimm) (၁၇၈၅-၁၈၆၃)က ထိုဒေသဆိုင်ရာယိုင်ကျေးမှုတိကို အကျိုင်းဖော်ပြခရေ။ ဒေမျိုးချစ်ဝါဒလှုပ်ယှားမှုအရွိ့သည် ဥရောပသားပညာတတ်တိကို ထိုဂန္ထဝင်ဒဏ္ဍာရီတိကိုရာမက နော့စ်၊ ဖင်လန် အစဟိရေ ဒဏ္ဍာရီတိကိုလည်း စွဲဆောင်နိုင်ခရေ။ အနောက်တိုင်းသီအိုရီတိကို ဥရောပသားတိ၏ ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှုတိက တစိတ်တပိုင်းတွန်းအားပီးနှိုင်ခကြလို့ လူများနိုင်ငံတိကို သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ်ခြင်းကတဆင့် ယင်းရို့ကြုံတွိရသော ထိုယိုင်ကျေးမှု၊ ပုံပြင်များ၊ ဘာသာရီးတိကို နားလည်ရန်နန့် ထိန်းချုပ်ရန်ရို့ဖြစ်တေ။ ထိုတွိကြုံမှုတိမာ သက္ကတ ဝေဒ (Sanskrit Rigveda - ဓမ္မတေးများ)၊ စူးမား ဂစ်ဂါမက်ရှ် ကဗျာရှည်(Sumerian Epic of Gilgamesh) ပိုင်ယှောင် ရှီးဟောင်းစာသားတိ၊ လက်ဟိပစပြောဇာတ်လမ်းများဖြစ်တေ အမင်ရိကတိုက်၏ မူရင်းနီထိုင်သူတိ၏ ဒဏ္ဍာရီများ (သို့) ရိုးရာအာဖရိက ဘာသာရီးမျးမာဟိရေ ဇာတ်လမ်းပုံပြင်များ အစဟိစွာရို့ပါဝင်ရေ။ <ref name = shippey>Tom Shippey, 'A Revolution Reconsidered: Mythography and Mythology in the Nineteenth Century', in ''The Shadow-Walkers: Jacob Grimm’s Mythology of the Monstrous'', ed. by Tom Shippey, Medieval and Renaissance Texts and Studies, 291/Arizona Studies in the Middle Ages and the Renaissance, 14 (Tempe, AZ: Arizon Center for Medieval and Renaissance Studies, 2005), pp. 1–28 (esp. pp. 4–13).</ref> (၁၉)ရာစု ပညာသျှင်တိ၏ ဉာဏပိုင်းဆိုင်ရာဆက်စပ်အခြီအနီတိကို ဆင့်ကဲဖြစ်စိုင်နန့်ဆိုင်ရေ ပေါ်ထွက်လှာရေစိတ်ကူးတိက နက်နဲစွာပုံဖော်ပုံသွင်းခကတ်တေ။ ထိုစိတ်ကူးအကြံများမာပါဟိရေမာ များစွာသော ဥရောပအာသျှဘာသာစကားတိ၊ ဖြစ်နှိုင်ခြီဟိယပြီးနောက်တခုမာ ဇာတ်လမ်းပုံပြင်များ အားလုံးသည် အဂုပျောက်ဆုံးလားဗျာယ်ဖြစ်တေ ရှီးဦးဘာသာစကားတခု အိန္ဒိယ-ဥရောပဘာသာစကား (Indo-European language) မှဆင်းသက်လာခကြလို့ ထိုဘာသာစကားကြီးကို ကွဲထွက်လှာခကတ်ရေ ဆိုင်ရာဘာသာစကားတိအားနှိုင်းနိူင်းလိလာခြင်းကတဆင့် ကျိုးသင့်ကြောင်းသင့် ပြန်ပနာတည်ဆောက်နှိုင်ရေဆိုရေ အသိအမှတ်ပြုခြင်းပါဝင်ရေ။ ယိုင်ကျေးမှုများစွာတူညီရေမူကွဲတိအဖြစ် ပေါ်ထွက်လှာနိုင်ကောင်းလာနှိုင်ရေ ဆိုရေစိတ်ကူးကိုလေ့ ထည့်သွင်းခကတ်တေ။<ref name = shippey/> ယေဘုယျအနိန်နန့် ၁၉ရာစု သီအိုရီတိက ဒဏ္ဍာရီကို ကျရှုံးခရရေ (သို့) ပကတိဖြစ်တေ ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာအတွေးတိအဖြစ် ကန့်သတ်ထားကာ ''တဖြောင့်တည်းလူမှုရီးဖြစ်ပေါ်တိုးတက်လာမှု သီအိုရီ'' (unilineal) ကန့်သတ်ဘောင်အထဲ ခေတ်ပေါ်သိပ္ပံပညာ၏ ရှီးဦးကျသောပြိုင်ဘက်အဖြစ် ဘာသာပြန်ဆိုကတ်ရေ။ ထိုကန့်သတ်ဘောင်က စဉ်းစားဖော်ပြရေမာ လူသားတိ၏ ယိုင်ကျေးမှုများစွာမတူညီရေနှုန်းတိနန့် ယိုင်ကျေးမှုဖြစ်ပေါ်တိုးတက်ခြင်း၏ အဖြီာင့်လမ်းကြောင်းမာ လားလာကတ်တေ။{{sfn|Segal|2015|pp= 3–4}} ၁၉ရာစုနှောင်းပိုင်း၏ လွှမ်းမိုးနှိုင်ရေ ဒဏ္ဍာရီဆိုင်ရာသီအိုရီတခုမာ ''သဘာဝတရားဒဏ္ဍာရီ'' (nature mythology) ဖြစ်ပြီးကေ အဦးဆုံး ထောက်ခံသူတိမာ မက်ခ်စ် မွတ်လာ၊ အက်ဒ်ဝပ် ဘားနက် တိုင်လာ (Edward Burnett Tylor)ရို့ဖြစ်ကတ်ရေ။ ထိုသီအိုရီက ရှီးဦးသူရို့စွာ သဘာဝကမ္ဘာ(ဩကာသလောက) နန့် မူလအားဖြင့် ဆက်နွယ်ပတ်သက်ကတ်တေ ဟုတင်ပြကြလို့ ဝိတိုရိယခေတ် ဥရောပသားတိသဘောမခွေ့ရေ ဒဏ္ဍာရီများ(နမူနာ ကာမဆက်ဆံခြင်း၊သွီးသားရင်းချာ ကာမဆက်ယှက်မှု(incest)၊ လူသားစားခြင်း(cannibalism) ..) စသည်ရို့ကို စိုက်ပျိုးရီးမာ မျိုးအောင်ကြီးထွားခြင်းပိုင်ယှောင် သဘာဝဖြစ်စိုင်တိအတွက် ခိုင်းနှိုင်းတင်စားချက်တိအဖြစ် အနက်သဘောထုတ်ကတ်တေ။<ref>John McKinnell, ''Meeting the Other in Norse Myth and Legend'' (Cambridge: Brewer, 2005), pp. 14-15.</ref> ပုဂ္ဂိုလ်ရီးမဆန်ရေ သဘာဝဥပဒေများ (သဘာဝတရား၊ လူမှုရီးရာအခြီအနီအစဟိစွာ)ကို မဖော်ထုတ်နှိုင်ခကတ်သဖြင့် ရှီးဦးလူသားတိသည် လှုပ်ယှားမှုမဟိရေသက်မဲ့အရာတိကို သက်ဟိတိနန့် တင်စာခြင်းနန့် သဘာဝဖြစ်ရပ်ဖြစ်စိုင်တိကို ယှင်းပြရန်ကြိုးစားခကတ်ရေ။ ယင်းကနိန် နတ်ဘုရားကိုးကွယ်မှုဝါဒ (animism) ပေါ်ပေါက်လာခရရေ။ ''တိုင်လာ'' အရဆိုကေ လူ့အတွေးရို့စွာ ဒဏ္ဍာရီလာစိတ်ကူးတိကစတင်ပနာ တဖြည်တဆတ်ဆတ်ခြင်း သိပ္ပံနည်းကျ စိတ်ကူးတိအဖြစ် အဆင့်ပေါင်းများစွာကျော်ဖြတ်ပနာ ဖြစ်ပေါ်လှာခကတ်တေ။{{sfn|Segal|2015|p= 4}} မွတ်လာက ဒဏ္ဍာရီစွာ ဘာသာစကားမှ ပေါ်ထွက်လှာခရေလို့ သုံးသပ်ကာ ဒဏ္ဍာရီကို ''ဘာသာစကား၏ရောဂါ'' ဆိုပနာပင်ခေါ်ဝေါ်ခရေ။ ဒဏ္ဍာရီများစွာရှီးခေတ်ဘာသာစကားတိမာ စိတ္တဇနာမ်များ၊ ကျား/မ လိင် (ဝေါဟာရ)မဟိသဖြင့် ပေါ်ထွက်ခရေလို့လည်း လှောက်မှန်းတွက်ချက်ခရေ။ ယင်းပိုင်သောဘာသာစကားတိမာ မဟိမဖြစ်လိုအပ်ရေ ပြောဆိုခြင်းဆိုင်ရာ နတ်ဘုရားတင်စားခိုင်းနှုင်းမှုကို အဆုံးမာ စာပီအရ မှတ်ယူခကတ်လို့ သဘာဝဖြစ်စိုင်များစွာသက်ဟိပုဂ္ဂိုလ်များ (သို့) နတ်ဘုရားများ ဖြစ်တေဆိုရေ စိတ်ကူးကို ဖြစ်စီခရေ။{{sfn|Segal|2015|p= 20}} ၁၉ရာစုပညာသျှင်ရို့ရာမက ပညာသျှင်အားလုံးက ဒေစိတ်ကူးအားလက်ခံရေတော့မဟုတ်။ လက်ဗီ-ဘရုဟီလ် ရှီးဦးကာလစိတ်နီသဘောထားမာ လူ့စိတ်မနော၏ အခြီအနီတရပ်ဖြစ်ကာ သမိုင်းဆိုင်ရာဖြစ်ပေါ်တိုးတက်လာခြင်းမာ အဆင့်တခုမဟုတ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုရေ။ <ref>{{cite book|last=Mâche|title=Music, Myth and Nature, or The Dolphins of Arion| year=1992| page= 8 |url = https://books.google.com/books?id=YNCVOY423HsC&lpg=PP1&pg=PA8#v=onepage&q&f=false|first = Francois-Bernard|isbn=978-3-7186-5321-8}}</ref> တအောင့်လောက်ကပြုလုပ်ရေ ပညာရပ်ပိုင်းလိလာမှုတခုက ဒဏ္ဍာရီတိကိုလည်ပတ်စီရေလူတိကြားမာ ''သဘာဝတရားဒဏ္ဍာရီ'' အနက်ဖော်ထုတ်ပြန်ဆိုခြင်းအတွက် အခြီခံကတ်တေသက်သီအထောက်အထားကင်းမဲ့ရေလို့ မှတ်ချက်ပြုကေး ထိုလိလာမှုကလေ့ ယင်းနည်းတူစွာပင် ''သဘာဝတရားဒဏ္ဍာရီ''၏ အဓိကအရေးပါသော စိတ်ကူးစိတ်သန်းတိကို ပစ်ပယ်ရေ။<ref>Richard M. Dorson, 'The Eclipse of Solar Mythology', in ''Myth: A Symposium'', ed. by Thomas A. Sebeok (Bloomington: Indiana University Press, 1955), 25–63.</ref><ref>John McKinnell, ''Meeting the Other in Norse Myth and Legend'' (Cambridge: Brewer, 2005), pp. 14–15.</ref> ဂျိမ်းစ် ဂျော့ ဖရီးဇာက ဒဏ္ဍာရီအား မှော်ဆန်သောဓလိ့ထုံးတမ်းများ(magical rituals)ကို မှားယွင်းပြန်ဆိုမိကတ်တေအရာအဖြစ် ရှုမြင်ရေ။ ထိုဓလိ့ထုံးတမ်းတိကိုယ်တိုင်မာ သဘာဝဥပဒေသနန့်ပတ်သက်ပနာ မှားယွင်းရေ စိတ်ကူးကို အခြီခံထားရေ။ ဆိုလိုစွာမှာ ထိုစိတ်ကူးကား ဒဏ္ဍာရီနန့်ဓလိ့ထုံးတမ်း(myth and ritual)တွေးခေါ်မှုပုံစံ၏ အဓိကအချက်အချာဖြစ်တေ။{{sfn|Segal|2015|pp= 67–68}} လူသားတိက ပုဂ္ဂိုလ်ရီးမဆန်သောမှော်ဆန်ဆန်ဥပဒေတိကို အခြီမြစ်မဟိရေယုံကြည်မှုတခုဖြင့်စတင်ခကတ်တေလို့ ဖရီးဇာက ပြောရေ။ ထိုဥပဒေတိကိုသုံးရာမာ လက်တွိဘဝမာ အလုပ်မဖြစ်ကတ်စွာကို သိမြင်နားလည်ရေအခါ သဘာဝကျသောဥပဒေသအပေါ် ယင်းရို့၏ယုံကြည်မှုတိအားစွန့်လွှတ်ခကတ်ယား သဘာဝကိုထိန်းချုပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ရီးဆိုင်ရာ နတ်ဘုရားများအယူအဆကို အားပီးအားမြောက်ပြုလာကတ်တေ။ ယေဇုနန့်ပင် ဘာသာရီးဆန်သော ဒဏ္ဍာရီများပေါ်ပေါက်လာကတ်ရေ။ လူသားတိက ဒဏ္ဍာရီဆန်သောဖြစ်ရပ်တိအား ပြန်ပနာလုပ်ဆောင်မှုအဖြစ် ဖော်ထုတ်ပြန်ဆိုကတ်ရင်း ဟိုးအယင်ခေါက်က မှော်ဆန်သောဓလိ့ထုံးတမ်းတိကို အလိအထဖြစ်စီရန်အရာထခါပြုမူဆောင်ရွက်ခြင်းနန့်ဆက်ပနာလုပ်ဆောင်ကတ်တေ။ အဆုံးမာ လူသားတိသိဟိလာရေမာ သဘာဝတရားသည် သဘာဝဥပဒေကို လိုက်နာရေ၊ နောက် ဆက်ပနာရှာဖွီတွိဟိရေမာ သိပ္ပံပညာကတဆင့် ယင်းကနိန်န်ကန်သော သဘာဝတရားတိပင်ဖြစ်တေ။ ဒေနီရာမာ လူသားတိက မှော်ဆန်ခြင်း... နောက် ဘာသာတရားကတဆင့် သိပ္ပံပညာသို့ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာရေအတွက် သိပ္ပံပညာက ဒဏ္ဍာရီအား ကွယ်ပျောက်လားလီလီရေ။{{sfn|Frazer|1913|p= 711}} ဒဏ္ဍာရီဆန်သောအတွေးကို ခေတ်သစ်သိပ္ပံပညာအတွေးနန့် နိူင်းပြိုင်အသုံးချစီခြင်းနန့် ဒေပိုင်နန့် သီအိုရီတိက ခေတ်သစ်လူသားတိကို ဒဏ္ဍာရီတိအား စွန့်လွှတ်ပစ်ပယ်ရဖို့ဟု အရိပ်ချပြောဆိုကတ်ရေလို့ ဆက်ဂါလ် (Segal )က ရဲတင်းစွာဆိုခရေ။{{sfn|Segal|2015|p= 3}} ===(၂၀) ရာစု === [[File:Prometheus by Gustave Moreau.jpg|thumb|upright|''ဂပ်စ်စတာ့ဗ် မောရိုး''၏ ၁၈၆၈ ''ပရာဖန်သီးယပ်စ်'' ပဂျီသရုပ်ဖော်ပုံ၊ ဂရိကဗျာဆရာ ''ဟီးဆီးယ်စ်ဒပ်''(Hesiodus) (ဖြစ်နှိုင်ခြီဟိရေ နောက်တဦးမာ ဂရိအလွမ်းဇာတ်များရီးသူ ''အီးစကစ်လ(စ်)'' (Aeschylus)) ၏ဒဏ္ဍာရီမာ ပရိုဖန်သီးယပ်စ် (Prometheus - ပရာဖန်သီးယပ်စ်) ကို လူသားတိအား မီးပေးယင့်အတွက် ချိုင်နှောင်လို့ အပြစ်ပီးခြင်း။]] အစောပိုင်း (၂၀)ရာစုမာ ဖရွိုက် (Sigmund Freud) ဦးဆောင်ရေ ဒဏ္ဍာရီကို စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ စိစစ်သုံးသပ်လို့ အနက်ပြန်ဆိုခြင်းကို ဖွံ့ဖြိုးစီရေ အဓိကလုပ်ဆောင်မှုတိကို မြင်တွိနှိုင်ရေ။ ဖရွိုက်ကို ဂန္ထဝင်ဒဏ္ဍာရီက စိဆော်ပီးနှိုင်ကာ ''အီးဒီးပါ့စ် လိင်စိတ်မူမမှန်မှု (ဗလဗွီသတ်မှု)'' (Oedipus complex) အယူအဆကို ၁၈၉၉ခုနှစ်ထွက် ''အိပ်မက်တိကို အနက်ဖော်ထုတ်ခြင်း'' စာအုပ်မာ စတင်ချဲ့ထွင်ဖွံ့ဖြိုးစီခရေ။ [[ကားလ်ယွန်း]] (Carl Jung) ကလေ့ ယင်းနည်းတူစွာ ကမ္ဘာ့ဒဏ္ဍာရီတိနောက်ကွယ်က စိတ်ပညာကို နားလည်ရန်ကြိုးစားခရေ။ ဂျွန်ပြောဆိုစွာမာ လူသားတိစွာ မွီးရာပါမသိစိတ် စိတ်အင်အားတချို့ကို မျှဝီသုံးစွဲကတ်တေ။ ထိုအချက်ကို ''ပကတိစိတ်အခံပုံစံ'' (archetypes) ဟုခေါ်ဝေါ်ရေ။ မတူညီရေယိုင်ကျေးမှုများအကြားက တူညီမှုတိသည် ဒေတသတ်မတ်တည်းဟိရေပကတိစိတ်အခံတည်ဟိမှုကို ဖော်ထုတ်ပီးရေလို့ ယင်းဂုံးကောင်ံကြိုင်ရေ။<ref>Boeree.</ref> (၂၀)ရာစုအလယ်မာ လက်ဗီ-စထရောက် ဦးဆောင်ခရေ ဒဏ္ဍာရီနန့်ပတ်သက်ရေ ''structuralist theory'' (လူရို့၏ ယိုင်ကျေးမှု၊ အပြုအမူ၊သိမြင်နားလည်မှု၊အတွိအကြုံစသည်ရို့ကို သုံးသပ်စိစစ် အနက်ဖော်ထုတ်လိလာသောပညာရပ်) ၏အရေးပါသောဖွံ့ဖြိုးမှုတရပ်ဟိပါလတ်တေ။ ဒဏ္ဍာရီများစွာစိတ်မာဖြစ်လိဟိရေပုံစံတိကို ရောင်ပြန်ဟပ်နှိုင်ဗျာယ်း ထိုပုံစံတိကို မသိစိတ်ခံစားချက်၊ စိဆော်ချက်တိထက် ဆန့်ကျင်ဘက်စုံတွဲများ (အကောင်း/အဆိုး၊ ကြင်နာ/ရက်စက်...) အဖြစ်ပိုပြီးကေ အနက်ယူပြန်ဆိုခရေလို့ စထရောက်က ပြောကြားခရေ။{{sfn|Segal|2015|p= 113}} ထိုစဉ်အထဲ မဲလင်းနော့ဖ်စကီ (Bronislaw Malinowski)က အဟိကမ္ဘာမာ ဒဏ္ဍာရီရို့၏လူမှုရီးဆောင်ရွက်ချက်တိအပေါ်ဗွေယူသော ''ဒဏ္ဍာရီနန့်ပတ်သက်ရေစိစစ်လိလာမှုတိ''ကို တိုးတက်ချဲ့ထွင်ခရေ။ ဇာစ်မြစ်ဒဏ္ဍာရီပိုင်ယှောင် အကြောင်းအရာများစွာလူမှုအဖွဲ့အစည်းများ၊ ယိုင်ကျေးမှုဆိုင်ရာစံစနစ်ပုံစံတိအတွက် ဒဏ္ဍာရီဆိုင်ရာပြဋ္ဌာန်းချက်တိကို ထောက်ပံ့ပီးနှိုင်ရေဆိုရေ စိတ်ကူးကို ဆက်စပ်တင်ပြခရေ။<ref>Harvey Birenbaum, ''Myth and Mind'' (Lanham, MD: University Press of America, 1988), pp. 152–153.</ref> ဆက်နွယ်ဖွဲ့စည်းမှုကိုလိလာခြင်းခေတ် (Structuralist Era) (အကြမ်းဖျဉ်း ၁၉၆၀ မှ ၁၉၈၀နှစ်များ) ပြီးကေ အခရာသော မနုဿဗေဒ၊ လူမှုဗေဒဆိုင်ရာ ချိုင်းကပ်မှုလိလာမှုတိက ဒဏ္ဍာရီကို ယိုင်ကျေးမှု၊ သမိုင်း၊ အတွေးမြင်စနစ်တိကဲ့သို့ အနက်ဖော်ထုတ်ပြန်ဆိုနှိုင်သော၊ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနှိုင်ရေ၊ လိလာနှိုင်ရေ ဇာတ်လမ်းပုံပြင်ပုံစံတခုအဖြစ် အလွန်အကျွံဆက်ဆံကိုင်တွယ်ခကတ်တေ။ အရာနည်းအားဖြင့် ဒဏ္ဍာရီဆိုစွာမာ အာဏာ၊ နိုင်ငံရီးတည်ဆောက်မှုတိ၊ နိုင်ငံရီး-စီးပွားရီး စိတ်ဝင်စားဝင်စားမှုတိနန့်သက်ဆိုင်ရေ ဇာတ်လမ်းပုံပြင်တိကို နားလည်ခြင်း၊ ပြောဆိုခြင်း ''ပုံစံ''တရပ်ဖြစ်တေ။ ဒေချိုင်းကပ်လိလာမှုတိသည် ဂျိုးဇက် ကမ်းဘဲလ် (Joseph Campbell) နန့် အီးလီယိတ် (Eliade) ရို့ပိုင် လိလာချိုင်းကပ်မှုပုံစံတိနန့် ဆန့်ကျင်ဗျာယ် ဟိရေ။ ထိုနှစ်ဦးရို့က ဒဏ္ဍာရီစွာ ယိုင်ကျေးမှုဆိုင်ရာအသေးစိတ်အချက်အလက်တိထက်ပိုကာ ဒဏ္ဍာရီမာ မြင့်မြတ်ရေ အဓိပ္ပာယ်တိနန့်ဆိုင်ရေ မဟိမဖြစ်လိုအပ်ရေပုံစံအချို့ ပါဝင်ရေဆိုရေ အယူအဆကို စွဲကိုင်ကတ်တေ။ အထူးအနိန်နန့် ဒဏ္ဍာရီကို ကွဲပြားသောလူမှုသိပ္ပံဘာသာရပ်တိက သမိုင်းနန့်ဆက်စပ်ပြီးကေလိလာခကတ်တေ။ သမိုင်းသည် အချက်လက်တိကျမှန်ကန်ကာ ဒဏ္ဍာရီစွာ ဆန့်ကျင်ဘက်အနိန်အထားဟိရေဆိုရေအယူအဆမျိုးဖြင့် ထိုသမိုင်းပညာတန့်ရော ဒဏ္ဍာရီပါ ကွာခြားလှရေမဟုတ်ဟူရေယူဆချက်ကို ထိုလိလာမှုတိကမျှဝီလက်ခံကတ်တေ။ ၁၉၅၀နှစ်များမာ ဘားတ် (Barthes) ယင်းဧ့စာအုပ် ''ဒဏ္ဍာရီများ'' (Mythologies) မာ ဒဏ္ဍာရီဖန်တီးခြင်းဖြစ်စိုင်နန့် ခေတ်သစ်ဒဏ္ဍာရီတိကို စစ်ဆီးထားရေ ဆောင်းပါးမကန်မဝှန်ကို ထုတ်ဝီခရေ။ ယင်းချင့်စာအုပ်သည် ဆက်နွယ်ဖွဲ့စည်းမှုကိုလိလာခြင်းခေတ်အပြီး (Post-structuralism) မာ ပေါ်ထွက်လှာသော ဒဏ္ဍာရီချိုင်းကပ်လိလာမှု၏ အစောပိုင်းလက်ရာအဖြစ်ရပ်တည်ခဲ့ရေ စာအုပ်လည်းဖြစ်တေ။ ဧပိုင်ဒဏ္ဍာရီချိုင်းကပ်လိလာမှုက ခေတ်သစ်ကမ္ဘာနန့် ခေတ်ပေါ်ယိုင်ကျေးမှုများမာ ဒဏ္ဍာရီ၏တည်ဟိမှုကို အသိအမှတ်ပြုရေ။<ref>{{Cite book|url = https://books.google.com/?id=wsGDVdYoRA4C&dq=Barthes+Mythologies|title = Mythologies|date = 1972|publisher = Hill and Wang|last = Barthes|first = Roland|isbn =978-0-09-997220-4}}</ref> (၂၀)ရာစုမာ အနောက်တိုင်းယိုင်ကျေးမှုများမာ လောကီသဘောတရား (ဘာသာရီးလွှမ်းမိုးမှုမပါဟိခြင်း) လျှင် ကကောင်းလျင်မြန်ဖွံ့ဖြိုးပါလတ်တေ။ ဒေချင့်စွာကပင် အနောက်တိုင်းပညာသျှင်တိကို အေဘရာဟမ်းမစ်ဘာသာတရားများမာပါဟိရေ ဇာတ်လမ်းတိအား စိစစ်ဝေဖန်ပိုင်းခြားစီချင်ခရေ။ ဘာသာရီးလိလာသူဖြစ်တေ ဘွတ်လ်မန် (Rudolf Bultmann)က ခေတ်သစ်ခရစ်ယာန်အယူရေ ဒဏ္ဍာရီဆန်ရေအရည်အသွေများဖယ်ယှားဖို့လိုအပ်ရေလို့ ပြောဆိုခရေ။<ref>Rudolf Bultmann, ''Jesus Christ and Mythology'' (New York: Scribner, 1958).</ref> အရာဘာသာရီးပညာသျှင်တိက အေဘရာဟမ်းမစ်ဘာသာတရားများပါဇာတ်လမ်းတိ၏ ဒဏ္ဍာရီဆန်သောအဆင့်အတန်းသည် ယင်းရို့အရေးပါမှု၏သဘာဝကျသောပုံသဏ္ဌာန်ဖြစ်တေဆိုရေအယူအဆကို စွဲကိုင်ခကတ်တေ။{{sfn|Segal|2015|p= 3}} ခရစ်ယာန်ဘာသာရီးပညာသျှင် ဟိုင်ယာစ် (Conrad Hyers) ကဧပိုင်ရီးသားခရေ။ {{quote|... ဒေနိခေတ်ဒဏ္ဍာရီမာ အကောင်းမဆန်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်များဟိလာခရရေ။ ဒေချင့်စွာမာာ ဘာသာတရား(စာသား) မာပါဟိရေ ဒဏ္ဍာရီ၏အနက်အဓိပ္ပာယ်နန့် ဆန့်ကျင်ဗျာယ် ဟိရေ။ ဘာသာရီးကျမ်းစာမာ ဒဏ္ဍာရီများစွာ အန္တိမအမှန်တရား၏ဇာတ်လမ်းပုံဆောင် ပို့ဆောင်ပေးရေအရာဖြစ်တေ။ ထိုဇာတ်လမ်းဒဏ္ဍာရီတိနန့် လူအများစွာ ယင်းရို့ဘဝအား လည်ပတ်လှုပ်ရှား အဓိပ္ပာယ်ပြန်ဆိုကတ်ရေ။ ယင်းရို့ဘဝမာ ရည်ရွယ်ချက်၊ တန်ဖိုး ရို့ကိုလည်းတွိဟိကတ်တေ။ ဒဏ္ဍာရီတိက တယောက်တလီအား ဖြစ်တည်ခြင်း၊ စွမ်းအား၊ အမှန်တရားရို့၏ အခြီခံကတ်တေအရင်းမြစ်များဖြစ်တေ မြင့်မြတ်သော အဟိတရားများ(လက်တွိဘဝ)နန့် ထိတွိစီရေ။ ဒဏ္ဍာရီတိကို အမှား၏ဆန့်ကျင်ဘက်အဖြစ်မြင်ရုံရာမက လူတစုတစ်တိုင်သားရို့၏ ပုံမှန်နိစဉ် ဟိုဟိုသည်သည်ပြောဆိုကတ်တေ၊ ဖျော်ဖြီနိုင်ဖို့အတွက်ရာပြောဆိုကတ်တေ ဇာတ်လမ်းပုံပြင်တိနန့်မတူကွဲပြားရေဆိုပနာလည်း ရှုမြင်ကတ်တေ။ ဒဏ္ဍာရီများစွာလျှို့ဝှက်ဆန်းကျယ်မှုတိက မည်စွာကြောင့် လျှို့ဝှက်ဆန်းကျယ်မှုဖြစ်ခြင်း၊ ဖြစ်လှာခြင်းနန့်ဆိုင်ရေ အဖြီကိုလေ့ပီးတတ်ရေ။ လျှို့ဝှက်ဆန်းကျယ်မှုသည် လျှို့ဝှက်ပုန်းကွယ်ရေ သဘောဟိသဖြင့် ထိုအချက်တိကို ဇာတ်လမ်းပုံပြင်နန့် ဓလိ့ထုံးတမ်းရို့မှတဆင့် ဖော်ထုတ်ပြသပီးရေ။ ဒဏ္ဍာရီများစွာသာမန်အမှန်တရားကိုရာမက အစွန်းဆုံသောအမှန်တရား(ပရမတ္ထသစ္စာ) နန့်ပါဆက်နွယ်ပတ်သက်ဗျာယ် ဟိရေ။{{sfn|Hyers|1984|p=107}}}} ===(၂၁) ရာစု=== (၁၉)ရာစု သုတေသနတိက ဇာတ်လမ်းပုံပြင်မှတ်တမ်းများ၊ ပြောရိုးစဉ်လှာပုံပြင်တိကို တပိုင်းတစပျောက်ဆုံးလားသော ဒဏ္ဍာရီတိ၏ မပြည့်စုံသောအပိုင်းတိအဖြစ် ရှုမြင်ခကတ်တေ။ (၂၀)ရာစုမာပေါ်ပေါက်လာရေ ဆက်နွယ်ဖွဲ့စည်းမှုဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်မှုတိ(structuralist work ) က ဒဏ္ဍာရီတခု၏ကွဲပြားသောမူများမာ ငုတ်လျှိုးနိန်ရေပုံစံ၊ ဖွဲ့စည်တည်ဆောက်ပုံတိကို ခွဲခြားပြသဖို့ကြိုးပမ်းခကတ်တေ။ ထိုရာစုနှစ်ခုစလုံးမာ ပညာသျှင်တိက ပိုပြီးကေပြည့်စုံသော (သို့) ငုတ်လျှိုးနိန်ရေ ဒဏ္ဍာရီပုံစံများဟုထင်ထားရေအရာတိကို ပြန်ပနာတည်ဆောက်ရန် ရင်းမြစ်များပေါင်းစပ်ဖို့အနိန်အထားများဟိခကတ်တေ။ ဇာပိုင်ပင်ဖြစ်စီ နှစ်ဆယ်ရာစုနှောင်းပိုင်းမှစတင်ပနာ ပို့စ်မော်ဒန်လွှမ်းမိုးမှုခံရရေ သုတေသနပညာသျှင်တိသည် ဖော်ပြထားရေဒဏ္ဍာရီတခု၏ ဖြစ်ပျက်ပုံတခုမာ သူ့ကိုယ်ပိုင်ယိုင်ကျေးမှုအရေးပါခြင်းနန့် အဓိပ္ပာယ်တရပ်ဟိရေဟု ငြင်းခုံဆွေးနွေးကတ်တေ။ ဒဏ္ဍာရီများစွာတချိန်ကပြီးပြည့်စုံသောပုံစံမှ အဆင်နိမ့်ကျသောတက်စားပြုခြင်းထက်စာကေ ယင်းရို့စွာ ပင်ကိုအားဖြင့် ပျော့ပျောင်းလွယ် ပြောင်းလွဲကွဲထွက်လွယ်နှိုင်ရေလို့လေ့ ပြောဆိုခကတ်တေ။<ref>E.g. John McKinnell, ''Both One and Many: Essays on Change and Variety in Late Norse Heathenism'', Philologia: saggi, ricerche, edizioni a cura bi Teresa Pàroli, 1 (Rome, 1994).</ref> အကျိုးဆက်အားဖြင့် ဒဏ္ဍာရီတခုမာ မူရင်းပုံစံပိုင်ယှောင်အရာမဟိ။ ဒေအရွိ့၏ အထင်ရှားဆုံးနမူနာတခုမာ အေ ကေ ရာမားနွတ်ဂျန်၏ ဆောင်းပါးဖြစ်တေ ''ရာမယဏ သုံးရာ'' (Three Hundred Ramayanas) ပင်ဖြစ်တေ။<ref>A. K. Ramanujan, "Three Hundred Rāmāyaṇas: Five Examples and Three Thoughts on Translation", in ''[http://ark.cdlib.org/ark:/13030/ft3j49n8h7/ Many Rāmāyaṇas: The Diversity of a Narrative Tradition in South Asia]'', ed. by Paula Richman (Berkeley: University of California Press, 1991), pp. 22–48; [http://www.trans-techresearch.net/wp-content/uploads/2015/05/three-hundred-Ramayanas-A-K-Ramanujan.pdf reprinted] in A. K. Ramanujan, ''The Collected Essays of A. K. Ramanujan'' (Oxford: Oxford University Press, 2004), pp. 131–60, {{ISBN|978-0-19-566896-4}}.</ref> ယင်းနည်းတူ ပညာသျှင်တိက ဒဏ္ဍာရီအတွက် အရာကြားခံဆက်သွယ်ပေးရေပုံစံ နမူနာ အမြင်ပိုင်းပုံဖော်ရေအနုပညာ (သို့) ရှုခင်းမြင်ကွင်း နန့် နီရာအမည်ပီးခြင်းရို့စွာလေ့ အရေးပါအရာရောက်ရေဟု ပြောဆိုဆွေးနွေးကြလျှက် ဒဏ္ဍာရီအတွက် ကြားခံအဖြစ် စာသားသတ်သတ်သာ အရေးပါသည်ဆိုရေ တခေတ်တခါက ဦးစားပီးမှုအခြီအနီကိုလေ့ အတွန်တက်ခကတ်တေ။<ref>E.g. Ken Dowden, ''The Uses of Greek Mythology'' (London: Routledge, 1992).</ref> ==ခေတ်သစ် ဒဏ္ဍာရီ== [[File:10,000 Belgian francs of 1929 edited.jpg|thumb|left|၁၉၂၉ ဇာဂျီယံငွီစက္ကူ၊ ထိုမာ ဆီးယားရီးဇ်နတ်ဘုရားမ (ဂရိ-ဒစ်မီးတာ)၊ နက်ပ်ကျူးန်နတ်ဘုရား (ဂရိ-ပိုဆိုက်ဒန်) နန့် မြွီနှစ်ကောင်ရစ်ခွေပတ်ထားရေ ''ကဒျူးစီးယပ်စ်တောင်မွိန့်]] ခေတ်သစ်လူမှုအဖွဲ့အစည်းမာ ဒဏ္ဍာရီကို စုစည်းထားရေပုံပြင်ဇာတ်လမ်းအစုအဝေးဟုသတ်မှတ်ကတ်တေ။ ယိုင်ကျေးမှုလိလာခြင်းနယ်ပယ်ဟိပညာသျှင်တိက ဒဏ္ဍာရီစွာ ခေတ်သစ်အကျယ်တဝံ့ဖော်ပြရီးသားချက်တိပါးသို့ ဇာမျိုးဇာပိုင်ကိုက်ညီပုံဖော်ခကတ်လဲဆိုရေနန့်ပတ်သတ်ပြီး သုတေသနများပြုကတ်တေ။ ဒဏ္ဍာရီနန့်ဆိုင်ရေဖော်ပြချက်တိသည် ဒစ်ဂျစ်ရေကြားခံမှတဆင့် ပိုပြီးကေကျကျယ်ပြပြန့် လူထုပါးသို့ အစကထက် ပိုရောက်ဟိခကတ်တေ။ အမျိုးမျိုးသော ဒဏ္ဍာရီများစွာရုပ်မြင်သံကြား၊ ရုပ်ရှင်၊ ဗီဒီယိုဂိမ်းစ်များမာ ပေါ်ထွက်လှာခကတ်တေ။<ref>{{Cite web|url=http://www.ncte.org/library/nctefiles/resources/journals/ej/1026-jul2013/ej1026exploring.pdf|title=Exploring the Boundaries of Narrative: Video Games in the English Classroom|last=Ostenson|first=Jonathan|date=2013|website=www2.ncte.org/|access-date=|archive-date=13 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713000137/http://www.ncte.org/library/nctefiles/resources/journals/ej/1026-jul2013/ej1026exploring.pdf}}</ref> ဒဏ္ဍာရီကို အစိုင်အဆက်သဘောအနိန်အထားအရ နှုတ်ဖြင့်သာ အစိချေရေပုံစံနန့် လက်ဆင့်ကမ်းသယ်ဆောင်ခကတ်ကေလည်း ရုပ်ရှင်လုပ်ငန်းတိက ရုပ်ရှင်ထုတ်လုပ်သူတိကို ဒဏ္ဍာရီအား ကြီးမားများပြားရေပရိသတ်ပါးသို့ ရုပ်ရှင်ကတဆင့် သယ်ဆောင်ခွင့်ပြုနိုင်စီခရေ။<ref>{{Cite book|title=Cinematic Mythmaking: Philosophy in Film|url=https://archive.org/details/cinematicmythmak00sing|last=Singer|first=Irving|publisher=MIT Press|year=2008|isbn=|location=|pages=[https://archive.org/details/cinematicmythmak00sing/page/n13 3]–6}}</ref> ကားလ်ဂျွန်၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာဒဏ္ဍာရီများမာ လူမှုအဖွဲ့အစည်းတရပ် (သို့) ယိုင်ကျေးမှုတရပ်ရေ ပန်းတိုင်၊ ကြောက်ရွံ့မှု၊ ရည်မှန်းချက်၊ အိပ်မက်တိနန့် ပတ်သက်ရေ ဖော်ပြချက်တိပါဟိရေ။<ref>{{Cite journal|last=Indick|first=William|date=November 18, 2004|title=Classical Heroes in Modern Movies: Mythological Patterns of the Superhero|url=|journal=Journal of Media Psychology|doi=|pmid=|access-date=}}</ref> ခေတ်ပေါ်အမြင်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဇာတ်လမ်းပုံပြင်ပြောဆိုခြင်း၏အခြီခံစွာ ဒဏ္ဍာရီနန့်ဆိုင်ရေဓလိ့ရိုးရာမာ အမြစ်တွယ်လို့ဆောင်ရွက်လုပ်ကိုင်ကတ်တေ။ များစွာသော ခေတ်ပြိုင်ရုပ်ရှင်တိစွာရှီးဟောင်းဒဏ္ဍာရီတိအပေါ်မာ အခြီခံလျှက် ဇာတ်လမ်းများတည်ဆောက်ကတ်တေ။ [[ဝေါ့လ်ဒစ်စနီ]]ကုမ္ပဏီသည် ရိုးရာအချေဘဝဇောင်းပီးဒဏ္ဍာရီတိကို ပြန်ပနာတီထွင်ခြင်းမာ ယိုင်ကျေးမှုလိလာသူပညာသျှင်တိအကြား ကျော်ကြားလှရေ။<ref>{{Cite book|title=Folklore Studies and Popular Film and Television: A Necessary Critical Survey|last=Koven|first=Michael|publisher=University of Illinois Press|year=2003|isbn=|location=|pages=176–195}}</ref> တခြားသောရုပ်ရှင်များစွာဒစ်စနီရိုးရာဇာတ်လမ်းပုံပြင်တိကဲ့သို့ မထင်ရှားမသိသာကေလေ့ ထိုများရေရုပ်ရှင်တိ၏ ဇာတ်လမ်းတိစွာလည်း ဒဏ္ဍာရီအပေါ် အကြမ်းဖျဉ်းတည်ဆောက်မှုမာ အခြီခံကတ်တေ။ ဒဏ္ဍာရီဟန်ပုံစံများ ဥပမာအနိန်နန့် နည်းပညာ၏ဖျက်ဆီးမှုကို သတိပီးသောပုံပြင်များ၊ နတ်ဘုရားတိကြားက တိုက်ပွဲများ၊ ဖန်တီးခြင်းပုံပြင်များ အစဟိစွာရို့စွာ များတနားတခါဆိုပိုင် အဓိကရုပ်ရှင်တိ၏ အကြောင်းအရာများဖြစ်ကတ်ရေ။ ထိုရုပ်ရှင်တိကို cyberpunk ခေါ် ''သိပ္ပံခေတ်လွန်''၊ ''အက်ရှင်'' ရုပ်ရှင်များ၊ ''စိတ်ကူးယိုင်''၊ ''ဒရာမာ'' နန့် ကမ္ဘာပျက်ခြင်းအကြောင်းဖော်ပြသောဇာတ်လမ်း အစဟိစွာရို့၏တင်ဆက်မှုဟန် အသွင်အပြင်အောက်မာ ဖန်တီးကတ်တေ။{{sfn|Corner|1999|pp=47–59}} (၂၁)ရာစု ရုပ်ရှင်များဖြစ်တေ ''တိုက်တန်များတိုက်ပွဲ'' (Clash of the Titans - 2010 film)၊ ''နတ်မျိုးနွယ်များ'' (Immortals - 2011 film) နန့် ''သော်နတ်ဘုရား'' (Thor) ရို့စွာ ခေတ်သစ်ဇာတ်လမ်းဇာတ်ကွက်ကို မူဘောင်ထားကာ ရိုးရာဒဏ္ဍာရီတိကို ဖော်ထုတ်တူးဆွထားရေ ခေတ်သစ်လမ်းကြောင်းရုပ်ရှင်များဖြစ်ကတ်တေ။ စာရီးဆရာတိသည် ယင်းရို့စာအုပ်တိအတွက် ဒဏ္ဍာရီကိုအသုံးချဗျာယ် ဟိရာ Rick Riordan ၏ ''ပါစီဂျက်ဆန်နန့်အိုလင်ပီယန်နတ်ဘုရားများ'' (Percy Jackson and the Olympians) ဇာတ်လမ်းတွဲသည် ခေတ်သစ်ကမ္ဘာမာအခြီခံကာ ဂရိနတ်ဘုရား (၁၂)ပါး ကိုပြတ်ပြတ်သားသားပြသရေ။<ref>{{Cite news|url=https://www.newyorker.com/culture/cultural-comment/percy-jackson-problem|title=The Percy Jackson Problem|last=Mead|first=Rebecca|date=2014-10-22|work=The New Yorker|access-date=2017-11-06|issn=0028-792X}}</ref> ==ကိုးကားအညွှန်းများ== {{reflist}} ==ယေဘုယျကိုးကားမှုတိ== * {{citation |editor1-last=Anderson|editor1-first=Albert A. |editor2-last=Hicks|editor2-first=Steven V. |editor3-last=Witkowski|editor3-first=Lech | last1=Anderson | first1= Albert A. | title=Mythos and Logos: How to Regain the Love of Wisdom | chapter= Mythos, Logos, and Telos: How to Regain the Love of Wisdom| year=2004 | publisher=[[Rodopi (publisher)|Rodopi]]| isbn= 978-90-420-1020-8| chapter-url =https://books.google.gr/books?id=UXxovhF7LMQC&pg=PA61&dq=mythos&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=mythos&f=false}} * {{cite book|last=Apollodorus|title=Gods and Heroes of the Greeks: The Library of Apollodorus|chapter-url={{google books |plainurl=y |id=3cmSa4H_C0oC}}|year=1976|publisher= [[University of Massachusetts Press]]|isbn=978-0-87023-206-0|translator-last=Simpson |translator-first=Michael|chapter= Introduction|location= Amherst|ref=harv}} * {{cite book|first=Karen |last=Armstrong|authorlink=Karen Armstrong|title=A Short History of Myth (Myths series)|url={{google books |plainurl=y |id=QHbE9hRA10gC}}|year=2010|publisher=Knopf Canada|isbn=978-0-307-36729-7}} * {{cite book|first=Roland |last=Barthes|authorlink=Roland Barthes|title=Mythologies|url={{google books |plainurl=y |id=jP-DBAAAQBAJ}}|year=1972|publisher=Hill and Wang|isbn=978-0-8090-7193-7|ref=harv}} * {{cite book|first=William Russell |last=Bascom|authorlink=William Bascom|title=The Forms of Folklore: Prose Narratives|url={{google books |plainurl=y |id=AU0hNAAACAAJ}}|year=1965|publisher=University of California|ref=harv}} * {{cite book|first=John |last=Bowker|title=The Concise Oxford Dictionary of World Religions|url={{google books |plainurl=y |id=mhF1QgAACAAJ}}|year=2005|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-861053-3|chapter=Euhemerism|chapter-url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t101.e2315}} * {{cite book|first=Thomas |last=Bulfinch|authorlink=Thomas Bulfinch|title=Bulfinch's Mythology|url={{google books |plainurl=y |id=OskAy9XOnIsC}}|year=2004|publisher=Kessinger Publishing|isbn=978-1-4191-1109-9|ref=harv}} * {{cite book|first=John |last=Corner|title=Critical Ideas in Television Studies|url={{google books |plainurl=y |id=Ta9kAAAAMAAJ}}|year=1999|publisher=Clarendon Press |isbn=978-0-19-874221-0 |ref=harv}} * {{cite book|first=Wendy |last=Doniger|title=Hindu Myths: A Sourcebook Translated from the Sanskrit|url={{google books |plainurl=y |id=KzlCthJ4SLkC}}|year=2004|publisher=Penguin Books Limited|isbn=978-0-14-190375-0}} * {{cite book|first=William G. |last=Doty|title=Myth: A Handbook|url={{google books |plainurl=y |id=qeI5UC1rmwwC}}|year=2004|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-32696-7|ref=harv}} * {{cite book|first=Christine |last=Downing|title=The Goddess: Mythological Images of the Feminine|url={{google books |plainurl=y |id=U7yNnQEACAAJ}}|year=1996|publisher=Continuum}} * [[Alan Dundes|Dundes, Alan]]. "Binary Opposition in Myth: The Propp/Levi-Strauss Debate in Retrospect". ''Western Folklore'' 56 (Winter, 1997): 39–50. * {{cite book|editor-first=Alan |editor-last=Dundes|title=Sacred Narrative: Readings in the Theory of Myth|url={{google books |plainurl=y |id=l5Om2ALAFbEC}}|year=1984|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-05192-8|ref=harv}} ** {{cite book|last=Honko |first=Lauri |chapter=The Problem of Defining Myth |chapter-url={{google books |plainurl=y |id=l5Om2ALAFbEC}}|year=1984|ref=harv|title=''in'' Sacred Narrative: Readings in the Theory of Myth}} ** {{cite book|last=Kirk |first=G.S |chapter=On Defining Myths |chapter-url={{google books |plainurl=y |id=l5Om2ALAFbEC|page=53}}|pp=53–61|year=1984|ref=harv|title=''in'' Sacred Narrative: Readings in the Theory of Myth}} ** {{cite book|last=Pettazzoni |first=Raffaele |chapter=The Truth of Myth|chapter-url={{google books |plainurl=y |id=l5Om2ALAFbEC}}|year=1984|ref=harv|title=''in'' Sacred Narrative: Readings in the Theory of Myth}} * {{cite book|editor1-first=Laurie L. |editor1-last=Patton|editor2-first=Wendy |editor2-last=Doniger|title=Myth and Method|chapter-url={{google books |plainurl=y |id=OgsTmeRHpeUC|page=147}}|year=1996|publisher=University of Virginia Press|isbn=978-0-8139-1657-6|pages=147–|last=Dundes |first=Alan |chapter=Madness in Method Plus a Plea for Projective Inversion in Myth}} * {{citation | last1=Lincoln | first1= Bruce | title=Theorizing Myth: Narrative, Ideology, and Scholarship | chapter= The Prehistory of Mythos and Logos| year=1999 | publisher=[[University of Chicago Press]]| isbn= 978-0-226-48202-6| chapter-url =https://books.google.gr/books?id=QL9MFJqMrB0C&pg=PA223&dq=mythos+Greece&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=mythos%20Greece&f=false}} * {{cite book|first=Mircea |last=Eliade|authorlink=Mircea Eliade|title=Myth and Reality|url={{google books |plainurl=y |id=CaIUAAAAQBAJ}}|year= 1998|publisher=Waveland Press|isbn=978-1-4786-0861-5|ref=harv}} * {{cite book|first=Mircea |last=Eliade|title=Myths, dreams, and mysteries: the encounter between contemporary faiths and archaic realities|url={{google books |plainurl=y |id=XWZSvgAACAAJ}}|year=1960|publisher=Harvill Press|isbn=978-0-06-131320-2|translator-first=Philip |translator-last=Mairet|ref=harv}} * [http://www.fupress.com/Archivio/pdf/3622.pdf Fabiani, Paolo "The Philosophy of the Imagination in Vico and Malebranche". F.U.P. (Florence UP), English edition 2009.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110512160701/http://www.fupress.com/Archivio/pdf/3622.pdf |date=12 May 2011 }} [[PDF]] * {{cite book|first1=Henri |last1=Frankfort|authorlink1=Henri Frankfort|first2=H.A. |last2=Frankfort|first3=John A. |last3=Wilson|first4=Thorkild |last4=Jacobsen |first5=William A.|last5= Irwin|title=The Intellectual Adventure of Ancient Man: An Essay of Speculative Thought in the Ancient Near East|url={{google books |plainurl=y |id=tSECAAAAQBAJ}}|year=2013|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-11256-5|ref=harv}} * {{cite book|first=Sir James George |last=Frazer|authorlink=James George Frazer|title=The Golden Bough: A Study in Magic and Religion|url={{google books |plainurl=y |id=z3sIAQAAIAAJ&pg=PR10}}|year=1913|publisher=Macmillan and Company, limited|pages=10–|ref=harv}} * {{cite book|first=Fritz |last=Graf|title=Greek Mythology: An Introduction|url={{google books |plainurl=y |id=L2yMRI5xML8C}}|year=1996|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|isbn=978-0-8018-5395-1 |translator-first=Thomas |translator-last=Marier|ref=harv}} * {{cite book|last=Humphrey |first=Sheryl |title=The Haunted Garden: Death and Transfiguration in the Folklore of Plants|location=New York |publisher=DCA Art Fund Grant from the Council on the Arts and Humanities for Staten Island and public funding from the [[New York City Department of Cultural Affairs]]|isbn= 978-1-300-55364-9 |year=2012}} * {{cite book|last=Hyers|first=Conradl|title=The Meaning of Creation: Genesis and Modern Science|location=|publisher=Westminster John Knox Press|isbn=978-0-8042-0125-4|year=1984|ref=harv|url-access=registration|url=https://archive.org/details/meaningofcreatio0000hyer}} * {{cite journal|last=Indick |first=William |title=Classical Heroes in Modern Movies: Mythological Patterns of the Superhero |journal=Journal of Media Psychology |volume=9 |issue=3 |year=2004 |pp=93–95}} * {{cite book|first=Geoffrey Stephen |last=Kirk|title=Myth: Its Meaning and Functions in Ancient and Other Cultures|url={{google books |plainurl=y |id=MXtfRwFwGzMC}}|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02389-5|ref=harv}} * {{Cite journal|last=Koven|first=Mikel J.|date=2003-05-22|title=Folklore Studies and Popular Film and Television: A Necessary Critical Survey|url=https://muse.jhu.edu/article/42709|journal=Journal of American Folklore|volume=116|issue=460|pages=176–195|doi=10.1353/jaf.2003.0027|issn=1535-1882|ref=harv}} * {{cite web|last=Leonard|first=Scott|title=The History of Mythology: Part I|date=August 2007|url=http://www.as.ysu.edu/~saleonard/History%20of%20Mythology%201.html|publisher=Youngstown State University|accessdate=17 November 2009|ref=harv|archive-date=27 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121227094045/http://www.as.ysu.edu/~saleonard/History%20of%20Mythology%201.html}} * {{cite book|first=C. Scott |last=Littleton|title=The New Comparative Mythology: An Anthropological Assessment of the Theories of Georges Dumézil|url={{google books |plainurl=y |id=KuSy6xW99agC|page=1}}|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02404-5|pages=1–|ref=harv}} * {{cite journal|last=Matira |first=Lopamundra |title=Children's Oral Literature and Modern Mass Media |journal=Indian Folklore Research Journal |volume=5 |issue=8 |year=2008 |pp=55–57}} * {{cite book|first=Eleazar M. |last=Meletinsky|title=The Poetics of Myth|url={{google books |plainurl=y |id=kzmlAgAAQBAJ}}|year=2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-59913-3|ref=harv}} * {{cite web |last=Olson |first=Eric L. |title=Great Expectations: the Role of Myth in 1980s Films with Child Heroes |work=Virginia Polytechnic Scholarly Library |publisher=Virginia Polytechnic Institute And State University |date=May 3, 2011 |accessdate=October 24, 2011 |url=http://scholar.lib.vt.edu/theses/available/etd-05172011-113805/unrestricted/OLSON_EL_T_2011.pdf |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119012708/http://scholar.lib.vt.edu/theses/available/etd-05172011-113805/unrestricted/OLSON_EL_T_2011.pdf |archive-date=January 19, 2012 |url-status=dead |df=mdy-all}} * "Myth". ''Encyclopædia Britannica''. 2009. [http://search.eb.com/eb/article-9108748 Encyclopædia Britannica Online], 21 March 2009 * "Myths". ''[http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t71.e725 A Dictionary of English Folklore]''. [[Jacqueline Simpson]] and Steve Roud. Oxford University Press, 2000. Oxford Reference Online. Oxford University Press. UC – Berkeley Library. 20 March 2009 * "Basque Mythology". ''Public Reading Network of the Basque Country''. 2018 [https://www.liburubila.euskadi.eus/Record/000001222429 Public Reading Network of the Basque Country] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200531185643/https://www.liburubila.euskadi.eus/Record/000001222429 |date=31 May 2020 }}, 2018. * {{Cite journal|date=2006-01-01|last=Northup|first=Lesley|title=Myth-Placed Priorities: Religion and the Study of Myth|url=https://archive.org/details/religious-studies-review_2006-01_32_1/page/5|journal=Religious Studies Review|language=en|volume=32|issue=1|pages=5–10|doi=10.1111/j.1748-0922.2006.00018.x|issn=1748-0922|ref=harv}} * {{cite book|first=Robert |last=Segal|title=Myth: A Very Short Introduction|url={{google books |plainurl=y |id=wJu9CQAAQBAJ|page=19}}|year= 2015|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-103769-6|pages=19–|ref=harv}} * {{cite book|first=Irving |last=Singer|title=Cinematic Mythmaking: Philosophy in Film|url={{google books |plainurl=y |id=DhrTiQW16-gC|page=1}}|year= 2010|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-26484-6|pages=1–}} * {{cite book|last=Slattery |first=Dennis Patrick |title=Bridge Work: Essays on Mythology, Literature and Psychology |location=Carpinteria |publisher=Mandorla Books |year=2015}} * {{citation | last1=Wiles | first1= David | title=Greek Theatre Performance: An Introduction | chapter= Myth| year=2000 | publisher=[[Cambridge University Press]]| isbn= 978-0-521-64857-8| chapter-url =https://books.google.gr/books?id=BYWkzOawLyIC&pg=PA5&dq=mythos+Greece&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=mythos%20Greece&f=false}} [[ကဏ္ဍ:ဒဏ္ဍာရီ]] [[ကဏ္ဍ:ရိုးရာပုံပြင်တိိ]] aoynxbdx0clfuvjxkihnuffox9i3ay5 21912 21911 2026-10-13T15:39:33Z Retkhaberi 224 /* (၁၉) ရာစု */ 21912 wikitext text/x-wiki {{short description|Type of traditional narrative}} {{ဒဏ္ဍာရီ}} '''[[လင့်ခ်အင်န်|ဒ]]ဏ္ဍာရီ ({{lang-en|myth}})''' သည် ရိုးရာအစိုင်လာယုံကြည်မှု အမျိုးအစားဖြစ်ပနာ ပြောရိုးစဉ်ဆက်ဟိရေ ဇာတ်လမ်းများ (သို့) ပုံပြင်များပါဝင်ရေ။ အခြီတကျတည်ဟိပြီးဖြစ်တေ ဇာတ်လမ်းပုံပြင်များ (သို့) [[ဇာစ်မြစ် ဒဏ္ဍာရီ]]တိကဲ့သို့သော အကြောင်းအရာများစွာလူမှုအဖွဲ့အစည်းတရပ်မာ အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍအဖြစ် ပါဝင်ရေ။ ဒဏ္ဍာရီများမာပါဝင်ရေ ဇာတ်ကောင်တိမာ နတ်များ (gods)၊ နတ်နန့်လူ ပေါင်းဖက်မှုမှ ဆင်းသက်လာကတ်တေ နတ်လူများ (demigod - နတ်တပိုင်း လူတပိုင်း) (သို့) လူစွမ်းအားရှင်ပုဂ္ဂိုလ်များ ဖြစ်ကတ်တေ။{{sfn|Bascom|1965|p= 9}}<ref name="mythfolk">"myths", ''A Dictionary of English Folklore''</ref><ref name = oflaherty>{{cite book|last =Doniger O'Flaherty|first = Wendy|quote =I think it can be well argued as a matter of principle that, just as 'biography is about chaps', so mythology is about gods.|page = 19|title = Hindu Myths|url = https://books.google.com/books?id=Af7TFlN5hmsC&lpg=PP1&pg=PA19#v=onepage&q&f=false|date =1975|publisher = Penguin|isbn =978-0-14-044306-6}}</ref> ရံဖန်ရံခါမာ တယောက်ယောက်သည် တခုခု၊ တစ်တိုင်သားဖွဲ့၏ ဂေါင်းဆောင်တိပင်ဖြစ်ပါ့စီ ပုံမှန်နိစဉ်လှုပ်ရှားကတ်တေ လူသားတိနန့်ဆိုင်ရေ ဇာတ်လမ်းပုံပြင်တိကို ဒဏ္ဍာရီနန့်မတူသော ''ရာဇဝင်ပုံပြင် (legend)'' တိထဲ့သို့ ထည့်သွင်းကတ်တေ။ ဒဏ္ဍာရီတိကို အုပ်ချုပ်သူတိ၊ ဘာသာရီးဂေါင်းဆောင်တိက တနားတခါဆိုပိုင် မှန်ကန်ကြောင်းထောက်ခံအတည်ပြုကြကာ ထိုဒဏ္ဍာရီများစွာဘာသာတရား၊ ယုံကြည်သက်ဝင်မှုတိနန့် တတက်ကပ် ပတ်သက်ဆက်နွယ်ကတ်တေ။{{sfn|Bascom|1965|p= 9}} အဂယင့်တမ်းအနိန်နန့် လူမှုအဖွဲ့အစည်းတိစွာရေ ယင်းရို့၏ ဒဏ္ဍာရီများ၊ ရာဇဝင်များ၊ သမိုင်း စသည်ရို့ကို အုပ်စုများဖွဲ့ ခွဲခြားကြလို့ ယင်းချင့် ဒဏ္ဍာရီများ၊ ရာဇဝင်တိကို ကဂေါင်းဝီးကွာသော အတိတ်တချိန်မှ မှန်ကန်သောအကြောင်းအရာများဖြစ်ကတ်တေဟု ယူဆကတ်ရေ။{{sfn|Bascom|1965|p= 9}}<ref name="mythfolk"/>{{sfn|Eliade|1998|p= 23}}{{sfn|Pettazzoni|1984|p= 102}} အထူးအနိန်နန့် ဒဏ္ဍာရီများဖန်တီးခြင်းစွာ ရှေးကမ္ဘာဦးကာလများမာ ဖြစ်ပေါ်ခကတ်တေ။{{sfn|Bascom|1965|p= 9}}{{sfn|Dundes|1984|p= 1}}{{sfn|Eliade|1998|p= 6}} အရာဒဏ္ဍာရီတိကလည်း စံဥပမာများ၊ ဓလိ့ထုံးတမ်းများ၊ တားမြစ်ချက်တိ ဇာမျိုးဇာပိုင်အခြီတည်ပနာ မှန်ကန်ကတ်တေဟု ရှင်းလင်းပြသကတ်တေ။{{sfn|Bascom|1965|p= 9}}{{sfn|Eliade|1998|p= 6}} ဒဏ္ဍာရီပြောရိုးစဉ်တိနန့် ရိုးရာဓလိကျင့်ဝတ်များအကြား သပွတ်အူလိုက် ဆက်နွယ်မှုတိလည်းဟိကတ်တေ။ ဒဏ္ဍာရီအကြောင်းလိလာမှုတိသည် ခေတ်ဟောင်းသမိုင်းရာဇဝင်များမာ စတင်ခကတ်တေ။ ယူဟီးမရ(စ်) (Euhemerus)၊ [[ပလေးတိုး]]၊ ဆဲလ်လ(စ်)ရှပ်စ် (Sallustius) ရို့၏ ဂရိဒဏ္ဍာရီနန့်ပတ်သက်ရေ ပြိင်ဘက် အမျိုးအစားတိကို အေဒီသုံးရာစုနှစ်ခန့်ကပေါ်ထွန်းခဲ့သော ပလေးတိုးဝါဒပညာသျှင်လက်သစ်တိက ဖော်ထုတ်ခကတ်ပြီးကေ အေဒီ ၁၄-၁၆ရာစုခေတ် ဒဏ္ဍာရီရီးသားပြုစုသူတိက ပြန်ပနာဆန်းသစ်ဖော်ထုတ်ခကတ်တေ။ ဒေနိခေတ်မာ ဒဏ္ဍာရီလိလာမှုကို မနုဿဗေဒ၊ စိတ်ပညာ၊ ဝေါဟာရဗေဒ နန့် ရိုးရာစဉ်ဆက်ပုံပြင်လိလာမှုအပါအဝင် ပညာရပ်ဆိုင်ရာနယ်ပယ်အမျိုးမျိုးမာ လိလာကတ်တေ။<ref>{{Cite book|title=The interpretation of fairy tales: Revised edition|last=Von Franz, M. L.|first=|publisher=Shambhala Publications|year=2017|isbn=|location=London|pages=}}</ref> ''မစ်သောလာဂျီ'' (mythology) ဝေါဟာရကို ဒဏ္ဍာရီလိလာခြင်း (သို့) ဒဏ္ဍာရီထုထည်ကြီးတိက အကြောင်းအရာတခုခုကို လိလာခြင်းဟု သုံးနှုန်းကတ်တေ။ ယင်းပိုင် ဒဏ္ဍာရီကြီးတိအား ပညာရပ်ပိုင်းနှိုင်းနိူင်းလိလာခြင်းကို ''နှိုင်းနိူင်းဒဏ္ဍာရီလိလာခြင်း (comparative mythology)အဖြစ်သိဟိကတ်တေ။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်တိ== [[File:Hotherus and wood maidens by Froelich.jpg|thumb|အားသူးရီးယန်း ဒဏ္ဍာရီမာ ရဲရင့်မှုအပိုင်းနန့်ဆိုင်ရေ ဇာတ်လမ်းကဗျာများ (၁၈၇၇)]] ===Myth ဆိုရေ ဒဏ္ဍာရီ=== အိန်းဂလိချ်ဝေါဟာရ ''myth'' ၏ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုခြင်းစွာ ပညာသျှင်တိကြား အတိုင်းအစွာတခုထိကွဲပြားကတ်တေ။ ဖင်လန်ရိုးရာစဉ်ဆက်ပုံပြင်လိလာသူ(folklorist) လောင်းရီဟွန်ကို (Lauri Honko) က ကျယ်ပြန့်စွာညွှန်းဆိုရေ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုခြင်းကို တင်ပြရေ။ {{quote| မစ်သ်-myth (ဒဏ္ဍာရီ)ဆိုစွာမာ နတ်ဘုရားများ၊ ကမ္ဘာဦးအစနန့်ဆိုင်ရေ ဘာသာရီးရာဖြစ်စိုင်အကြောင်း၊ အခြီခံကျသောအဖြစ်သနစ်များ၊ နတ်ဘုရားရို့၏ စံပြလုပ်စွာများ၊ ထိုလုပ်စွာတိ၏ အကျိုးအဖြစ် ဒေကမ္ဘာလောကကြီးတည်ဟိနီမှု၊ ထိုဩကာသလောကအထဲဟိ အရာရာ၊ နတ်ဘုရားရို့၏ အမိန့်အာဏာတိနန့်တကွ လောကအထဲဟိ သဘာဝတရား၊ ယိုင်ကျေးမှုတိကို ဖန်ဆင်းတည်ဆောက်မှုတိဖြစ်တေ။ ဒဏ္ဍာရီ (myth)သည် လူမှုအဖွဲ့အစည်း၏ ဘာသာရီးတန်ဖိုးများ၊ စံဥပမာထုံးတမ်းဓလိ့တိကို ဖော်ပြကာ အတုယူဆောင်ရွက်ရဖို့ ကိုယ်ကျင့်အပြုအမူနန့်ဆက်စပ်သော ပုံစံကို ထောက်ပံ့ပီးရေ၊ ရိုးရာဓလိတိ၏ လက်တွိဆန်သော အစွန်းဆုံအခြီနီတိနန့်တတူ အကျိုးသက်ရောက်မှုကို မှန်ကန်ကြောင်းထင်ရှားစီသည်၊ ဘာသာရီးယုံကြည်ကိုးကွယ်မှု၏ မွန်မြတ်သန့်စဉ်မှုကို တည်ထောင်ပီးရေ။<REF NAME="HONKO-1984">{{cite book|last =Honko|first = Lauri|date = 1984 |chapter =The Problem of Defining Myth|editorlink=Alan Dundes|editor-first = Alan|editor-last = Dundes|title =Sacred Narrative: Readings in the Theory of Myth|page = 49|publisher = [[University of California Press]]|chapter-url = https://books.google.com/books?id=l5Om2ALAFbEC&lpg=PP1&pg=PA49#v=onepage&q&f=false}}</ref>}} အရာနယ်ပယ်အထဲဟိ ပညာသျှင်တိက ဒေ myth ဆိုရေဝေါဟာရကို အမျိုးမျိုးအထွေထွေ နည်းလမ်းတိနန့် သုံးစွဲကတ်တေ။{{sfn|Dundes|1984|p=147}}{{sfn|Doty|2004|pp= 11–12}}{{sfn|Segal|2015|p= 5}} ကျကျယ်ပြပြန့်အဓိပ္ပာယ်မျိုးဖြင့် ထိုစကားလုံးသည် ရိုးရာစဉ်ဆက်ပြောဆိုကတ်တေ ပုံပြင်ဇာတ်လမ်းများ{{sfn|Kirk|1984|p=57}}{{sfn|Kirk|1973|p= 74}}{{sfn|Apollodorus|1976|p= 3}} ပရုန်းနရုန်းရီပန်းစားနိန်ရေ မမှန်ကန်ရေအကြောင်းအရာများ (popular misconception)၊ စိတ်ကူးယိုင်ဖြစ်တည်မှု (imaginary entity) စသည်ရို့ကို ရည်ညွှန်းနိုင်ရေ။<ref>{{cite book|title=Merriam-Webster's Collegiate Dictionary|chapter=myth|page=[https://archive.org/details/merriamwebstersc00spri/page/770 770]|edition=10th|publisher=[[Merriam-Webster]], Inc|location=[[Springfield, Massachusetts]]|year=1993|title-link=Merriam-Webster}}</ref> ယကေလေ့သော့ တဖက်မာ ဒဏ္ဍာရီ နန့် အရာရိုးရာစဉ်ဆက်ပုံပြင်တိ၏ အမျိုးအစားပုံစံရို့စွာ တခုနန့်တခု နယ်ပယ်တူညီမှုဟိနှိုင်ရေ်လည်း ဒဏ္ဍာရီစွာ သမိုင်စဉ်ဆက်ပနာခံခရေ ရာဇဝင်ပုံပြင်(legend) နန့် ရိုးရာပုံပြင်များ (folktale) အမျိုးအစားတိနန့် မတူဘဲကွဲပြားကတ်တေဟု တနားတခါဆိုပိုင်ယူဆတွေးထင်ကတ်တေ။ အကြောင်းမာ ဒေနှစ်ခုကို မြင့်မြတ်သော ဇာတ်လမ်းပုံပြင်များဆိုပနာ တွေးမြင်ယူဆခြင်းမဟိရေကြောင့်ပင်ဖြစ်တေ။<ref name="SALAMON-GOLDBERG-2012">{{cite book |chapter-url = https://books.google.com/books?id=qhsdhM9tI3EC&lpg=PP1&pg=PA125#v=onepage&q&f=false|last1 =Salamon|first1= Hagar |first2= Harvey E.|last2= Goldberg|date = 2012|chapter =Myth-Ritual-Symbol|editor1-first= Regina F.|editor1-last= Bendix |editor2-first= Galit|editor2-last= Hasan-Rokem |title = A Companion to Folklore|page = 125|publisher = [[Wiley-Blackwell]]}}</ref>{{sfn|Bascom|1965|p= 7}} အချို့ ရိုးရာပုံပြင်အမျိုးစားများ နမူနာအနိန်နန့် နတ်သား နတ်သမီးပုံပြင်များ(fairy stories)အား ဇာသူလေ့မှန်ကျောက်ရေဟု မယူဆကတ်ပါ။ ဒေပိုင်နန့် ယင်းပိုင်သော ပုံပြင်တိကို ဒဏ္ဍာရီနန့် ကွာဝီးစွာရှုမြင်ယူဆနှိုင်ကတ်ရေ။ {{sfn|Bascom|1965|pp= 9, 17}}{{sfn|Eliade|1998|pp= 10–11}}{{sfn|Pettazzoni|1984|pp= 99–101}} အများအားဖြင့် ဒဏ္ဍာရီမာ အဓိကဇာတ်ကောင်များစွာနတ်ဘုရား၊ နတ်လူများ သို့ စွမ်းအားရှင်လူပုဂ္ဂိုလ်များဖြစ်ကတ်ပြီး{{sfn|Bascom|1965|p= 9}}<ref name="mythfolk">"myths", ''A Dictionary of English Folklore''</ref><ref name="oflaherty" /> ရာဇဝင်ပုံပြင်တိက လူသားတိကို အဓိကဇာတ်ဆောင်အဖြစ် ခင်းကျင်းပုံဖော်ကတ်တေ။{{sfn|Bascom|1965|p= 9}} ဇာပိုင်ပင်ဖြစ်ဖြစ် အစ်လိယ(ဒ်)ကဗျာရှည် (Iliad)၊ အော့ဒစ်ပါးကဗျာရှည် (Odyssey)၊ အစ်နီးယစ်ဒ်ကဗျာရှည် (Aeneid) ရို့မာပိုင် များစွာသော ချွင်းချက်များ၊ ပေါင်းစပ်မှုတိ တည်ဟိနိကတ်ရေ။{{sfn|Kirk|1973|pp=22, 32}}{{sfn|Kirk|1984|p= 55}} ယင်းချင့်အပြင် ယိုင်ကျေးမှုများအကြား ပုံပြင်များ ပျံ့နှံ့လာရေအခါ (သို့) ယုံကြည်မှုတိပြောင်းလဲသွားရေအခါ ဒဏ္ဍာရီတိကို ရိုးရာစဉ်ဆက်ပုံပြင်တိအဖြစ် ယူဆလာကြကာ ထိုပုံပြင်တိထဲဟိ တန်ခိုးစွမ်းအားဟိဇာတ်ကောင်တိကို လူသားတိ၊ လူနန့်တူသောပုဂ္ဂိုလ်များ နမူနာ... လူထွားကြီးများ (သို့) လူ့ဘီလူးကြီးများ (giants)၊ အက်လ်ဖ်များ (elves)၊ နတ်သူငယ်ကောင်မချေျား (faerie) အဖြစ်ပြန်ပနာပုံဖော်တင်ဆက်ကတ်တေ။ <ref name="mythfolk"/>{{sfn|Doty|2004|p=114}}{{sfn|Bascom|1965|p= 13}} ဆန့်ကျင်ဘက်အနိန်နန့် သမိုင်းနန့် စာပီဆိုင်ရာ အကြောင်းအရာများစွာဒဏ္ဍာရီဆန်သော အရည်အသွီးတိကို တဆတ်ဆတ်ခြင်း ရယူကတ်တေ။ နမူနာ ဗြိတိန်အလယ်ခေတ်စာပီ (Matter of Britain) ဖြစ်တေ [[အားသာဘုရင်]] နန့် ဘုရင့်စားပွဲဝိုင်းအကြောင်းအရာ အစဟိစွာရို့နန့်<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/art/romance-literature-and-performance#toc50951|title=romance {{!}} literature and performance|work=Encyclopædia Britannica|access-date=2017-11-06|language=en}}</ref> ပြင်သစ်စာပီ ဒဏ္ဍာရီကြောင်းရာများစွာ၅-၈ရာစုတိက သမိုင်းဝင်အဖြစ်ပျက်တိကို ခပ်လှမ်းလှမ်းသဖောရယူထားဟန်တူစွာ နောက်ပိုင်းနှစ်များမာ ဒဏ္ဍာရီပုံစံများဖြစ်လှာခကတ်ရေ။ အရပ်သုံးစကားအဖြစ် ''ဒဏ္ဍာရီ'' ဆိုရေ စကားလုံးကို အချက်လက်ပိုင်းအခြီခံအကြောင်းအရင်းမဟိရေ လူအများစွဲမြဲလက်ခံထားကြရေ ယုံကြည်မှု (သို့) မမှန်ကန်သော ဇာတ်လမ်းတိနန့် ပတ်သက်ပြီးကေ သုံးစွဲကတ်တေ။<ref>"myth, n., §2" OED Online, Oxford University Press, June 2018, www.oed.com/view/Entry/124670. Accessed 23 August 2018.</ref> ဒေအသုံးအနှုန်းသည် တခြားသောယိုင်ကျေးမှုတိနန့် ပတ်သက်ပြီး ဘာသာရီးဆိုင်ရာဒဏ္ဍာရီနန့် ယုံကြည်မှုတိကို မမှန်ကန်ဟု တံဆိပ်ကပ်ခြင်းက ပေါ်ပေါက်လာကာ<ref>Eliade, ''Myths, Dreams and Mysteries'', 1967, pp. 23, 162.</ref> ရံခါမာ ဒေအသုံးအနှုန်းသည် အထင်သေးယှုတ်ချရေသဘောဆောင်ဗျာယ် ဟိရေ။<ref>{{cite book|last=Howells|first=Richard|title=The Myth of the Titanic|publisher=Macmillan|year=1999|url=https://books.google.com/?id=34BdSTbnSKUC&pg=PA37&lpg=PA37&dq=myth+pejorative|isbn=978-0-312-22148-5}}</ref> ယေကေလဲ ရိုးရာပုံပြင်လိလာသူတိနန့် တက္ကသိုလ်ပညာနယ်ပယ်မှ ပညာသျှင်တိက မနုဿဗေဒပိုင်ယှောင် ဆီလျှော်ရာနယ်ပယ်များမာ သုံးနှုန်းကတ်တေအခါ ဒေဝေါဟာရမာ ဇာတ်လမ်းပုံပြင်တခုသည် မှန်ကျောက်ရေ (သို့) မမှန်ကန်ပါဆိုပနာ အရိပ်ချညွှန်းဆိုမှုနောက်ဆက်တွဲအဓိပ္ပာယ်မပါဟိချေ။<ref>Winzeler, Robert L. (2012) ''Anthropology and Religion: What We Know, Think, and Question'' Rowman & Littlefield, pp. 105–106.</ref> ===Mythology ဆိုရေ ဒဏ္ဍာရီ=== လက်ဟိအသုံးပြုမှုမာ ''မစ်သောလာဂျီ'' (mythology) ဝေါဟာရရေ လူ့အဖွဲ့တခုနန့်ပတ်သက်ပနာ စုစည်းရွီးချယ်ထားရေ ဒဏ္ဍာရီတိကို ဆိုလိုရေ။ ယကေလေ့ ယင်းပိုင်သော ဒဏ္ဍာရီတိအားလိလာခြင်းဆိုပနာလည်း အဓိပ္ပာယ်သက်ရောက်နှိုင်ရေ။{{sfn|Kirk|1973|p=8}} နမူနာ [[ဂရိဒဏ္ဍာရီ]]၊ [[ရောမဒဏ္ဍာရီ]] နန့် ဟစ်တိုင်း ဒဏ္ဍာရီ (Hittite) ရို့အားနုန်းသည် ဟိုလူ့အဖွဲ့ ယိုင်ကျေးမှုတိကြား ပြန်ပနာပြောဆိုကတ်တေ ဒဏ္ဍာရီထုထည်ကြီးတရပ်ကို ဖော်ပြရေ။ ရိုးရာပြောဆိုပုံပြင်လိလာသူ ''အလန် ဒန့်စ်'' (Alan Dundes) က ကမ္ဘာလောကကြီးနန့် လူ့လောကတရပ် ဒေနိခေတ်အခြီအနီသို့ ဇာမျိုးဇာပိုင်ဖြစ်ပေါ်တိုးတက်ပါလတ်တေကိုရှင်းလင်းပြသသော ''အလီးအမြတ်ထားအပ်ရေ(မြင့်မြတ်ရေ) ဇာတ်လမ်းပုံပြင်''(sacred narrative) တိကို ဒဏ္ဍာရီဆိုပနာ ဖွင့်ဆိုရေ။ ''ဒန့်စ်'' ကပင်ဆက်လက်ပြီးကေ မြင့်မြတ်ရေဇာတ်လမ်းအကြောင်းရာ(sacred narrative) များစွာလူမှုအဖွဲ့အစည်းတခု၏ လူမှုရီးရာနန့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကျင့်ထုံးများ၊ စံစနစ်တိကို စိသားကိုက်ဖော်ပြထားရေ၊ ဩကာသလောက၏ ရှုဒေါင့်အမြင်တိကို ရှင်းလင်းပြသရေ။ ယင်းပိုင်ဖြင့် ယိုင်ကျေးမှုတရပ်နန့်ပတ်သက်ပနာ အခြီခံကျသော လောကအမြင်ကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုဖို့ အကျိုးဟိသင့်တော်ရေ ဇာတ်လမ်းတခုကို ''မြင့်မြတ်ရေဇာတ်လမ်းအကြောင်းရာ'' ဟုအမျိုးအစားခွဲခြားခရေ။ <ref name=grassie/> မနုဿဗေဒပညာသျှင် ''ဘရုစ် လင်ကန်'' (Bruce Lincoln) က ဒဏ္ဍာရီစွာ ဇာတ်လမ်းသဏ္ဌာန်ဟိရေ အတွေးအမြင်စနစ်ဟု ဖွင့်ဆိုသတ်မှတ်ရေ။<ref>{{cite journal |last= Lincoln |first= Bruce |year= 2006 |title= An Early Moment in the Discourse of "Terrorism": Reflections on a Tale from Marco Polo |url= https://archive.org/details/sim_comparative-studies-in-society-and-history_2006-04_48_2/page/242 |jstor= 3879351 |journal= [[Comparative Studies in Society and History]] |volume= 48 |issue= 2 |pages= 242–259 |quote= More precisely, mythic discourse deals in master categories that have multiple referents: levels of the cosmos, terrestrial geographies, plant and animal species, logical categories, and the like. Their plots serve to organize the relations among these categories and to justify a hierarchy among them, establishing the rightness (or at least the necessity) of a world in which heaven is above earth, the lion the king of beasts, the cooked more pleasing than the raw. |doi=10.1017/s0010417506000107}}</ref> === mythography ဆိုရေ ဒဏ္ဍာရီ=== ဒဏ္ဍာရီတိအား ပြုစုခြင်း (သို့) (အနုပညာဖြင့်တင်ဆက်)ဖော်ပြခြင်းဟူရေဝေါဟာရကို ''မစ်သောဂရာဖီ'' (mythography) အဖြစ်အသိများတွက်နန့် ဒေအသုံးအနှုန်းကို ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအနိန်နန့် ဒဏ္ဍာရီတိအားစုပေါင်းခြင်း (တနည်း ဗလဗွီသတ်ရေအနိန်အထားဖြင့် ဒဏ္ဍာရီတိအား ယေဘုယျသဘောလိလာခြင်း) ဆိုပနာသုံးနှုံးနှိုင်ရေ။<ref>"mythography, n." ''OED Online'', Oxford University Press, July 2018, https://www.oed.com/view/Entry/124691. Accessed 12 September 2018.</ref> ဂန္ထဝင်ရိုးရာမာ ဒဏ္ဍာရီ အဓိကပြုစုသူတိမာ ''အိုဗစ်ဒ်'' (Ovid) (ဘီစီ ၄၃-၁၇/၁၈)ပါဝင်ဗျယ်ဒေး ယင်းဧ့ ဒဏ္ဍာရီတိနန့်ပတ်သက်ပြီး ပြောဆိုခြင်းစွာ ဒေနိခေတ်အထိ ခိုင်ခိုင်ခန့်ခန့်လွှမ်းမိုးနှိုင်ခလီရေ။ နောက်တဦးမာ ၅-၆ရာစုက လက်တင်စာရီးဆရာ ''ဖေးဘီးယ(စ်) ပလန်းရှီယိတ် ဖာလ်ဂျန်းရှီယက်စ်'' (Fabius Planciades Fulgentius) ဖြစ်ပနာ ယင်းဧ့ စုစည်းထားရေ ဒဏ္ဍာရီတိနန့် ထိုအမျိုးမျိုးထွေပြားသောဒဏ္ဍာရီတိက ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ ဘာသာပြန်ဆိုချက်တိကိုပီးရေ။ နာမည်မသိရဘဲ အလယ်ခေတ် ဗာတကန်မှ(Vatican) ဒဏ္ဍာရီပြုစုသူတိသည် အလယ်ခေတ်အားလုံးပိုင်းထိ ဆက်ပနာလွှမ်းမိုးခဲ့ရေ ဂန္ထဝင်ဒဏ္ဍာရီ (ဂရိ၊ရောမ) တိကိုပြုစုခကြ ဖော်ထုတ်ခကတ်ပြီးကေ ခေတ်ဆန်းချိန်မှ ပညာသျှင် Natalis Comes ၏ ဒဏ္ဍာရီ ဆယ်အုပ် (ten-book ''Mythologiae'') သည် ဥရောပခေတ်ဆန်းချိန်နှောင်းပိုင်း ဂန္ထဝင်ဒဏ္ဍာရီအတွက် စံစနစ်ရင်းမြစ်များဖြစ်လာခရေ။<ref>Jane Chance, ''Medieval Mythography'', 2 vols (Gainesville, 1994–2000).</ref> အရာထင်ရှားသော ဒဏ္ဍာရီပြုစုသူတိမာ ၁၃ရာစုမာ ''အက်ဒါ''စကားပြေ (Prose Edda) ၏ လက်ရာရှင် ''စနီာ်ရီ စတားလဆန်'' (Snorri Sturluson) ဖြစ်ပြီးကေ ထိုစကားပြေသည် အလယ်ခေတ်တိကစပြီးကေ ဂုထိ အဓိကရှင်သန်ဗျာယ် ဟိရေ [[နော့စ်ဒဏ္ဍာရီ]]၏ ယေဘုယျဖော်ပြချက် (စစ်ဆီးလိလာနိုင်မှု) တခုဖြစ်တေ။ ===Mythos ဆိုရေ ဒဏ္ဍာရီ=== ဒဏ္ဍာရီ (myth) ကိုအထင်သေးယှုတ်ချသော အဓိပ္ပာယ်မျိုးဖြင့် ရံခါမာ သုံးစွဲလိဟိရေကြောင့် အချို့ပညာသျှင်တိသည် မစ်သ် အစား (အသံထွက်- မိုင်းသော့စ် သို့ မစ်သော့စ် သို့ မိသော့စ်)<ref>Oxford English Dictionary</ref> mythos ဆိုရေ ဝေါဟာရကို ရွီးချယ်ခကတ်တေ။<ref name=grassie>{{cite journal |last1=Grassie |first1=William |date=March 1998 |title=Science as Epic? Can the modern evolutionary cosmology be a mythic story for our time? |journal=Science & Spirit |volume=9 |issue=1 |quote=The word 'myth' is popularly understood to mean idle fancy, fiction, or falsehood; but there is another meaning of the word in academic discourse .... Using the original Greek term ''mythos'' is perhaps a better way to distinguish this more positive and all-encompassing definition of the word.}}</ref> ယကေလေ့သော့ မိုင်းသော့စ်သည် ဂုချိန်ခါမာ ဇာတ်လမ်းဖြစ်ရပ်တခုအနိန်နန့် အရစ်တိုရေလက်ရာ အဓိပ္ပာယ်မျိုးဖြင့် ရည်ညွှန်းကတ်တေ (သို့) အချင်းချင်းဆက်နွယ်သော ဒဏ္ဍာရီ သို့ ပုံပြင်များ ကိုလေ့ရည်ညွှန်းကတ်တေ။ အထူးအနိန်နန့် ဘာသာရီးဆိုင်ရာ (သို့) ယိုင်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ရိုးရာအစိုင်အဆက်သဘောပါရေ အကြောင်းအရာတိကို ပိုပြီးကေ ရည်ညွှန်းရေ။<ref name=oedmthos>''Oxford English Dictionary'', {{nowrap|3rd ed.}} "mythos, ''n.''" Oxford University Press (Oxford), 2003.</ref> တခါတရီမာ H. P. Lovecraft ၏ ကမ္ဘာဖန်တီးခြင်းပိုင်ယှောင် ခေတ်ပေါ် စိတ်ကူးယိုင်ဒဏ္ဍာရီတိအတွက်လည်း ဒေဝေါဟာရကိုသုံးစွဲကတ်တေ။ ===Mythopoeia ဆိုရေ ဒဏ္ဍာရီ=== ဒဏ္ဍာရီအား တရည်တရွယ်ဖန်တီးခြင်းကို အရာသူတိကြားမာ [[ဂျေ အာ အာ တော်ကီးန်]]က ဒေဝေါဟာရ (mythopoeia - မစ်သ်သာ/သို ပီးယား) ကိုသုံးစွဲခရေ။<ref>"[https://www.oed.com/view/Entry/235084 mythopoeia, n.]" ''OED Online'', Oxford University Press, July 2018. Accessed 12 September 2018.</ref><ref>See [[Mythopoeia (poem)]]; cf. J. R. R. Tolkien, ''[https://books.google.co.uk/books?id=JW-cQ-cypwwC Tree and Leaf; Mythopoeia; The Homecoming of Beorhtnoth Beorhthelm's Son]'' (London: HarperCollins, 2001) [first published 1964] {{ISBN|978-0-00-710504-5}}.</ref> နာဇီဝါဒသမား Alfred Rosenberg ကလေ့ ဆိုးဆိုးရွားရွား ဒေဝေါဟာရကို သူ့နည်းသူ့ဟန်ဖြင့် ညွှန်းဆိုခဲ့ပြန်ရေ။ ==ဝေါဟာရကေးမြစ်== [[File:Francesco Hayez 028.jpg|thumb|''အိုဒစ်ဆီးယတ်စ်ကို အကြီးအကျယ်စိတ်ခံစားလီစီရေ ဒစ်မောဒက(စ်)သီဆိုရေ တေးခြင်း''။ ပဂျီဆရာ ဖရန်ရှက်စကို ဟေးယက်ဇ်၏ ပုံ (၁၈၁၃-၁၅)]] မစ်သ် (ဒဏ္ဍာရီ) ဆိုရေစကားလုံးသည် ရှီးဟောင်းဂရိ ''μῦθος'' [''mȳthos''] မှဆင်းသက်လာကာ အဓိပ္ပာယ်မာ ''စကား၊ ဇာတ်လမ်း၊ စိတ်ကူးယိုင်ဇာတ်လမ်း၊ ဒဏ္ဍာရီ၊ ဇာတ်ကွက်'' ဖြစ်တေ။ အိန်းဂလိချ်ဘာသာပုံစံနန့် ဒေဂရိစကားလုံးကို အိန်းဂလိချ်ဘာသာစကားတွင် (၁၉)ရာစုအစောပိုင်းမာသုံးစွဲခရေ (အရာဥရောပဘာသာစကားတိမာလည်း ပြုပျင်သုံးစွဲကောင်းသုံးနိုင်)။ ပညာရပ်ဆိုင်ရာနယ်ပယ်မာ စံအားဖြင့် သဘာဝလွန်စွမ်းအားများပါဟိရေ ရိုးရာပုံပြင်တပုဒ်အတွက် ဘောင်ကျဉ်မြောင်းစွာသုံးပြီးကေ ထိုပုံပြင်သည် ယှင်းလင်းချက်တရပ်၊ အကြောင်းဇာစ်မြစ် (သို့ ) တရားမျှတခြင်းများ ပါဝင်ရေ။ ဇာအတွက်ဟုဆိုကေ လူမှုအဖွဲ့စည်းတရပ်ရေ အစောပိုင်းသမိုင်း၊ ဘာသာရီးယုံကြည်ချက်တခု၊ ဓလိ့ထုံးတမ်း သို့ သဘာဝဖြစ်ရပ်တခု အတွက်ဖြစ်တေ။<ref name =mythmythos>"[https://www.oed.com/view/Entry/124670 myth, n.]", "[https://www.oed.com/view/Entry/124705 mythos, n.]" ''OED Online'', Oxford University Press, July 2018. Accessed 12 September 2018.</ref> အပြန်အလှန်အားဖြင့် ရှီးဟောင်းဂရိ {{lang|grc|μυθολογία}} [''mythología''] (အဓိပ္ပာယ် - ပုံပြင်၊ အစိုင်အလာစကားတိ၊ ရာဇဝင်ပုံပြင်၊ ပုံပြင်ပြောခြင်းများ) သည် ''mȳthos'' ကိုနောက်ဆက်စကားလုံး 'λογία'' [''-logia''] ("လိလာခြင်း/ပညာရပ်") ပေါင်းခြင်းဖြစ်ကာ ဆွတ်ပျံ့ကြည်နူးဖွယ်အချစ်ဇာတ်လမ်း၊ စိတ်ကူးယိုင်ဇာတ်လမ်း၊ ဇာတ်လမ်းပုံပြင်ပြောဆိုခြင်းဟု အနက်ရရေ။<ref name="oedlogy">''Oxford English Dictionary'', {{nowrap|1st ed.}} "-logy, ''comb. form''". Oxford University Press (Oxford), 1903.</ref> ယင်းနည်းတူစွာ ပလေးတိုးက ''mythología'' စကားလုံးကို စိတ်ကူးယိုင်ဇာတ်လမ်း၊ ပုံပြောခြင်း အတွက် ယေဘုယျဝေါဟာရအဖြစ် သုံးစွဲခရေ။ ထိုဂရိဝေါဟာရ ''mythología'' ကို လက်တင်ဘာသာစကားက ချေးငှားယူရေ။ ထိုစကားလုံးသည် လက်တင်စာရီးဆရာ ဖာလ်ဂျန်းရှ(စ်)၏ ငါးရာစုက ''Mythologiæ'' စာအုပ်၏ ဂေါင်းစိုင်ဖြစ်ပနာ ဂရိနန့် ရောမ နတ်ဘုရား ဇာတ်လမ်းပုံပြင်တိ၏ အသေးစိတ်ယှင်းလင်းချက်ကို ညွှန်းဆိုရေ။ ဂုချိန်ခါမာ ထိုဂရိ၊ ရောမနတ်ဘုရားဇာတ်လမ်းတိကို ''ဂန္ထဝင်ဒဏ္ဍာရီ'' (classical mythology) ဆိုပနာ ခေါ်ဝေါ်ကတ်တေ။ ဖာလ်ဂျန်းရှ(စ်)၏ ''Mythologiæ'' သည် ထိုအကြောင်းအရာတိကို ဖြစ်ရပ်မှန်ပုံစံနန့် ကိုင်တွယ်ခြင်းမျိုးမဟုတ်ဘဲ အနက်ဖော်ထုတ်ဖို့လိုအပ်ရေ ခိုင်းနှိုင်းတင်စားချက်တိအဖြစ် ထိုအကြောင်းအရာကို တိကျရှင်းလင်းပြတ်သားစွာ ကိုင်တွယ်ရေ။<ref>{{cite book|first=Fabius Planciades |last=Fulgentius|title=Fulgentius the Mythographer|url={{google books |plainurl=y |id=73mJIuYfmzEC}}|year=1971|publisher=Ohio State University Press|isbn=978-0-8142-0162-6}}</ref> ထိုလက်တင်စကားလုံးကိုပင် အလယ်ခေတ်ပြင်သစ်ဘာသာစကားက ''mythologie'' အဖြစ်ချီးယူသုံးစွဲရေ။ ပြင်သစ်မှ လာရေဖြစ်စီ လက်တင်မှ လာရေဖြစ်စီ "mythology" ဆိုရေစကားလုံးကို အိန်းဂလိချ်က ယူငင်သုံးစွဲလို့ ဒဏ္ဍာရီတခု (သို့) ဒဏ္ဍာရီတိအား ကျကျယ်ပြပြန့်ရှင်းလင်းဖော်ပြမှု၊ တိရစ္ဆာန်ပုံပြင်များ (fables) အားအနက်ဖော်ထုတ်ခြင်း (သို့) ယင်းပိုင်သောအကြောင်းရာတိကို ရှင်းလင်းဖော်ပြသောစာအုပ် စရေအဓိပ္ပာယ်ရရေ။ နနောင်းသွာဟိရေ သက်သီမာ ထိုစကားလုံးကို (၁၄၂၅)က ''ဂျွန် လစ်ဒ်ဂိတ်''ရီးရေ ''ထရွိုင်စာအုပ်'' ပင်ဖြစ်တေ။<ref name=oedmlogy>''Oxford English Dictionary'', 3rd ed. "[https://www.oed.com/view/Entry/124702 mythology, ''n.'']" 2003. Accessed 20 Aug 2014.</ref>{{refn|{{nowrap|"...I [ [[Paris (mythology)|Paris]] ] was ravisched in-to paradys.}}<br>{{nowrap|"And [[Þ]]us [[Þ]]is god [''sc.'' [[Mercury (god)|Mercury]]<nowiki>],</nowiki> diuers of liknes,}}<br>"More wonderful [[Þ]]an I can expresse,<br>"Schewed hym silf in his appearance,<br>"Liche as he is discriued in Fulgence,<br>"In [[Þ]]e book of his '''methologies'''..."<ref>Lydgate, John. ''Troyyes Book'', {{nowrap|Vol. II}}, {{nowrap|ll. 2487}}. {{in lang|enm}} Reprinted in Henry Bergen's [https://archive.org/stream/lydgatestroybono9701lydguoft#page/n241/mode/2up ''Lydgate's Troy Book'', {{nowrap|Vol. I}}, {{nowrap|p. 216}}]. Kegan Paul, Trench, Trübner, & Co. (London), 1906. Accessed 20 Aug 2014.</ref>}}<ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=mythology "mythology"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''</ref> လစ်ဒ်ဂိတ်လက်ထက်မှ ၁၇-၁၈ရာစုအထိ ''မစ်သောလာဂျီ'' ကို အမှန်မဟုတ်ဟု နားလည်ထားရေ ''စာရိတ္တပိုင်းဆိုင်ရာ တိရစ္ဆာန်ပုံပြင်ခိုင်းနှိုင်းမှုတခု'' (သို့) ''ခရစ်ယာန်ပုံဆောင်ဝထု'' (သို့) ''ရိုးရာပုံပြင်များအစု'' ဟုဆိုလိုရန် သုံးစွဲခရေ။<ref name="oedmlogy" />{{refn|All which [''sc.'' [[John Maundeville|John Mandevil]]'s support of [[Ctesias]]'s claims] may still be received in some acceptions of morality, and to a pregnant invention, may afford commendable '''mythologie'''; but in a natural and proper exposition, it containeth impossibilities, and things inconsistent with truth.<ref>[[Thomas Browne|Browne, Thomas]]. [http://penelope.uchicago.edu/pseudodoxia/pseudo18.html ''Pseudodoxia Epidemica: or, Enquiries into Many Received Tenets and Commonly Presumed Truths'', {{nowrap|Vol. I}}, {{nowrap|Ch. VIII}}.] Edward Dod (London), 1646. Reprinted 1672.</ref>}} နောက်ဆုံးမှာ ကမ္ဘာအနှံ့မာ တဆူထက်များရေ ဘုရားဝါဒဟိ ယိုင်ကျေးမှုတိကြား ရိုးရာပုံပြင်တိနန့်ဆိုင်ရေ အကြောင်းအရာတိကို ရည်ညွှန်းရန် သုံးစွဲလှာကတ်တေ။<ref name="oedmlogy" /> ယင်းအတွက်နန့် ''mythology'' စကားလုံးသည် အိန်းဂလိချ်ဘာသာစကားသို့ "myth" မရောက်ခင်ကပင် ဝင်ရောက်လှာခရေ။ ဂျွန်ဆင်၏ အဘိဓာန်မာ ဖွင့်ဆိုဖို့ဂေါင်းစိုင်စကားလုံးမာ ''မစ်သောလာဂျီ'' သာပါယား ''မစ်သ်'' မပါဝင်ချေ။{{refn|[[Samuel Johnson|Johnson]]'s ''[[Johnson's Dictionary|Dictionary]]'', for example, has entries for mythology,<ref>Johnson, Samuel. [http://johnsonsdictionaryonline.com/?p=19456 "Mythology" in ''A Dictionary of the English Language: in which the Words are Deduced from their Originals, and Illustrated in their Different Significations by Examples from the Best Writers to which are Prefixed a History of the Language and an English Grammar'', {{nowrap|p. 1345}}.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701145956/http://johnsonsdictionaryonline.com/?p=19456 |date=1 July 2017 }} W. Strahan (London), 1755.</ref> [[mythologist]], mythologize, mythological, and mythologically <ref>Johnson, Samuel. [http://johnsonsdictionaryonline.com/?page_id=7070&i=1345 ''A Dictionary of the English Language'', {{nowrap|p. 1345}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701145745/http://johnsonsdictionaryonline.com/?page_id=7070&i=1345 |date=1 July 2017 }}. W. Strahan (London), 1755. Accessed 20 Aug 2014.</ref>}} အဂယင့်တမ်းမာ ဂရိပါးက ငှားယူသုံးစွဲသော ''mythos''{{refn|"That ''Mythology'' came in upon this Alteration of their {{nowrap|<nowiki>[</nowiki>[[ancient Egypt|Egyptians]]'}} ''Theology'', is obviouſly evident: for the mingling the Hiſtory of theſe Men when Mortals, with what came to be aſcribed to them when Gods, would naturally occaſion it. And of this Sort we generally find the ''Mythoi'' told of them..."<ref>Shuckford, Samuel. [http://www.classicapologetics.com/s/shuckcre.pdf ''The Creation and Fall of Man. A Supplemental Discourse to the Preface of the First Volume of the Sacred and Profane History of the World Connected'', {{nowrap|pp. xx–}}xxi.] {{nowrap|J. &}} R. Tonson & S. Draper (London), 1753. Accessed 20 Aug 2014.</ref>}} (အတိကိန်း- ''mythoi'') နန့် လက်တင်စကားလုံး ''mythus''{{refn|"Long before the entire separation of metaphysics from poetry, that is, while yet poesy, in all its several species of verse, music, statuary, &c. continued mythic;—while yet poetry remained the union of the sensuous and the philosophic mind;—the efficient presence of the latter in the ''synthesis'' of the two, had manifested itself in the sublime ''mythus'' ''περὶ γενέσεως τοῦ νοῦ ἐν ἀνθρωποῖς'' concerning the ''genesis'', or birth of the νοῦς or reason in man."<ref>Coleridge, Samuel Taylor. "On the ''Prometheus'' of Æschylus: An Essay, preparatory to a series of disquisitions respecting the Egyptian, in connection with the sacerdotal, theology, and in contrast with the mysteries of ancient Greece." Royal Society of Literature (London), 18 May 1825. Reprinted in {{cite book|first=Henry Nelson |last=Coleridge|title=The Literary Remains of Samuel Taylor Coleridge: Shakespeare, with introductory matter on poetry, the drama, and the stage. Notes on Ben Jonson; Beaumont and Fletcher; On the Prometheus of Æschylus &#91;and others|url={{google books |plainurl=y |id=IA8LAAAAYAAJ|page=335}}|year=1836|publisher=W. Pickering|pages=335–}}</ref>}} (အတိကိန်း- ''mythi'') နှစ်ခုစလုံးသည် ၁၈၃၀ခုနှစ် ''myth'' စကားလုံးစတင်သုံးစွဲချိန်မရောက်ခင်ကပင် အိန်းဂလိချ်ဘာသာစကားတွင် ပါဝင်ခကတ်တေ။{{refn|"According to the rabbi [[Maimonides|Moses Ben Maimon]], [[Enos (Bible)|Enos]], discoursing on the splendor of the heavenly bodies, insisted that, since God had thus exalted them above the other parts of creation, it was but reasonable that we should praise, extol, and honour them. The consequence of this exhortation, says the rabbi, was the building of temples to the stars, and the establishment of idolatry throughout the world. By the Arabian divines however, the imputation is laid upon the patriarch [[Abraham]]; who, they say, on coming out from the dark cave in which he had been brought up, was so astonished at the sight of the stars, that he worshipped Hesperus, the Moon, and the Sun successively as they rose.<ref>{{cite book |authorlink=Abrahamus Ecchellensis |last=Abraham of Hekel|title=Chronicon orientale, nunc primum Latinitate donatum ab Abrahamo Ecchellensi Syro Maronita e Libano, linguarum Syriacae, ... cui accessit eiusdem Supplementum historiae orientalis (The Oriental Chronicles|chapter=Historia Arabum(History of the Arabs)|chapter-url={{google books |plainurl=y |id=APDxSjZkOS8C|page=175}}|year=1651|publisher=e Typographia regia|pages=175–}} {{in lang|la}} Translated in paraphrase in {{cite book|first=Thomas |last=Blackwell|title=Letters Concerning Mythology|chapter=Letter Seventeenth|chapter-url={{google books |plainurl=y |id=QdNbAAAAQAAJ|page=269}}|year=1748|publisher=printed in the year|pages=269–}}</ref> These two stories are good illustrations of the origin of ''myths'', by means of which, even the most natural sentiment is traced to its cause in the circumstances of fabulous history.<ref>[[Philosophical Radicals|Anonymous]] review of {{cite book|first=Edward |last=Upham|title=The History and Doctrine of Budhism: Popularly Illustrated: with Notices of the Kappooism, Or Demon Worship, and of the Bali, Or Planetary Incantations, of Ceylon|url={{google books |plainurl=y |id=BoJEAAAAcAAJ}}|year=1829|publisher=R. Ackermann}} In [https://archive.org/stream/westminsterrevi09wasogoog#page/n56/mode/2up the ''Westminster Review'', {{nowrap|No. XXIII,}} {{nowrap|Art. III}}, {{nowrap|p. 44}}]. Rob't Heward (London), 1829.<!--sic--> Accessed 20 Aug 2014.</ref>}} ===ရှီးဟောင်းဂရိဘာသာစကားဖြင့် အဓိပ္ပာယ်များ=== μῦθος (''mythos'') ဝေါဟာရရေ ဟိုးမား၏ လက်ရာတိနန့် ထိုခေတ်က အရာကဗျာဆရာတိ၏ လက်ရာတိမာ ပါဝင်ခရေ။<ref name="Anderson">Anderson (2004), p. 61</ref> ဒေလက်ရာတိမာ ဒေစကားလုံး၏ အချို့အဓိပ္ပာယ်တိမာ တဦးနန့်တဦးစကားပြောဆိုခြင်း၊ ဇာတ်လမ်း၊ စကား၊ ပုံပြင် (story or tale) နန့် စကားလုံး ရို့ဖြစ်ကတ်တေ။ ဒေစကားလုံးသည် အမှန် (သို့) အမား ဇာတ်လမ်းနှစ်ခုကြားမှ သိသာရှင်းလင်းသောကွာခြားမှုကိုကား ထောက်ပံ့မပီးနှိုင်ပါ။<ref name="Anderson"/> ရှေးဂရိပြဇာတ်နန့်ဆက်စပ်လို့ mythos သည် ဒဏ္ဍာရီ၊ ဇာတ်လမ်း၊ ဇာတ်ကွက် နန့် ပြဇာတ်၏ ဇာတ်အိမ်သို့ ဆိုလိုရေ။<ref name="Wiles">Wiles (2000), pp. 5–6</ref> ==ဒဏ္ဍာရီတိအား အနက်ဖော်ထုတ်ခြင်း== ===ဒဏ္ဍာရီနှိုင်းနိူင်းလိလာမှု=== ဒဏ္ဍာရီနှိုင်းနိူင်းလိလာမှုသည် အမျိုးမျိုးသော ယိုင်ကျေးမှုတိက ဒဏ္ဍာရီတိကို စနစ်တကျနှိုင်းနိူင်းလိလာခြင်းဖြစ်တေ။ များစွာသောယိုင်ကျေးမှုတိ၏ဒဏ္ဍာရီများမာ တူညီနီသော အဓိကအခြီခံကြောင်းတရားကို ရှာဖွီရန်လည်း ဒေပညာရပ်က ကြိုးပမ်းရေ။ အချို့အခြီအနီများမာ ဒဏ္ဍာရီနှိုင်းနိူင်းလိလာသူတိသည် တသီးအခြားဖြစ်နီသော ဒဏ္ဍာရီတိကြား တူညီမှုတိဟိရေဆိုရေအချက်ကို အသုံးပြုပနာ ထိုဒဏ္ဍာရီများမာ တူညီရေရင်းမြစ်တခုဟိကတ်တေလို့လေ့ ပြောဆိုကတ်ရေ။ ဒေရင်းမြစ်သည် ဒဏ္ဍာရီတိကို စိဆော်ကောင်းစီ့ဆော်နှိုင်ဖို့ (သို့) ယိုင်ကျေးမှုတခုချင်းစီ၏ဒဏ္ဍာရီတိသို့ ကွဲပြားစီခရေ ရှီးအကျဆုံးတူညီရေဒဏ္ဍာရီတခုကို ထောက်ပံ့ကောင်းထောက်ပံ့နှိုင်ဖို့။{{sfn|Littleton|1973|p=32}} ===လူမှုရီးရာရှုဒေါင့်နန့် ရှင်သန်စီရေယန္တယား=== ဒဏ္ဍာရီများစွာလူမှုအဖွဲ့အစည်းနန့် လူမှုအကျင့်စရိုက်ရို့ကို ပုံဖော်သည်၊ ပုံသွင်းရေလို့ သုံးသပ်မှတ်ချက်ပြုသူမကန်မဝှန်က ဧပိုင်ညွှန်းဆိုကတ်ရေ။ မီးယာချီးယဲ အက်လီယေးဒ် (Mircea Eliade) ကဒဏ္ဍာရီ၏အရေးပါဆုံးလုပ်ဆောင်ချက်တိအနက် တခုမာ အမူအကျင့်ပုံစံများ တည်ထောင်ရန်ဖြစ်တေ{{sfn|Eliade|1998|p= 8}}{{sfn|Honko|1984|p= 51}} ပြီးကေ ဒဏ္ဍာရီများစွာဘာသာရီးအတွိအကြုံတခုကို ထောက်ပံ့ပီးဖို့ဖြစ်နှိုင်ရေဟုညွှန်းဆိုပြောကြားခရေ။ ဒဏ္ဍာရီတိကို ပြောခြင်း သို့ ဖော်ပြခြင်းနန့် အစိုင်အဆက်ဟိရေလူမှုအဖွဲ့အစည်းတိက သူတိသည် ကိုယ်တိုင် ပစ္စက္ခမှကင်းကွာလားပနာ ဒဏ္ဍရီခေတ်သို့ ပြန်ရောက်လားကြသဖြင့် အံ့ချီးဖွယ်ရာကောင်းခြင်းနန့် ပိုပြီးကေ နီးကပ် နီးစပ်လားကတ်တေ။{{sfn|Eliade|1998|p= 23}}{{sfn|Honko|1984|p= 51}}{{sfn|Eliade|1998|p= 19}} ဟွန်ကိုက ရဲရဲတင်းတင်းနောင်းနောင်းဆိုစွာမာ လူ့အဖွဲ့အစည်းတရပ်ရေ ဒဏ္ဍာရီခေတ်အခြီအနီတိကို ပြန်ပနာမွီးဖွားရန်ကြိုးပမ်းခြင်းအတွက်ရာ ဒဏ္ဍာရီတခုကို ပြန်ပနာကျင့်သုံးလုပ်ဆောင်ကတ်တေ။ နမူနာ လက်ဟိခေတ်မာ တစ်ဦးတလီကို ကုသရန် ကမ္ဘာဦးအစကာလက နတ်ဘုရားတပါးလုပ်ဆောင်ခရေ ကုသခြင်းမျိုးကို ပြန်ပနာဖော်ဆောင်ကောင်းဖော်ဆောင်နှိုင်ရေ။<REF NAME="HONKO-1984"/> ယင်းနည်းတူစွာ ဘားတ်(Barthes)က ခေတ်သစ်ယိုင်ကျေးမှုသည် ဘာသာရီးနန့်သက်ဆိုင်ရေ အတွိအကြုံတခုကို စူးစမ်းရှာဖွီကတ်တေဟုဆိုရေ။ လူသား၏ကိုယ်ကျင့်တရားကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်သတ်မှတ်ကပင်ာ သိပ္ပံပညာ၏ အလုပ်မဟုတ်သဖြင့် ဘာသာရီးနန့်ဆိုင်ရေအဖြစ်အပျက်အတွိအကြုံတခုသည် နားလည်ထားရေ ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာအတိတ်နန့် ဆက်စပ်ရန်ကြိုးပမ်းမှုဖြစ်တေ။ ထိုဖော်ပြသောအတိတ်သည် နည်းပညာထွန်းကားသော ပစ္စုပန်နန့် ပြဒါးတလမ်း သံတလမ်းပိုင် ကွဲပြားကတ်တေ။{{sfn|Barthes|1972}} အိန္ဒိယလူမျိုး ဒဏ္ဍာရီပညာသျှင် ''ပတ္တနိုက်''(Pattanaik) က ဒဏ္ဍာရီစွာ လူသားတိ၏ပုဂ္ဂလဓိဋ္ဌာန်ကျသော အမှန်တရားတခုအဖြစ်လို့ ထိုအမှန်တရားသည် ဓလိ့ထုံးတမ်း၊ အမှတ်သညာ၊ ဇာတ်လမ်းပုံပြင်တိကတဆင့် ဆက်သွယ်ထားခြင်းဖြစ်တေဟု သတ်မှတ်ဖွင့်ဆိုရေ။ ယင်းကဆက်ပနာပြောရေမာ "ဇာသူတဦးတယောက်အတွက်မျှ အမှန်တရားမဟုတ်ရေ စိတ်ကူးယိုင်ဇာတ်လမ်းတိနန့် လူတိုင်း၏အမှန်တရားအား ရှာဖွီရန်အားထုတ်ရေသမိုင်းပညာရပ် အစဟိစွာရို့နန့်မတူဘဲ ဒဏ္ဍာရီစွာ တယောက်ယောက်၏ အမှန်တရားဖြစ်လီရေ။"<ref name="PD2016">{{cite web|url=http://swarajyamag.com/culture/why-i-insist-on-calling-myself-a-mythologist|title=Why I Insist On Calling Myself A Mythologist|last=Pattanaik|first=Devdutt|date=14 September 2015|website=Swarajya|accessdate=24 July 2016}}</ref> ===ယူဟီးမရဝါဒ=== သီအိုရီတခုက အခိုင်အမာပြောရေမာ ဒဏ္ဍာရီများစွာသမိုင်းဖြစ်ရပ်တိအား လိုရာစွဲလို့ဖော်ပြထားချက်အကြောင်းတိဖြစ်တေ။{{sfn|Bulfinch|2004|p= 194}}{{sfn|Honko|1984|p= 45}} ဒေသီအိုရီအရဆိုကေ ပုံပြင်ပြောသူတိသည် ယင်းရို့ပြောသော ဇာတ်ကြောင်းထဲက ပါဝင်ဇာတ်ကောင်များစွာနတ်ဘုရားသဏ္ဌာန်အနိန်အထားရရေထိအောင် သမိုင်းဆိုင်ရာအကြောင်းအရာတိကို အရာထခါပြင်ဆင်ချဲ့ထွင်ကတ်တေ။{{sfn|Bulfinch|2004|p= 194}}{{sfn|Honko|1984|p= 45}} ဥပမာအနိန်နန့် လေနတ်ဘုရား ''အီးယလ(စ်)'' (Aeolus) ၏ဒဏ္ဍာရီစွာ သင်္ဘောရွက်သုံးတတ်စီရန်၊ လီထခတ်မှုတိကို အနက်သဘောဖော်ထုတ်တတ်ရန် ပြည်သူတိအားသင်ကြားပီးခသော ဘုရင်တပါးအကြောင်း သမိုင်းအချက်အလက်တခုမှ ပေါ်ထွက်လှာနိုင်ချေဟိခရေ။{{sfn|Bulfinch|2004|p= 194}} ''[[ဟီရော့ဒိုးတပ်|ဟစ်ရောဒတပ်စ်]]'' (Herodotus) (ဘီစီ ငါးရာစု) နန့် ပရောဒေချင့်က(စ်) (Prodicus) ရို့စွာလည်း ယင်းပိုင်ပင်ပြောဆိုခကတ်တေ။{{sfn|Honko|1984|p= 45}} ဒေသီအိုရီကို ယူဟီးမရဝါဒ (euhemerism) ဟုခေါ်မာလို့ ဒဏ္ဍာရီပညာသျှင် ယူဟီးမရ(စ်) (ဘီစီ ၃၂၀) ကိုအစွဲပြုပီးထားခြင်းဖြစ်ပြီးကေ ယင်းသူက ဂရိနတ်ဘုရားများစွာလူသားရို့၏ရာဇဝင်ပုံပြင်တိက ဖြစ်ပေါ်တိုးတက်ပါလတ်တေဟု ဆိုခရေ။{{sfn|Honko|1984|p= 45}}<ref>"Euhemerism", ''The Concise Oxford Dictionary of World Religions''</ref> ===ခိုင်းနှိုင်းတင်စားမှု=== အချို့ သီအိုရီတိက ဒဏ္ဍာရီများစွာသဘာဝအတိုင်းဖြစ်တေ ဖြစ်ရပ်တိအတွက် ခိုင်းနှိုင်းတင်စားမှုတိမှ စတင်ခရေဟု အဆိုပြုရေ။ ဆိုလိုမှုကို- [[အပေါလို]] သည်နေကိုတက်စားပြုပနာ [[ပိုဆိုက်ဒန်]] သည်ရေကိုတက်စားပြုမှု စသဖြင့် ဖြစ်တေ။{{sfn|Honko|1984|p= 45}} အရာသီအိုရီတခုအရ ဒဏ္ဍာရီများစွာဒဿနပိုင်း၊ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အယူအဆခိုင်းနှိုင်းချက်တိမှ ပေါ်လာရေ။ ဆိုလိုစွာမှာ- [[အသီးနာ]] သည် အသိဉာဏ်နန့်ပြည့်စုံသော တရားမျှတခြင်းကို တက်စားပြုကာ [[အက်ဖရိုဖုံးဆိုး|အဲဖရာဖုံးဆိုးတီ]] (Aphrodite) သည် ဆန္ဒကို သရုပ်ဖော်သည်... စသဖြင့်ဖြစ်တေ။{{sfn|Honko|1984|p= 45}} မက်ခ်စ် မွတ်လာ (မြူလာ) (Max Müller) ကလေ့ ထိုခိုင်းနှိုင်းမှု သီအိုရီကို ထောက်ခံရေ။ မွတ်လာ ယုံကြည်ကပင်ာ ဒဏ္ဍာရီများစွာသဘာဝတရားခိုင်းနှိုင်းဖော်ပြချက်တိအဖြစ် စတင်ခဲ့လို့ စာပီရီးရာအရ တဆတ်ဆတ်ခြင်း ဘာသာပြန်ဆိုခကတ်တေ။ နမူနာ ပင်လယ်ပြင်၏ ကြမ်းတမ်းမှုကို ကဗျာဆန်ဆန်ဖော်ကျူးမှုအား စာပီထဲကိုသွင်းယူခကတ်ယား ထိုပင်လယ်ပြင်ကို ဒေါသမာန်ဟုန်ပြင်းရေ နတ်ဘုရားတပါးအနိန်နန့် တွေးမြင်ယူဆကတ်တေ။{{sfn|Segal|2015|p= 20}} ===လူ့အသွင်ခိုင်းနှိုင်းတင်စားခြင်း=== ဒဏ္ဍာရီများစွာသက်မဲ့အရာများ၊ ခွန်အား စွမ်းအားတိကို လူ့အသွင်သဖောခိုင်းနှိုင်းတင်စားခြင်းက ပေါက်ဖွားလာကတ်တေဟု အချို့ တွေးခေါ်သူရို့ကဆိုကတ်ရေ။ ထိုသူရို့ပြောဆိုမှုတိအရ ရှီးဦးသူရို့စွာ လေ၊ မီးစရေ သဘာဝဖြစ်စိုင်တိကို ကိုးကွယ်ကြလို့ တဆတ်ဆတ်ခြင်း အံ့တုအာခံလာကတ်တေ။{{sfn|Bulfinch|2004|p= 195}} နမူနာတရပ်မာ ဒေသီအိုရီသဘောအရ ရှီးဦးလူရို့သည် ဟိုအရာ သည်အရာတိကို သက်မဲ့ပစ္စည်းအဖြစ်မဟုတ်တော့ဘဲ နတ်ဘုရားတိအဖြစ် ရှုမြင်လာရေ အနိန်အထားဟိလာကတ်တေ။{{sfn|Frankfort|Frankfort|Wilson|Jacobsen|2013|p= 4}} ယင်းအတွက်နန့် ယင်းရို့စွာ ဒဏ္ဍာရီတိကို ဖြစ်စီကတ်ကေး သဘာဝဖြစ်ရပ်တိကို နတ်ဘုရားတိ၏ လုပ်ဆောင်မှုအဖြစ် ဖော်ပြခကတ်တေ။{{sfn|Frankfort|Frankfort|Wilson|Jacobsen|2013|p= 15}} ===ဒဏ္ဍာရီ-ဓလိ့ထုံးတမ်း သီအိုရီ=== ဒဏ္ဍာရီ-ဓလိ့ထုံးတမ်း သီအိုရီအရ ဒဏ္ဍာရီစွာ ဓလိ့ထုံးတမ်းနန့် ချိတ်ဆက်ဗျာယ် ဟိရေ။{{sfn|Segal|2015|p= 61}} အစွန်းရောက်ဆုံးပုံစံနန့် ထိုသီအိုရီသဘောတရားက ဓလိ့ထုံးတမ်းတိကို ရှင်းလင်းပြသခြင်းအတွက်ရာ ဒဏ္ဍာရီများပေါ်ပေါက်လာကတ်တေဟု အခိုင်အမာဆိုရေ။{{sfn|Graf|1996|p= 40}} ထိုအခိုင်အမာပြောဆိုမှုကို ပထမဆုံးတင်ပြရေသူမာ ဝီလျမ် ရောဘတ်ဆန် စမစ်သ်ဖြစ်ကာ{{sfn|Meletinsky|2014| pp=19–20}} လူအများစွာ ဒဏ္ဍာရီတိနန့်သက်ဆိုင်ခြင်းမဟိရေ အကြောင်းပြချက်တိအတွက် ရိုးရာဓလိထုံးတမ်းတိကို စတင်လုပ်ဆောင်ခကတ်တေလို့ ပြောကြားရေ။ ရိုးရာဓလိတခုအတွက် မူလအကြောင်းကို မိန့်လိုက်ပါကြလို့ ဒဏ္ဍာရီတခုကိုတီထွင်ကာ ကျီနပ်စီရန်ဖြီယှင်းကတ်တေ ပြီးကေ ထိုဒဏ္ဍာရီမာဖော်ပြထားရေ အဖြစ်အပျက်တိကို ရိုးရာဓလိထုံးတမ်းက အထိမ်းအမှတ်အဖြစ်ကျင်းပပြုလုပ်ကတ်တေ။{{sfn|Segal|2015|p= 63}} ဂျိမ်းစ်ဖရီးဇာက လူသယးများစွာမှော်ဆန်သောဓလိ့ထုံးတမ်းတိက ယုံကြည်မှုနန့်အတူ စတင်စွန့်စားလုပ်ကိုင်ကြလို့ နောက်ပိုင်းမာ ယင်းကနိန်ော်ဆန်မှုကို အယုံအကြည်ပျက်ယွင်းကြကာ နတ်ဘုရားများအ​ကြောင်းဒဏ္ဍာရီတိကို တီထွင်ဖန်ဆင်းကတ်တေ။ ထိုနတ်ဘုရားတိကို ကျီနပ်စီရန်ရည်ရွယ်ထားရေ ဘာသာရီးထုံးတမ်းတိအဖြစ် ထိုရိုးရာဓလိတိကို ပြန်လလည်အနက်ဖော်ထုတ်ကတ်တေ။{{sfn|Frazer|1913|p= 711}} ==အဆင့်မြင့်ပညာရပ်လိလာမှု သမိုင်း== သမိုင်းအရ ဒဏ္ဍာရီလိလာမှုအတွက် အရေးပါသော ချိုင်းကပ်လုပ်ဆောင်မှုတိကို လုပ်ဆောင်ကြသူတိမာ ဂန်ဘတ်တီစတာ ဗီးကို (Giambattista Vico)၊ ဖရီးဒရစ်ခ်စ် ဝစ်လ်ဟမ်း ဂျိုးဇက် ရှက်လင် (Friedrich Wilhelm Joseph Schelling)၊ ဟိလာ(Schiller)၊ [[ကားလ်ယွန်း]] (Carl Jung)၊ ဖရွိက် (Freud)၊ လက်ဗီ-ဘရုဟီလ် (Lévy-Bruhl)၊ နော့သ်ရော့ပ် ဖရိုင်း (Northrop Frye)၊ လက်ဗီ-စထရောက် (Lévi-Strauss)၊ ဆိုဗီယက်အသိုင်းအဝိုင်းနန့် ဒဏ္ဍာရီနန့်ရိုးရာဓလိအသိုင်းအဝိုင်း ရို့ပါဝင်ကတ်တေ။<ref>Guy Lanoue, Foreword to Meletinsky, p. viii.</ref>(မှတ်ချက် - အသိုင်းအဝိုင်းဆိုရာမာ ဒဏ္ဍာရီတိကို အာရုံစိုက်ကာ တစိုက်မတ်မတ်ရီးသားနီသော စာရီးဆရာပညာသျှင်အသိုင်းအဝိုင်းကိုဆိုလိုရေ။) ===ရှီးဟောင်းဂရိ=== [[File:Myths and legends of Babylonia and Assyria (1916) (14801987593).jpg|thumb|upright|''ဘာဘီလုံနန့် အဆီးရီးယား ဒဏ္ဍာရီ ရာဇဝင်များ'' (၁၉၁၆)]] ​ ဒဏ္ဍာရီအား အရေးပါသောအနက်ဖော်ထုတ်ပြန်ဆိုခြင်းစွာ [[ဆိုကရွီးတီး|ဆိုခရီးတီးဇ်]]အချိန်မရောက်ခင်ကပင် စတင်ခကတ်တေ။{{sfn|Segal|2015|p= 1}} ယူဟီးမရ(စ်)သည် ခေတ်သစ်မရောက်ခင် အရေးကြီးဆုံးဒဏ္ဍာရီပညာသျှင်တိအနက်တဦးဖြစ်တေ။ ယင်းက ဒဏ္ဍာရီတိကို အဟိသမိုင်းအဖြစ်အပျက်တိအား လိုရာဆွဲပနာဖော်ပြထားရေ အကြောင်းအရာများဟု ဘာသာပြန်ဆိုရေ။ ထပ်ခါတလဲပြောဆိုကတ်သဖြင့် ပုံပျက်လားသော အကြောင်းတိဖြစ်တေ။ ဆလရှပ်စ် (Sallustius)<ref>On the Gods and the World, ch. 5, See Collected Writings on the Gods and the World, The Prometheus Trust, Frome, 1995</ref> ကဒဏ္ဍာရီတိကို ကဏ္ဍငါးခုခွဲခြားခရေ။ ဘာသာရီးယုံကြည်မှု၊ ရူပဗေဒ (သဘာဝဥပဒေသတိနန့်ဆိုင်ရေ)၊ နတ်ဘုရားကိုးကွယ်မှု (ဝိဉာဉ်ပိုင်းနန့်သက်ဆိုင်ရေ)၊ ရုပ်ဝထုပိုင်း နန့် အရောအနှောသဘောပိုင်း ရို့ဖြစ်ကတ်ရေ။ အရောအနှောသဘောပိုင်းသည် ဆိုခပြီးကေသောသော ကဏ္ဍထဲက နှစ်ခု သို့ ထိုထက်ပိုသောကဏ္ဍများအချင်းချင်းတုံ့ပြန်ချိတ်ဆက်နိန်ရေ ဒဏ္ဍာရီများဖြစ်ပနာ မူလအစမာပင် သုံးစွဲခကတ်ရေ အပိုင်းဖြစ်တေ။ ပလေးတိုးက ''ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံတော်''(the Republic) မာ ပညာရီးအကြောင်းဆွေးနွေးရေအခါ ကဗျာဟန်ဖြင့်ရီးသားထားရေ ဒဏ္ဍာရီတိကို ပြင်းပြင်းထန်ထန်ယှုတ်ချရေ။ ပညာမတတ်သူများစွာထိုနတ်ဘုရား၊ သူရဲကောင်းတိနန့်ဆိုင်ရေ ဇာတ်လမ်းပုံပြင်တိကို တိုက်ရိုက်အမှန် လို့ ယူဆလားနှိုင်သည်ဆိုရေ အကြောင်းတရားထက်မာ ယင်းကဝေဖန်ခရေ။ ဇာပိုင်ပင်ဖြစ်စီ ပလေးတိုးစွာလေ့ ယင်းဧ့အရီးအသားအဝှမ်းမာ ဒဏ္ဍာရီတိအပေါ် ထပ်ကာထပ်ကာ ညွှန်းဆိုမှုတိပြုခရေ။ အလယ်ခေတ်ပလေးတိုးဝါဒ(Middle Platonism)၊ ခေတ်သစ်ပလေးတိုးဝါဒ(neoplatonism) ဟုခေါ်မာသော သိသာသောခေတ်များမာ ထိုပလေးတိုးဝါဒဖြစ်ပေါ်တိုးတက်ခဲ့သဖြင့် ပလီပလာတာ့ခ် (Plutarch)၊ ပေါဖစ်ရီ (Porphyry)၊ အိုလန်းပီယာဒေါရပ်စ် (Olympiodorus)၊ ဒမဲရှပ်စ် (Damascius) ပိုင်ယှောင် စာရီးဆရာတိက ရိုးရာဒဏ္ဍာရီ၊ အောဖစ်(Orphic) ဒဏ္ဍာရီတိနန့်ပတ်သက်ပြီး အရေးကြီးသော အနက်ဖော်ထုတ်ပြန်ဆိုခြင်းတိကို ရှင်းလင်းတိကျစွာ ရီးသားခကတ်တေ။<ref>Perhaps the most extended passage of philosophic interpretation of myth is to be found in the fifth and sixth essays of Proclus’ ''Commentary on the Republic'' (to be found in ''The Works of Plato I'', trans. Thomas Taylor, The Prometheus Trust, Frome, 1996); Porphyry’s analysis of the Homeric Cave of the Nymphs is another important work in this area (''Select Works of Porphyry'', Thomas Taylor The Prometheus Trust, Frome, 1994). See the external links below for a full English translation.</ref> ဒဏ္ဍာရီဆိုင်ရာ အဓိကအကြောင်းတိကို စာပီနယ်မာ တရည်တရွယ် အသုံးချခကတ်ရာမာ ဟိုးမားမှ စတင်ခရေ။ အကျိုးဆက်စာပီလက်ရာရေ ''ကျူးပစ်နန့် ဆိုက်ခီ ချစ်ဇာတ်လမ်း'' (Cupid and Psyche) ဒဏ္ဍာရီထု၏ အပိုင်းဖြစ်လှာခြင်းမဟိဘဲ ဒဏ္ဍာရီနောက်ခံအကြောင်းကိုရာ သီးသန့်အားဖြင့်ရည်ညွှန်းနှိုင်ရေ။ အထူးအနိန်နန့် အလယ်ခေတ် ချစ်ဇာတ်လမ်းများစွာဒဏ္ဍာရီမှ စာပီကိုပြောင်းလဲခြင်းဖြစ်စိုင်နန့် သက်ဆိုင်ပတ်သက်ရေ။ အစောပိုင်းအဆိုပြုထားရေအတိုင်း ယူဟီးမရဝါဒသည် ဒဏ္ဍာရီအရည်အသွီးများစိမ့်ဝင်နီသော ထိုဇာတ်လမ်းတိကို လက်တွိဆန်သောအခြီအနီသို့ ပို့ဆောင်ပီးရား ဒဏ္ဍာရီတိကို ဆီလျှော်စီရေအကြောင်းပြမှုကို ရည်ညွှန်းပါရေ။ ဒေအချက်ရေဥပမာတခုသည် ယိုင်ကျေးမှုဆိုင်ရာ၊ ဘာသာတရားဆိုင်ရာဥပမာ ပုံစံပြောင်းလဲခြင်းနောက်ကို လိုက်ပါခဲ့ပေလိမ့်မေ။ (သိသာစွာဖြင့် ခရစ်ယာန်ဘာသာခံယူခြင်း/ပြောင်းလဲခြင်း(Christianization)ပြီးကေ ဗာဟီရဝါဒ (အဓိကကိုးကွယ်သောဘာရာမဟုတ်ရေ အယူဝါဒ) ခရစ်ယာန်မဟုတ်ရေ ဗဟုနာထဝါဒ ဒဏ္ဍာရီကို ပြန်ပနာအနက်ဖွင့်ဆိုခကတ်တေ။) ===ဥရောပ၏ ခေတ်ဆန်းချိန်ကာလ=== [[File:Bartolomeo di Giovanni - The Myth of Io - Walters 37421.jpg|thumb|300px|alt=The ancient Roman poet Ovid, in his "The Metamorphoses," told the story of the nymph Io who was seduced by Jupiter, the king of the gods. When his wife Juno became jealous, Jupiter transformed Io into a heifer to protect her. This panel relates the second half of the story. In the upper left, Jupiter emerges from clouds to order Mercury to rescue Io. In the lower left, Mercury guides his herd to the spot where Io is guarded by the hundred-eyed Argus. In the upper center, Mercury, disguised as a shepherd, lulls Argus to sleep and beheads him. Juno then takes Argus's eyes to ornament the tail feathers of her peacock and sends the Furies to pursue Io, who flees to the Nile River. At last, Jupiter prevails on his wife to cease tormenting the nymph, who, upon resuming her natural form, escapes to the forest and ultimately becomes the Egyptian goddess Isis|ဘားတလိုဖို့ယို ဒီ ဂျိုးဗန်၏ သရုပ်ဖော်ပုံရှည်မာ အသွင်ပြောင်းလဲခြင်းနန့်ဆိုင်ရေ ဒုတိယပိုင်းကို ဆက်စပ်ဖော်ပြထားရေ။ ဝဲဘက်ကို [[ဇုစ်နတ်မင်းကြီး|ဂျူပီတာနတ်မင်း]]သည် တိမ်တိုက်မှ ပေါ်ထွက်လှာပြီး [[ဂရိနတ်များ#ဟားမီးစ်(မာကျူရီ)|မာကျူရီနတ်မင်း]]အား အပင် (သို့) မြစ်စောင့်နတ်သမီး အိုင်းယို (Io)ကိုကယ်ဆယ်စီရန်ခိုင်းခြင်း။<ref>{{cite web |publisher= [[The Walters Art Museum]]|url= http://art.thewalters.org/detail/18298|title=The Myth of Io.}}</ref><ref>For more information on this panel, please see Zeri catalogue number 64, pp. 100–101</ref>]] ဗဟုနာထဝါဒ (ဘုရားတဆူထက်ပိုသောကိုးကွယ်မှု) ဒဏ္ဍာရီစွာ (၁၆)ရာစုမာပေါ်ပေါက်လာရေ အစောပိုင်း ဒဏ္ဍာရီလက်ရာတိနန့်အတူ ဥရောပတိုက်ခေတ်ဆန်းချိန်ကာလမာ ပြန်ပနာသက်ဝင်လှာခရေ။ ထိုအထဲမာပါဟိရေတခုမာ ဘာသာရီးဆိုင်ရာဒဏ္ဍာရီ (Theologia Mythologica) (၁၉၅၃) စာအုပ်ဖြစ်တေ။ ===(၁၉) ရာစု === ပထမဆုံးခေတ်ပေါ် အနောက်တိုင်း ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ဒဏ္ဍာရီသဘောတရားများစွာ(၁၉)ရာစုဒုတိယတဝက်မာပေါ်ပေါက်ပါလတ်တေ။{{sfn|Segal|2015|p= 1}} တချိန်တည်းမှာပင် ''myth'' စကားလုံးကို ဥရောပဘာသာစကားတိမာ မွီးစပ်သုံးစွဲခကတ်တေ။<ref name="mythmythos" /> ဥရောပတိုက်၏ ရှီးဟောင်းအတိတ်ကို စတင်စိတ်ပါမှုနန့် မျိုးချစ်ဝါဒ( romantic nationalism) နန့်ဆိုင်ရေ ဒေသဆိုင်ရာယိုင်ကျေးမှုတိက တပိုင်းတစအားဖြင့် မြှောက်ပင့်ပီးပီးနှိုင်ခလို့ ဂျက်ကာ့ဘ်(ဂျေးကာ့ဘ်) ဂရင်မ် (Jacob Grimm) (၁၇၈၅-၁၈၆၃)က ထိုဒေသဆိုင်ရာယိုင်ကျေးမှုတိကို အကျိုင်းဖော်ပြခရေ။ ဒေမျိုးချစ်ဝါဒလှုပ်ယှားမှုအရွိ့သည် ဥရောပသားပညာတတ်တိကို ထိုဂန္ထဝင်ဒဏ္ဍာရီတိကိုရာမက နော့စ်၊ ဖင်လန် အစဟိရေ ဒဏ္ဍာရီတိကိုလည်း စွဲဆောင်နိုင်ခရေ။ အနောက်တိုင်းသီအိုရီတိကို ဥရောပသားတိ၏ ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှုတိက တစိတ်တပိုင်းတွန်းအားပီးနှိုင်ခကတ်လို့ လူများနိုင်ငံတိကို သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ်ခြင်းကတဆင့် ယင်းရို့ကြုံတွိရသော ထိုယိုင်ကျေးမှု၊ ပုံပြင်များ၊ ဘာသာရီးတိကို နားလည်ရန်နန့် ထိန်းချုပ်ရန်ရို့ဖြစ်တေ။ ထိုတွိကြုံမှုတိမာ သက္ကတ ဝေဒ (Sanskrit Rigveda - ဓမ္မတေးများ)၊ စူးမား ဂစ်ဂါမက်ရှ် ကဗျာရှည်(Sumerian Epic of Gilgamesh) ပိုင်ယှောင် ရှီးဟောင်းစာသားတိ၊ လက်ဟိပစပြောဇာတ်လမ်းများဖြစ်တေ အမင်ရိကတိုက်၏ မူရင်းနီထိုင်သူတိ၏ ဒဏ္ဍာရီများ (သို့) ရိုးရာအာဖရိက ဘာသာရီးမျးမာဟိရေ ဇာတ်လမ်းပုံပြင်များ အစဟိစွာရို့ပါဝင်ရေ။ <ref name = shippey>Tom Shippey, 'A Revolution Reconsidered: Mythography and Mythology in the Nineteenth Century', in ''The Shadow-Walkers: Jacob Grimm’s Mythology of the Monstrous'', ed. by Tom Shippey, Medieval and Renaissance Texts and Studies, 291/Arizona Studies in the Middle Ages and the Renaissance, 14 (Tempe, AZ: Arizon Center for Medieval and Renaissance Studies, 2005), pp. 1–28 (esp. pp. 4–13).</ref> (၁၉)ရာစု ပညာသျှင်တိ၏ ဉာဏပိုင်းဆိုင်ရာဆက်စပ်အခြီအနီတိကို ဆင့်ကဲဖြစ်စိုင်နန့်ဆိုင်ရေ ပေါ်ထွက်လှာရေစိတ်ကူးတိက နက်နဲစွာပုံဖော်ပုံသွင်းခကတ်တေ။ ထိုစိတ်ကူးအကြံများမာပါဟိစွာမာ များစွာသော ဥရောပအာသျှဘာသာစကားတိ၊ ဖြစ်နှိုင်ခြီဟိပြီး နောက်တခုမာ ဇာတ်လမ်းပုံပြင်များ အားလုံးစွာ အဂုပျောက်ဆုံးလားဗျာယ်ဖြစ်တေ ရှီးဦးဘာသာစကားတခု အိန္ဒိယ-ဥရောပဘာသာစကား (Indo-European language) မှဆင်းသက်လာခကတ်လို့ ထိုဘာသာစကားကြီးကို ကွဲထွက်လှာခကတ်ရေ ဆိုင်ရာဘာသာစကားတိအားနှိုင်းနိူင်းလိလာခြင်းကတဆင့် ကျိုးသင့်ကြောင်းသင့် ပြန်ပနာတည်ဆောက်နှိုင်ရေဆိုရေ အသိအမှတ်ပြုခြင်းပါဝင်ရေ။ ယိုင်ကျေးမှုများစွာတူညီရေမူကွဲတိအဖြစ် ပေါ်ထွက်လှာနိုင်ကောင်းလာနှိုင်ရေ ဆိုရေစိတ်ကူးကိုလေ့ ထည့်သွင်းခကတ်တေ။<ref name = shippey/> ယေဘုယျအနိန်နန့် ၁၉ရာစု သီအိုရီတိက ဒဏ္ဍာရီကို ကျရှုံးခရရေ (သို့) ပကတိဖြစ်တေ ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာအတွေးတိအဖြစ် ကန့်သတ်ထားကာ ''တဖြောင့်တည်းလူမှုရီးဖြစ်ပေါ်တိုးတက်လာမှု သီအိုရီ'' (unilineal) ကန့်သတ်ဘောင်အထဲ ခေတ်ပေါ်သိပ္ပံပညာ၏ ရှီးဦးကျသောပြိုင်ဘက်အဖြစ် ဘာသာပြန်ဆိုကတ်ရေ။ ထိုကန့်သတ်ဘောင်က စဉ်းစားဖော်ပြရေမာ လူသားတိ၏ ယိုင်ကျေးမှုများစွာမတူညီရေနှုန်းတိနန့် ယိုင်ကျေးမှုဖြစ်ပေါ်တိုးတက်ခြင်း၏ အဖြီာင့်လမ်းကြောင်းမာ လားလာကတ်တေ။{{sfn|Segal|2015|pp= 3–4}} ၁၉ရာစုနှောင်းပိုင်း၏ လွှမ်းမိုးနှိုင်ရေ ဒဏ္ဍာရီဆိုင်ရာသီအိုရီတခုမာ ''သဘာဝတရားဒဏ္ဍာရီ'' (nature mythology) ဖြစ်ပြီးကေ အဦးဆုံး ထောက်ခံသူတိမာ မက်ခ်စ် မွတ်လာ၊ အက်ဒ်ဝပ် ဘားနက် တိုင်လာ (Edward Burnett Tylor)ရို့ဖြစ်ကတ်ရေ။ ထိုသီအိုရီက ရှီးဦးသူရို့စွာ သဘာဝကမ္ဘာ(ဩကာသလောက) နန့် မူလအားဖြင့် ဆက်နွယ်ပတ်သက်ကတ်တေ ဟုတင်ပြကတ်လို့ ဝိတိုရိယခေတ် ဥရောပသားတိသဘောမခွေ့ရေ ဒဏ္ဍာရီများ(နမူနာ ကာမဆက်ဆံခြင်း၊သွီးသားရင်းချာ ကာမဆက်ယှက်မှု(incest)၊ လူသားစားခြင်း(cannibalism) ..) စသည်ရို့ကို စိုက်ပျိုးရီးမာ မျိုးအောင်ကြီးထွားခြင်းပိုင်ယှောင် သဘာဝဖြစ်စိုင်တိအတွက် ခိုင်းနှိုင်းတင်စားချက်တိအဖြစ် အနက်သဘောထုတ်ကတ်တေ။<ref>John McKinnell, ''Meeting the Other in Norse Myth and Legend'' (Cambridge: Brewer, 2005), pp. 14-15.</ref> ပုဂ္ဂိုလ်ရီးမဆန်ရေ သဘာဝဥပဒေများ (သဘာဝတရား၊ လူမှုရီးရာအခြီအနီအစဟိစွာ)ကို မဖော်ထုတ်နှိုင်ခကတ်သဖြင့် ရှီးဦးလူသားတိသည် လှုပ်ယှားမှုမဟိရေသက်မဲ့အရာတိကို သက်ဟိတိနန့် တင်စာခြင်းနန့် သဘာဝဖြစ်ရပ်ဖြစ်စိုင်တိကို ယှင်းပြရန်ကြိုးစားခကတ်ရေ။ ယင်းကနိန် နတ်ဘုရားကိုးကွယ်မှုဝါဒ (animism) ပေါ်ပေါက်လာခရရေ။ ''တိုင်လာ'' အရဆိုကေ လူ့အတွေးရို့စွာ ဒဏ္ဍာရီလာစိတ်ကူးတိကစတင်ပနာ တဖြည်တဆတ်ဆတ်ခြင်း သိပ္ပံနည်းကျ စိတ်ကူးတိအဖြစ် အဆင့်ပေါင်းများစွာကျော်ဖြတ်ပနာ ဖြစ်ပေါ်လှာခကတ်တေ။{{sfn|Segal|2015|p= 4}} မွတ်လာက ဒဏ္ဍာရီစွာ ဘာသာစကားမှ ပေါ်ထွက်လှာခရေလို့ သုံးသပ်ကာ ဒဏ္ဍာရီကို ''ဘာသာစကား၏ရောဂါ'' ဆိုပနာပင်ခေါ်ဝေါ်ခရေ။ ဒဏ္ဍာရီများစွာရှီးခေတ်ဘာသာစကားတိမာ စိတ္တဇနာမ်များ၊ ကျား/မ လိင် (ဝေါဟာရ)မဟိသဖြင့် ပေါ်ထွက်ခရေလို့လည်း လှောက်မှန်းတွက်ချက်ခရေ။ ယင်းပိုင်သောဘာသာစကားတိမာ မဟိမဖြစ်လိုအပ်ရေ ပြောဆိုခြင်းဆိုင်ရာ နတ်ဘုရားတင်စားခိုင်းနှုင်းမှုကို အဆုံးမာ စာပီအရ မှတ်ယူခကတ်လို့ သဘာဝဖြစ်စိုင်များစွာသက်ဟိပုဂ္ဂိုလ်များ (သို့) နတ်ဘုရားများ ဖြစ်တေဆိုရေ စိတ်ကူးကို ဖြစ်စီခရေ။{{sfn|Segal|2015|p= 20}} ၁၉ရာစုပညာသျှင်ရို့ရာမက ပညာသျှင်အားလုံးက ဒေစိတ်ကူးအားလက်ခံရေတော့မဟုတ်။ လက်ဗီ-ဘရုဟီလ် ရှီးဦးကာလစိတ်နီသဘောထားမာ လူ့စိတ်မနော၏ အခြီအနီတရပ်ဖြစ်ကာ သမိုင်းဆိုင်ရာဖြစ်ပေါ်တိုးတက်လာခြင်းမာ အဆင့်တခုမဟုတ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုရေ။ <ref>{{cite book|last=Mâche|title=Music, Myth and Nature, or The Dolphins of Arion| year=1992| page= 8 |url = https://books.google.com/books?id=YNCVOY423HsC&lpg=PP1&pg=PA8#v=onepage&q&f=false|first = Francois-Bernard|isbn=978-3-7186-5321-8}}</ref> တအောင့်လောက်ကပြုလုပ်ရေ ပညာရပ်ပိုင်းလိလာမှုတခုက ဒဏ္ဍာရီတိကိုလည်ပတ်စီရေလူတိကြားမာ ''သဘာဝတရားဒဏ္ဍာရီ'' အနက်ဖော်ထုတ်ပြန်ဆိုခြင်းအတွက် အခြီခံကတ်တေသက်သီအထောက်အထားကင်းမဲ့ရေလို့ မှတ်ချက်ပြုကေး ထိုလိလာမှုကလေ့ ယင်းနည်းတူစွာပင် ''သဘာဝတရားဒဏ္ဍာရီ''၏ အဓိကအရေးပါသော စိတ်ကူးစိတ်သန်းတိကို ပစ်ပယ်ရေ။<ref>Richard M. Dorson, 'The Eclipse of Solar Mythology', in ''Myth: A Symposium'', ed. by Thomas A. Sebeok (Bloomington: Indiana University Press, 1955), 25–63.</ref><ref>John McKinnell, ''Meeting the Other in Norse Myth and Legend'' (Cambridge: Brewer, 2005), pp. 14–15.</ref> ဂျိမ်းစ် ဂျော့ ဖရီးဇာက ဒဏ္ဍာရီအား မှော်ဆန်သောဓလိ့ထုံးတမ်းများ(magical rituals)ကို မှားယွင်းပြန်ဆိုမိကတ်တေအရာအဖြစ် ရှုမြင်ရေ။ ထိုဓလိ့ထုံးတမ်းတိကိုယ်တိုင်မာ သဘာဝဥပဒေသနန့်ပတ်သက်ပနာ မှားယွင်းရေ စိတ်ကူးကို အခြီခံထားရေ။ ဆိုလိုစွာမှာ ထိုစိတ်ကူးကား ဒဏ္ဍာရီနန့်ဓလိ့ထုံးတမ်း(myth and ritual)တွေးခေါ်မှုပုံစံ၏ အဓိကအချက်အချာဖြစ်တေ။{{sfn|Segal|2015|pp= 67–68}} လူသားတိက ပုဂ္ဂိုလ်ရီးမဆန်သောမှော်ဆန်ဆန်ဥပဒေတိကို အခြီမြစ်မဟိရေယုံကြည်မှုတခုဖြင့်စတင်ခကတ်တေလို့ ဖရီးဇာက ပြောရေ။ ထိုဥပဒေတိကိုသုံးရာမာ လက်တွိဘဝမာ အလုပ်မဖြစ်ကတ်စွာကို သိမြင်နားလည်ရေအခါ သဘာဝကျသောဥပဒေသအပေါ် ယင်းရို့၏ယုံကြည်မှုတိအားစွန့်လွှတ်ခကတ်ယား သဘာဝကိုထိန်းချုပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ရီးဆိုင်ရာ နတ်ဘုရားများအယူအဆကို အားပီးအားမြောက်ပြုလာကတ်တေ။ ယေဇုနန့်ပင် ဘာသာရီးဆန်သော ဒဏ္ဍာရီများပေါ်ပေါက်လာကတ်ရေ။ လူသားတိက ဒဏ္ဍာရီဆန်သောဖြစ်ရပ်တိအား ပြန်ပနာလုပ်ဆောင်မှုအဖြစ် ဖော်ထုတ်ပြန်ဆိုကတ်ရင်း ဟိုးအယင်ခေါက်က မှော်ဆန်သောဓလိ့ထုံးတမ်းတိကို အလိအထဖြစ်စီရန်အရာထခါပြုမူဆောင်ရွက်ခြင်းနန့်ဆက်ပနာလုပ်ဆောင်ကတ်တေ။ အဆုံးမာ လူသားတိသိဟိလာရေမာ သဘာဝတရားသည် သဘာဝဥပဒေကို လိုက်နာရေ၊ နောက် ဆက်ပနာရှာဖွီတွိဟိရေမာ သိပ္ပံပညာကတဆင့် ယင်းကနိန်န်ကန်သော သဘာဝတရားတိပင်ဖြစ်တေ။ ဒေနီရာမာ လူသားတိက မှော်ဆန်ခြင်း... နောက် ဘာသာတရားကတဆင့် သိပ္ပံပညာသို့ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာရေအတွက် သိပ္ပံပညာက ဒဏ္ဍာရီအား ကွယ်ပျောက်လားလီလီရေ။{{sfn|Frazer|1913|p= 711}} ဒဏ္ဍာရီဆန်သောအတွေးကို ခေတ်သစ်သိပ္ပံပညာအတွေးနန့် နိူင်းပြိုင်အသုံးချစီခြင်းနန့် ဒေပိုင်နန့် သီအိုရီတိက ခေတ်သစ်လူသားတိကို ဒဏ္ဍာရီတိအား စွန့်လွှတ်ပစ်ပယ်ရဖို့လို့ အရိပ်ချပြောဆိုကတ်ရေလို့ ဆက်ဂါလ် (Segal )က ရဲတင်းစွာဆိုခရေ။{{sfn|Segal|2015|p= 3}} ===(၂၀) ရာစု === [[File:Prometheus by Gustave Moreau.jpg|thumb|upright|''ဂပ်စ်စတာ့ဗ် မောရိုး''၏ ၁၈၆၈ ''ပရာဖန်သီးယပ်စ်'' ပဂျီသရုပ်ဖော်ပုံ၊ ဂရိကဗျာဆရာ ''ဟီးဆီးယ်စ်ဒပ်''(Hesiodus) (ဖြစ်နှိုင်ခြီဟိရေ နောက်တဦးမာ ဂရိအလွမ်းဇာတ်များရီးသူ ''အီးစကစ်လ(စ်)'' (Aeschylus)) ၏ဒဏ္ဍာရီမာ ပရိုဖန်သီးယပ်စ် (Prometheus - ပရာဖန်သီးယပ်စ်) ကို လူသားတိအား မီးပေးယင့်အတွက် ချိုင်နှောင်လို့ အပြစ်ပီးခြင်း။]] အစောပိုင်း (၂၀)ရာစုမာ ဖရွိုက် (Sigmund Freud) ဦးဆောင်ရေ ဒဏ္ဍာရီကို စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ စိစစ်သုံးသပ်လို့ အနက်ပြန်ဆိုခြင်းကို ဖွံ့ဖြိုးစီရေ အဓိကလုပ်ဆောင်မှုတိကို မြင်တွိနှိုင်ရေ။ ဖရွိုက်ကို ဂန္ထဝင်ဒဏ္ဍာရီက စိဆော်ပီးနှိုင်ကာ ''အီးဒီးပါ့စ် လိင်စိတ်မူမမှန်မှု (ဗလဗွီသတ်မှု)'' (Oedipus complex) အယူအဆကို ၁၈၉၉ခုနှစ်ထွက် ''အိပ်မက်တိကို အနက်ဖော်ထုတ်ခြင်း'' စာအုပ်မာ စတင်ချဲ့ထွင်ဖွံ့ဖြိုးစီခရေ။ [[ကားလ်ယွန်း]] (Carl Jung) ကလေ့ ယင်းနည်းတူစွာ ကမ္ဘာ့ဒဏ္ဍာရီတိနောက်ကွယ်က စိတ်ပညာကို နားလည်ရန်ကြိုးစားခရေ။ ဂျွန်ပြောဆိုစွာမာ လူသားတိစွာ မွီးရာပါမသိစိတ် စိတ်အင်အားတချို့ကို မျှဝီသုံးစွဲကတ်တေ။ ထိုအချက်ကို ''ပကတိစိတ်အခံပုံစံ'' (archetypes) ဟုခေါ်ဝေါ်ရေ။ မတူညီရေယိုင်ကျေးမှုများအကြားက တူညီမှုတိသည် ဒေတသတ်မတ်တည်းဟိရေပကတိစိတ်အခံတည်ဟိမှုကို ဖော်ထုတ်ပီးရေလို့ ယင်းဂုံးကောင်ံကြိုင်ရေ။<ref>Boeree.</ref> (၂၀)ရာစုအလယ်မာ လက်ဗီ-စထရောက် ဦးဆောင်ခရေ ဒဏ္ဍာရီနန့်ပတ်သက်ရေ ''structuralist theory'' (လူရို့၏ ယိုင်ကျေးမှု၊ အပြုအမူ၊သိမြင်နားလည်မှု၊အတွိအကြုံစသည်ရို့ကို သုံးသပ်စိစစ် အနက်ဖော်ထုတ်လိလာသောပညာရပ်) ၏အရေးပါသောဖွံ့ဖြိုးမှုတရပ်ဟိပါလတ်တေ။ ဒဏ္ဍာရီများစွာစိတ်မာဖြစ်လိဟိရေပုံစံတိကို ရောင်ပြန်ဟပ်နှိုင်ဗျာယ်း ထိုပုံစံတိကို မသိစိတ်ခံစားချက်၊ စိဆော်ချက်တိထက် ဆန့်ကျင်ဘက်စုံတွဲများ (အကောင်း/အဆိုး၊ ကြင်နာ/ရက်စက်...) အဖြစ်ပိုပြီးကေ အနက်ယူပြန်ဆိုခရေလို့ စထရောက်က ပြောကြားခရေ။{{sfn|Segal|2015|p= 113}} ထိုစဉ်အထဲ မဲလင်းနော့ဖ်စကီ (Bronislaw Malinowski)က အဟိကမ္ဘာမာ ဒဏ္ဍာရီရို့၏လူမှုရီးဆောင်ရွက်ချက်တိအပေါ်ဗွေယူသော ''ဒဏ္ဍာရီနန့်ပတ်သက်ရေစိစစ်လိလာမှုတိ''ကို တိုးတက်ချဲ့ထွင်ခရေ။ ဇာစ်မြစ်ဒဏ္ဍာရီပိုင်ယှောင် အကြောင်းအရာများစွာလူမှုအဖွဲ့အစည်းများ၊ ယိုင်ကျေးမှုဆိုင်ရာစံစနစ်ပုံစံတိအတွက် ဒဏ္ဍာရီဆိုင်ရာပြဋ္ဌာန်းချက်တိကို ထောက်ပံ့ပီးနှိုင်ရေဆိုရေ စိတ်ကူးကို ဆက်စပ်တင်ပြခရေ။<ref>Harvey Birenbaum, ''Myth and Mind'' (Lanham, MD: University Press of America, 1988), pp. 152–153.</ref> ဆက်နွယ်ဖွဲ့စည်းမှုကိုလိလာခြင်းခေတ် (Structuralist Era) (အကြမ်းဖျဉ်း ၁၉၆၀ မှ ၁၉၈၀နှစ်များ) ပြီးကေ အခရာသော မနုဿဗေဒ၊ လူမှုဗေဒဆိုင်ရာ ချိုင်းကပ်မှုလိလာမှုတိက ဒဏ္ဍာရီကို ယိုင်ကျေးမှု၊ သမိုင်း၊ အတွေးမြင်စနစ်တိကဲ့သို့ အနက်ဖော်ထုတ်ပြန်ဆိုနှိုင်သော၊ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနှိုင်ရေ၊ လိလာနှိုင်ရေ ဇာတ်လမ်းပုံပြင်ပုံစံတခုအဖြစ် အလွန်အကျွံဆက်ဆံကိုင်တွယ်ခကတ်တေ။ အရာနည်းအားဖြင့် ဒဏ္ဍာရီဆိုစွာမာ အာဏာ၊ နိုင်ငံရီးတည်ဆောက်မှုတိ၊ နိုင်ငံရီး-စီးပွားရီး စိတ်ဝင်စားဝင်စားမှုတိနန့်သက်ဆိုင်ရေ ဇာတ်လမ်းပုံပြင်တိကို နားလည်ခြင်း၊ ပြောဆိုခြင်း ''ပုံစံ''တရပ်ဖြစ်တေ။ ဒေချိုင်းကပ်လိလာမှုတိသည် ဂျိုးဇက် ကမ်းဘဲလ် (Joseph Campbell) နန့် အီးလီယိတ် (Eliade) ရို့ပိုင် လိလာချိုင်းကပ်မှုပုံစံတိနန့် ဆန့်ကျင်ဗျာယ် ဟိရေ။ ထိုနှစ်ဦးရို့က ဒဏ္ဍာရီစွာ ယိုင်ကျေးမှုဆိုင်ရာအသေးစိတ်အချက်အလက်တိထက်ပိုကာ ဒဏ္ဍာရီမာ မြင့်မြတ်ရေ အဓိပ္ပာယ်တိနန့်ဆိုင်ရေ မဟိမဖြစ်လိုအပ်ရေပုံစံအချို့ ပါဝင်ရေဆိုရေ အယူအဆကို စွဲကိုင်ကတ်တေ။ အထူးအနိန်နန့် ဒဏ္ဍာရီကို ကွဲပြားသောလူမှုသိပ္ပံဘာသာရပ်တိက သမိုင်းနန့်ဆက်စပ်ပြီးကေလိလာခကတ်တေ။ သမိုင်းသည် အချက်လက်တိကျမှန်ကန်ကာ ဒဏ္ဍာရီစွာ ဆန့်ကျင်ဘက်အနိန်အထားဟိရေဆိုရေအယူအဆမျိုးဖြင့် ထိုသမိုင်းပညာတန့်ရော ဒဏ္ဍာရီပါ ကွာခြားလှရေမဟုတ်ဟူရေယူဆချက်ကို ထိုလိလာမှုတိကမျှဝီလက်ခံကတ်တေ။ ၁၉၅၀နှစ်များမာ ဘားတ် (Barthes) ယင်းဧ့စာအုပ် ''ဒဏ္ဍာရီများ'' (Mythologies) မာ ဒဏ္ဍာရီဖန်တီးခြင်းဖြစ်စိုင်နန့် ခေတ်သစ်ဒဏ္ဍာရီတိကို စစ်ဆီးထားရေ ဆောင်းပါးမကန်မဝှန်ကို ထုတ်ဝီခရေ။ ယင်းချင့်စာအုပ်သည် ဆက်နွယ်ဖွဲ့စည်းမှုကိုလိလာခြင်းခေတ်အပြီး (Post-structuralism) မာ ပေါ်ထွက်လှာသော ဒဏ္ဍာရီချိုင်းကပ်လိလာမှု၏ အစောပိုင်းလက်ရာအဖြစ်ရပ်တည်ခဲ့ရေ စာအုပ်လည်းဖြစ်တေ။ ဧပိုင်ဒဏ္ဍာရီချိုင်းကပ်လိလာမှုက ခေတ်သစ်ကမ္ဘာနန့် ခေတ်ပေါ်ယိုင်ကျေးမှုများမာ ဒဏ္ဍာရီ၏တည်ဟိမှုကို အသိအမှတ်ပြုရေ။<ref>{{Cite book|url = https://books.google.com/?id=wsGDVdYoRA4C&dq=Barthes+Mythologies|title = Mythologies|date = 1972|publisher = Hill and Wang|last = Barthes|first = Roland|isbn =978-0-09-997220-4}}</ref> (၂၀)ရာစုမာ အနောက်တိုင်းယိုင်ကျေးမှုများမာ လောကီသဘောတရား (ဘာသာရီးလွှမ်းမိုးမှုမပါဟိခြင်း) လျှင် ကကောင်းလျင်မြန်ဖွံ့ဖြိုးပါလတ်တေ။ ဒေချင့်စွာကပင် အနောက်တိုင်းပညာသျှင်တိကို အေဘရာဟမ်းမစ်ဘာသာတရားများမာပါဟိရေ ဇာတ်လမ်းတိအား စိစစ်ဝေဖန်ပိုင်းခြားစီချင်ခရေ။ ဘာသာရီးလိလာသူဖြစ်တေ ဘွတ်လ်မန် (Rudolf Bultmann)က ခေတ်သစ်ခရစ်ယာန်အယူရေ ဒဏ္ဍာရီဆန်ရေအရည်အသွေများဖယ်ယှားဖို့လိုအပ်ရေလို့ ပြောဆိုခရေ။<ref>Rudolf Bultmann, ''Jesus Christ and Mythology'' (New York: Scribner, 1958).</ref> အရာဘာသာရီးပညာသျှင်တိက အေဘရာဟမ်းမစ်ဘာသာတရားများပါဇာတ်လမ်းတိ၏ ဒဏ္ဍာရီဆန်သောအဆင့်အတန်းသည် ယင်းရို့အရေးပါမှု၏သဘာဝကျသောပုံသဏ္ဌာန်ဖြစ်တေဆိုရေအယူအဆကို စွဲကိုင်ခကတ်တေ။{{sfn|Segal|2015|p= 3}} ခရစ်ယာန်ဘာသာရီးပညာသျှင် ဟိုင်ယာစ် (Conrad Hyers) ကဧပိုင်ရီးသားခရေ။ {{quote|... ဒေနိခေတ်ဒဏ္ဍာရီမာ အကောင်းမဆန်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်များဟိလာခရရေ။ ဒေချင့်စွာမာာ ဘာသာတရား(စာသား) မာပါဟိရေ ဒဏ္ဍာရီ၏အနက်အဓိပ္ပာယ်နန့် ဆန့်ကျင်ဗျာယ် ဟိရေ။ ဘာသာရီးကျမ်းစာမာ ဒဏ္ဍာရီများစွာ အန္တိမအမှန်တရား၏ဇာတ်လမ်းပုံဆောင် ပို့ဆောင်ပေးရေအရာဖြစ်တေ။ ထိုဇာတ်လမ်းဒဏ္ဍာရီတိနန့် လူအများစွာ ယင်းရို့ဘဝအား လည်ပတ်လှုပ်ရှား အဓိပ္ပာယ်ပြန်ဆိုကတ်ရေ။ ယင်းရို့ဘဝမာ ရည်ရွယ်ချက်၊ တန်ဖိုး ရို့ကိုလည်းတွိဟိကတ်တေ။ ဒဏ္ဍာရီတိက တယောက်တလီအား ဖြစ်တည်ခြင်း၊ စွမ်းအား၊ အမှန်တရားရို့၏ အခြီခံကတ်တေအရင်းမြစ်များဖြစ်တေ မြင့်မြတ်သော အဟိတရားများ(လက်တွိဘဝ)နန့် ထိတွိစီရေ။ ဒဏ္ဍာရီတိကို အမှား၏ဆန့်ကျင်ဘက်အဖြစ်မြင်ရုံရာမက လူတစုတစ်တိုင်သားရို့၏ ပုံမှန်နိစဉ် ဟိုဟိုသည်သည်ပြောဆိုကတ်တေ၊ ဖျော်ဖြီနိုင်ဖို့အတွက်ရာပြောဆိုကတ်တေ ဇာတ်လမ်းပုံပြင်တိနန့်မတူကွဲပြားရေဆိုပနာလည်း ရှုမြင်ကတ်တေ။ ဒဏ္ဍာရီများစွာလျှို့ဝှက်ဆန်းကျယ်မှုတိက မည်စွာကြောင့် လျှို့ဝှက်ဆန်းကျယ်မှုဖြစ်ခြင်း၊ ဖြစ်လှာခြင်းနန့်ဆိုင်ရေ အဖြီကိုလေ့ပီးတတ်ရေ။ လျှို့ဝှက်ဆန်းကျယ်မှုသည် လျှို့ဝှက်ပုန်းကွယ်ရေ သဘောဟိသဖြင့် ထိုအချက်တိကို ဇာတ်လမ်းပုံပြင်နန့် ဓလိ့ထုံးတမ်းရို့မှတဆင့် ဖော်ထုတ်ပြသပီးရေ။ ဒဏ္ဍာရီများစွာသာမန်အမှန်တရားကိုရာမက အစွန်းဆုံသောအမှန်တရား(ပရမတ္ထသစ္စာ) နန့်ပါဆက်နွယ်ပတ်သက်ဗျာယ် ဟိရေ။{{sfn|Hyers|1984|p=107}}}} ===(၂၁) ရာစု=== (၁၉)ရာစု သုတေသနတိက ဇာတ်လမ်းပုံပြင်မှတ်တမ်းများ၊ ပြောရိုးစဉ်လှာပုံပြင်တိကို တပိုင်းတစပျောက်ဆုံးလားသော ဒဏ္ဍာရီတိ၏ မပြည့်စုံသောအပိုင်းတိအဖြစ် ရှုမြင်ခကတ်တေ။ (၂၀)ရာစုမာပေါ်ပေါက်လာရေ ဆက်နွယ်ဖွဲ့စည်းမှုဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်မှုတိ(structuralist work ) က ဒဏ္ဍာရီတခု၏ကွဲပြားသောမူများမာ ငုတ်လျှိုးနိန်ရေပုံစံ၊ ဖွဲ့စည်တည်ဆောက်ပုံတိကို ခွဲခြားပြသဖို့ကြိုးပမ်းခကတ်တေ။ ထိုရာစုနှစ်ခုစလုံးမာ ပညာသျှင်တိက ပိုပြီးကေပြည့်စုံသော (သို့) ငုတ်လျှိုးနိန်ရေ ဒဏ္ဍာရီပုံစံများဟုထင်ထားရေအရာတိကို ပြန်ပနာတည်ဆောက်ရန် ရင်းမြစ်များပေါင်းစပ်ဖို့အနိန်အထားများဟိခကတ်တေ။ ဇာပိုင်ပင်ဖြစ်စီ နှစ်ဆယ်ရာစုနှောင်းပိုင်းမှစတင်ပနာ ပို့စ်မော်ဒန်လွှမ်းမိုးမှုခံရရေ သုတေသနပညာသျှင်တိသည် ဖော်ပြထားရေဒဏ္ဍာရီတခု၏ ဖြစ်ပျက်ပုံတခုမာ သူ့ကိုယ်ပိုင်ယိုင်ကျေးမှုအရေးပါခြင်းနန့် အဓိပ္ပာယ်တရပ်ဟိရေဟု ငြင်းခုံဆွေးနွေးကတ်တေ။ ဒဏ္ဍာရီများစွာတချိန်ကပြီးပြည့်စုံသောပုံစံမှ အဆင်နိမ့်ကျသောတက်စားပြုခြင်းထက်စာကေ ယင်းရို့စွာ ပင်ကိုအားဖြင့် ပျော့ပျောင်းလွယ် ပြောင်းလွဲကွဲထွက်လွယ်နှိုင်ရေလို့လေ့ ပြောဆိုခကတ်တေ။<ref>E.g. John McKinnell, ''Both One and Many: Essays on Change and Variety in Late Norse Heathenism'', Philologia: saggi, ricerche, edizioni a cura bi Teresa Pàroli, 1 (Rome, 1994).</ref> အကျိုးဆက်အားဖြင့် ဒဏ္ဍာရီတခုမာ မူရင်းပုံစံပိုင်ယှောင်အရာမဟိ။ ဒေအရွိ့၏ အထင်ရှားဆုံးနမူနာတခုမာ အေ ကေ ရာမားနွတ်ဂျန်၏ ဆောင်းပါးဖြစ်တေ ''ရာမယဏ သုံးရာ'' (Three Hundred Ramayanas) ပင်ဖြစ်တေ။<ref>A. K. Ramanujan, "Three Hundred Rāmāyaṇas: Five Examples and Three Thoughts on Translation", in ''[http://ark.cdlib.org/ark:/13030/ft3j49n8h7/ Many Rāmāyaṇas: The Diversity of a Narrative Tradition in South Asia]'', ed. by Paula Richman (Berkeley: University of California Press, 1991), pp. 22–48; [http://www.trans-techresearch.net/wp-content/uploads/2015/05/three-hundred-Ramayanas-A-K-Ramanujan.pdf reprinted] in A. K. Ramanujan, ''The Collected Essays of A. K. Ramanujan'' (Oxford: Oxford University Press, 2004), pp. 131–60, {{ISBN|978-0-19-566896-4}}.</ref> ယင်းနည်းတူ ပညာသျှင်တိက ဒဏ္ဍာရီအတွက် အရာကြားခံဆက်သွယ်ပေးရေပုံစံ နမူနာ အမြင်ပိုင်းပုံဖော်ရေအနုပညာ (သို့) ရှုခင်းမြင်ကွင်း နန့် နီရာအမည်ပီးခြင်းရို့စွာလေ့ အရေးပါအရာရောက်ရေဟု ပြောဆိုဆွေးနွေးကြလျှက် ဒဏ္ဍာရီအတွက် ကြားခံအဖြစ် စာသားသတ်သတ်သာ အရေးပါသည်ဆိုရေ တခေတ်တခါက ဦးစားပီးမှုအခြီအနီကိုလေ့ အတွန်တက်ခကတ်တေ။<ref>E.g. Ken Dowden, ''The Uses of Greek Mythology'' (London: Routledge, 1992).</ref> ==ခေတ်သစ် ဒဏ္ဍာရီ== [[File:10,000 Belgian francs of 1929 edited.jpg|thumb|left|၁၉၂၉ ဇာဂျီယံငွီစက္ကူ၊ ထိုမာ ဆီးယားရီးဇ်နတ်ဘုရားမ (ဂရိ-ဒစ်မီးတာ)၊ နက်ပ်ကျူးန်နတ်ဘုရား (ဂရိ-ပိုဆိုက်ဒန်) နန့် မြွီနှစ်ကောင်ရစ်ခွေပတ်ထားရေ ''ကဒျူးစီးယပ်စ်တောင်မွိန့်]] ခေတ်သစ်လူမှုအဖွဲ့အစည်းမာ ဒဏ္ဍာရီကို စုစည်းထားရေပုံပြင်ဇာတ်လမ်းအစုအဝေးဟုသတ်မှတ်ကတ်တေ။ ယိုင်ကျေးမှုလိလာခြင်းနယ်ပယ်ဟိပညာသျှင်တိက ဒဏ္ဍာရီစွာ ခေတ်သစ်အကျယ်တဝံ့ဖော်ပြရီးသားချက်တိပါးသို့ ဇာမျိုးဇာပိုင်ကိုက်ညီပုံဖော်ခကတ်လဲဆိုရေနန့်ပတ်သတ်ပြီး သုတေသနများပြုကတ်တေ။ ဒဏ္ဍာရီနန့်ဆိုင်ရေဖော်ပြချက်တိသည် ဒစ်ဂျစ်ရေကြားခံမှတဆင့် ပိုပြီးကေကျကျယ်ပြပြန့် လူထုပါးသို့ အစကထက် ပိုရောက်ဟိခကတ်တေ။ အမျိုးမျိုးသော ဒဏ္ဍာရီများစွာရုပ်မြင်သံကြား၊ ရုပ်ရှင်၊ ဗီဒီယိုဂိမ်းစ်များမာ ပေါ်ထွက်လှာခကတ်တေ။<ref>{{Cite web|url=http://www.ncte.org/library/nctefiles/resources/journals/ej/1026-jul2013/ej1026exploring.pdf|title=Exploring the Boundaries of Narrative: Video Games in the English Classroom|last=Ostenson|first=Jonathan|date=2013|website=www2.ncte.org/|access-date=|archive-date=13 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713000137/http://www.ncte.org/library/nctefiles/resources/journals/ej/1026-jul2013/ej1026exploring.pdf}}</ref> ဒဏ္ဍာရီကို အစိုင်အဆက်သဘောအနိန်အထားအရ နှုတ်ဖြင့်သာ အစိချေရေပုံစံနန့် လက်ဆင့်ကမ်းသယ်ဆောင်ခကတ်ကေလည်း ရုပ်ရှင်လုပ်ငန်းတိက ရုပ်ရှင်ထုတ်လုပ်သူတိကို ဒဏ္ဍာရီအား ကြီးမားများပြားရေပရိသတ်ပါးသို့ ရုပ်ရှင်ကတဆင့် သယ်ဆောင်ခွင့်ပြုနိုင်စီခရေ။<ref>{{Cite book|title=Cinematic Mythmaking: Philosophy in Film|url=https://archive.org/details/cinematicmythmak00sing|last=Singer|first=Irving|publisher=MIT Press|year=2008|isbn=|location=|pages=[https://archive.org/details/cinematicmythmak00sing/page/n13 3]–6}}</ref> ကားလ်ဂျွန်၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာဒဏ္ဍာရီများမာ လူမှုအဖွဲ့အစည်းတရပ် (သို့) ယိုင်ကျေးမှုတရပ်ရေ ပန်းတိုင်၊ ကြောက်ရွံ့မှု၊ ရည်မှန်းချက်၊ အိပ်မက်တိနန့် ပတ်သက်ရေ ဖော်ပြချက်တိပါဟိရေ။<ref>{{Cite journal|last=Indick|first=William|date=November 18, 2004|title=Classical Heroes in Modern Movies: Mythological Patterns of the Superhero|url=|journal=Journal of Media Psychology|doi=|pmid=|access-date=}}</ref> ခေတ်ပေါ်အမြင်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဇာတ်လမ်းပုံပြင်ပြောဆိုခြင်း၏အခြီခံစွာ ဒဏ္ဍာရီနန့်ဆိုင်ရေဓလိ့ရိုးရာမာ အမြစ်တွယ်လို့ဆောင်ရွက်လုပ်ကိုင်ကတ်တေ။ များစွာသော ခေတ်ပြိုင်ရုပ်ရှင်တိစွာရှီးဟောင်းဒဏ္ဍာရီတိအပေါ်မာ အခြီခံလျှက် ဇာတ်လမ်းများတည်ဆောက်ကတ်တေ။ [[ဝေါ့လ်ဒစ်စနီ]]ကုမ္ပဏီသည် ရိုးရာအချေဘဝဇောင်းပီးဒဏ္ဍာရီတိကို ပြန်ပနာတီထွင်ခြင်းမာ ယိုင်ကျေးမှုလိလာသူပညာသျှင်တိအကြား ကျော်ကြားလှရေ။<ref>{{Cite book|title=Folklore Studies and Popular Film and Television: A Necessary Critical Survey|last=Koven|first=Michael|publisher=University of Illinois Press|year=2003|isbn=|location=|pages=176–195}}</ref> တခြားသောရုပ်ရှင်များစွာဒစ်စနီရိုးရာဇာတ်လမ်းပုံပြင်တိကဲ့သို့ မထင်ရှားမသိသာကေလေ့ ထိုများရေရုပ်ရှင်တိ၏ ဇာတ်လမ်းတိစွာလည်း ဒဏ္ဍာရီအပေါ် အကြမ်းဖျဉ်းတည်ဆောက်မှုမာ အခြီခံကတ်တေ။ ဒဏ္ဍာရီဟန်ပုံစံများ ဥပမာအနိန်နန့် နည်းပညာ၏ဖျက်ဆီးမှုကို သတိပီးသောပုံပြင်များ၊ နတ်ဘုရားတိကြားက တိုက်ပွဲများ၊ ဖန်တီးခြင်းပုံပြင်များ အစဟိစွာရို့စွာ များတနားတခါဆိုပိုင် အဓိကရုပ်ရှင်တိ၏ အကြောင်းအရာများဖြစ်ကတ်ရေ။ ထိုရုပ်ရှင်တိကို cyberpunk ခေါ် ''သိပ္ပံခေတ်လွန်''၊ ''အက်ရှင်'' ရုပ်ရှင်များ၊ ''စိတ်ကူးယိုင်''၊ ''ဒရာမာ'' နန့် ကမ္ဘာပျက်ခြင်းအကြောင်းဖော်ပြသောဇာတ်လမ်း အစဟိစွာရို့၏တင်ဆက်မှုဟန် အသွင်အပြင်အောက်မာ ဖန်တီးကတ်တေ။{{sfn|Corner|1999|pp=47–59}} (၂၁)ရာစု ရုပ်ရှင်များဖြစ်တေ ''တိုက်တန်များတိုက်ပွဲ'' (Clash of the Titans - 2010 film)၊ ''နတ်မျိုးနွယ်များ'' (Immortals - 2011 film) နန့် ''သော်နတ်ဘုရား'' (Thor) ရို့စွာ ခေတ်သစ်ဇာတ်လမ်းဇာတ်ကွက်ကို မူဘောင်ထားကာ ရိုးရာဒဏ္ဍာရီတိကို ဖော်ထုတ်တူးဆွထားရေ ခေတ်သစ်လမ်းကြောင်းရုပ်ရှင်များဖြစ်ကတ်တေ။ စာရီးဆရာတိသည် ယင်းရို့စာအုပ်တိအတွက် ဒဏ္ဍာရီကိုအသုံးချဗျာယ် ဟိရာ Rick Riordan ၏ ''ပါစီဂျက်ဆန်နန့်အိုလင်ပီယန်နတ်ဘုရားများ'' (Percy Jackson and the Olympians) ဇာတ်လမ်းတွဲသည် ခေတ်သစ်ကမ္ဘာမာအခြီခံကာ ဂရိနတ်ဘုရား (၁၂)ပါး ကိုပြတ်ပြတ်သားသားပြသရေ။<ref>{{Cite news|url=https://www.newyorker.com/culture/cultural-comment/percy-jackson-problem|title=The Percy Jackson Problem|last=Mead|first=Rebecca|date=2014-10-22|work=The New Yorker|access-date=2017-11-06|issn=0028-792X}}</ref> ==ကိုးကားအညွှန်းများ== {{reflist}} ==ယေဘုယျကိုးကားမှုတိ== * {{citation |editor1-last=Anderson|editor1-first=Albert A. |editor2-last=Hicks|editor2-first=Steven V. |editor3-last=Witkowski|editor3-first=Lech | last1=Anderson | first1= Albert A. | title=Mythos and Logos: How to Regain the Love of Wisdom | chapter= Mythos, Logos, and Telos: How to Regain the Love of Wisdom| year=2004 | publisher=[[Rodopi (publisher)|Rodopi]]| isbn= 978-90-420-1020-8| chapter-url =https://books.google.gr/books?id=UXxovhF7LMQC&pg=PA61&dq=mythos&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=mythos&f=false}} * {{cite book|last=Apollodorus|title=Gods and Heroes of the Greeks: The Library of Apollodorus|chapter-url={{google books |plainurl=y |id=3cmSa4H_C0oC}}|year=1976|publisher= [[University of Massachusetts Press]]|isbn=978-0-87023-206-0|translator-last=Simpson |translator-first=Michael|chapter= Introduction|location= Amherst|ref=harv}} * {{cite book|first=Karen |last=Armstrong|authorlink=Karen Armstrong|title=A Short History of Myth (Myths series)|url={{google books |plainurl=y |id=QHbE9hRA10gC}}|year=2010|publisher=Knopf Canada|isbn=978-0-307-36729-7}} * {{cite book|first=Roland |last=Barthes|authorlink=Roland Barthes|title=Mythologies|url={{google books |plainurl=y |id=jP-DBAAAQBAJ}}|year=1972|publisher=Hill and Wang|isbn=978-0-8090-7193-7|ref=harv}} * {{cite book|first=William Russell |last=Bascom|authorlink=William Bascom|title=The Forms of Folklore: Prose Narratives|url={{google books |plainurl=y |id=AU0hNAAACAAJ}}|year=1965|publisher=University of California|ref=harv}} * {{cite book|first=John |last=Bowker|title=The Concise Oxford Dictionary of World Religions|url={{google books |plainurl=y |id=mhF1QgAACAAJ}}|year=2005|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-861053-3|chapter=Euhemerism|chapter-url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t101.e2315}} * {{cite book|first=Thomas |last=Bulfinch|authorlink=Thomas Bulfinch|title=Bulfinch's Mythology|url={{google books |plainurl=y |id=OskAy9XOnIsC}}|year=2004|publisher=Kessinger Publishing|isbn=978-1-4191-1109-9|ref=harv}} * {{cite book|first=John |last=Corner|title=Critical Ideas in Television Studies|url={{google books |plainurl=y |id=Ta9kAAAAMAAJ}}|year=1999|publisher=Clarendon Press |isbn=978-0-19-874221-0 |ref=harv}} * {{cite book|first=Wendy |last=Doniger|title=Hindu Myths: A Sourcebook Translated from the Sanskrit|url={{google books |plainurl=y |id=KzlCthJ4SLkC}}|year=2004|publisher=Penguin Books Limited|isbn=978-0-14-190375-0}} * {{cite book|first=William G. |last=Doty|title=Myth: A Handbook|url={{google books |plainurl=y |id=qeI5UC1rmwwC}}|year=2004|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-32696-7|ref=harv}} * {{cite book|first=Christine |last=Downing|title=The Goddess: Mythological Images of the Feminine|url={{google books |plainurl=y |id=U7yNnQEACAAJ}}|year=1996|publisher=Continuum}} * [[Alan Dundes|Dundes, Alan]]. "Binary Opposition in Myth: The Propp/Levi-Strauss Debate in Retrospect". ''Western Folklore'' 56 (Winter, 1997): 39–50. * {{cite book|editor-first=Alan |editor-last=Dundes|title=Sacred Narrative: Readings in the Theory of Myth|url={{google books |plainurl=y |id=l5Om2ALAFbEC}}|year=1984|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-05192-8|ref=harv}} ** {{cite book|last=Honko |first=Lauri |chapter=The Problem of Defining Myth |chapter-url={{google books |plainurl=y |id=l5Om2ALAFbEC}}|year=1984|ref=harv|title=''in'' Sacred Narrative: Readings in the Theory of Myth}} ** {{cite book|last=Kirk |first=G.S |chapter=On Defining Myths |chapter-url={{google books |plainurl=y |id=l5Om2ALAFbEC|page=53}}|pp=53–61|year=1984|ref=harv|title=''in'' Sacred Narrative: Readings in the Theory of Myth}} ** {{cite book|last=Pettazzoni |first=Raffaele |chapter=The Truth of Myth|chapter-url={{google books |plainurl=y |id=l5Om2ALAFbEC}}|year=1984|ref=harv|title=''in'' Sacred Narrative: Readings in the Theory of Myth}} * {{cite book|editor1-first=Laurie L. |editor1-last=Patton|editor2-first=Wendy |editor2-last=Doniger|title=Myth and Method|chapter-url={{google books |plainurl=y |id=OgsTmeRHpeUC|page=147}}|year=1996|publisher=University of Virginia Press|isbn=978-0-8139-1657-6|pages=147–|last=Dundes |first=Alan |chapter=Madness in Method Plus a Plea for Projective Inversion in Myth}} * {{citation | last1=Lincoln | first1= Bruce | title=Theorizing Myth: Narrative, Ideology, and Scholarship | chapter= The Prehistory of Mythos and Logos| year=1999 | publisher=[[University of Chicago Press]]| isbn= 978-0-226-48202-6| chapter-url =https://books.google.gr/books?id=QL9MFJqMrB0C&pg=PA223&dq=mythos+Greece&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=mythos%20Greece&f=false}} * {{cite book|first=Mircea |last=Eliade|authorlink=Mircea Eliade|title=Myth and Reality|url={{google books |plainurl=y |id=CaIUAAAAQBAJ}}|year= 1998|publisher=Waveland Press|isbn=978-1-4786-0861-5|ref=harv}} * {{cite book|first=Mircea |last=Eliade|title=Myths, dreams, and mysteries: the encounter between contemporary faiths and archaic realities|url={{google books |plainurl=y |id=XWZSvgAACAAJ}}|year=1960|publisher=Harvill Press|isbn=978-0-06-131320-2|translator-first=Philip |translator-last=Mairet|ref=harv}} * [http://www.fupress.com/Archivio/pdf/3622.pdf Fabiani, Paolo "The Philosophy of the Imagination in Vico and Malebranche". F.U.P. (Florence UP), English edition 2009.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110512160701/http://www.fupress.com/Archivio/pdf/3622.pdf |date=12 May 2011 }} [[PDF]] * {{cite book|first1=Henri |last1=Frankfort|authorlink1=Henri Frankfort|first2=H.A. |last2=Frankfort|first3=John A. |last3=Wilson|first4=Thorkild |last4=Jacobsen |first5=William A.|last5= Irwin|title=The Intellectual Adventure of Ancient Man: An Essay of Speculative Thought in the Ancient Near East|url={{google books |plainurl=y |id=tSECAAAAQBAJ}}|year=2013|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-11256-5|ref=harv}} * {{cite book|first=Sir James George |last=Frazer|authorlink=James George Frazer|title=The Golden Bough: A Study in Magic and Religion|url={{google books |plainurl=y |id=z3sIAQAAIAAJ&pg=PR10}}|year=1913|publisher=Macmillan and Company, limited|pages=10–|ref=harv}} * {{cite book|first=Fritz |last=Graf|title=Greek Mythology: An Introduction|url={{google books |plainurl=y |id=L2yMRI5xML8C}}|year=1996|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|isbn=978-0-8018-5395-1 |translator-first=Thomas |translator-last=Marier|ref=harv}} * {{cite book|last=Humphrey |first=Sheryl |title=The Haunted Garden: Death and Transfiguration in the Folklore of Plants|location=New York |publisher=DCA Art Fund Grant from the Council on the Arts and Humanities for Staten Island and public funding from the [[New York City Department of Cultural Affairs]]|isbn= 978-1-300-55364-9 |year=2012}} * {{cite book|last=Hyers|first=Conradl|title=The Meaning of Creation: Genesis and Modern Science|location=|publisher=Westminster John Knox Press|isbn=978-0-8042-0125-4|year=1984|ref=harv|url-access=registration|url=https://archive.org/details/meaningofcreatio0000hyer}} * {{cite journal|last=Indick |first=William |title=Classical Heroes in Modern Movies: Mythological Patterns of the Superhero |journal=Journal of Media Psychology |volume=9 |issue=3 |year=2004 |pp=93–95}} * {{cite book|first=Geoffrey Stephen |last=Kirk|title=Myth: Its Meaning and Functions in Ancient and Other Cultures|url={{google books |plainurl=y |id=MXtfRwFwGzMC}}|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02389-5|ref=harv}} * {{Cite journal|last=Koven|first=Mikel J.|date=2003-05-22|title=Folklore Studies and Popular Film and Television: A Necessary Critical Survey|url=https://muse.jhu.edu/article/42709|journal=Journal of American Folklore|volume=116|issue=460|pages=176–195|doi=10.1353/jaf.2003.0027|issn=1535-1882|ref=harv}} * {{cite web|last=Leonard|first=Scott|title=The History of Mythology: Part I|date=August 2007|url=http://www.as.ysu.edu/~saleonard/History%20of%20Mythology%201.html|publisher=Youngstown State University|accessdate=17 November 2009|ref=harv|archive-date=27 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121227094045/http://www.as.ysu.edu/~saleonard/History%20of%20Mythology%201.html}} * {{cite book|first=C. Scott |last=Littleton|title=The New Comparative Mythology: An Anthropological Assessment of the Theories of Georges Dumézil|url={{google books |plainurl=y |id=KuSy6xW99agC|page=1}}|year=1973|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02404-5|pages=1–|ref=harv}} * {{cite journal|last=Matira |first=Lopamundra |title=Children's Oral Literature and Modern Mass Media |journal=Indian Folklore Research Journal |volume=5 |issue=8 |year=2008 |pp=55–57}} * {{cite book|first=Eleazar M. |last=Meletinsky|title=The Poetics of Myth|url={{google books |plainurl=y |id=kzmlAgAAQBAJ}}|year=2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-59913-3|ref=harv}} * {{cite web |last=Olson |first=Eric L. |title=Great Expectations: the Role of Myth in 1980s Films with Child Heroes |work=Virginia Polytechnic Scholarly Library |publisher=Virginia Polytechnic Institute And State University |date=May 3, 2011 |accessdate=October 24, 2011 |url=http://scholar.lib.vt.edu/theses/available/etd-05172011-113805/unrestricted/OLSON_EL_T_2011.pdf |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119012708/http://scholar.lib.vt.edu/theses/available/etd-05172011-113805/unrestricted/OLSON_EL_T_2011.pdf |archive-date=January 19, 2012 |url-status=dead |df=mdy-all}} * "Myth". ''Encyclopædia Britannica''. 2009. [http://search.eb.com/eb/article-9108748 Encyclopædia Britannica Online], 21 March 2009 * "Myths". ''[http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t71.e725 A Dictionary of English Folklore]''. [[Jacqueline Simpson]] and Steve Roud. Oxford University Press, 2000. Oxford Reference Online. Oxford University Press. UC – Berkeley Library. 20 March 2009 * "Basque Mythology". ''Public Reading Network of the Basque Country''. 2018 [https://www.liburubila.euskadi.eus/Record/000001222429 Public Reading Network of the Basque Country] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200531185643/https://www.liburubila.euskadi.eus/Record/000001222429 |date=31 May 2020 }}, 2018. * {{Cite journal|date=2006-01-01|last=Northup|first=Lesley|title=Myth-Placed Priorities: Religion and the Study of Myth|url=https://archive.org/details/religious-studies-review_2006-01_32_1/page/5|journal=Religious Studies Review|language=en|volume=32|issue=1|pages=5–10|doi=10.1111/j.1748-0922.2006.00018.x|issn=1748-0922|ref=harv}} * {{cite book|first=Robert |last=Segal|title=Myth: A Very Short Introduction|url={{google books |plainurl=y |id=wJu9CQAAQBAJ|page=19}}|year= 2015|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-103769-6|pages=19–|ref=harv}} * {{cite book|first=Irving |last=Singer|title=Cinematic Mythmaking: Philosophy in Film|url={{google books |plainurl=y |id=DhrTiQW16-gC|page=1}}|year= 2010|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-26484-6|pages=1–}} * {{cite book|last=Slattery |first=Dennis Patrick |title=Bridge Work: Essays on Mythology, Literature and Psychology |location=Carpinteria |publisher=Mandorla Books |year=2015}} * {{citation | last1=Wiles | first1= David | title=Greek Theatre Performance: An Introduction | chapter= Myth| year=2000 | publisher=[[Cambridge University Press]]| isbn= 978-0-521-64857-8| chapter-url =https://books.google.gr/books?id=BYWkzOawLyIC&pg=PA5&dq=mythos+Greece&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=mythos%20Greece&f=false}} [[ကဏ္ဍ:ဒဏ္ဍာရီ]] [[ကဏ္ဍ:ရိုးရာပုံပြင်တိိ]] 419q28ga5lip33acfgz85xcee0ykq4g 0 6194 21913 2026-10-13T15:48:44Z Retkhaberi 224 Created page with "စာကြည့်တိုက်စွာ ပုံနှိပ်စာအုပ်တိ၊ လက်ရီးစာမူတိကို လူခပ်သိမ်းရို့လိလာရန် စုဆောင်းထားရာဌာန ဖြစ်တေ လို့ ဆိုလီရေ။ ကမ္ဘာပေါ်ဟိ ရှီးအကျဆုံး စာကြည့်တိုက်တိစွာ ခရစ်ယာန်ဘုရား..." 21913 wikitext text/x-wiki စာကြည့်တိုက်စွာ ပုံနှိပ်စာအုပ်တိ၊ လက်ရီးစာမူတိကို လူခပ်သိမ်းရို့လိလာရန် စုဆောင်းထားရာဌာန ဖြစ်တေ လို့ ဆိုလီရေ။ ကမ္ဘာပေါ်ဟိ ရှီးအကျဆုံး စာကြည့်တိုက်တိစွာ ခရစ်ယာန်ဘုရားရှိခိုးကျောင်းကြီးများဖြစ်တေ။ ကမ္ဘာထက်မာ ရှီးဦးစွာ ယင်းပိုင်စုဆောင်းထားရေ စာအုပ်စာတမ်းတိမာ အစိုးရမှတ်တမ်းတိရာ ဖြစ်တေ။ ယိုင်ကျေးသော တိုင်းပြည်များမာ စာကြည့်တိုက်တိကို တွိရရေ။ == ရှီးဟောင်းစာကြည့်တိုက်တိ == ဘီစီ ၆၀၀ ပြည့်နှစ်ခန့်က အဆီးရီးယားဘုရင် အာသျှူးဗားနီးပါးသည် ထိုခေတ်က စာအုပ်တိဟုဆိုအပ်ရေ ဘိတ်ပြားချပ်အမြောက်အမြားကို နင်နိဗိမြို့တော်ဟိ သူ၏ နန်းတော်မား စာကြည့်တိုက်မာ စုဆောင်းထားခရေ။ ယင်းအပြင် မကြာခင်က ဗက်ဗီလုံးနီးယားပြည် မြို့ဟောင်း တခုမာ ရှီးဟောင်းအဆောက်အအုံတိကို တူးဖော်ရှာဖွီရာ ဘီစီ ၂၅၀၀ ပြည့်နှစ်ခန့်က တည်ဆောက်ခဟန်တူသော စာကြည့်တိုက် တခုကို တွိရရေ။ ရှီးဟောင်းစာကြည့်တိုက်များမာ ရှေးအီဂျစ်နိုင်ငံ တော်လမီဘုရင်များ တည်ခရေ [[အီဂျစ်ပြည်]] အယ်လက်ဇန္ဒြီးယားမှ စာကြည့်တိုက်ကတ်ီးသည် အကြီးဆုံးနန့် အထင်ရှားဆုံးဖြစ်တေ။ ရှီးခေတ်နန့် အလယ်ခေတ် စာကြည့်တိုက်တိမာ ပြည်သူပြည်သားတိအတွက် တည်ထောင်ခြင်းမဟုတ်သဖြင့် လူထုသည် စာကြည့်တိုက် များမာ အလွယ်ချေဝင်ရောက်လားလာပြီးကေ စာအုပ်တိငှားရမ်းခြင်း၊ မပြုနှိုင်ကတ်ချေ။ အများအားဖြင့် အလယ်ခေတ် ဘုရားရှိခိုးကျောင်း တိနန့် ဘုန်းကြီးကျောင်းတိဟိ စာကြည့်တိုက်တိက စာအုပ်တိကို စာဖတ်စင်များမာ သံကြိုးတိနန့် ချိုင်နှောင်ထားလီရေ။ ယင်းပိုင် ပြုလုပ်ရခြင်းကာ ထိုခေတ်က ပုံနှိပ်အတတ် မပေါ်သိမ့်အနိန်နန့် တပင်တပန်း လက်ရီးဖြင့် ကူးယူရရေစာအုပ်တိ ပျောက်ပျက်ဖို့ စိုးရေအတွက်နန့် ဖြစ်တေ။ == ကမ္ဘာကျော် စာကြည့်တိုက်တိ == [[လန်ဒန်မြို့]]ဟိ ပြတိုက်ကတ်ီးတိက စာကြည့်တိုက်၊ [[အောက်စဖို့တက္ကသိုလ်]] [[ဘော့ဒလီယန် စာကြည့်တိုက်]]၊ ထရင်နီတီ ကောလိပ်ကျောင်း စာကြည့်တိုက်၊ [[ကိန်းဘရစ်တက္ကသိုလ်]]စာကြည့်တိုက်နန့် [[ပြင်သစ်နိုင်ငံ]][[ပါရီမြို့]]ဟိ နိုင်ငံတော်စာကြည့်တိုက်၊ [[ရောမမြို့]] ဗကတီကင်စာကြည့်တိုက်၊ [[ဝါရှင်တန်ဒီစီ|ဝါရှင်တန်မြို့]] ကွန်ကရက်စာကြည့်တိုက်၊ [[လီနင်ဂရက်မြို့]]ဟိ နိုင်ငံတော်စာကြည့်တိုက်တိစွာ ကမ္ဘာကျော်စာကြည့်တိုက်များ ဖြစ်ကတ်ရေ။ လန်ဒန်မြို့ ဗြိတိသျှပြတိုက်ကတ်ီးဟိ စာကြည့်တိုက်စွာ ပါရီမြို့ကို နိုင်ငံတော်စာကြည့်တိုက်အထဲဟိ ပစ္စည်းတိထက် တန်ဖိုးမာသာရေလို့ ဆိုလီရေ။ ထိုစာကြည့်တိုက်မာ ကျောင်းသားများစာကြည့်ဖို့အတွက် အခန်းကျယ်ကြီးတခုဟိရေ။ ယင်းချင့်အပြင် အဖိုးတန်စာအုပ်တိစွာ ပါဝင်ရေ ပုံနှိပ်စာအုပ်ပေါင်း ၄ သိန်းလှောက်နန့် လက်ရီးစာမူပေါင်း ၅၆၀၀၀ လှောက်ဟိရေ။ စာအုပ်စင်တိကို ဆက်လိုက်ကေ ၅၅ မိုင်ခန့် ရှည်လိမ့်မေဟုဆိုရေ။ စာကြည့်တိုက်ပြုလုပ်ထားရာ အဆောက်အအုံကြီးကို ၁၈၅၇ ခုနှစ်က ဖွင့်လှစ်ခလီရေ။ စာကြည့်တိုက်ခန်းမာ စာအုပ်စင်များ ဝန်းရံစီစိုင်ထားပုံမာလေ့သော့ ခမ်းနားလို့ ခေတ်မှီလီရေ။ ထွက်ပေါ်သမျှသော စာအုပ်သစ် စာအုပ်ဟောင်းတိသို့ ထိုစာကြည့်တိုက်မာ တွိနှိုင်ရေ။ အောက်စဖို့ဟိ ဗော့ဒလီယန် စာကြည့်တိုက်နန့် အရာစာကြည့်တိုက်တိမာလေ့ ထိုနည်းနှင်နှင် ဖြစ်လီရေ။ အောက်စဖို့တက္ကသိုလ်၏ ရှီးအကျဆုံး စာကြည့်တိုက်ကို ခရစ် ၁၃၃၇ ခုနှစ်မာ တည်ထောင်ခရေ။ ထိုနောက် နယ်စားကတ်ီး ဂလောက်စတာစားက နောက်ထပ်စာကြည့်တိုက် တခုကို တည်ထောင်ပြန်ရေ။ ယကေလေ့ ထိုစာကြည့်တိုက်များ ပျက်စီးလားပြီးကေ ၁၅၉၈ ခုနှစ်မာ ဗော့ဒလီယန် စာကြည့်တိုက်ကို တည်ထောင်ပြန်ရေ။ ယင်းခါမှစပြီးကေ စာအုပ်စာတမ်းတိကို စုဆောင်းလာခရာ ဂုချိန်ခါ ပုံနှိပ်စာအုပ်ပေါင်း ၁,၂၅၀,၀၀၀ လက်ရီး စာမူပေါင်း လေးသောင်းခန့် ဟိနီယာဖြစ်တေ။ ဒေစာကြည့်တိုက်ဟိ အရှိတိုင်း စာပီဆိုင်ရာ လက်ရီးစာမူတိစွာ ဥရောပတိုက်ဟိ အရာစာကြည့်တိုက်များဟိ စာမူတိထက်များစွာ သာလီရေ။ ပုံနှိပ်အတတ်ပေါ်စက ရိုက်နှိပ်ထားရေ စာအုပ်တိ၊ စာပီသမိုင်းနန့် နိုင်ငံရီး သမိုင်းဆိုင်ရာ စာမူတိစွာလည်း ဇာ စာကြည့်တိုက် နန့်မျှ မနိူင်းသာယောင် များစွာဟိလီရေ။ ထရင်နီတီ ကောလိပ်ကျောင်း စာကြည့်တိုက်မာ ပုံနှိပ်စာအုပ်ပေါင်း တသိန်းကျော်နန့် လက်ရီးစာမူပေါင်း ၂၀၀၀ ကျော်လောက် ဟိရေ။ ယင်းချင့်အပြင် သီးသန့် ရှာဖွီစုဆောင်းထားရေ စာအုပ်တိလည်း ဟိသိမ့်ရေ။ ထိုအထဲမာ ရှီးခေတ်ပြဇတ်များ၊ ဟိတ်စပီးယားပြဇာတ်များ၊ ဂျာမန်ဗြဟဒေဝ ဆိုင်ရာစာအုပ်တိ၊ ပုံနှိပ်အတတ်ပေါ်စက ရိုက်နှိပ်ထားရေ စာအုပ်တိ ပါဝင်လီရေ။ ယင်းချင့်အပြင် သက္ကဋနန့် အရာအရှိတိုင်း ဘာသာရပ်တိနန့် ရီးထားသော လက်ရီးစာမူ၏ စာအုပ်စာရင်းကတ်တလိုင်းက်တိလေ့ ဟိရေ။ ကိန်းဘရစ်တက္ကသိုလ်စာကြည့်တိုက်ကို ၁၉၄၃ ခုနှစ်မာ စာအုပ်ပေါင်း တသန်းခွဲ နန့် မတည်ဖွင့်လှစ်ခရေ။ ပြင်သစ်နိုင်ငံ၊ ပါရီမြို့ဟိနိုင်ငံတော် စာကြည့်တိုက်စွာ ၁၄ ရာစုနှစ်က စတင်တည်ထောင်ခရေ။ ထိုစာကြည့်တိုက်ဟိ စာအုပ်တိမာ ထိုခေတ်ကစပနာ စုဆောင်းခရေ စာအုပ်တိ ဖြစ်လီရေ။ ရောမမြို့ဟိ ဗက်တီကင်စာကြည့်တိုက်ကို ၁၅ ရာစုနှစ်က တည်ထောင်ခရေ။ ထိုစာကြည့်တိုက်မာ အဖိုးတန်သော စာမူများ၊ နိုင်ငံသမိုင်း အတွက် အထောက်အထားပြုနိုင်ဖို့ စာအုပ်တိစွာ ဟိရေ။ ဝါရှင်တန်မြို့ဟိ ကွန်ကရက်စာကြည့်တိုက်နန့် လီနင်ဂရက်မြို့ဟိ နိုင်ငံတော်စာကြည့်တိုက်တိစွာလည်း ထိုနည်းတူပင် ဖြစ်ပနာ ထင်ရှားလီရေ။ == ဂုခေတ်စာကြည့်တိုက်တိ == ဂုခေတ်စာကြည့်တိုက်တိစွာ ရှီးခေတ်စာကြည့်တိုက်တိကဲ့သို့ မဟုတ်ပါ။ စာကြည့်တိုက်မားသို့ ဇာသူမဆို ဝင်ထွက်လားလာနှိုင်ပနာ စာအုပ်တိ ငှားရမ်းနိုင်လီရေ။ ယင်းပိုင်သော စာကြည့်တိုက်များ ပေါ်ပေါက်လာရေမာ မကြာလှသိမ့်လီ။ ထိုစာကြည့်တိုက် တခုခုမှ စာအုပ်တိကို ငှားရမ်းလိုရေအခါ ရှီးဦးစွာ စာကြည့်တိုက်မှ ထုတ်ပီးသော လက်မှတ်ကတ်ပြားတခုကို ရယောင်တောင်းယူရရေ။ ထိုကတ်ပြား ရရန်မာ သက်ဆိုင်ရာဥပဒေ စည်းကမ်းတိကို ရိုသေလိုက်နာပါဖို့ဆိုပနာ လက်မှတ်ရီးထိုးလို့ပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ အာမခံ ပုဂ္ဂိုလ်တဦး၏ ထောက်ခံချက်လက်မှတ်ဖြင့်ပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ လျှောက်ထားတောင်းဆိုနှိုင်ရေ။ လက်မှတ်ကတ်ပြားရကေ ယင်းကို ပြဗျာယ် စာအုပ်တိကို ထုတ်ယူနိုင်ရေ။ ဂုခေတ် စာကြည့်တိုက်များမာ အလိုဟိရေ စာအုပ်တိကို အလွယ်ကာသား ရှာဖွီနှိုင်ဖို့အတွက် နည်းများထွင်ထားရေ။ ယင့်ထဲက ကောင်းဘီယက်ဟု ဆိုရဖို့နည်းမာ စာရီးဆရာနာမည်၊ စာအုပ်နာမည်နန့် အကြောင်းရပ်ကို အက္ခရာစိုင်အတိုင်း ရီးထားသော စက္ကူကတ်ပြား ကတ်တလိုင်းက်ထားဟိခြင်းပင် ဖြစ်တေ။ စာအုပ်တအုပ်ကို အလိုဟိကေ စာရီးသူ၏ နာမည်ကိုသိထားကေ ထိုနာမည်ကို စာအုပ်စာရင်း ကတ်တလိုင်းက်မာ ရှာယူရရေ။ တွိဟိရေအခါ နာမည်၏အောက်မာ အလိုဟိရေ စာအုပ်ရာမက သူရီးသော အရာစာအုပ်နာမည်တိကိုလည်း တွိနှိုင်ပေသိရေ။ အကြောင်းရပ်မာလည်း ယင့်နည်းတိုင်းပင် ဖြစ်တေ။ ပမာအားဖြင့် ကျယ်ဝန်းနက်နဲသော အနုမြူ၏အကြောင်းရပ်ကို ဖတ်ရှုလိုကေ အကြောင်းဆိုင်ရာ ကတ်တလိုင်းက်မှ အနုမြူဂေါင်းစိုင်ကို ရှာဖွီရရေ။ ယင်းဂေါင်းစိုင်အောက်မာ အနုမြူအကြောင်းပါဝင်ရေ စာအုပ်နာမည်တိကို ဖော်ပြထားရေ။ ထိုအထဲက အလိုဟိရေ စာအုပ်ကို ငှားရမ်းနှိုင်ရေ။ ဂုခေတ် စာကြည့်တိုက်များမာ ယင်းပိုင်ငှားရမ်းနှိုင်ရေ စာအုပ်တိရာမက၊ ငှားရမ်းခွင့်မပြုရေ အကိုးအကားပြုဖို့ စာအုပ်တိနန့် မဂ္ဂဇင်း၊ ဂျာနယ်၊ သတင်းစာတိကိုလည်း ထားဟိသိမ့်ရေ။ တချို့စာကြည့်တိုက်တိစွာ ထိုမျှမကသိမ့်ဘဲ ဟောပြောပွဲတိနန့် စာအုပ်ပြပွဲများ စသည်ရို့ကို မကြာမကြာ ပြုလုပ်လေ့ဟိရေ။ ယင်းပိုင်အားဖြင့် စာကြည့်တိုက်အထဲဟိ စာအုပ်တိကို ငှားရမ်းဖတ်ရှုလိုစိတ် ပေါ်လှာစီနှိုင်ရေ။ တချို့စာကြည့်တိုက်မာ ကလိန်မေချေတိနန့် သင့်လျော်သော စာအုပ်တိထားဟိကာ အချေစာကြည့်တိုက်များမာ နိုင်ငံခြားသားတိနန့် အကန်းတိအတွက်စာအုပ်တိ သီးသန့်စုဆောင်းထားဟိရေ။ ဒေပိုင်နန့် ဂုခေတ်စာကြည့်တိုက်များမာ စာကြည့်တိုက်အမျိုးမျိုးဟိလီရေ။ ယင်းရို့မာ နိုင်ငံတော်စာကြည့်တိုက်၊ ပြည်သူ့ စာကြည့်တိုက်၊ ကျောင်းစာကြည့်တိုက်၊ တက္ကသိုလ်စာကြည့်တိုက်၊ အထူးစာကြည့်တိုက်၊ အချေစာကြည့်တိုက်၊ နယ်လှည့်စာကြည့်တိုက် ရို့ဖြစ်တေ။ နိုင်ငံတော်စာကြည့်တိုက်မာ ရှီးဟောင်းစာအုပ်စာတမ်းများ၊ လက်ရီးမူများ၊ ယိုင်ကျေးမှုဆိုင်ရာ စာရွက်စာတမ်းတိနန့် ခေတ်ပေါ်ဂန္ထဝင်စာပီတိကို စုဆောင်းထားဟိရေ။ ယင်းစာကြည့်တိုက်မှ စာအုပ်စာတမ်းတိကိုမူ အပြင်ကို ငှားရမ်းခြင်းမပြုချေ။ စာကြည့်တိုက်အတွင်းမာသာ ကြည့်ရှုရရေ။ ပြည်သူ့စာကြည့်တိုက်များမာမူ အဖိုးတန်စာအုပ်စာတမ်းတိအပြင် ခေတ်ပေါ်မဂ္ဂဇင်း၊ ဂျာနယ်၊ သတင်းစာ အစဟိစွာတိလေ့ ထားဟိကာ ဇာသူမဆို ဝင်ရောက်ကြည့်ရှုနှိုင်ရေအပြင် ထိုစာအုပ်တိကိုလေ့ သတ်မှတ်ထားရေ စည်းကမ်းချက်တိအရ ငှားရမ်းနှိုင်ရေ။ ကျောင်းစာကြည့်တိုက်မာ ကျောင်းသားတိနန့် ဆရာတိအတွက် ဘာသာရပ်များဆိုင်ရာ သင်ခန်းစာတိမာ အထောက်အပံ့ရဖို့ စာအုပ်စာတမ်းတိကို အများဆုံးထားဟိရေ။ ခေတ်အလျောက် ပြဋ္ဌာန်းထားရေ ဘာသာရပ်တိနန့် ခေတ်သစ်သင်နည်းတိကို လိုက်စားနိုင်ဖို့ စာသင်ကျောင်းတိမာ စာကြည့်တိုက်များ ထားဟိရေ။ == ကျောင်းစာကြည့်တိုက် == စာကြည့်တိုက်တခုသည် ကျောင်းအဆောက်အအုံမားမာ ဟိနိန်ရေ်လည်း ဆရာတိနန့် ကျောင်းသားတိအတွက် ဟုတ်တိပတ်တိ အကျိုးဟိအောင် စီမံဆောင်ရွက်ပီးနိုင်မှရာ ကျောင်းစာကြည့်တိုက်ဟု ဆိုထိုက်ရေ။ ကျောင်းစာကြည့်တိုက် တည်ထောင်ရန်မာ လွယ်ကူသော အလုပ်မဟုတ်ပါ။ သင့်လျော်ဖို့နီရာ၊ အရည်အခြင်းပြည့်ပနာ ဝတ္တရားကျေပြွန်ဖို့ စာကြည့်တိုက်မှူးနန့် သင့်တော်ဖို့ စာအုပ်တိ ရဟိရီးရို့အတွက် ငွီကြေးအကုန်ခံလို့ ကြိုးပမ်းဆောင်ရွက်ရလီရေ။ ကျောင်းစာကြည့်တိုက်တိစွာ ပညာရီးဖက်မာ ဇာလောက်အကျိုးဟိစီရေကိုသိဟိသော တချို့နိုင်ငံတိစွာ ဥပဒေများ ပြဋ္ဌာန်းဗျာယ် ကျောင်းစာကြည့်တိုက် တည်ထောင်ရီးကို ကူညီ ခကတ်တေ။ တက္ကသိုလ်စာကြည့်တိုက်စွာလေ့ ကျောင်းစာကြည့်တိုက်ပိုင်ပင် ဖြစ်တေ။ အချေစာကြည့်တိုက်မာမူ ကလိန်မေချေတိနန့် သင့်လျော်သော စာအုပ်စာတမ်းတိရာ ထားဟိရေ။ နီရာအဝှမ်းဟိ ပြည်သူလူထုလက်သို့ စာအုပ်တိရောက်ရီး၊ စာဖတ်ဦးရေတိုးတက်ရီးရို့ကို နယ်လှည့် စာကြည့်တိုက်က ဆောင်ရွက်လီရေ။ == မြန်မာနိုင်ငံစာကြည့်တိုက် == ကမ္ဘာ့နိုင်ငံများနည်းတူ မြန်မာနိုင်ငံမာ မြန်မာမင်းများလက်ထက်ကပင် စာကြည့်တိုက်များ ထွန်းကားခရေ။ သထုံပြည်မာ ပိဋကတ် သုံးပုံအစုံကို [[ရွှီစာရံ စာတီတော် (သထုံ)|ရွှီစာရံဘုရား]]တံတိုင်းအထဲ ပိဋကတ္တယစာတီဟု သမုတ်လို့ ဥမင်မာထားဟိကြောင်းကို သိရရေ။ ယပြီးနောက် [[ပုဂံခေတ်]]မာ အနော်ရထာစာကြည့်တိုက်ဟုခေါ်သော ဘုံငါးဆင့်ဟိ ပိဋကတ်တိုက်အိမ်ဟိခရေ။ ထိုပိဋကတ်တိကအစပြုပနာ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်း တိသို့ ပျံ့နှံ့ခရေမာ ဂုခေတ်အထိဖြစ်တေ။ [[ကုန်းဘောင်မင်းဆက်]] [[ဘိုးတော်ဘုရား]]လက်ထက်မာ စီမံပုံမာ စာကြည့်တိုက်တိကို အနယ်နယ်အရပ်ရပ်ကို ပျံ့နှံ့စေအောင် ဘုရင်မင်းမြတ်ကိုယ်တိုင် အားပီးကြောင်းတွိရရေ။ ယင်းမာ ဆီးကျမ်း၊ နက္ခတ်ကျမ်း၊ ဗေဒင်ကျမ်းမှစပြီးကေ လောကီကျမ်းတိကို [[သက္ကဋဘာသာ]]မှ မြန်မာဘာသာသို့ ပြန်ဆိုခြင်း၊ ပိဋကတ်တော်အစုံကို ပေထက်အက္ခရာတင်ပနာ စောင်ရေ ၅၀ နီးပါးမျှကို အမြို့မြို့အနယ်နယ်သို့ ပီးပို့ခြင်းရို့ကို ဆောင်ရွက်ခလီရေ။ ရှီးအခါက တိုင်းပြည်၏အချေသူငယ်တိအား အခြီခံစာသင်ကြားပီးရာဌာန ဖြစ်ရေ ဘုန်းတော်ကြီး ကျောင်းတိုင်းမာပိုင်ပင် စာကြည့်တိုက်တိဟိပါယင့်။ ထိုစာကြည့်တိုက်များမာ ပီစာ၊ ပုရပိုက်၊ စာအုပ်တိ စသည်ရို့ကို ဒက်ရုံးစုခေါ်သော ဇာတ်စုံဆောင်းဒူများမာ ထည့်လို့ ထားလိ့ဟိရေ။ ယင်းရို့ကို ဘုန်းတော်ကြီးတိ၏ ခွင့်ပြုချက်အရ အခမဲ့ထုတ်ယူကြည့်နှိုင်ရေ။ ဗြိတိသျှရို့ မြန်မာနိုင်ငံကို အုပ်စိုးရေအခါ အနောက်နိုင်ငံစံနစ်တိကို ယူဆောင်လာခကတ်ရေ။ ထိုစံနစ်များမာ စာကြည့်တိုက်လုပ်ငန်းစွာလေ့ အပါအဝင်ဖြစ်တေ။ ၁၈၈၃ ခုနှစ် (မြန်မာ ၁၂၄၅ ခုနှစ်) မာ အောက်မြန်မာနိုင်ငံမင်းကြီး [[ဗားနတ်၊ ဆာ၊ ချားအက်ဒွပ်‎|ဆာချားဗားနတ်]]က ရန်ကုန်မြို့မာ ပထမဆုံး ပြည်သူ့စာကြည့်တိုက်ကို တည်ထောင်ခရေ။ တည်ထောင်ရေ ပုဂ္ဂိုလ်အားအစွဲပြုပနာ ထိုစာကြည့်တိုက်ကို [[ဗားနတ်ပိဋကတ်တိုက်]]ဟု ခေါ်မာကတ်တေ။ ထိုစာကြည့်တိုက်ကို အစိုးရပညာရီး ဆင်ဒေချင့်ကိတ်အဖွဲ့က စီမံအုပ်ချုပ်ရေ။ အဖိုးတန်စာအုပ်တိကို ပထမဆုံးလှူဒါန်းသူတိမာ တရားဝန်ကြီးဂျာဒင်းနန့် ပါဠိပါမောက္ခချီလဒါရို့ဖြစ်တေ။ [[ရန်ကုန်မြို့]]မှ ဦးမြို့နန့်ဦးမျှင်ရို့က ငွီတသောင်းတန်ပီမူ၊ ပုရပိုက်မူတိကို ရီစက်ချလို့ လှူဒါန်းကတ်တေ။ နောက်မာ ကင်းဝန်မင်းကြီး ပေပုရပိုက်စုနန့် ပုဂံဝန်ထောက်မင်း ဦးတင်၏ ပေပုပိုက်တိကို ဗားနတ်ပိဋကတ်တိုက်ကို ဝယ်ယူခရေ။ ၁၉၂၃ ခုနှစ်ခန့်မာ ဗားနတ်ပိဋကတ်တိုက်ကို အစိုးရက ဗားနတ်ပိဋကတ်တိုက် အုပ်ချုပ်ရီးအဖွဲ့သို့ လွှဲအပ်ခီရေ။ နှစ်စိုင် ငွီကြေးအထောက်အပံ့လည်းပီးရေ။ ထိုနောက်မာ ရန်ကုန်မျူနီစီပယ်က ထောက်ပံ့ငွီနှစ်စိုင် ခြီးမြှင့်လီရေ။ ထိုစာကြည့်တိုက်အပြင်[[စစ်တွေမြို့]]မာ စလေဒင်စာကြည့်တိုက်ဆိုပနာလည်း ဟိခဘူးရေ။ ၁၉၁၀ ခုနှစ်ခန့်မာ မြို့နယ်အဝှမ်းမာ စာကြည့်တိုက်များ ပေါ်ပေါက်လာရေ။ တိုင်းသူပြည်သားတိသည် လွတ်လပ်ရီးဝံသာနုလုပ်ငန်း များမာ ပါဝင်လှာကတ်တေ။ ဝိုင်၊အမ်၊ဘီ၊အေ ခေါ် ဗုဒ္ဓဘာသာကလျာဏယုဝအသင်း၊ သုစရိတယုဝအသင်းအစဟိသည်ရို့ ပေါ်ပေါက်လာရေ။ ထိုအသင်းတိနန့်တတူ စာကြည့်တိုက်တိလေ့ ပြန့်ပွားလာလီရေ။ ၁၉၂၅ ခုနှစ်ခန့်ကစပနာ စာကြည့်တိုက်လုပ်ငန်းသည် အားစည်လာရေ။ ယင်းခါက မြန်မာနိုင်ငံပညာပြန့်ပွားရီးအသင်းက စာကြည့်တိုက်များ ထွန်းကားရီးကို အားထုတ်ရေ။ ထိုအသင်းတည်ထောင်သူ တဦးဖြစ်ရေ [[မစ္စတာဖာနီဗယ်]]ကလေ့ စာကြည့်တိုက်အများတည်ထောင်ကတ်ရန် ဟောပြောလီရေ။ ယပိုင်နန့်စာကြည့်တိုက်အများပေါ်ပေါက်လာရာ နိုင်ငံတော်အစိုးရက ငွီကြေးထောက်ပံ့ခလီရေ။ ၁၉၂၅ ခုနှစ်မှ ၁၉၃၃ ခုနှစ်အထိ ၈ နှစ်အထဲ စာကြည့်တိုက်တိသို့ ပျမ်းမျှကြီးငွီ တနှစ်လျှင် ၁၀၀၀၀ ကျပ်မျှ အစိုးရ ထောက်ပံ့ခရေ။ ၁၉၃၆ ခုနှစ်မာ မြန်မာပြည်အရပ်ရပ်မာ လူထုစာကြည့်တိုက်ငယ်ပေါင်း ၁၈၆ တိုက်ဟိရာ စာကြည့်တိုက် ၁၄၆ တိုက်သည် အစိုးရ၏ ထောက်ပံ့ငွီ တိကို ရခကတ်ရေ။ ကျေးလက်ပြုပျင်ရီးအသင်း၊ လူငယ်တိကြီးပွားရီးအသင်းတိက ကြိုးပမ်းခသဖြင့် ကျေးရွာစာကြည့်တိုက်ပေါင်း တထောင်လှောက်အထိ တိုးတက်ခရေ။ [[ဦးဖိုးကျား]]၊ ဦးအာဘောင်နီ အစဟိရေ ပုဂ္ဂိုလ်ကြီးတိက စာကြည့်တိုက်တိသို့ စာအုပ်တိ လှူဒါန်းကတ်တေ။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်းမာ စာကြည့်တိုက်များ အရွီအတွက် ဆုတ်ယုတ်လားရေ။ ယကေလေ့ စစ်ပြီးကာလမာ ရန်ကုန်မြို့မာ အယင်ကထက် စာကြည့်တိုက်များ ပိုပြီးကေများပြားစွာကို တွိရရေ။ မြို့နယ်များမာမူကား စာကြည့်တိုက်များ အရွီအတွက် နည်းပါးဗျာယ်ဟိသိမ့်ရေ။ နိုင်ငံတော် လွတ်လပ်ပြီးရေခေတ်မာ စာကြည့်တိုက်လုပ်ငန်းများ ထူးထူးခြားခြား တိုးတက်လာစွာကို မတွိရသေးချေ။ ယကေလေ့ နိုင်ငံတော်အစိုးရက ပြန်ကြားရီးဌာနခွဲတိနန့်တတူ အစိုးရစာဖတ်ခန်းတိကို အမြို့မြို့မာ ဖွင့်လှစ်ပီးခရေ။ ယင်းအပြင် ရန်ကုန်မြို့မာ အယင်ဗားနတ်ပိဋကတ်တိုက်ကို အစိုးရသို့ ပြန်အပ်လို့ မြန်မာနိုင်ငံတော်အစိုးရ၏ ပြည်ထောင်စုယိုင်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာနက နိုင်ငံတော် စာကြည့်တိုက်အဖြစ်ဖြင့် ၁၉၅၂ ခုနှစ် ဂျုန်လမာ ဖွင့်လှစ်ခရေ။ ယင်းအပြင် ထိုဝန်ကြီးဌာနကပင် မြို့ကြီးများမာ ပြည်သူ့စာကြည့်တိုက်တိကို ဖွင့်လှစ်ရန်အားထုတ်နိန်ရေ။ ဂုချိန်ခါ [[မန္တလေး]]နန့် [[မော်လမြိုင်မြို့]]ရို့မာ စာကြည့်တိုက်နှစ်တိုက်ဖွင့်ပြီး ဖြစ်တေ။ [[မြန်မာနိုင်ငံဘာသာပြန် စာပီအသင်း]]ကလေ့ စာကြည့်တိုက်လုပ်ငန်း တိုးတက်မှုကို ရှီးရှုဗျာယ် စာကြည့်တိုက် သင်တန်းတိကို ၁၉၅၃ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလက စတင်သင်ကြားပို့ချဗျာယ်ဟိရေ။ ပြည်ထောင်စုယိုင်ကျေးမှု ဝန်ကြီးဌာနနန့် ပြတိုက်မှူးသင်တန်းကို ၁၉၅၅ ခုနှစ် ဂျူလိုင်လကစပနာ သင်ကြား ပို့ချဗျာယ်ဟိရေ။ ။ == ကိုးကား == မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း - အတွဲ (၃) အပိုင်း - ခ [[Category:စာကြည့်တိုက်တိ]] [[Category:စာပီ]] qa42zbatsh5t2t1czc26ht9pglob15x