ဒိုင်ရ်လူမျိုး

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="rki">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝီကီးပီးဒီးယား</sitename>
    <dbname>rkiwiki</dbname>
    <base>https://rki.wikipedia.org/wiki/%E1%80%A1%E1%80%93%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%AC</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မီဒီယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">အထူး</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဆွီးနွီးချက်</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">အသုံးပြုလူ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">အသုံးပြုလူ ဆွီးနွီးချက်</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝီကီးပီးဒီးယား</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝီကီးပီးဒီးယား ဆွီးနွီးချက်</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဖိုင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဖိုင် ဆွီးနွီးချက်</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မီဒီယာဝီကီ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မီဒီယာဝီကီ ဆွီးနွီးချက်</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">တမ်းပလိတ်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">တမ်းပလိတ် ဆွီးနွီးချက်</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">အကူအညီ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">အကူအညီ ဆွီးနွီးချက်</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဆွီးနွီးချက်</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ဒိုင်ရ်လူမျိုး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4152</id>
    <revision>
      <id>21918</id>
      <parentid>21805</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T20:46:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pushihpi</username>
        <id>1334</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Pushihpi moved page [[ဒိုင်လူမျိုး]] to [[ဒိုင်ရ်လူမျိုး]]</comment>
      <origin>21805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23455" sha1="8y6p1v5sjd0clye9gs7mr3a0k4ad97o" xml:space="preserve">ချင်းလူမျိုးနွယ် (၅၃) စုမာပါဝင်ရေ ဒိုင်ရ်လူမျိုးနွယ်စုတိစွာ မြန်မာပြည်အနောက်ပိုင်း၊ ချင်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းမြို့နယ်များဖြစ်ရေ ကန်ပက်လက်၊ မင်းတပ်၊ မတူပီ၊ပလက်ဝ ဒေသများတွင်မှီတင်း နေထိုင်ကတ်ရေ ချင်းလူမျိုးနွယ်စု (၅၃) စု၊ မြန်မာနိုင်ငံဧ့ ၁၃၅ မျိုးရေ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများမာ တမျိုးအပါအဝင်ဖြစ်တေ။ ဒိုင်ရ်လူမျိုးရို့စွာ ကိုယ်ပိုင် ရိုးရာယိုင်ကျေးမှု အစိုင်အလာတိကို ဂနိထက်တိုင် ကျင့်သုံးကတ်ရေ။ ဒေနိမြန်မာပြည်၊ ဒိုင်ရ်ဒေသမာ လူဦးရွီ ၆၀၀၀ဝ ကျော်လောက် နီထိုင်လို့ဟိပြီးး မြန်မာပြည်တဝှမ်းနန့် ပြည်ပရောက် ဒိုင်ရ်လူမျိုးများ စုစုပေါင်း လူဦးရွီ ၉၀၀၀ဝ လှောက်ဟိရေ။ မြန်မာနိုင်ငံမာ ရှီးကျရေ လူမျိုးတမျိုးအဖြစ် ဒေနိန့်ထိ နီထိုင်လို့ဟိကတ်တေ။ ဒိုင်ရ်လူမျိုးများ ဧ့ နခေါင်းမှုတ်ပလွီမာ တောင်ပိုင်းချင်းလူမျိုးများ အကြားထင်ရှား ကျော်ကြားရေ။ အရာတောင်ပိုင်းချင်းလူမျိုးများနည်းတူ ဒိုင်ရ်လူမျိုးတိ၏ အမျိုးသမီးတိမာ အယင်က ပရဲ ခေါ် ပါးမည်း(မျက်နှာပြင် ထိုးကွင်းမှင်ကြောင်) ထိုးလေ့ဟိခရေ။ ဒိုင်ရ်လူမျိုးနွယ်စုဧ့ ပင်တိုင်ဟင်းဖြစ်ရေ ပြာဟင်း (ပြာရည်ဖြင့်ချက်လုပ်ရေဟင်း) စွာ ချင်းလူမျိုးများ ရို့၏ တမျိုးတည်းသော ဂုဏ်ယူရဖို့ နာမည်ကျော် ဟင်းတမျိုးဖြစ်တေ။ ဒိုင်ရ်လူမျိုးတိကို ချင်းပြည်နယ်မာ ဒေသလေးခုအကြား နယ်မြီများပိုင်းခြားကာ ထည့်သွင်း ထားရေအတွက် ဘာသာစကားပြောဟန်စွာလေ့ မျိုးနွယ်စုများအကြား စိကေချေကွဲပြားရေ။ အယင်က ဝတ်စားဆင်ယင်ပုံကိုလိုက်လို့ “ရင်ဒူး” ချင်း (အမျိုးသမီးများ စွာ အင်္ကျီကို ကေမှစဝတ်ကာ ထမိန်ကို ဒူးအထိသာ ဝတ်ဆင်အတွက်နန့်) ဟုနယ်နိမိတ်ချင်းထိစပ်နိန်ရေ ယောလူမျိုး(တောင်သားချင်းမျိုးနွယ်စုများ)မှ ခေါ်ဆိုကတ် ရေ။ ဂျာမန် အက္ခရာစိုင်ကို အခြီခံတည်ထွင်ထားရေ ဒိုင်ရ်ဘာသာစာ မာ ဒေနိမာ ခရစ်ယာန် ဓမ္မကျမ်းစာကို ဘာသာပြန်ဆိုနှိုင်ခရေ။ ယင်းအပြင် ဒိုင်ရ်လူမျိုးတိအတွက် ဒိုင်(Dai) သဒ္ဒါစာအုပ်မာလည်း ကမ္ဘာသိ ထုတ်ဝီပြီးဖြစ်တေ။ ဒိုင်ရ်လူမျိုးတိ၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန်ပန်မာ အအီးသသာတည်ကြည် ဖော်ရွှေစွာနီတတ်ပြီး၊ ရဲရင့်ပြတ်သားကာ အမှန်တရားအတွက် အလုပ်လုပ်တတ်ရေ လူမျိုးအဖြစ် ချင်းလူမျိုးနွယ်စုများအကြား ထင်ရှားရေ။ လူမျိုးစု ဧ့ ၉၉% မာ ခရစ်ယာန်ဘာသာကို ကိုးကွယ်ယုံကြည်ကတ်တေ။ ဒိုင်နယ်ဒေသအထဲဟိ သဘာဝ သစ်ခွတောတိနန့် သားငှက်တိရစ္ဆာန်တိစွာ ခရီးလားပြည်သူတိကို ကြည်နူးမှုအပြည့်အဝ ပီးနှိုင်စွမ်းဟိရေ။ ဒေသအထဲ လေးမြို့မြစ်စွာ အဓိကမြစ်အဖြစ် စီးဆင်းပြီး၊ မုန်းချောင်း၊ ဆောချောင်းရို့မာ လည်းထင်ရှားရေချောင်းတိဖြစ်တေ။ အရာရေဝေ စိမ့်၊ စမ်း၊ ချောင်းတိလေ့ ဒိုင်နယ်မာ အနှံအပြားဟိရေ။ ဒိုင်လူမျိုးရို့၏ တော်ဝင်ငှက်မာ [[:en:Greater Racket-tailed Drongo|ငှက်မင်း]] (ကျီးမိတ်ဆွေမျိုးနွယ်စုဝင်ငှက်တမျိုး) ဖြစ်ပြီးကေ၊ [[:en:Bulbophyllum refractum|ရွက်လှ သဇင်ပန်း]] (Ling Leih) စွာ ဒိုင်ရ်လူမျိုးရို့၏ တော်ဝင် ပန်းဖြစ်တေ။ ဒိုင်ရ်လူမျိုးတိစွာ အရာချင်းလူမျိုးတိနန့်တတူ ကိုယ့်လူမျိုးနန့်နိုင်ငံကိုချစ်ရေ လူမျိုးတမျိုးဖြစ်တေ။ ဒိုင်ရ်လူမျိုးတိကို ယောလူမျိုးတိနန့် အရာချင်းလူမျိုးတိက ဒိုင်ရ် နန့် ရင်ဒူး ချင်းအဖြစ် အမျိုးမျိုးခေါ်ဝေါ်ကတ်တေ။

== တည်နီရာနန့်  မြီမျက်နှာသွင်ပြင်==
{{split|ချင်းပြည်နယ်ဧ့ ပထဝီဝင်}}
ဒိုင်ရ်ဒေသစွာ ချင်းပြည်နယ်ဧ့တောင်ပိုင်း၊ မြန်မာပြည်ဧ့ အနောက်ပိုင်း၊ အရှိတောင်အာသျှ ပင်မကုန်းမြီအထဲ တည်ဟိရေ။ မြောက်လတီတွဒ် ၂၀˚ ၃၀' နန့် ၂၁˚ ၃၀' ကြား အရှိလီာင်တီတွဒ် ၉၃˚ ၁၀' နန့် ၉၄˚ ၁၀' အကြားမာတည်ဟိရေ။ ဒိုင်ရ်ဒေသစွာ မင်းတပ်မြို့နယ် အနောက်ပိုင်း၊ ကန်ပက်လက် မြို့နယ်ဧ့ အနောက်မြောက်ပိုင်း၊ ပလက်ဝမြို့နယ်ဧ့ အရှိမြောက်ပိုင်း နန့် မတူပီမြို့နယ်ဧ့ အရှိတာင်ပိုင်းမာတည်ဟိရေ။ ဒိုင်ရ်ဒေသစွာ အလျားမိုင် ၁၂ဝ ခန့် ရှည်လျားပြီး အနံ မိုင် ၆ဝ လှောက်ထိဟိရေ။ ဒိုင်ရ်ဒေသစွာ ပင်လယ်ရီမြင်နှာပြင် အထက် မီတာ ၈၀ဝ မှ ၃၂၀ဝ အထဲတည်ဟိပြီး တောင်ကုန်းတောင်တန်း ထူထပ်များရေ ဒေသတခုဖြစ်တေ။ လေမြို့မြစ်စွာ ဒိုင်ရ်ဒေသအထဲ မြောက်မှတောင်သို့ မှုန်းသနူးရွာအထိ စီးဝင်ကာ ထိုရွာမှတဆင့် တောင်က အနောက်မြောက်ဘက်ရို့ ဦးတည်သွား စီးဆင်းလားပြီးကေ ဒိုင်ရ်ဒေသမားနောက်ထပ် မြောက်မှတောင်သို့ စီးဆင်းကာ ဘင်္ဂလာပင်ခရာဝအော်အတွင်းကို စီးဆင်းလားရေ။ အရာထင်ရှားရေ ချောင်းကြီးဖြစ်ရေ မုန်းချောင်းစွာ ဒိုင်ရ်ဒေသအထဲ မြောက်မှ အရှိတောင်ပိုင်းထိ စီးဆင်းကာ ဧရာဝတီမြစ်အထဲစီးဝင်လားရေ။ အရာချောင်း အမြောက်အမြားနန့် စိမ့်စမ်းတိစွာ ဒိုင်နယ်အထဲ အဓိက ရီဝေကြောကြီးတိအဖြစ် တည်ဟိကတ်တေ။ ဝိတိုရိယတောင်စွာ ဒိုင်ရ်နယ်အထဲ အမြင့်ဆုံးတောင်ဖြစ်တေ။ ဝိတိုရိယကို အခြီပြုဗျာယ် တောင်တန်း ကြီးငယ်အသွယ်သွယ်စွာ ဒိုင်ရ်လူမျိုးရို့၏ ဝိသေသနယ်ပယ်လက္ခဏာအဖြစ် ထင်ရှားစွာ တည်ဟိနိန်ကတ်တေ။

===ဝိတိုရိယတောင်===
ပေ ၁၀၅၀ဝ အမြင့်ဟိ ဝိတိုရိယတောင်စွာ အရာအမွှာတောင်တန်း တခုနန့်အတူ ချင်းပြည်နယ်မာဟိ အမြင့်ဆုံးတောင်ဖြစ်တေ။ ဒေသအခေါ်အဝေါ်အရ ခေါ်နူးစုမ် (Kho Nu Msung) ဧ့ အဓိပ္ပာယ်မာ ကြီးမားရေတောင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရရေ။ ၁၉၉၄ ခုနှစ်မှစတင်ပနာ နတ်မတောင်ဟု တိုက်ရိုက်နာမည်ပြန်လို့ သဘာဝထိန်းသိမ်းရီးစခန်းထားဟိကာ ဒေသအထဲ သားငှက်တိရစ္ဆာန်တိနန့် သဘာဝသစ်တောတိကို ကာကွယ် စောင့်ယှောက်ထားရေ။ ဝိတိုရိယတောင်စွာ ချင်းတောင်တန်းတိနန့်ရခိုင်ရိုးမအထဲတည်ဟိရေ အမြင့်မားဆုံးတောင် တခုဖြစ်တေ။ ခေါ်နူးစုမ် ကာကွယ်တောဧရိယာအမာကောင်းကောင်းများရေ သားငှက်တိရစ္ဆာန်တိနန့် သစ်ခွပန်းတိစွာ အလွန်ထူးခြားကာ လိ့လာစရာကောင်းမွန်ရေ။ ဝိတိုရိယတောင်စွာ တောင်တက်သမားတိုင်း အလွယ်ကူဆုံးတက်နှိုင်ရေ တောင်တခုဖြစ်ပနာ အပျော်တမ်းတောင်တက်သမားတိအတွက် တဗျင်းကောင်းမွန်ရေ တောင်တက်ခရီးစိုင် ဖြစ်တေ။

== ရာသီဥတု ==
ဒိုင်ဒေသအထဲမြန်မာပြည်ကဲ့ပင် ဒေသသုံးခုဟိရေ။ ဖေဖဝါရီလနှောင်းပိုင်းမှ မေလကုန်ထိ နွီဥတု၊ ဂျုန်လဆန်းမှ အောက်တိုဘာလကုန်ထိ မိုးဥတုနန့် နိုဗန်ဘာလဆန်းမှ ဂျန်နဝါရီလကုန်ထိ ဖြတ်သန်းရရေ ဆောင်းဥတုရို့ဖြစ်တေ။ မိုးဥတုအလယ်ပိုင်း မာ မိုးတိစွာ။ အအီးဆုံးအချိန်မှ ဒီဇန်ဘာလနှောင်းပိုင်းနန့် ဂျန်နဝါရီလဆန်းပိုင်းရို့ဖြစ်တေ။ ဧပြီလလည် စွာဂန်ဒူးသွေ့ဆုံး၊ အပူပြင်းဆုံးကာလဖြစ်တေ။ သာမန်ပျဉ်းမျှအပူချိန်မာ သုညဒီဂရီ စင်တီဂရိတ်မှ ၂ဝ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ်အထိဟိရေ။ ဒိုင်ဒေသစွာ သမိုင်းပိုင်းဇုံအထဲ ကျရောက်ဗျာယ် ရာသီဥတု အထူး မျှတရေ။

== သစ်တောတိ ==
ဒိုင်ဒေသအထဲ ပေါက်ရောက်ရေ သစ်တောတိမာ အပူလျော့ပိုင်း သမပိုင်းသစ်တောတိဖြစ်တေ။ ရွက်ဟောင်းလှဲသစ်တောဖြစ်ရေ ရွက်လှဲသစ်တော[http://en.wikipedia.org/wiki/Deciduous] စွာ ဒိုင်ဒေသအထဲ ၄ဝ %၊ အမြဲစိမ်းတောများ ၃၅ % နန့် အရာအပူပိုင်းရွက်ပြတ်တောများပေါက်ရောက်ရေ။ ဝိတိုရိတောင်တန်းပတ်ဝန်းကျင်မာ ထင်းရှုးတောတိနန့် အအီးပိုင်းသစ်များ ပေါက်ရောက်ရှင်သန်ကတ်တေ။ ကျွန်း၊ ကန်းကျင်၊ အင်၊ ကုလားမသွီး၊ ပိတောက် ပင်တိလေ့ ဒေသအထဲပေါက်ရောက်ရေ။

== သဘာဝအရင်းအမြစ်များ ==
ဒိုင်ဒေသ ဧ့ အကြီးမားဆုံး သဘာဝ အရင်းအမြစ်မာ သန့်စင်ရေ လေ နန့် သတ္တုဓာတ်ပါဝင်ရေ ရေဝေကြောကြီးများ (mineral water)[http://en.wikipedia.org/wiki/Mineral_water] ဖြစ်တေ။ ယင်းအပြင်ဒိုင်ဒေသစွာ သားငှက်တိရစ္ဆာန်တိနန့် အပင်ပန်းမာန်များ ပေါတိကြွယ်ဝရေ ဌာနေဇာတိဖြစ်တေ။ ဒေသအထဲ လောက်ငှရေ သစ်ဝါးများဟိနိုင်ရုံရာမက အရာမြို့နယ်တိကို တင်ပို့နှိုင်ရေ သစ်တောတိဟိပါယင့်။ သစ်တောကြီးများအထဲ ဆီးဘက်ဝင် အပင်မြောက်မြားစွာ နန့်အတူ စားသုံးနှိုင်ရေ သီးနှံအရွက်တိလေ့ပေါက်ရောက်ရေ။ သားငှက်တိရစ္ဆာန်တိက ဒေသအတွက်လိုအပ်ရေ အဟာရဓာတ်တိကို ပီးစွမ်းနှိုင်ရုံရာမက ဒေသဂုဏ်ကိုပါမြှင့်တင်ပီးရေ။

== သဘာဝပေါက်ပင်များ နန့်စိုက်ပျိုးပင်များ ==
# ထင်းရှုး
# သစ်အယ်
# ပိတောက်
# အင်
# ကန်းကျင်
# ကုလားမသွီး
# လက်ပံ
# လဲပင်
# ချယ်ရီ
# တောင်ဇလပ်
# သရက်
# ပိန္နဲ
# လိမ္မော်
# ရှောက်
# သံပရာ
# ကျွဲကော
# မန်ကျီး
# မာလကာ
# ကြိမ်
# ဝါး

== သစ်ခွပန်းပင်များ ==
# စက္ကူပန်း Dendrobium Crystallinum
# ချင်းသစ်ခွနီ Renanthera imschootiana
# ဒိုင်လေဒီရှုး Paphiopedilum villosum 
# တပင်လုံးရွှီ
# အာမဲလက်တံတို
# အာမဲလက်တံရှည်
# မိုးလုံးပြာ
# မိုးလုံးမှိုင်း
# ရွက်လှ သဇင်&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Dai_People],[http://daifamilylive.blogspot.com/2008/07/sketch-history-of-dai-people.html]&lt;/ref&gt;
== ကျောက်ပျိုင်ချီပွဲတော် ==
ကျောက်ပျိုင်ချီပွဲတော် (သို့မဟုတ်) လုံးယူပွဲတော်မာ ဒိုင်ရ်ချင်းလူမျိုးများအကြား အထင်ရှားဆုံးရိုးရာပွဲတော်တမျိုးဖြစ်တေ။ ဒိုင်ရ်လူမျိုးရို့စွာ ကိုယ်ရို့ဧ့ ဂုဏ်သိက္ခါအတွက်ကေလည်းကောင်း၊ မျိုးနွယ်စုဧ့ ဂုဏ်ကိုဖော်ဆောင်ဖို့အတွက်ကေလည်းကောင်း ကျောက်ပျိုင်ချီပွဲတော်ကို ပြုလုပ်ကျင်းပလေ့ဟိကတ်တေ။ နွီဦးရာသီဖြစ်ရေ ဧပြီလမာ အများအားဖြင့် ကျင်းပကတ်တေ။ ယင်းကျောက်ပျိုင်ချီတိမာ အနောက်တိုင်း အင်္ဂလန်နိုင်ငံမာ တည်ဟိရေ stone henge ဟုခေါ်ဆိုရေ ကျောက်ပျိုင်ချီတိကဲ့သို့ဖြစ်တေ။ ယကေလေ့ ဒိုင်ရ်ချင်းလူမျိုးရို့၏ ကျောက်ပျိုင်မာ အရွယ်အစားအားဖြင့် အနောက်တိုင်းဒေသမှကျောက်ပျိုင်ကြီးတိလောက် မဟိပါ။ အရာချိုးချင်းလူမျိုးတိစွာလည်း ဒိုင်ရ်လူမျိုးတိကဲ့သို့ကျောက်ပျိုင်ချီပွဲများ ပြုလုပ်ကျင်းပကတ်တေ။ 

ဒိုင်ရ်လူမျိုးရို့၏ ကျောက်ပျိုင်ချီပွဲတော်ကို အောက်ပါအတိုင်းပြုလုပ်ကျင်းပကတ်တေ။

# ဆာယမ်ဖာ ခေါ် အကြိုပြင်ဆင်နိ
# ချိန်းစုံ ခေါ် ရပ်ဝီးဧည့်ရောက်နီ့
# လုံးကော့ ခေါ် ကျောက်ပျိုင်ချီရေနိ
# လုံးဆောင် ခေါ် ကျောက်ပျိုင်တင်ရေနိ
# လုံးကာ ခေါ် ကျောက်ပျိုင်ပေါ်တက်ရေနိ
# ပိုးပြင် ခေါ် ဧည့်ပြန်လားရေနိရို့ဖြစ်တေ။

ကျောက်ပျိုင်ချီရာမာ ကျောက်ပျိုင်တိနန့်တတူ ဆယ်ပေါင်ခေါ် အထိန်းအမှတ် သစ်သားတိုင်တိကို ကိုယ့်သတ်ရေနွားနောက်ကောက်ရေ အတိုင်းစိုက်ထူကတ်တေ။ မှတ်သားစရာအချက်မာ ကျောက်ပျိုင်များအောက်မာ အရိုးတိုက်တိကို မြှပ်နှံထားခြင်းနန့် ကျောက်ပျိုင်တိစွာ အနားယူအပန်းဖြီထိုင်စရာ ခုံတိအဖြစ်အသုံးပြုကတ်ခြင်းရို့ ဖြစ်တေ။ အချုပ်အနိန်နန့် ဆိုရကေ ကျောက်ပျိုင်ချီပွဲတော်မာ မျိုးရိုးဂုဏ်သိက္ခါမြှင့်တင်ခြင်းအဆင်ပြေပိုင့် သဒ္ဓါသထာလို့ အလှုပီးအပ်ခြင်း သဘောလည်းဆောင်ပါရေ။ ထိုပွဲနိမာ ကျောက်ပျိုင်ချီရေ မိသားစုနန့်အတူ ဆွီမျိုးညီရကိုမောင်နှများ၊ မိတ်ဆွီသူငယ်ချင်းတိနန့် ရပ်ဝီး၊ ရပ်နီးအာဂန္တုတိအားလုံး တတူတကွ ပျော်ရွှင်ရန် ကျင်းပရေ ချစ်ဖို့ကောင်းရေ ရိုးရာဓလိတခု ဖြစ်တေ။

== ကျမ်းကိုး ==
&lt;references/&gt;
၁။ ဒိုင်သက်ဆော - ဒိုင် (သို့) ဒိုင်ရ် ချင်းလူမျိုးများအကြောင်း

၂။ ဒေါမီနစ်သက်ဆော - ဒိုင်နယ်မာပေါက်ရေ အပင်များ [http://daifamilylive.blogspot.com/2010/06/tree-cultivated-in-dai-land.html]

၃။ ဒိုင်ရ်ဆောမနား - ဒိုင်ရ်ချင်းရိုးရာ ကျောက်ပျိုင်ချီပွဲတော်


{{မြန်မာပြည်ဟိ လူမျိုးတိ}}

[[Category:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးတိ]][[Category:ချင်းလူမျိုးစုတိ]]
[[Category:ရခိုင်နန့် အခြားလူမျိုးတိ]]</text>
      <sha1>8y6p1v5sjd0clye9gs7mr3a0k4ad97o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တရားထိုင်ခြင်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6195</id>
    <revision>
      <id>21914</id>
      <timestamp>2026-10-14T14:33:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retkhaberi</username>
        <id>224</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;{{cleanup}} [[File:Abbot of Watkungtaphao in Phu Soidao Waterfall.jpg|thumb|တရားရှုမှတ်နီရေ ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်းတပါး]] '''တရားထိုင်ခြင်း'''သည် အရာအားနုန်းကို ထိန်းချုပ်လေ့ကျင့်မှု တရပ်ဖြစ်ပြီးကေ ရှုမှတ်ခြင်းနန့် လေ့ကျင့်သူစွာ...&quot;</comment>
      <origin>21914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44002" sha1="g9zyyrhzlk0voff8pn9iwxytko1me58" xml:space="preserve">{{cleanup}}
[[File:Abbot of Watkungtaphao in Phu Soidao Waterfall.jpg|thumb|တရားရှုမှတ်နီရေ ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်းတပါး]]
'''တရားထိုင်ခြင်း'''သည် အရာအားနုန်းကို ထိန်းချုပ်လေ့ကျင့်မှု တရပ်ဖြစ်ပြီးကေ ရှုမှတ်ခြင်းနန့် လေ့ကျင့်သူစွာ “သိစိတ်ပျံ့ရွင့်စိတ်”ကို ကျော်လွန်ပြီး စိတ်အနားပီးခြင်း တနည်း သိမှတ်နေခြင်း၏ အနက်သျှိုင်းဆုံးသော အဆင့်သို့ ရောက်ဟိရန် ကြိုးပမ်းအားထုတ်ခြင်းဖြစ်တေ။ တရားထိုင်ခြင်းစွာ ဘာသာအများစု၏ တစိတ်တပိုင်းဖြစ်ပြီးကေ ရှီးခေတ်ကတည်းမှပင် ကျင့်ကြံအားထုတ်ခကတ်တေ။ မဟာသက္ကရာဇ် ၆၈ ခုနှစ်၊ ဘီစီ ၆၂၃ မာ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရား မွီးဖွားတော်မူခရေ။ ကမ္ဘာထက်မာဗုဒ္ဓဘာသာ သည် (ခရစ်တော်မပေါ်မီ ဘီစီ(၅၈၈) ) လွန်ခရေနှစ်ပေါင်း၂၆၀ဝ ကျော် မဟာသက္ကရာဇ်(၁၀၃)ခု ကဆုန်လပြည့် ဗဒူးနိမာ စတင်  ပွင့်ထွန်း ပေါ်ပေါက်ခရေ။ မဟာသက္ကရာဇ် (၁၀၃)ခု ဝါဦးသတင်း စနီနိ ဘီစီ(၅၈၈)မာ ဓမ္မရတနာ စတင်ခရေ။ မဟာသက္ကရာဇ် (၁၀၃)ခု ဝါဦးသတင်းကျော် ၂ ရက် တနင်းလာနိ ဘီစီ (၅၈၈)  မာ သံဃာရတနာ စတင်ပေါ်ပေါက်ခရေ။ ဂေါတမဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားသည် ကမ္ဘာထက်မာ [[ဝိပဿနာ]] နန့်  [[ဝိပဿနာကျင့်စဉ်]] ကိုဘီစီ (၅၈၈)  လွန်ခရေ နှစ်ပေါင်း၂၆၀ဝ-ကျော်မာပထမဆုံးသော စတင်တွိဟိကျင့်ကြံအားထုတ် ခ သူဖြစ်တေ။
ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားရေ ဘုရားအဖြစ်နန့်  (၄၅)နှစ်နိန်ပြီးကေ မဟာသက္ကရာဇ် ၁၄၈ ခု ကဆုန်လပြည့် အင်္ဂါနိ ဘီစီ ၅၄၃ မာ ပရိနိဗ္ဗာန် စံလွန်တော်မူရေ။&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.knowledgerush.com/kr/jsp/db/viewuser.jsp?userId=21915&amp;penname=Doctrine+of+Lord+Buddha |accessdate=23 June 2012 |archivedate=17 October 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121017185012/http://www.knowledgerush.com/kr/jsp/db/viewuser.jsp?userId=21915&amp;penname=Doctrine+of+Lord+Buddha }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.unz.org/Pub/SingletonEsther-1908v01-00124&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://dhammamedicine.net/2010/12/01/supreme-buddh/ |accessdate=2 March 2013 |archivedate=20 November 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111120031846/http://dhammamedicine.net/2010/12/01/supreme-buddh/ }}&lt;/ref&gt;ဗုဒ္ဓအဖြစ်  (ဘီစီ ၅၈၈ - ဘီစီ ၅၄၃ ) ၄၅ နှစ်အထဲ တာဝန်ကြီး ၂ ရပ်ကို တစ်နိကေ ၂၂ နာရီ မိနစ် ၂၀ ခန့်မျှ နေမအား ညမနား လူသား, သတ္တဝါရို့၏ ကောင်းကျိုးကို မျှော်စပ်လို့ ထမ်းဆောင်တော်မူခရေ။

(၁) ဓမ္မကို ဟောပြောခြင်း၊ ဖြေဆိုခြင်း

(၂) သံဃာ့အဖွဲ့အစည်းကို ထူထောင်ခြင်းရို့ ဖြစ်တေ။

ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရား ဟောပြရေဓမ္မအတိုင်း လက်တွိလိုက်နာ ကျင့်သုံးသူတိကို ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်လို့ခေါ်ဆိုရေ။ '''ဗုဒ္ဓဘာသာ'''စွာ လူဦးရွီ သန်းပေါင်း ၁၉၀၀  လှောက်အထိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်သော[[ဘာသာတရား]]နန့်အယူဝါဒဖြစ်တေ။  တရုတ်ပြည် သည် [[မဟာယာန]] နန့် [[ဇင်ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဗုဒ္ဓဘာသာလူဦးရွီ အများဆုံး နိုင်ငံလည်းဖြစ်တေ။ တရုတ်ပြည်မာ လူဦးရွီ သန်းပေါင်း ၁၂ ၀၀ လှောက်အထိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်ရေ။&lt;ref&gt;[http://www.foreignercn.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=2929:buddhism-in-china&amp;catid=1:history-and-culture&amp;Itemid=114 Buddhism in China&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt; ယင်းအတွက်နန့်ဗုဒ္ဓဘာသာသည်  ကိုးကွယ်ယုံကြည်သူ လူဦးရွီအားဖြင့် ဒုတိယအများဆုံး ကမ္ဘာ့ဘာသာနန့် အကြီးထွား အပြင်းဆုံးသော ဘာသာတခုလည်း ဖြစ်လှာခ ရေ။ ဗုဒ္ဓဘာသာမာ [[မဟာယာန]] နန့် [[ထေရဝါဒ]]ဆိုပနာ အဓိကဂိုဏ်းကြီးနှစ်ဂိုဏ်းဟိရေ။ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် တဦး ဖြစ်ဖို့အတွက် ကျယ်ပြန့်သော ဥပဒေများ မဟိပါ။ ဘုရားကို ကိုးကွယ်ရာဆိုပနာ ဆည်းကပ်ခြင်း, တရားကို ကိုးကွယ်ရာဆိုပနာ ဆည်းကပ်ခြင်း, သံဃာကို ကိုးကွယ်ရာဆိုပနာ ဆည်းကပ်ခြင်း ဆိုရေ သရဏဂုံ သုံးပါးကို လက်ခံလိုက်ကေ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် အဖြစ်ရောက်ဟိရေ။ ဘာသာရီးဓလိ့ထုံးတမ်းရို့၏အပြင်ဖက်မာ ကျင့်ကြံခကတ်တေ။ ကွဲပြားခြားနားရေ တရားထိုင်ခြင်း၏ နည်းလမ်းစည်းကမ်းတိစွာ စိတ်အောင်မြင်ရေးပန်းတိုင် တိ၏ ကျယ်ပြန့်မှုကို ဝန်းရံထားဗျာယ်ဟိရေ။ သိစိတ်၊ သနားစာနာစိတ်နန့် မေတ္စွာရို့၏ အမြင့်ဆုံးအဆင့် ရဟိအောင်မြင်ခြင်းကသည် အဝီးကိုသိမြင်ခြင်း၊ ဖန်တီးနိုင်မှု တနည်း ကိုယ်တိုင်သိဟိခြင်း တနည်း စိတ်၏ ရိုးယှင်းစွာ ပိုပြီးကေတိုင်းမှုနန့် အီးချမ်းမှုနယ်ပယ်အထိသို့ ဖြစ်တေ။

== ဗုဒ္ဓဘာသာတရားထိုင်ခြင်း ==
[[File:With sangar.jpg|thumb|400px|alt=Monks' Meditation|တရားရှုမှတ်နကြေသော ရဟန်းသံဃာတော်များ]]
ဗုဒ္ဓဘာသာ တရားထိုင်ခြင်းစွာ အကြောင်းနှစ်ရပ်နန့် အခြီခံကျစွာဆက်စပ်ပတ်သက်ရေ။ ယင်းရို့မာ စိတ်ကိုပြောင်းလဲခြင်းနန့် ဟိလာရေစိတ်ကိုအသုံးချပြီး ကိုယ့်ကိုယ်ကိုနန့် တခြားသောထူးခြားဖြစ်ရပ်ကို ရှာဖွီကြည့်ရှုခြင်းဖြစ်တေ။ သမိုင်းဟိပြီးးဖြစ်ရေ ဗုဒ္ဓကိုယ်တော် သိဒ္ဓတ္ထဂေါတမ ပင်လျှင် ဗောဓိပင်အောက်မာ ဘီစီ (၅၈၈) မာတရားရှုမှတ်နေစဉ် ဉာဏ်အလင်းရဟိလားခီရေ။ ဗုဒ္ဓဘာသာသမိုင်းပုံပြင်မာဗုဒ္ဓဘုရား နှစ်ဆယ့်သျှစ်ဆူ ဟိပြီးးအားလုံးသော ဗုဒ္ဓဘုရားတိစွာတရားထိုင်ခြင်းကို ကျင့်သုံးခခြင်းနန့် စိတ်အစိုင် တိုးတက်မှုတိရဟိအောင် ဆောင်ရွက်ခကတ်တေ။ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒ၏ပုံစံများ အများစုသည် [[ကမ္မဋ္ဌာန်း]] တရားထိုင်ခြင်း သမထအလုပ်ရေ စိတ်နန့် ဆိုင်သဖြင့် ကိုယ့်စိတ်ဓာတ်၏ ဖြူစင်မှု တိုးပွားလာယောင် အားထုတ်ရရေ အလုပ်မျိုးဟု ဆိုလိုရေ။ သမထ ဟူသည် အာရုံခြောက်ပါးမာ ရွင့်ပါးချောက်ချားလို့ နိန်ရေစိတ်ကို တခုတည်းသော အာရုံမာ သမ္မာသတိ(Right mindfulness)  စွဲမြဲစွာ သက်ဝင် စီပနာ စူးစူးစိုက်စိုက် သမ္မာသမာဓိ(Right Concentration) တည်တည်တံ့တံ့ ရှုခြင်းသဘောဖြစ်တေ။ တရားရှုမှတ်ကျင့် ကြံအားထုတ်ခြင်း နှစ်မျိုးဖြစ်ကတ်သော [[သမထ]] နန့် [[ဝိပဿနာ]] ရို့အကြားမာ ထင်ရှားရေ။ 
နှစ်မျိုးစလုံးသည်ဉာဏ်အလင်းရဟိဖို့အတွက်လိုအပ်ရေ။ သမထမာအမှတ်တခုတည်းအာရုံစိုက်ကြည့်ခြင်း စိတ်တိုင်းမှုစွမ်းရည်ကိုတိုးတက်ဖြစ်ထွန်းအောင်လေ့ကျင့်အားထုတ်ခြင်းဖြစ်ပြီးကေ၊ ဝိပဿနာရေပကတိသဘာဝအမှန်တိကိုရှုမြင်ခြင်းအားဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းနန့် ပညာရို့ တိုးတက် ဖွံ့ဖြိုး လာစီရန်ဖြစ်တေ။ တရားရှုမှတ်ကျင့်ကြံခြင်းနှစ်မျိုးအကြား ကွာခြားမှုနှိုင်းနိူင်းချက်သည် အမြဲတမ်းပြတ်သား ပေါ်လွင်မှုမဟိပါ။ ကွာခြားမှုသည် အာနာပါနသတိ ပိုင်ယှောင် ကျင့်ကြံမှုတိ လိလာလိုက်စား ရေအခါမှထင်ရှားစွာတွိမြင်ရရေ။ [[အာနာပါန]] သည် သမထကျင့်စဉ်၏အစ တာထွက်ဟု ပြောနှိုင်ရေ်လည်း အဆင့်အမျိုး မျိုးကိုဖြတ်သန်းလားပြီးကေ နောက်ဆုံးမှာ ဝိပဿနာကျင့်စဉ်သို့ ရောက်ဟိအဆုံးသတ်လားရေ။


== ထေရဝါဒဗုဒ္ဓအယူဝါဒ ==
[[ထေရဝါဒ]]ဗုဒ္ဓအယူဝါဒသည်တရားထိုင်ခြင်းနန့်တွေးခေါ်ဆင်ခြင်မှုကိုတိုးတက်ယောင်အာရုံစိုက်ခြင်းဖြစ်တေ။  [[အာနာပါန]]ကျင့်စဉ်သည် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]ဟိ အလွန်ရှီးကျသော တရားကျင့်စဉ်တခုဖြစ်တေ။ အချိန်အကြာကြီးက လူပေါင်းများစွာရို့ပါးက ကွယ်ပျောက်ခရေ။ ဂေါတမဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားသည် ကမ္ဘာထက်မာ [[ဝိပဿနာ]]  ကျင့်စဉ်ကိုဘီစီ (၅၈၈)  လွန်ခရေ နှစ်ပေါင်း၂၆၀ဝ-ကျော်မာပထမဆုံးသော စတင်တွိဟိကျင့်ကြံအားထုတ် ခ သူဖြစ်တေ။ [[ဝိပဿနာ]]ဆိုစွာမာ အဟိကိုအဟိအတိုင်း မှန်ကန်လို့သိမြင်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရဟိရေ။ ကိုယ့်ခန္ဓာကိုယ်ကို မိမိရှုမှတ်ခြင်းနန့် ကိုယ့် မတင့်ရေသော စိတ်တို့ကို ဖြူစင်စီရေ ကျင့်စဉ်ဖြစ်တေ။ ပြန့်ရွင့်နီသောစိတ်ကို စုစည်းနှိုင်ဖို့အတွက် ပုံမှန်အတိုင်း အသက်ရှုမှုကို အာရုံစူးစိုက်ပြီး စတင်ရှုမှတ်လေ့ကျင့်မှု ပြုလုပ်ကတ်ရရေ။ စိတ်သည် တည်ကြည်စူးရှမှုဟိပြီးး ခန္ဓာကိုယ်ကို အာရုံစူးစိုက်ပနာ ရှုမှတ်ခြင်းနန့် ရုပ်စွာလေ့ကောင်း၊ စိတ်စွာလေ့ကောင်း၊ ခဏမစဲ မရပ်မနား ပြောင်းလဲနီကတ်သောတရား၊ စကြာဝဋ္ဌာတခုလုံး၏ သဘာဝဓမ္မ အမှန်တရားကို တွိဟိလာရေအခါ မမြဲခြင်းသဘာဝ ([[အနိစ္စ]])၊ ဆင်းရဲခြင်း([[ဒုက္ခ]])နန့် အစိုးမရရေ([[အနတ္တ]]) သဘောသဘာဝ အမှန်ရို့ကို သိဟိကတ်တေ။ ဧချင့်ပိုင် အမှန်တရား ဓမ္မလက္ခဏာကို ကိုယ်တိုင်ကိုကြ တိုက်ရိုက်သိလာရေအခါ စိတ်အတွင်းမာ မတင့်ရေ ချီးကြယ်မှုတိမှ လွတ်မြောက်လို့ စိတ်ကို ဖြူစင်မှု ဖြစ်စီသော တရားကျင့်စဉ်ဖြစ်တေ။

ဝိပဿနာကျင့်စဉ်၏ ရည်မှန်းချက်သည် စိတ်၏ အထွဋ်အထိပ်သို့ရောက်ယား၊ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲဒုက္ခအပေါင်းမှ လွတ်မြောက်ခြင်း၊ ပညာ-ဉာဏ်စဉ်အဆုံးတိုင် ပေါက်ရောက်စီရန် ဖြစ်လီရေ။ ကြိုးစားပြီး ဆက်ပနာကျင့်ကြံအားထုတ်ပါကေ အားထုတ်သူ၏ နိစိုင်ဆင်းရဲ ပင်ပန်းမှုတိမှ သက်သာစီရား အယင်အကျင့်ဟောင်းပုံစံတိ၏ ဖရိုးဖရာသော တုံ့ပြန်မှုတိရို့နန့် နှစ်သက်သာယာဖွယ်၊ မကြိုက်သာယာဖွယ် ကိစ္စများ ကြုံရသောအခါ စိတ်ထဲမာ ထုံးဖွဲ့ချိုင်နှောင်မှု၊ ဆင်းရဲမှု အစိုင်အခဲများစွာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းရို့မှ ဖြေလျော့ပြီးကေ ချမ်းရာမှုများ ဖြစ်လှာပါလိမ့်မေ။ ဝိပဿနာကျင့်စဉ်သည် ဗုဒ္ဓမြတ်စွာက သင်ကြားပီးခရေ မှန်ကေလေ့၊ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ အတွက်ရာ မဟုတ်ဘဲ လူအားနုန်းနန့် သက်ဆိုင်ရေကျင့်စဉ် ဖြစ်တေ။ စကြာဝဋ္ဌာဟိ အားလုံးသောလူရို့အတွက် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်စီရေ နည်းလမ်းသာဖြစ်တေ။

ထေရဝါဒဗုဒ္ဓအယူဝါဒသည်နိဗ္ဗာန်ရောက်ကြောင်းမဂ္ဂင်သျှစ်ပါး၏တစိတ်တပိုင်းဖြစ်ရေသတိတရား(နမူနာသတိပဌာနသုတ်မာကြည့်ပါ)နန့်အာရုံစူးစိုက်မှု(သမာဓိကမ္မဌာနသုတ်မာကြည့်ပါ)ရို့၏ရှုမှတ်ခြင်းဖွံ့ဖြိုးလှာမှုကိုဦးစားပီးဆောင်ရွက်ရေ။ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓအယူဝါဒသည်မူရင်းကျင့်စဉ်ဖြစ်ပြီးကေ လူတစ်ဦးချင်းစီသည်မတူကွဲဟြးနီရေ အတွက်ကြောင့်နိဗ္ဗာန်ကိုလားရာမာ ကိုယ့်နည်းကိုယ့်ဟန်သုံးထားရေ။
လုပ်ရိုးလုပ်စဉ်ထင်ပေါ်နီရေ တရားထိုင်ခြင်းအကြောင်းအရာများမာ ရှုဟိုက်ခြင်း (အာနာပါန)နန့်ချစ်ခင်ကြင်နာခြင်း(မေတ္တာ)ရို့ပါဝင်ရေ။ ဝိပဿနာပုံစံတရားထိုင်ခြင်းမာသတိသည်အစမာ
ဝင်လေနန့်ထွက်လီအပေါ်ထားဟိပြီးးယပြီးနောက်(အသက်ရှုခြင်းကိုတနားတရပ်ဆိုင်းထားချိန်၊စိတ်နန့်နှလုံးဟိနီသေး)ရိုးရိုးအမှတ်သင်္ကေတ(ဆီမီးတိုင်မီးတောက်)အပေါ်ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်းအပေါ်(လက်မတနည်းနှာသီးဖျား)တနည်းစိတ်အယူအဆအပေါ် (ဇာခံစားမှုအနှောင့်အယှက် တနည်းဉာဏ်ပါရေအနှောင့်အယှက်တိအပေါ် အမှတ်မထားခြင်းကို ပံ့ပိုးပီးရေ) ထားဟိရေ။
၂၀ ရာစုနှစ်မာ အထူးဩဇာညောင်းရေ ဗုဒ္ဓဘာသာတရားထိုင်ခြင်းကျောင်း တခုမာ ထိုင်းသစ် တော ဓလိ့ထုံးတမ်း ကျောင်းဖြစ်တေ။ ကျောင်းမာ အဂျန်ထတေး၊ အဂျန်မဟာဘူ နန့်အဂျန်ချာရို့ကဲ့သို့အထင်ကရတရားရှုမှတ်သူတိပါဝင်ရေ။ ဂျပန်မာမဟာယာနကျောင်းတိဖြစ်ရေတီအင်တိုင်းမာအာရုံစူးစိုက်မှုကိုမြှင့်တင်
ဖွဲ့စည်းထားရေစည်းကမ်းမှတဆင့်ပြုစုပျိုးထောင်ကတ်တေ။
အထူးအနိန်နန့် တရုတ် ချန်၊ ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်း မာ (ယင်းမှဂျပန် လူမျိုးရို့၏ ဇန် နန့် ကိုးရီးယား လူမျိုးရို့၏ဆီအွန်ကျောင်းတိအဖြစ်ခွဲထွက်လားကတ်တေ)။ ဆိုချိန်နန့်ကိုအန်တရားရှုမှတ်ကျင့်စဉ်တိစွာ တရားအားထုတ်သူကို ပကတိသဘာဝအမှန်တိနန့် တိုက်ရိုက်တွိကြုံ ရန်ခွင့်ပြုထားရေ။ (ထိုကျောင်းတိ၏နာမည်များတစ်ခုကျသည် သင်္ကရိုက် - ဓယာန မှလာယား “တရားထိုင်ခြင်း” ဟု ယင်းရို့၏ ဘာသာစကားအသီးသီးသို့ပြန်ဆိုထားကတ်တေ)။ လီးနက်ရေ ရှင်ကုန်း ဂိုဏ်းသည် တိဗက်ဗုဒ္ဓဘာသာနန့်များစွာသောအကြောင်းအရာတိကို မျှဝီယူထားကတ်တေ။ 
ဂျပန် ဟိုက်ကူ ကဗျာဆရာဘဟိုးသည် ကဗျာကိုတရားထိုင်ခြင်းလုပ်ငန်းစဉ်တခုအဖြစ်မြင်ပြီးကမ္ဘာကြီး၏ဖြစ်ပျက်နီမှုများမာ ထာဝရမညှိုးနွမ်းသောမပြီးဆုံးနှိုင်ရေအမြင်တိကို အနုပညာဖြင့်အကျိုင်းချုပ်ဖော်ပြခြင်းနန့် သက်ဆိုင် ရေလို့ မြင်ထားရေ။ ကျွနု်ပ်ရို့သည် ဒေ ကျင့်ဝတ်ရည်ရွယ်ချက်ရေ ခံစားမှုကို သူရီးသားခရေ သူ၏ ဂန္ဓဝင်မြောက်လက်ရာ မြောက်စူးစူးသို့ လမ်းကျဉ်းချေတိ ၏ အစပိုင်းမာ ရဟိခရေ။ ကင်တာဘာရိပုံပြင်များ မာ ချောဆာ ရီးသားတင်ပြထားရေထက် ပိုပြီးကေ တကိုယ်တည်းနန့်အမှန်အကန်ပိုပြီးကေလလီးပပစ် ရှုမြင်သော ခံစားမှုခရီးမာဂျပန်ကဗျာဆရာဘဟိုးသည် သီခြင်းတရားအပေါ်ထင်ဟပ်ပြမှုကိုသူမြောက်အရပ်သို့ နတ်စင်တခုမှတခုခရီးလားခြင်းအကြောင်း ဖွဲ့ဆိုထားရေကဗျာနန့်စာနုရောနီရေအထဲ
မာ တွိရရေ။

== တိဗက်ဗုဒ္ဓဘာသာ ==
{{main|တိဗက်ဗုဒ္ဓဘာသာ}}(ဝိဇ္ဇာယာန)သည်တန်တြာကိုသူ၏အထက်မှကျင့်ကြံအားထုတ်သူတိအတွက်ဗွေယူဟိရေ။ဒေအကြောင်းကြောင့်နာမည်ကိုတန်တြာယာနဗုဒ္ဓဘာသာဟုပြောင်းလဲခေါ်ဆိုရေ။ ဘုန်းတော်ကြီးအများစုသည်သတ်မှတ်ပုံစံအတိုင်း “တရားထိုင်ခြင်း”မဟိဘဲယင်းရို့၏တနိတာပြီးဆုံးလားရေ။
သူရို့စွာဂါထာမန္ဒရားများရွတ်ခြင်းတနည်းအုတ်ပြတ်မာပါဝင်ဝတ်ပြုဆုတောင်းခြင်းရို့ကိုပိုပြီးကေနှစ်သက်ကတ်တေ။ဒေဓလိ့ထုံးတမ်းမာတရားထိုင်ခြင်း၏
ရည်ရွယ်ချက်သည်စိတ်၏အာကာနန့်တူရေသဘာဝကိုနိုးထစီရားတရားအားထုတ်သူတိကိုစိတ်၏သဘာဝအမှန်သို့တွိဆုံပီးလိုက်ရေ။ စိတ်၏သဘာဝအမှန်သည်မပြောင်းလဲသောဖြူစင်ရေသတိဖြစ်တေ။ ယင်းသည်ဘဝတခုလုံးနန့် သီခြင်းတရားအောက်မာဟိရေ။)

ကေဗန်း (၁၉၇၅ စာမျက်နှာ ၁၆၄)၊ ယင်းဧ့တိုးချဲ့ထားရေသဟဇာ ဆွေးနွေးချက်မာ ဆွေးနွေးထားရေအထဲသဏ္ဌာန် ဆတ်ဒန နန့်ပြင်ပရို့ဆက်စပ်နီမှု၏ မန္ဓလ နန့်ပတ်သက်နီမှုကို ဆွေးနွေးထားရေမာ “ပြင်ပဘာသာရီးကိုးကွယ်မှုပုံစံနန့် အထဲသဏ္ဌာန်ရို့စွာ မခွဲခြားနှိုင်ရေ တလုံးတခဲတည်းပုံကိုဖြစ်စီပြီး ဒေပေါင်းစည်းမှုသည် မန္ဓလ၏ ထင်ရှားမှုဖော်ပြချက်အများဆုံး ပုံစံအသွင်အဖြစ် တွိဟိရေ။ မန္ဓလသည် မြင့်မြတ်သော ဝန်းရံထားမှုတခုဖြစ်ပြီးကေ ယင်းမာ ဗဟိုချက်တူညီကတ်တေ လေးထောင့်တိနန့် အဝိုင်းတိကို မြီပြင်မာ ချရီးထားရေပုံများပါဟိရေ။ ထိုဗဟိုချက်တူလေးဒေါင့်တိနန့် အဝိုင်းတိစွာ ဖောက်ထွင်းပနာမရရေ မျက်နှာပြင် တခုဖြစ်ပြီးကေ ယင်းကို ဗုဒ္ဓအဖြစ်သို့ ရည်ရွယ်ချက်ကြီးမားသူစွာ (သူရို့) ကိုယ်တိုင်ဆောက်တည်ရန် ဆန္ဒဟိရေ။ တန်တြာ၏ဘာသာရီးပုံစံကိုဖော်ထုတ်ခြင်းစွာ မန္ဓလကိုမူတည်ပြီးမန္ဓလရုပ်ပစ္စည်းကိုသုံးလို့မရရေနီရာတွင်တတ်ကျွမ်းသူတဦးသည်ဆက်လက်ပြီးကေစိတ်အားဖြင့်(သူရို့၏)
တရားထိုင်ခြင်းလမ်းကြောင်း မာ တည်ဆောက်လားရေ။” (မှတ်ချက်၊ လိင်ခွဲခြားမှုစကားကို ကွင်းကြီးခတ်ထားရေနီရာတွင် ပြင်ဆင်ထားရေ။ ပထမ နမူနာ “သူ့”ကိုသုံးပြီးကေ ဒုတိယနမူနာ “သူ၏” ဟု သုံးရေ။)
[[File:Buddha.jpg|thumb|150px|ပကတိတိုင်းအီးချမ်းခြင်း - ဉာဏ်ဝင်စားနီရေဗုဒ္ဓ။]]

== တရားရှုမှတ်သင်ကြားခြင်း ==
တရားရှုမှတ်သင်ကြားခြင်း၏ ဆုလာဒ်သည် ဒေဘဝမာ သင့်ကိုယ်သင်ပီးနှိုင်ရေ အကြီးမားဆုံးသော ဆုလာဒ်ဖြစ်တေ။ တရားထိုင်ခြင်းစွာ သင်၏သဘာဝအမှန်တရားတိကို ရှာဖွီရန်ခရီးကို တာဝန်ယူ အာမခံထား နှိုင်ရေ တခုတည်းသော အကြောင်းတရားဖြစ်တေ။ ယင်းပိုင်လုပ်ခြင်းအားဖြင့် ကောင်းရေ ရှင်သန်ခြင်းနန့် ကောင်း သောသီဆုံးခြင်းကို လိုလားသောသင်၏တိုင်းမှုနန့် ယုံကြည်မှုရို့ကိုတွိမြင်လာမည်။ တရားထိုင်ခြင်းစွာ ဉာဏ်အလင်းရဟိစီရေ လမ်းဖြစ်တေ။ ဆိုဂျယ်ရင်ပို့ချ် (Sogyal Rinpoche) တိဗက်လူမျိုးရို့၏ သီခြင်းနန့် ရှင်ခြင်း စာအုပ်ဗုဒ္ဓဘာသာဓလိ့ထုံးတမ်းများ အားလုံးနီးပါးသိမှတ်ထားရေမာ ဉာဏ်အလင်းရဟိရီးလမ်းမာ လေ့ကျင့်မှုသုံး မျိုးသည် လိုအပ်ချက်အရ ပါဟိနီရေ။

== ကမ္ဘာ့ဒီမိုကရေစီ ပထမအစ၊ ဗုဒ္ဓ မြတ်စွာဘုရားက==
ဗုဒ္ဓ မြတ်စွာဘုရား ၏ တရားတော်တိစွာ လွန်ခရေ နှစ်ပေါင်း ၂၆၀၀ ကပင် လွတ်လပ်စွာ ပြောဆို ဝေဖန်ဆန်းစစ်ခွင့် ဟိရေကြောင့် ''ကမ္ဘာ့ဒီမိုကရေစီ ပထမအစ၊ ဗုဒ္ဓ မြတ်စွာဘုရား က''' ဟု ဆိုအပ်လှလီရေ။  ဒီမိုကရေစီ၏အစ၊ ပထမ ဟု ယင်းခါကအတိက သက်မှတ်ထားရေ ဂရိ နိုင်ငံ မာ ဒီမိုကရေစီ မပေါ်ထွန်းသိမ့်ပါ၊ ကမ္ဘာ့ အတွေးအခေါ်ပညာသျှင်  [[ဆိုကရွီးတီး]] (ဘီစီ ၄၆၉-၃၉၉)၊ [[ပလေတို]] (ဘီစီ ၄၂၈-၃၄၈)၊ [[အရစ္စတိုရေ]] (ဘီစီ ၃၈၄-၃၂၂)၊နန့် [[ မဟာအလက်ဇန္ဒား]]  (ဘီစီ ၃၅၆-ဘီစီ၃၂၃)၊ ရို့ မမွီးသိမ့်ပါ။ ဗုဒ္ဓ သည် ကျင့်ကြံအားထုတ် ခသဖြင့် ဘီစီ 588 မာ အမြင့်မြတ်ဆုံးသော မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်ချိန်မာ တရုတ်အတွေးအခေါ်ပညာသျှင် ဒဿန ဆရာကြီး[[ကွန်ဖြူးရှပ်]]  (ဘီစီ ၅⁠၅၁-၄၇၉) မမွီးသိမ့်ပါ။ ကမ္ဘာ့ရူပဗေဒပညာသျှင် သင်္ချာပညာသျှင် [[နယူတန်]](၁၆၄၃ ဇန္နဝါရီလ ၄ - ၁၇၂၇ မာ့ခ်ျလ ၃၁)၊ [[အဲလ်ဘတ် အိုင်းစတိုင်း]]( ၁၈၇၉ ခုနှစ် မာ့ခ်ျလ ၁၄ ရက်-၁၉၅၅ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၈ ရက် ) ရို့ မမွီးသိမ့်ပါ။ ခရစ်ယာန်ဘာရာမှ ထာဝရဘုရားသခင် ၏ သားတော်  [[ခရစ်တော်၊ ယေရှု]](Jesus Christ BC 5-AD 30) နန့်  အစ္စလမ်ဘာသာ တမန်တော်  [[မိုဟာမက်]] (Muhammad AD 570- AD 632) ရို့ မပေါ်သိမ့်ပါ။ 

ဗုဒ္ဓတရားတော်တိစွာ naturally or universally သဘာဝနည်းကျအားဖြင့်ပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ logically ကြောင်းကျိုးဆက်စပ်ဗေဒအရပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ scientifically သိပ္ပံနည်းကျအားဖြင့်ပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ medically ဆီးပညာဗေဒအရပင်ဖြစ်ဖြစ် မှန်ကန်လှလီရေ။ မိခင်ဝမ်းမား သားဇီးတည်ပုံကို လွန်ခရေ နှစ်ပေါင်း (၂၆၀ဝ) ကျော်ကပင် ဗုဒ္ဓ မြတ်စွာဘုရား က မိုက်ခရိုစကုပ်မပါ၊ အာထရာဆောင်းမပါ၊ ဓာတ်မှန်မပါ ဉာဏ်တော်ဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူပြီးကေ ယှင်းပြတော်မူနှိုင်ခလီရေ။ ယင်းအပြင် ဒေနိခေတ် သိပ္ပံဗေဒ ကျန်းမာရီးသုတေသနတိအရ သိဟိလာကတ်ရရေ စိတ်စွာ ဝဏှောက်မာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ နှလုံးသား၏အချိုင့်လေးမာ ဖြစ်ထက်ကြောင်းကို ဗုဒ္ဓက ဟောပြတော်မူသဖြင့် ဝါရင့်ဗုဒ္ဓဘာသာ မြန်မာများ သိဟိခကတ်စွာလေ့ ကြာယာဖြစ်တေ။ ခန္ဓာဗေဒ၏ဖြစ်စိုင်ပျက်စဉ်အကြောင်းကိုလေ့ ဗုဒ္ဓဘာသာ မြန်မာရို့ ဒေနိခေတ် ဆဲလ်များအစားထိုးဖြစ်တည်မှုအကြောင်း သိပ္ပံနည်းကျ မသိရသိမ့်ခင်ကပင် သိဟိခကတ်ပြီးကေဖြစ်တေ။ Anatomy အနတ်တိုမီ (ခေါ် ) ခန္ဓာဗေဒကိုလေ့ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားက တရားတော်များမာ ဟောကြားတော်မူခပြီးကေဖြစ်တေ။ ဗုဒ္ဓ မြတ်စွာဘုရား က ဒေနိခေတ် သိပ္ပံပညာသျှင်ရို့ အဏုမြူ အက်တမ် (Atom) အကြောင်း မလိလာမီကပင် ပရမာအဏုမြူ စသည်အနိန်နန့် ဟောပြတော်မူခရေ။ ဇာပိုင်ပင်ဖြစ်ဖြစ် ဗုဒ္ဓ၏တရားတော်တိစွာ သိပ္ပံနည်းကျ၊ ကြောင်းကျိုးဆက်စပ်ဗေဒ၊ ခန္ဓာဗေဒ၊ ဆီးပညာဗေဒ စစွာတိနန့် ကိုက်ညီမှန်ကန်နီလျက်ဟိပြီးး၊ '''ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားဟောကြားတော်မူခသမျှ တရားတော်တိကို သိပ္ပံပညာက လိုက်မမီနှိုင်သိမ့်သော အနိန်အထားများ ဂနိထက်တိုင် ဟိနီသိရေမာလေ့သော့ အမှန်ရာဖြစ်တေ'''။

ထောက်ပြပြောဆိုကတ်တေ ဗုဒ္ဓဘာသာ  တရားထိုင်ခြင်း အလိအကျင့်တိစွာ ခရစ်ယာန် ဉာဏ်ဝင်စားခြင်း ယုံကြည်မှု၏ အချို့ အသွင်အပြင်တိကိုတိုးတက်ကောင်းမွန်လာစီရန် များစွာလွှမ်းမိုးထားဟိခရေ။(ဗုဒ္ဓ အယူဝါဒ နန့် ခရစ်ယာန်အယူဝါဒ)။ BC 588 မာ '''ဗုဒ္ဓဘာသာ စတင် ထွန်းကားပြီးကေ နှစ်ပေါင်း ၆၀၀ ကျော်''' မာ [[ခရစ်တော်၊ ယေရှု]](Jesus Christ BC 5-AD 30) သည် ('''Meditation''') တရားရှုမှတ် ကျင့်ကြံအားထုတ် ခရေ။ BC 588 မာ '''ဗုဒ္ဓဘာသာ စတင် ထွန်းကားပြီးကေ နှစ်ပေါင်း ၁၂၀၀ ကျော်''' မာ တမန်တော်  [[မိုဟာမက်]] (Muhammad AD 570- AD 632) သည် ('''Meditation''') တရားရှုမှတ် ကျင့်ကြံအားထုတ်ခရေ။
&lt;ref&gt;{{Cite web |title=thisismyanmar.com -&amp;nbsp Resources and Information&lt;!-- ဘော့က ထုတ်ပီးသော ဂေါင်းစိုင် --&gt; |url=http://www.thisismyanmar.com/nibbana/lhistory.htm |access-date=25 May 2015 |archive-date=7 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121107062605/http://www.thisismyanmar.com/nibbana/lhistory.htm }}&lt;/ref&gt;

ယင်းရို့မာ '''သီလ''' (SILA)၊ '''သမာဓိ''' (SAMADHI) နန့် '''ပညာ''' (PANNA) ရို့ဖြစ် ရေ။ ဒေနည်းနန့် တရားထိုင်ခြင်းလုပ်ငန်းစဉ်တခုတည်းစွာ လောက်ငှမှုမဟိပါ။ ယကေလေ့ ဉာဏ်အလင်းရဖို့ လမ်း၏တစိတ်တပိုင်းသာဖြစ်တေ။ တနည်းနည်းနန့် ပြောရကေ ဗုဒ္ဓဘာသာမာ တခုနောက်တခုလိုက်ပါနီရေ စိတ်ကို ပြုစုပျိုးထောင်ခြင်း၊ ကျင့်ဝတ်တိကိုတိုးတက်ကောင်းမွန်အောင် စောင့်ထိန်းခြင်းနန့် ဉာဏ်ပညာကြီးမားခြင်းရို့ စွာ အမြင့်ဆုံးပန်းတိုင်ရောက်ဟိဖို့အတွက် အလိုအပ်ဆုံးလည်းဖြစ်တေ။ ထောက်ပြပြောဆိုကတ်တေ ဗုဒ္ဓဘာသာ (ခရစ်တော်မဖွားမြင်ခင် နှစ်ပေါင်း ၅၀၀ စောပြီး၊ အာသျှအနောက် ဘက် အစွန်းအဖျား နန့် အလက်ဇန္ဒီးယား မာ ခရစ်တော်သက်ဟိထင်ရှား ဟိစဉ်ကာလကတည်းမှပင် ဟိနီကတ်ရေ။)   BC 543 မာ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန် စံလွန်တော်မူပြီး နှစ်ပေါင်း ၁၁၀၀ ကျော် မာ တမန်တော်  [[မိုဟာမက်]] (Muhammad AD 570- AD 632) သည် (Meditation) တရားရှုမှတ် ခရေ။ (Samatha meditation is not Vipassana Meditation. Vipassana is not only &quot;nose awareness&quot; or &quot;abdomen awareness&quot; but also these are merely points of focus to achieve one pointedness of mind. Vipassana is the direct seeing of impermanence, unsatisfactoriness and non self in all mental and physical phenomenon or the five aggregates.)
&lt;ref&gt;both Lama Gursam, a yogi raised in a Tibetan monastery, and Khenpo Nyima Gyaltsen, a teacher at the Drikung Kagyu college, have told me this&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Abelson, Peter (April 1993) Schopenhauer and Buddhism. Philosophy East and West Volume 43, Number 2, pp. 255-278. University of Hawaii Press. Retrieved on: 12 April 2008.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Kabat-Zinn gives the body scan and food meditations in &quot;Mindfulness for Beginners&quot; the 2CD set, and Matthieu Ricard gives the letting thoughts arise and pass away in his 2CD set &quot;Happiness: A Guide to Cultivating Life's Most Important Skill&quot;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;
&lt;ref&gt;[http://whc.unesco.org/en/list/666 Lumbini, the Birthplace of the Lord Buddha - UNESCO World Heritage Centre&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;http://news.xinhuanet.com/english/culture/2012-02/22/c_131425079.htm {{Dead link|date=September 2026 }}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
&lt;references/&gt;
== ပြင်ပလင့်ခ်များ ==
* [http://www.aboutbuddhism.org ဗုဒ္ဓဘာသာအကြောင်း] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023052934/http://www.aboutbuddhism.org/ |date=23 October 2020 }}
* [http://www.accesstoinsight.org Access to Insight]
* [http://www.crystalinks.com/buddha.html Buddha]
* [http://www.youtube.com/watch?v=TWttCv0p6WQ တရားထိုင်ခြင်း]
* [http://www.knowledgerush.com/kr/jsp/db/viewuser.jsp?userId=40228&amp;penname=DOCTRINE+OF+SUPREME+BUDDHA အမြင့်မြတ်ဆုံးသော မြတ်စွာဘုရား] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130807103135/http://www.knowledgerush.com/kr/jsp/db/viewuser.jsp?userId=40228&amp;penname=DOCTRINE+OF+SUPREME+BUDDHA |date=7 August 2013 }}
* [http://www.dhammaweb.net/notes/view.php?id=200 ဗုဒ္ဓ နန့် ဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်း] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602025525/http://www.dhammaweb.net/notes/view.php?id=200 |date=2 June 2013 }}
* [http://pariyatti-sasana-sevaka-sangha.webs.com/populationofbuddhists.htm Buddhist Arround the World!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210506225551/https://pariyatti-sasana-sevaka-sangha.webs.com/populationofbuddhists.htm |date=6 May 2021 }}
{{Stub}}

[[Category:ဘာသာရီး]]
[[Category:ကိုးကွယ်မှု]]</text>
      <sha1>g9zyyrhzlk0voff8pn9iwxytko1me58</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>21915</id>
      <parentid>21914</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:36:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retkhaberi</username>
        <id>224</id>
      </contributor>
      <origin>21915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43999" sha1="qnz9wpe2iriuvktgpoxqxl7ny3wjjwe" xml:space="preserve">{{cleanup}}
[[File:Abbot of Watkungtaphao in Phu Soidao Waterfall.jpg|thumb|တရားရှုမှတ်နီရေ ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်းတပါး]]
'''တရားထိုင်ခြင်း'''စွာ အရာအားလုံးကို ထိန်းချုပ်လေ့ကျင့်မှု တရပ်ဖြစ်ပြီးကေ ရှုမှတ်ခြင်းနန့် လေ့ကျင့်သူစွာ “သိစိတ်ပျံ့ရွင့်စိတ်”ကို ကျော်လွန်ပြီး စိတ်အနားပီးခြင်း တနည်း သိမှတ်နေခြင်း၏ အနက်သျှိုင်းဆုံးသော အဆင့်သို့ ရောက်ဟိရန် ကြိုးပမ်းအားထုတ်ခြင်းဖြစ်တေ။ တရားထိုင်ခြင်းစွာ ဘာသာအများစု၏ တစိတ်တပိုင်းဖြစ်ပြီးကေ ရှီးခေတ်ကတည်းမှပင် ကျင့်ကြံအားထုတ်ခကတ်တေ။ မဟာသက္ကရာဇ် ၆၈ ခုနှစ်၊ ဘီစီ ၆၂၃ မာ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရား မွီးဖွားတော်မူခရေ။ ကမ္ဘာထက်မာဗုဒ္ဓဘာသာ သည် (ခရစ်တော်မပေါ်မီ ဘီစီ(၅၈၈) ) လွန်ခရေနှစ်ပေါင်း၂၆၀ဝ ကျော် မဟာသက္ကရာဇ်(၁၀၃)ခု ကဆုန်လပြည့် ဗဒူးနိမာ စတင်  ပွင့်ထွန်း ပေါ်ပေါက်ခရေ။ မဟာသက္ကရာဇ် (၁၀၃)ခု ဝါဦးသတင်း စနီနိ ဘီစီ(၅၈၈)မာ ဓမ္မရတနာ စတင်ခရေ။ မဟာသက္ကရာဇ် (၁၀၃)ခု ဝါဦးသတင်းကျော် ၂ ရက် တနင်းလာနိ ဘီစီ (၅၈၈)  မာ သံဃာရတနာ စတင်ပေါ်ပေါက်ခရေ။ ဂေါတမဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားသည် ကမ္ဘာထက်မာ [[ဝိပဿနာ]] နန့်  [[ဝိပဿနာကျင့်စဉ်]] ကိုဘီစီ (၅၈၈)  လွန်ခရေ နှစ်ပေါင်း၂၆၀ဝ-ကျော်မာပထမဆုံးသော စတင်တွိဟိကျင့်ကြံအားထုတ် ခ သူဖြစ်တေ။
ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားရေ ဘုရားအဖြစ်နန့်  (၄၅)နှစ်နိန်ပြီးကေ မဟာသက္ကရာဇ် ၁၄၈ ခု ကဆုန်လပြည့် အင်္ဂါနိ ဘီစီ ၅၄၃ မာ ပရိနိဗ္ဗာန် စံလွန်တော်မူရေ။&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.knowledgerush.com/kr/jsp/db/viewuser.jsp?userId=21915&amp;penname=Doctrine+of+Lord+Buddha |accessdate=23 June 2012 |archivedate=17 October 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121017185012/http://www.knowledgerush.com/kr/jsp/db/viewuser.jsp?userId=21915&amp;penname=Doctrine+of+Lord+Buddha }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.unz.org/Pub/SingletonEsther-1908v01-00124&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://dhammamedicine.net/2010/12/01/supreme-buddh/ |accessdate=2 March 2013 |archivedate=20 November 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111120031846/http://dhammamedicine.net/2010/12/01/supreme-buddh/ }}&lt;/ref&gt;ဗုဒ္ဓအဖြစ်  (ဘီစီ ၅၈၈ - ဘီစီ ၅၄၃ ) ၄၅ နှစ်အထဲ တာဝန်ကြီး ၂ ရပ်ကို တစ်နိကေ ၂၂ နာရီ မိနစ် ၂၀ ခန့်မျှ နေမအား ညမနား လူသား, သတ္တဝါရို့၏ ကောင်းကျိုးကို မျှော်စပ်လို့ ထမ်းဆောင်တော်မူခရေ။

(၁) ဓမ္မကို ဟောပြောခြင်း၊ ဖြေဆိုခြင်း

(၂) သံဃာ့အဖွဲ့အစည်းကို ထူထောင်ခြင်းရို့ ဖြစ်တေ။

ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရား ဟောပြရေဓမ္မအတိုင်း လက်တွိလိုက်နာ ကျင့်သုံးသူတိကို ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်လို့ခေါ်ဆိုရေ။ '''ဗုဒ္ဓဘာသာ'''စွာ လူဦးရွီ သန်းပေါင်း ၁၉၀၀  လှောက်အထိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်သော[[ဘာသာတရား]]နန့်အယူဝါဒဖြစ်တေ။  တရုတ်ပြည် သည် [[မဟာယာန]] နန့် [[ဇင်ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဗုဒ္ဓဘာသာလူဦးရွီ အများဆုံး နိုင်ငံလည်းဖြစ်တေ။ တရုတ်ပြည်မာ လူဦးရွီ သန်းပေါင်း ၁၂ ၀၀ လှောက်အထိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်ရေ။&lt;ref&gt;[http://www.foreignercn.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=2929:buddhism-in-china&amp;catid=1:history-and-culture&amp;Itemid=114 Buddhism in China&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt; ယင်းအတွက်နန့်ဗုဒ္ဓဘာသာသည်  ကိုးကွယ်ယုံကြည်သူ လူဦးရွီအားဖြင့် ဒုတိယအများဆုံး ကမ္ဘာ့ဘာသာနန့် အကြီးထွား အပြင်းဆုံးသော ဘာသာတခုလည်း ဖြစ်လှာခ ရေ။ ဗုဒ္ဓဘာသာမာ [[မဟာယာန]] နန့် [[ထေရဝါဒ]]ဆိုပနာ အဓိကဂိုဏ်းကြီးနှစ်ဂိုဏ်းဟိရေ။ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် တဦး ဖြစ်ဖို့အတွက် ကျယ်ပြန့်သော ဥပဒေများ မဟိပါ။ ဘုရားကို ကိုးကွယ်ရာဆိုပနာ ဆည်းကပ်ခြင်း, တရားကို ကိုးကွယ်ရာဆိုပနာ ဆည်းကပ်ခြင်း, သံဃာကို ကိုးကွယ်ရာဆိုပနာ ဆည်းကပ်ခြင်း ဆိုရေ သရဏဂုံ သုံးပါးကို လက်ခံလိုက်ကေ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် အဖြစ်ရောက်ဟိရေ။ ဘာသာရီးဓလိ့ထုံးတမ်းရို့၏အပြင်ဖက်မာ ကျင့်ကြံခကတ်တေ။ ကွဲပြားခြားနားရေ တရားထိုင်ခြင်း၏ နည်းလမ်းစည်းကမ်းတိစွာ စိတ်အောင်မြင်ရေးပန်းတိုင် တိ၏ ကျယ်ပြန့်မှုကို ဝန်းရံထားဗျာယ်ဟိရေ။ သိစိတ်၊ သနားစာနာစိတ်နန့် မေတ္စွာရို့၏ အမြင့်ဆုံးအဆင့် ရဟိအောင်မြင်ခြင်းကသည် အဝီးကိုသိမြင်ခြင်း၊ ဖန်တီးနိုင်မှု တနည်း ကိုယ်တိုင်သိဟိခြင်း တနည်း စိတ်၏ ရိုးယှင်းစွာ ပိုပြီးကေတိုင်းမှုနန့် အီးချမ်းမှုနယ်ပယ်အထိသို့ ဖြစ်တေ။

== ဗုဒ္ဓဘာသာတရားထိုင်ခြင်း ==
[[File:With sangar.jpg|thumb|400px|alt=Monks' Meditation|တရားရှုမှတ်နကြေသော ရဟန်းသံဃာတော်များ]]
ဗုဒ္ဓဘာသာ တရားထိုင်ခြင်းစွာ အကြောင်းနှစ်ရပ်နန့် အခြီခံကျစွာဆက်စပ်ပတ်သက်ရေ။ ယင်းရို့မာ စိတ်ကိုပြောင်းလဲခြင်းနန့် ဟိလာရေစိတ်ကိုအသုံးချပြီး ကိုယ့်ကိုယ်ကိုနန့် တခြားသောထူးခြားဖြစ်ရပ်ကို ရှာဖွီကြည့်ရှုခြင်းဖြစ်တေ။ သမိုင်းဟိပြီးးဖြစ်ရေ ဗုဒ္ဓကိုယ်တော် သိဒ္ဓတ္ထဂေါတမ ပင်လျှင် ဗောဓိပင်အောက်မာ ဘီစီ (၅၈၈) မာတရားရှုမှတ်နေစဉ် ဉာဏ်အလင်းရဟိလားခီရေ။ ဗုဒ္ဓဘာသာသမိုင်းပုံပြင်မာဗုဒ္ဓဘုရား နှစ်ဆယ့်သျှစ်ဆူ ဟိပြီးးအားလုံးသော ဗုဒ္ဓဘုရားတိစွာတရားထိုင်ခြင်းကို ကျင့်သုံးခခြင်းနန့် စိတ်အစိုင် တိုးတက်မှုတိရဟိအောင် ဆောင်ရွက်ခကတ်တေ။ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒ၏ပုံစံများ အများစုသည် [[ကမ္မဋ္ဌာန်း]] တရားထိုင်ခြင်း သမထအလုပ်ရေ စိတ်နန့် ဆိုင်သဖြင့် ကိုယ့်စိတ်ဓာတ်၏ ဖြူစင်မှု တိုးပွားလာယောင် အားထုတ်ရရေ အလုပ်မျိုးဟု ဆိုလိုရေ။ သမထ ဟူသည် အာရုံခြောက်ပါးမာ ရွင့်ပါးချောက်ချားလို့ နိန်ရေစိတ်ကို တခုတည်းသော အာရုံမာ သမ္မာသတိ(Right mindfulness)  စွဲမြဲစွာ သက်ဝင် စီပနာ စူးစူးစိုက်စိုက် သမ္မာသမာဓိ(Right Concentration) တည်တည်တံ့တံ့ ရှုခြင်းသဘောဖြစ်တေ။ တရားရှုမှတ်ကျင့် ကြံအားထုတ်ခြင်း နှစ်မျိုးဖြစ်ကတ်သော [[သမထ]] နန့် [[ဝိပဿနာ]] ရို့အကြားမာ ထင်ရှားရေ။ 
နှစ်မျိုးစလုံးသည်ဉာဏ်အလင်းရဟိဖို့အတွက်လိုအပ်ရေ။ သမထမာအမှတ်တခုတည်းအာရုံစိုက်ကြည့်ခြင်း စိတ်တိုင်းမှုစွမ်းရည်ကိုတိုးတက်ဖြစ်ထွန်းအောင်လေ့ကျင့်အားထုတ်ခြင်းဖြစ်ပြီးကေ၊ ဝိပဿနာရေပကတိသဘာဝအမှန်တိကိုရှုမြင်ခြင်းအားဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းနန့် ပညာရို့ တိုးတက် ဖွံ့ဖြိုး လာစီရန်ဖြစ်တေ။ တရားရှုမှတ်ကျင့်ကြံခြင်းနှစ်မျိုးအကြား ကွာခြားမှုနှိုင်းနိူင်းချက်သည် အမြဲတမ်းပြတ်သား ပေါ်လွင်မှုမဟိပါ။ ကွာခြားမှုသည် အာနာပါနသတိ ပိုင်ယှောင် ကျင့်ကြံမှုတိ လိလာလိုက်စား ရေအခါမှထင်ရှားစွာတွိမြင်ရရေ။ [[အာနာပါန]] သည် သမထကျင့်စဉ်၏အစ တာထွက်ဟု ပြောနှိုင်ရေ်လည်း အဆင့်အမျိုး မျိုးကိုဖြတ်သန်းလားပြီးကေ နောက်ဆုံးမှာ ဝိပဿနာကျင့်စဉ်သို့ ရောက်ဟိအဆုံးသတ်လားရေ။


== ထေရဝါဒဗုဒ္ဓအယူဝါဒ ==
[[ထေရဝါဒ]]ဗုဒ္ဓအယူဝါဒသည်တရားထိုင်ခြင်းနန့်တွေးခေါ်ဆင်ခြင်မှုကိုတိုးတက်ယောင်အာရုံစိုက်ခြင်းဖြစ်တေ။  [[အာနာပါန]]ကျင့်စဉ်သည် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]ဟိ အလွန်ရှီးကျသော တရားကျင့်စဉ်တခုဖြစ်တေ။ အချိန်အကြာကြီးက လူပေါင်းများစွာရို့ပါးက ကွယ်ပျောက်ခရေ။ ဂေါတမဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားသည် ကမ္ဘာထက်မာ [[ဝိပဿနာ]]  ကျင့်စဉ်ကိုဘီစီ (၅၈၈)  လွန်ခရေ နှစ်ပေါင်း၂၆၀ဝ-ကျော်မာပထမဆုံးသော စတင်တွိဟိကျင့်ကြံအားထုတ် ခ သူဖြစ်တေ။ [[ဝိပဿနာ]]ဆိုစွာမာ အဟိကိုအဟိအတိုင်း မှန်ကန်လို့သိမြင်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရဟိရေ။ ကိုယ့်ခန္ဓာကိုယ်ကို မိမိရှုမှတ်ခြင်းနန့် ကိုယ့် မတင့်ရေသော စိတ်တို့ကို ဖြူစင်စီရေ ကျင့်စဉ်ဖြစ်တေ။ ပြန့်ရွင့်နီသောစိတ်ကို စုစည်းနှိုင်ဖို့အတွက် ပုံမှန်အတိုင်း အသက်ရှုမှုကို အာရုံစူးစိုက်ပြီး စတင်ရှုမှတ်လေ့ကျင့်မှု ပြုလုပ်ကတ်ရရေ။ စိတ်သည် တည်ကြည်စူးရှမှုဟိပြီးး ခန္ဓာကိုယ်ကို အာရုံစူးစိုက်ပနာ ရှုမှတ်ခြင်းနန့် ရုပ်စွာလေ့ကောင်း၊ စိတ်စွာလေ့ကောင်း၊ ခဏမစဲ မရပ်မနား ပြောင်းလဲနီကတ်သောတရား၊ စကြာဝဋ္ဌာတခုလုံး၏ သဘာဝဓမ္မ အမှန်တရားကို တွိဟိလာရေအခါ မမြဲခြင်းသဘာဝ ([[အနိစ္စ]])၊ ဆင်းရဲခြင်း([[ဒုက္ခ]])နန့် အစိုးမရရေ([[အနတ္တ]]) သဘောသဘာဝ အမှန်ရို့ကို သိဟိကတ်တေ။ ဧချင့်ပိုင် အမှန်တရား ဓမ္မလက္ခဏာကို ကိုယ်တိုင်ကိုကြ တိုက်ရိုက်သိလာရေအခါ စိတ်အတွင်းမာ မတင့်ရေ ချီးကြယ်မှုတိမှ လွတ်မြောက်လို့ စိတ်ကို ဖြူစင်မှု ဖြစ်စီသော တရားကျင့်စဉ်ဖြစ်တေ။

ဝိပဿနာကျင့်စဉ်၏ ရည်မှန်းချက်သည် စိတ်၏ အထွဋ်အထိပ်သို့ရောက်ယား၊ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲဒုက္ခအပေါင်းမှ လွတ်မြောက်ခြင်း၊ ပညာ-ဉာဏ်စဉ်အဆုံးတိုင် ပေါက်ရောက်စီရန် ဖြစ်လီရေ။ ကြိုးစားပြီး ဆက်ပနာကျင့်ကြံအားထုတ်ပါကေ အားထုတ်သူ၏ နိစိုင်ဆင်းရဲ ပင်ပန်းမှုတိမှ သက်သာစီရား အယင်အကျင့်ဟောင်းပုံစံတိ၏ ဖရိုးဖရာသော တုံ့ပြန်မှုတိရို့နန့် နှစ်သက်သာယာဖွယ်၊ မကြိုက်သာယာဖွယ် ကိစ္စများ ကြုံရသောအခါ စိတ်ထဲမာ ထုံးဖွဲ့ချိုင်နှောင်မှု၊ ဆင်းရဲမှု အစိုင်အခဲများစွာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းရို့မှ ဖြေလျော့ပြီးကေ ချမ်းရာမှုများ ဖြစ်လှာပါလိမ့်မေ။ ဝိပဿနာကျင့်စဉ်သည် ဗုဒ္ဓမြတ်စွာက သင်ကြားပီးခရေ မှန်ကေလေ့၊ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ အတွက်ရာ မဟုတ်ဘဲ လူအားနုန်းနန့် သက်ဆိုင်ရေကျင့်စဉ် ဖြစ်တေ။ စကြာဝဋ္ဌာဟိ အားလုံးသောလူရို့အတွက် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်စီရေ နည်းလမ်းသာဖြစ်တေ။

ထေရဝါဒဗုဒ္ဓအယူဝါဒသည်နိဗ္ဗာန်ရောက်ကြောင်းမဂ္ဂင်သျှစ်ပါး၏တစိတ်တပိုင်းဖြစ်ရေသတိတရား(နမူနာသတိပဌာနသုတ်မာကြည့်ပါ)နန့်အာရုံစူးစိုက်မှု(သမာဓိကမ္မဌာနသုတ်မာကြည့်ပါ)ရို့၏ရှုမှတ်ခြင်းဖွံ့ဖြိုးလှာမှုကိုဦးစားပီးဆောင်ရွက်ရေ။ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓအယူဝါဒသည်မူရင်းကျင့်စဉ်ဖြစ်ပြီးကေ လူတစ်ဦးချင်းစီသည်မတူကွဲဟြးနီရေ အတွက်ကြောင့်နိဗ္ဗာန်ကိုလားရာမာ ကိုယ့်နည်းကိုယ့်ဟန်သုံးထားရေ။
လုပ်ရိုးလုပ်စဉ်ထင်ပေါ်နီရေ တရားထိုင်ခြင်းအကြောင်းအရာများမာ ရှုဟိုက်ခြင်း (အာနာပါန)နန့်ချစ်ခင်ကြင်နာခြင်း(မေတ္တာ)ရို့ပါဝင်ရေ။ ဝိပဿနာပုံစံတရားထိုင်ခြင်းမာသတိသည်အစမာ
ဝင်လေနန့်ထွက်လီအပေါ်ထားဟိပြီးးယပြီးနောက်(အသက်ရှုခြင်းကိုတနားတရပ်ဆိုင်းထားချိန်၊စိတ်နန့်နှလုံးဟိနီသေး)ရိုးရိုးအမှတ်သင်္ကေတ(ဆီမီးတိုင်မီးတောက်)အပေါ်ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်းအပေါ်(လက်မတနည်းနှာသီးဖျား)တနည်းစိတ်အယူအဆအပေါ် (ဇာခံစားမှုအနှောင့်အယှက် တနည်းဉာဏ်ပါရေအနှောင့်အယှက်တိအပေါ် အမှတ်မထားခြင်းကို ပံ့ပိုးပီးရေ) ထားဟိရေ။
၂၀ ရာစုနှစ်မာ အထူးဩဇာညောင်းရေ ဗုဒ္ဓဘာသာတရားထိုင်ခြင်းကျောင်း တခုမာ ထိုင်းသစ် တော ဓလိ့ထုံးတမ်း ကျောင်းဖြစ်တေ။ ကျောင်းမာ အဂျန်ထတေး၊ အဂျန်မဟာဘူ နန့်အဂျန်ချာရို့ကဲ့သို့အထင်ကရတရားရှုမှတ်သူတိပါဝင်ရေ။ ဂျပန်မာမဟာယာနကျောင်းတိဖြစ်ရေတီအင်တိုင်းမာအာရုံစူးစိုက်မှုကိုမြှင့်တင်
ဖွဲ့စည်းထားရေစည်းကမ်းမှတဆင့်ပြုစုပျိုးထောင်ကတ်တေ။
အထူးအနိန်နန့် တရုတ် ချန်၊ ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်း မာ (ယင်းမှဂျပန် လူမျိုးရို့၏ ဇန် နန့် ကိုးရီးယား လူမျိုးရို့၏ဆီအွန်ကျောင်းတိအဖြစ်ခွဲထွက်လားကတ်တေ)။ ဆိုချိန်နန့်ကိုအန်တရားရှုမှတ်ကျင့်စဉ်တိစွာ တရားအားထုတ်သူကို ပကတိသဘာဝအမှန်တိနန့် တိုက်ရိုက်တွိကြုံ ရန်ခွင့်ပြုထားရေ။ (ထိုကျောင်းတိ၏နာမည်များတစ်ခုကျသည် သင်္ကရိုက် - ဓယာန မှလာယား “တရားထိုင်ခြင်း” ဟု ယင်းရို့၏ ဘာသာစကားအသီးသီးသို့ပြန်ဆိုထားကတ်တေ)။ လီးနက်ရေ ရှင်ကုန်း ဂိုဏ်းသည် တိဗက်ဗုဒ္ဓဘာသာနန့်များစွာသောအကြောင်းအရာတိကို မျှဝီယူထားကတ်တေ။ 
ဂျပန် ဟိုက်ကူ ကဗျာဆရာဘဟိုးသည် ကဗျာကိုတရားထိုင်ခြင်းလုပ်ငန်းစဉ်တခုအဖြစ်မြင်ပြီးကမ္ဘာကြီး၏ဖြစ်ပျက်နီမှုများမာ ထာဝရမညှိုးနွမ်းသောမပြီးဆုံးနှိုင်ရေအမြင်တိကို အနုပညာဖြင့်အကျိုင်းချုပ်ဖော်ပြခြင်းနန့် သက်ဆိုင် ရေလို့ မြင်ထားရေ။ ကျွနု်ပ်ရို့သည် ဒေ ကျင့်ဝတ်ရည်ရွယ်ချက်ရေ ခံစားမှုကို သူရီးသားခရေ သူ၏ ဂန္ဓဝင်မြောက်လက်ရာ မြောက်စူးစူးသို့ လမ်းကျဉ်းချေတိ ၏ အစပိုင်းမာ ရဟိခရေ။ ကင်တာဘာရိပုံပြင်များ မာ ချောဆာ ရီးသားတင်ပြထားရေထက် ပိုပြီးကေ တကိုယ်တည်းနန့်အမှန်အကန်ပိုပြီးကေလလီးပပစ် ရှုမြင်သော ခံစားမှုခရီးမာဂျပန်ကဗျာဆရာဘဟိုးသည် သီခြင်းတရားအပေါ်ထင်ဟပ်ပြမှုကိုသူမြောက်အရပ်သို့ နတ်စင်တခုမှတခုခရီးလားခြင်းအကြောင်း ဖွဲ့ဆိုထားရေကဗျာနန့်စာနုရောနီရေအထဲ
မာ တွိရရေ။

== တိဗက်ဗုဒ္ဓဘာသာ ==
{{main|တိဗက်ဗုဒ္ဓဘာသာ}}(ဝိဇ္ဇာယာန)သည်တန်တြာကိုသူ၏အထက်မှကျင့်ကြံအားထုတ်သူတိအတွက်ဗွေယူဟိရေ။ဒေအကြောင်းကြောင့်နာမည်ကိုတန်တြာယာနဗုဒ္ဓဘာသာဟုပြောင်းလဲခေါ်ဆိုရေ။ ဘုန်းတော်ကြီးအများစုသည်သတ်မှတ်ပုံစံအတိုင်း “တရားထိုင်ခြင်း”မဟိဘဲယင်းရို့၏တနိတာပြီးဆုံးလားရေ။
သူရို့စွာဂါထာမန္ဒရားများရွတ်ခြင်းတနည်းအုတ်ပြတ်မာပါဝင်ဝတ်ပြုဆုတောင်းခြင်းရို့ကိုပိုပြီးကေနှစ်သက်ကတ်တေ။ဒေဓလိ့ထုံးတမ်းမာတရားထိုင်ခြင်း၏
ရည်ရွယ်ချက်သည်စိတ်၏အာကာနန့်တူရေသဘာဝကိုနိုးထစီရားတရားအားထုတ်သူတိကိုစိတ်၏သဘာဝအမှန်သို့တွိဆုံပီးလိုက်ရေ။ စိတ်၏သဘာဝအမှန်သည်မပြောင်းလဲသောဖြူစင်ရေသတိဖြစ်တေ။ ယင်းသည်ဘဝတခုလုံးနန့် သီခြင်းတရားအောက်မာဟိရေ။)

ကေဗန်း (၁၉၇၅ စာမျက်နှာ ၁၆၄)၊ ယင်းဧ့တိုးချဲ့ထားရေသဟဇာ ဆွေးနွေးချက်မာ ဆွေးနွေးထားရေအထဲသဏ္ဌာန် ဆတ်ဒန နန့်ပြင်ပရို့ဆက်စပ်နီမှု၏ မန္ဓလ နန့်ပတ်သက်နီမှုကို ဆွေးနွေးထားရေမာ “ပြင်ပဘာသာရီးကိုးကွယ်မှုပုံစံနန့် အထဲသဏ္ဌာန်ရို့စွာ မခွဲခြားနှိုင်ရေ တလုံးတခဲတည်းပုံကိုဖြစ်စီပြီး ဒေပေါင်းစည်းမှုသည် မန္ဓလ၏ ထင်ရှားမှုဖော်ပြချက်အများဆုံး ပုံစံအသွင်အဖြစ် တွိဟိရေ။ မန္ဓလသည် မြင့်မြတ်သော ဝန်းရံထားမှုတခုဖြစ်ပြီးကေ ယင်းမာ ဗဟိုချက်တူညီကတ်တေ လေးထောင့်တိနန့် အဝိုင်းတိကို မြီပြင်မာ ချရီးထားရေပုံများပါဟိရေ။ ထိုဗဟိုချက်တူလေးဒေါင့်တိနန့် အဝိုင်းတိစွာ ဖောက်ထွင်းပနာမရရေ မျက်နှာပြင် တခုဖြစ်ပြီးကေ ယင်းကို ဗုဒ္ဓအဖြစ်သို့ ရည်ရွယ်ချက်ကြီးမားသူစွာ (သူရို့) ကိုယ်တိုင်ဆောက်တည်ရန် ဆန္ဒဟိရေ။ တန်တြာ၏ဘာသာရီးပုံစံကိုဖော်ထုတ်ခြင်းစွာ မန္ဓလကိုမူတည်ပြီးမန္ဓလရုပ်ပစ္စည်းကိုသုံးလို့မရရေနီရာတွင်တတ်ကျွမ်းသူတဦးသည်ဆက်လက်ပြီးကေစိတ်အားဖြင့်(သူရို့၏)
တရားထိုင်ခြင်းလမ်းကြောင်း မာ တည်ဆောက်လားရေ။” (မှတ်ချက်၊ လိင်ခွဲခြားမှုစကားကို ကွင်းကြီးခတ်ထားရေနီရာတွင် ပြင်ဆင်ထားရေ။ ပထမ နမူနာ “သူ့”ကိုသုံးပြီးကေ ဒုတိယနမူနာ “သူ၏” ဟု သုံးရေ။)
[[File:Buddha.jpg|thumb|150px|ပကတိတိုင်းအီးချမ်းခြင်း - ဉာဏ်ဝင်စားနီရေဗုဒ္ဓ။]]

== တရားရှုမှတ်သင်ကြားခြင်း ==
တရားရှုမှတ်သင်ကြားခြင်း၏ ဆုလာဒ်သည် ဒေဘဝမာ သင့်ကိုယ်သင်ပီးနှိုင်ရေ အကြီးမားဆုံးသော ဆုလာဒ်ဖြစ်တေ။ တရားထိုင်ခြင်းစွာ သင်၏သဘာဝအမှန်တရားတိကို ရှာဖွီရန်ခရီးကို တာဝန်ယူ အာမခံထား နှိုင်ရေ တခုတည်းသော အကြောင်းတရားဖြစ်တေ။ ယင်းပိုင်လုပ်ခြင်းအားဖြင့် ကောင်းရေ ရှင်သန်ခြင်းနန့် ကောင်း သောသီဆုံးခြင်းကို လိုလားသောသင်၏တိုင်းမှုနန့် ယုံကြည်မှုရို့ကိုတွိမြင်လာမည်။ တရားထိုင်ခြင်းစွာ ဉာဏ်အလင်းရဟိစီရေ လမ်းဖြစ်တေ။ ဆိုဂျယ်ရင်ပို့ချ် (Sogyal Rinpoche) တိဗက်လူမျိုးရို့၏ သီခြင်းနန့် ရှင်ခြင်း စာအုပ်ဗုဒ္ဓဘာသာဓလိ့ထုံးတမ်းများ အားလုံးနီးပါးသိမှတ်ထားရေမာ ဉာဏ်အလင်းရဟိရီးလမ်းမာ လေ့ကျင့်မှုသုံး မျိုးသည် လိုအပ်ချက်အရ ပါဟိနီရေ။

== ကမ္ဘာ့ဒီမိုကရေစီ ပထမအစ၊ ဗုဒ္ဓ မြတ်စွာဘုရားက==
ဗုဒ္ဓ မြတ်စွာဘုရား ၏ တရားတော်တိစွာ လွန်ခရေ နှစ်ပေါင်း ၂၆၀၀ ကပင် လွတ်လပ်စွာ ပြောဆို ဝေဖန်ဆန်းစစ်ခွင့် ဟိရေကြောင့် ''ကမ္ဘာ့ဒီမိုကရေစီ ပထမအစ၊ ဗုဒ္ဓ မြတ်စွာဘုရား က''' ဟု ဆိုအပ်လှလီရေ။  ဒီမိုကရေစီ၏အစ၊ ပထမ ဟု ယင်းခါကအတိက သက်မှတ်ထားရေ ဂရိ နိုင်ငံ မာ ဒီမိုကရေစီ မပေါ်ထွန်းသိမ့်ပါ၊ ကမ္ဘာ့ အတွေးအခေါ်ပညာသျှင်  [[ဆိုကရွီးတီး]] (ဘီစီ ၄၆၉-၃၉၉)၊ [[ပလေတို]] (ဘီစီ ၄၂၈-၃၄၈)၊ [[အရစ္စတိုရေ]] (ဘီစီ ၃၈၄-၃၂၂)၊နန့် [[ မဟာအလက်ဇန္ဒား]]  (ဘီစီ ၃၅၆-ဘီစီ၃၂၃)၊ ရို့ မမွီးသိမ့်ပါ။ ဗုဒ္ဓ သည် ကျင့်ကြံအားထုတ် ခသဖြင့် ဘီစီ 588 မာ အမြင့်မြတ်ဆုံးသော မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်ချိန်မာ တရုတ်အတွေးအခေါ်ပညာသျှင် ဒဿန ဆရာကြီး[[ကွန်ဖြူးရှပ်]]  (ဘီစီ ၅⁠၅၁-၄၇၉) မမွီးသိမ့်ပါ။ ကမ္ဘာ့ရူပဗေဒပညာသျှင် သင်္ချာပညာသျှင် [[နယူတန်]](၁၆၄၃ ဇန္နဝါရီလ ၄ - ၁၇၂၇ မာ့ခ်ျလ ၃၁)၊ [[အဲလ်ဘတ် အိုင်းစတိုင်း]]( ၁၈၇၉ ခုနှစ် မာ့ခ်ျလ ၁၄ ရက်-၁၉၅၅ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၈ ရက် ) ရို့ မမွီးသိမ့်ပါ။ ခရစ်ယာန်ဘာရာမှ ထာဝရဘုရားသခင် ၏ သားတော်  [[ခရစ်တော်၊ ယေရှု]](Jesus Christ BC 5-AD 30) နန့်  အစ္စလမ်ဘာသာ တမန်တော်  [[မိုဟာမက်]] (Muhammad AD 570- AD 632) ရို့ မပေါ်သိမ့်ပါ။ 

ဗုဒ္ဓတရားတော်တိစွာ naturally or universally သဘာဝနည်းကျအားဖြင့်ပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ logically ကြောင်းကျိုးဆက်စပ်ဗေဒအရပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ scientifically သိပ္ပံနည်းကျအားဖြင့်ပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ medically ဆီးပညာဗေဒအရပင်ဖြစ်ဖြစ် မှန်ကန်လှလီရေ။ မိခင်ဝမ်းမား သားဇီးတည်ပုံကို လွန်ခရေ နှစ်ပေါင်း (၂၆၀ဝ) ကျော်ကပင် ဗုဒ္ဓ မြတ်စွာဘုရား က မိုက်ခရိုစကုပ်မပါ၊ အာထရာဆောင်းမပါ၊ ဓာတ်မှန်မပါ ဉာဏ်တော်ဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူပြီးကေ ယှင်းပြတော်မူနှိုင်ခလီရေ။ ယင်းအပြင် ဒေနိခေတ် သိပ္ပံဗေဒ ကျန်းမာရီးသုတေသနတိအရ သိဟိလာကတ်ရရေ စိတ်စွာ ဝဏှောက်မာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ နှလုံးသား၏အချိုင့်လေးမာ ဖြစ်ထက်ကြောင်းကို ဗုဒ္ဓက ဟောပြတော်မူသဖြင့် ဝါရင့်ဗုဒ္ဓဘာသာ မြန်မာများ သိဟိခကတ်စွာလေ့ ကြာယာဖြစ်တေ။ ခန္ဓာဗေဒ၏ဖြစ်စိုင်ပျက်စဉ်အကြောင်းကိုလေ့ ဗုဒ္ဓဘာသာ မြန်မာရို့ ဒေနိခေတ် ဆဲလ်များအစားထိုးဖြစ်တည်မှုအကြောင်း သိပ္ပံနည်းကျ မသိရသိမ့်ခင်ကပင် သိဟိခကတ်ပြီးကေဖြစ်တေ။ Anatomy အနတ်တိုမီ (ခေါ် ) ခန္ဓာဗေဒကိုလေ့ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားက တရားတော်များမာ ဟောကြားတော်မူခပြီးကေဖြစ်တေ။ ဗုဒ္ဓ မြတ်စွာဘုရား က ဒေနိခေတ် သိပ္ပံပညာသျှင်ရို့ အဏုမြူ အက်တမ် (Atom) အကြောင်း မလိလာမီကပင် ပရမာအဏုမြူ စသည်အနိန်နန့် ဟောပြတော်မူခရေ။ ဇာပိုင်ပင်ဖြစ်ဖြစ် ဗုဒ္ဓ၏တရားတော်တိစွာ သိပ္ပံနည်းကျ၊ ကြောင်းကျိုးဆက်စပ်ဗေဒ၊ ခန္ဓာဗေဒ၊ ဆီးပညာဗေဒ စစွာတိနန့် ကိုက်ညီမှန်ကန်နီလျက်ဟိပြီးး၊ '''ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားဟောကြားတော်မူခသမျှ တရားတော်တိကို သိပ္ပံပညာက လိုက်မမီနှိုင်သိမ့်သော အနိန်အထားများ ဂနိထက်တိုင် ဟိနီသိရေမာလေ့သော့ အမှန်ရာဖြစ်တေ'''။

ထောက်ပြပြောဆိုကတ်တေ ဗုဒ္ဓဘာသာ  တရားထိုင်ခြင်း အလိအကျင့်တိစွာ ခရစ်ယာန် ဉာဏ်ဝင်စားခြင်း ယုံကြည်မှု၏ အချို့ အသွင်အပြင်တိကိုတိုးတက်ကောင်းမွန်လာစီရန် များစွာလွှမ်းမိုးထားဟိခရေ။(ဗုဒ္ဓ အယူဝါဒ နန့် ခရစ်ယာန်အယူဝါဒ)။ BC 588 မာ '''ဗုဒ္ဓဘာသာ စတင် ထွန်းကားပြီးကေ နှစ်ပေါင်း ၆၀၀ ကျော်''' မာ [[ခရစ်တော်၊ ယေရှု]](Jesus Christ BC 5-AD 30) သည် ('''Meditation''') တရားရှုမှတ် ကျင့်ကြံအားထုတ် ခရေ။ BC 588 မာ '''ဗုဒ္ဓဘာသာ စတင် ထွန်းကားပြီးကေ နှစ်ပေါင်း ၁၂၀၀ ကျော်''' မာ တမန်တော်  [[မိုဟာမက်]] (Muhammad AD 570- AD 632) သည် ('''Meditation''') တရားရှုမှတ် ကျင့်ကြံအားထုတ်ခရေ။
&lt;ref&gt;{{Cite web |title=thisismyanmar.com -&amp;nbsp Resources and Information&lt;!-- ဘော့က ထုတ်ပီးသော ဂေါင်းစိုင် --&gt; |url=http://www.thisismyanmar.com/nibbana/lhistory.htm |access-date=25 May 2015 |archive-date=7 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121107062605/http://www.thisismyanmar.com/nibbana/lhistory.htm }}&lt;/ref&gt;

ယင်းရို့မာ '''သီလ''' (SILA)၊ '''သမာဓိ''' (SAMADHI) နန့် '''ပညာ''' (PANNA) ရို့ဖြစ် ရေ။ ဒေနည်းနန့် တရားထိုင်ခြင်းလုပ်ငန်းစဉ်တခုတည်းစွာ လောက်ငှမှုမဟိပါ။ ယကေလေ့ ဉာဏ်အလင်းရဖို့ လမ်း၏တစိတ်တပိုင်းသာဖြစ်တေ။ တနည်းနည်းနန့် ပြောရကေ ဗုဒ္ဓဘာသာမာ တခုနောက်တခုလိုက်ပါနီရေ စိတ်ကို ပြုစုပျိုးထောင်ခြင်း၊ ကျင့်ဝတ်တိကိုတိုးတက်ကောင်းမွန်အောင် စောင့်ထိန်းခြင်းနန့် ဉာဏ်ပညာကြီးမားခြင်းရို့ စွာ အမြင့်ဆုံးပန်းတိုင်ရောက်ဟိဖို့အတွက် အလိုအပ်ဆုံးလည်းဖြစ်တေ။ ထောက်ပြပြောဆိုကတ်တေ ဗုဒ္ဓဘာသာ (ခရစ်တော်မဖွားမြင်ခင် နှစ်ပေါင်း ၅၀၀ စောပြီး၊ အာသျှအနောက် ဘက် အစွန်းအဖျား နန့် အလက်ဇန္ဒီးယား မာ ခရစ်တော်သက်ဟိထင်ရှား ဟိစဉ်ကာလကတည်းမှပင် ဟိနီကတ်ရေ။)   BC 543 မာ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန် စံလွန်တော်မူပြီး နှစ်ပေါင်း ၁၁၀၀ ကျော် မာ တမန်တော်  [[မိုဟာမက်]] (Muhammad AD 570- AD 632) သည် (Meditation) တရားရှုမှတ် ခရေ။ (Samatha meditation is not Vipassana Meditation. Vipassana is not only &quot;nose awareness&quot; or &quot;abdomen awareness&quot; but also these are merely points of focus to achieve one pointedness of mind. Vipassana is the direct seeing of impermanence, unsatisfactoriness and non self in all mental and physical phenomenon or the five aggregates.)
&lt;ref&gt;both Lama Gursam, a yogi raised in a Tibetan monastery, and Khenpo Nyima Gyaltsen, a teacher at the Drikung Kagyu college, have told me this&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Abelson, Peter (April 1993) Schopenhauer and Buddhism. Philosophy East and West Volume 43, Number 2, pp. 255-278. University of Hawaii Press. Retrieved on: 12 April 2008.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Kabat-Zinn gives the body scan and food meditations in &quot;Mindfulness for Beginners&quot; the 2CD set, and Matthieu Ricard gives the letting thoughts arise and pass away in his 2CD set &quot;Happiness: A Guide to Cultivating Life's Most Important Skill&quot;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;
&lt;ref&gt;[http://whc.unesco.org/en/list/666 Lumbini, the Birthplace of the Lord Buddha - UNESCO World Heritage Centre&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;http://news.xinhuanet.com/english/culture/2012-02/22/c_131425079.htm {{Dead link|date=September 2026 }}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
&lt;references/&gt;
== ပြင်ပလင့်ခ်များ ==
* [http://www.aboutbuddhism.org ဗုဒ္ဓဘာသာအကြောင်း] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023052934/http://www.aboutbuddhism.org/ |date=23 October 2020 }}
* [http://www.accesstoinsight.org Access to Insight]
* [http://www.crystalinks.com/buddha.html Buddha]
* [http://www.youtube.com/watch?v=TWttCv0p6WQ တရားထိုင်ခြင်း]
* [http://www.knowledgerush.com/kr/jsp/db/viewuser.jsp?userId=40228&amp;penname=DOCTRINE+OF+SUPREME+BUDDHA အမြင့်မြတ်ဆုံးသော မြတ်စွာဘုရား] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130807103135/http://www.knowledgerush.com/kr/jsp/db/viewuser.jsp?userId=40228&amp;penname=DOCTRINE+OF+SUPREME+BUDDHA |date=7 August 2013 }}
* [http://www.dhammaweb.net/notes/view.php?id=200 ဗုဒ္ဓ နန့် ဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်း] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602025525/http://www.dhammaweb.net/notes/view.php?id=200 |date=2 June 2013 }}
* [http://pariyatti-sasana-sevaka-sangha.webs.com/populationofbuddhists.htm Buddhist Arround the World!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210506225551/https://pariyatti-sasana-sevaka-sangha.webs.com/populationofbuddhists.htm |date=6 May 2021 }}
{{Stub}}

[[Category:ဘာသာရီး]]
[[Category:ကိုးကွယ်မှု]]</text>
      <sha1>qnz9wpe2iriuvktgpoxqxl7ny3wjjwe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သူတော်မ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6196</id>
    <revision>
      <id>21916</id>
      <timestamp>2026-10-14T14:44:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retkhaberi</username>
        <id>224</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;[[File:YangonNuns.jpg|thumb|left|267px|ရန်ကုန်မြို့မာ သူတော်မတိကို မြင်တွိရပုံ]] မြန်မာနိုင်ငံဟိ '''သူတော်မ''' (တနည်း) '''သာသနာ့နွယ်ဝင် သူတော်မ''' တိစွာ မြတ်စွာဘုရားသျှင်၏ သာသနာတော်မာ လူ့ဘောင်လောကကို စွန...&quot;</comment>
      <origin>21916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8583" sha1="nfbw267ycrliry7si0nnhyme8rbfodg" xml:space="preserve">[[File:YangonNuns.jpg|thumb|left|267px|ရန်ကုန်မြို့မာ သူတော်မတိကို မြင်တွိရပုံ]]
မြန်မာနိုင်ငံဟိ '''သူတော်မ''' (တနည်း) '''သာသနာ့နွယ်ဝင် သူတော်မ''' တိစွာ မြတ်စွာဘုရားသျှင်၏ သာသနာတော်မာ လူ့ဘောင်လောကကို စွန့်ခွာလို့ နိက္ခမ္မပါရမီကို ဖြည့်ကျင့်နီကတ်တေ အမျိုးသမီးများ ဖြစ်ကတ်တေ။ ယင်းရို့စွာ ရဟန်းမ ([[ဘိက္ခုနီ]]) သာသနာ ကွယ်ပျောက်ပြီးနောက် အမျိုးသမီးတိအတွက် သာသနာတော်မာ ခိုလှုံရာ အစားထိုး အဖွဲ့အစည်းကြီး ဖြစ်လာခရေ။
===သမိုင်းကြောင်းနန့် ဆင်းသက်လှာပုံ===
မြတ်စွာဘုရားသျှင် လက်ထက်မာ မထွီးတော် '''မဟာပဇာပတိ ဂေါတမီ''' မှ စတင်ပနာ '''ဘိက္ခုနီသာသနာ''' ပေါ်ပေါက်ခပြီးကေ အသောကမင်းကြီး လက်ထက်မာ သီဟိုဠ်ကျွန်းနန့် သုဝဏ္ဏဘူမိ အစဟိရေ ကိုးတိုင်းကိုးဌာနသို့ ပျံ့နှံ့ခရေ။ ယကေလေ့ ဘိက္ခုနီသာသနာရေ သာသနာနှစ် ၅၀၀ ခန့်မာ အဆက်ပြတ် ကွယ်ပျောက်လားခရေ။&lt;ref&gt;The Buddhist world of Southeast Asia By Donald K. Swearer&lt;/ref&gt;

ယင်းပိုင် ဘိက္ခုနီသာသနာ ကွယ်ပျောက်လားပြီးကေ လူ့ဘောင်ကို ငြီးငွိ့သော အမျိုးသမီးတိစွာ အဝတ်ဖြူဝတ်လို့ ဦးပြည်းရိတ်သော '''ပဏ္ဍရင်္ဂ ပရိဗိုဇ်မ''' တိအဖြစ် သာသနာတော်ရိပ်မာ ခိုလှုံခကတ်ရာမှ ဒေနိခေတ် သူတော်မများ ဖြစ်ပေါ်လှာခခြင်း ဖြစ်တေ။

===မြန်မာ့ရာဇဝင်လှာ သူတော်မများ===
*   '''ပျူခေတ်:''' တရုတ်မှတ်တမ်းတိအရ ပျူခေတ်မာ အမျိုးသားတိရာမက အမျိုးသမီးသျှေတိစွာလည်း ၇ နှစ်သားအရွယ်မာ ဆံပင်ပယ်ဖြတ်ကာ [[ဘုန်းကြီးကျောင်း]]များမာ သာသနာ့ဘောင်ဝင်ကတ်ကြောင်း သိရရေ။
*   '''ပုဂံခေတ်:''' ကျောက်စာတိမာ &quot;ဖုန်းမြတ်သော အိပ်ဆီတင်&quot;၊ &quot;သခင်အိပ်ကတ်ံပင်သင်&quot; အစဟိရေ နာမည်တိနန့် သူတော်မ ဆရာကြီးတိကို တွိဟိရယား ယင်းရို့စွာ အဝတ်ဖြူကို ဝတ်ဆင်ခကတ်တေ။
*   '''အင်းဝခေတ်:''' ဒေခေတ်မာ သူတော်မတိကို '''&quot;သီတင်းသုံး&quot;''' ဟု ခေါ်ဝေါ်ခကတ်တေ။ ဘုရင်မင်းခေါင် လက်ထက်မာ စကြိုသူမြတ်သည် ရာဇာဓိရာဇ်ထံ စစ်ငြိမ်းချမ်းရီးအတွက် လားရောက်ရာမာ အဝတ်ဖြူဝတ် သီတင်းသုံး ၃၀၀ ကို ခြံရံလို့ လားရောက်ခရေ ။
*   '''ကုန်းဘောင်ခေတ်:''' အလောင်းမင်းတရားကြီး လက်ထက်မှစပြီးကေ '''&quot;သူတော်မ&quot;''' ဆိုရေ ဝေါဟာရ စတင်မာကျယ်လာခပြီး မိုဃ်းကျောက်မင်း လက်ထက်မာ သာသနာတော် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ခရေ။

===ထင်ရှားသော သူတော်မတိ===
၁။ '''ဆရာကင်း ([[မေကင်း]]):''' ဘကြီးတော်မင်းလက်ထက်မာ မဏိပူရ (ကသည်းပြည်) မှ ပါလာသူဖြစ်ပြီးကေ မိုဃ်းကျောက်မင်းနန့် မိဖုရားတိ၏ ကိုးကွယ်ခြင်းကို ခံရရေ စာပီပရိယတ် အလွန်တတ်ကျွမ်းရေ ဆရာကြီးဖြစ်တေ။&lt;br&gt;
၂။ '''[[မေနတ်ပေး]]:''' ဆရာကင်းနန့် ခေတ်ပြိုင်ဖြစ်ပြီးကေ မင်းကွန်းမာ တရား[[ဘာဝနာ]] ပဋိပတ်အားထုတ်မှုမာ အလွန်ထင်ရှားရေ။&lt;br&gt;
၃။ '''ဆရာထပ် (ဒေါ်သာရီ):''' ဆရာကင်း၏ တပည့်ဖြစ်ပြီးကေ အဘိဓမ္မာမာ အလွန်နိုင်နင်းကာ &quot;သင်္ဂြိုဟ်ကိုးပိုင်း အကျိုင်းသရုပ်ကျမ်း&quot; ကို ရီးသားခရေ။

===သူတော်မတိ၏ သီလနန့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှု===
သူတော်မတိစွာ အနည်းဆုံး '''ဆယ်ပါးသီလ''' ကို နိစ္စဆောက်တည်ကတ်ရရေ။ ရှီးခေတ်က အဝတ်ဖြူကိုရာ ဝတ်ဆင်ခကတ်ကေလည်း မန္တလေးရတနာပုံခေတ် နောက်ပိုင်းမာ မြေနီဆိုးထားရေ ပန်းရောင်/နီညိုရောင် ဝတ်စုံတိကို ပြောင်းလဲဝတ်ဆင်လာခကတ်တေ။ သူတော်မ ဝတ်စုံမာ ဂိုက်တို (ချွေးခံ)၊ အင်္ကျီ၊ ဂိုက်ရှည်၊ ကိုယ်ရုံ၊ ခါးဝတ် (ထဘီ) နန့် ပက်ခုံးတင်ပင်နီ ဆိုပနာ ၆ မျိုး ပါဝင်ရေ ။

===မျက်မှောက်ခေတ် အခြီအနီ===
ဒေနိခေတ် သူတော်မတိစွာ ပရိယတ္တိ စာပီတိကို သင်ကြားကာ ဓမ္မာစရိယတန်းအထိ အောင်မြင်သူ မကန်မဝှန် ဟိလာနိန်ယာ ဖြစ်တေ။ ယင်းအပြင် မိဘမဲ့ကျောင်းတိ ဖွင့်လှစ်ခြင်းနန့် လူမှုဝန်ထမ်း သာသနာပြုလုပ်ငန်းတိကိုလည်း တက်ကြွစွာ ဆောင်ရွက်ဗျာယ်ဟိကတ်တေ။

သူတော်မတိစွာ လောကီ[[အာရုံ]] [[ကာမဂုဏ်]]ရို့ကို ကျောခိုင်းလို့ ငြိမ်းချမ်းသော တရားရိပ်ကို ခိုလှုံနီကတ်သူတိ ဖြစ်ကတ်ရာ '''ဗိတ်ကျူတ်များအကြားမှ စင်ကြယ်စွာ ပွင့်ထွက်လှာသော ကြာပန်းတိနန့်တူစွာ''' ဟု ဆိုနှိုင်ပါရေ။ &lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;ဘိက္ခုနီသာသနာနန့် သူတော်မသမိုင်း - ရဝေထွန်း&lt;/ref&gt; 

===ကိုးကား===
{{reflist}}


[[Category:ဘာသာရီး]] 
[[Category:သူတော်မ]]
[[Category:မြန်မာနိုင်ငံဟိ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>nfbw267ycrliry7si0nnhyme8rbfodg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နိုင်ငံရီး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6197</id>
    <revision>
      <id>21917</id>
      <timestamp>2026-10-14T15:07:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retkhaberi</username>
        <id>224</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;'''နိုင်ငံရီး''' ([[ဂရိဘာသာနန့်စာပီ|ရှီးဟောင်းဂရိဘာသာစကားအရ]]: Πολιτικά ၊ အသံထွက် - ''politiká'' (ပေါ်လက်တခါ) ၊ အဓိပ္ပါယ် - &quot;မြို့တိ၏ အရီး&quot; ဖြစ်တေ။ အဖွဲ့အစည်းများအထဲ :en:Decision-making|ဆုံးဖြတ်ချက်တိ ပြု...&quot;</comment>
      <origin>21917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100512" sha1="7hqnpld6pra8518a5kzsqxqjmu3xhip" xml:space="preserve">'''နိုင်ငံရီး''' ([[ဂရိဘာသာနန့်စာပီ|ရှီးဟောင်းဂရိဘာသာစကားအရ]]: Πολιτικά ၊ အသံထွက် - ''politiká'' (ပေါ်လက်တခါ) ၊ အဓိပ္ပါယ် - &quot;မြို့တိ၏ အရီး&quot; ဖြစ်တေ။ အဖွဲ့အစည်းများအထဲ [[:en:Decision-making|ဆုံးဖြတ်ချက်တိ ပြုလုပ်ခြင်း]] တနည်း [[:en:Resource|ရင်းမြစ်အင်အား]] (သို့) [[:en:Social_status|ရာထူးဂုဏ်]] ခွဲဝီခြင်းပိုင် တဦးတယောက်ချင်းစီကြား [[:en:Power_(social_and_political)|အာဏာဆက်နွှယ်ပုံ]]တိနန့် ပတ်သက်ရေ လုပ်ဆောင်မှုတိ ဖြစ်တေ။ နိုင်ငံရီးနန့် အစိုးရရို့ကို လိလာရေ လူမှုသိပ္ပံဘာသာခွဲတခုကို [[နိုင်ငံရီးသိပ္ပံ]]ဟု ရည်ညွှန်းရေ။

နိုင်ငံရီးကို စနစ်တကျ စတင်လိလာသူတိစွာ ဂရိဒဿနပညာသျှင်တိ ဖြစ်ကတ်တေ။ နိုင်ငံရီးသည်လူ့အဖွဲ့အစည်းနန့် ဆုံးဖြတ်တေ လမ်းစဉ်ဖြစ်တေ။ ဒေအသုံးအနှုန်းစွာ ယေဘူယျအားဖြင့် နိုင်ငံ[[အစိုးရ]]တိ၏ လုပ်ငန်းရပ်တိကို ဆိုလိုရေ အပြင် လူသားအချင်းအချင်း ဆက်နွှယ်မှု၊ ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းမှု၊ ပညာသင်ကြားမှုနန့် ဘာသာရီး ဆိုင်ရာ လူမှုပတ်ဝန်းကျင် ကိစ္စရပ် တိလေ့ ပါဝင်ပတ်သက်ရေ။ နိုင်ငံတနိုင်ငံ၏ အကျိုးစီးပွားဖြစ်ထွန်းတိုးတက်မှု၊ ရေရှည်တည်တံ့မှုနန့်ငြိမ်းချမ်းသာယာရီးရို့ကို ခြုံငုံဆောင်ရွက်ခြင်းကိုနိုင်ငံရီးဟုသတ်မှတ်ရေ။ နိုင်ငံရီးမာ မျှတသောသဖောထားဟိဖို့ အထူးလိုအပ်တေ။ မုန်းခြင်း၊ ချစ်ခြင်း၊ ပါတီစွဲ၊ လူစွဲကင်းပြီးကေ နိုင်ငံ့ကောင်းကျိုးအတွက် ဆောင်ရွက်သင့်စွာတိကိုပြတ်သားစွာဆောင်ရွက်ဖို့လိုအပ်ရေ။ နိုင်ငံရီးမာ

၁။ အမျိုးသားနိုင်ငံရီး

၂။ ပါတီနိုင်ငံရီး ဆိုပနာအကျိုင်းမှတ်သားအပ်တေ။ &lt;sup&gt;''(စာဟောင်း)''&lt;/sup&gt;

ယင်းကို သဘောတူညှိနှိုင်းခြင်းနန့် ဒရူးဗရူးမဖြစ်စီသော&lt;ref&gt;{{harvnb|Leftwich|2015|p=68}}.&lt;/ref&gt; &quot;နိုင်ငံ‌ရီးဖြီရှင်းချက်&quot;နန့် ဆက်စပ်လို့ပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ တနည်း &quot;အစိုးရရို့၏ သိပ္ပံ(သို့)အနုပညာ&quot; ဆိုပနာ လက်တွိသရုပ်ဖော်ခြင်း ပင်ဖြစ်ဖြစ် အပြုသဘော&lt;sup&gt;(အကောင်းသဘော)&lt;/sup&gt; နန့် အသုံးပြုတတ်ကေလေ့ အပျက်သဘောဆောင်သော&lt;sup&gt;(ဆန့်ကျင်ဘက်သဘော)&lt;/sup&gt; ဂယက်အနက်ကို &lt;sup&gt;(မပါဝင်ရေ ရည်ရွယ်ချက် ၊ အလုပ် ''[ဘာသာပြန်လိုအပ်ချက် ဟိရေ]''  )&lt;/sup&gt;များရေအားဖြင့် ဖြစ်လားစီတတ်သည် ။&lt;ref name=&quot;HagueHarrop2013&quot;&gt;{{harvnb|Hague|Harrop|2013|p=1}}.&lt;/ref&gt;ဥပမာအနိန်နန့် ဖျက်သိမ်းရီးဝါဒီ [[:en:Wendell_Phillips|Wendell Phillips]] က &quot;ကျန်ုပ်ရို့စွာ နိုင်ငံရီးနန့် မကဇာပ် ၊ [[:en:Anti-Slavery_International|ကျွန်စနစ် ဆန့်ကျင်ရီး]]ဆိုစွာ ကျန်ုပ်ရို့ကြားမာ ရော်တိရော်ရော်သဘောမျိုး မဟုတ်&quot;ဟု ကြေညာခရေ။&lt;ref&gt;{{harvnb|Johnston|Woodburn|1903|p=[https://archive.org/details/americanoration00unkngoog/page/n251 233]}}.&lt;/ref&gt; ယင်းအပေါ် အမြင်သဖောထားကို နည်းမျိုးစုံနန့် သတ်မှတ်ရှုမြင်ကတ်ပြီး မတူညီရေ ခြည်းကပ်မှု&lt;sup&gt;(ကြိုးပမ်းအကောင်အထည်ဖော်မှု)&lt;/sup&gt;တိစွာ ယင်းကို ကျယ်ပြန့်စွာ (တနည်း) အကန့်အသတ်ဖြင့် ၊ လက်တွိသဘောကျကျ (တနည်း) စံဥပမာနန့်အညီ ဇာမျိုးဇာပိုင် အသုံးပြုသင့်စွာနန့် ထိပ်တိုက်တွေ့ခြင်း (တနည်း) ပူးတွဲလုပ်ဆောင်ခြင်းမာ ယင်းအတွက် ဇာချင့်က ပိုအရေးပါရေ အစဟိစွာရို့ကြောင့် အခြီခံသဘောအားဖြင့် မတူညီရေ အမြင်များ ဟိရေ။

တယောက်ယောက်၏ နိုင်ငံရီးအမြင်ကို လူထုကြားမာ ဆော်ဩဖြန့်ဝီခြင်း ၊ အခြားသော နိုင်ငံရီးအကြောင်းအရာတိနန့် [[:en:Negotiation|ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းခြင်း]] ၊ [[ဥပဒေ]]ပြုခြင်း နန့် ပြိုင်ဘက်ကို [[စစ်ပွဲ|ပဋိပက္ခပြုခြင်း]]ပိုင်ယှောင် အကြောင်းကိစ္စများမာ အင်အားကို အသုံးပြုခြင်းရို့ ပါဝင်ရေ များစွာသော နည်းလမ်းတိကို နိုင်ငံ‌ရီးမာ အသုံးပြုခကတ်တေ။&lt;ref name=&quot;Hammarlund1985&quot;&gt;{{harvnb|Hammarlund|1985|p=8}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Brady2017&quot;&gt;{{harvnb|Brady|2017|p=47}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HawkesworthKogan2013&quot;&gt;{{harvnb|Hawkesworth|Kogan|2013|p=299}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Taylor2012&quot;&gt;{{harvnb|Taylor|2012|p=130}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Blanton|Kegley|2016|p=199}}.&lt;/ref&gt; နိုင်ငံရီးကို ရိုးရာလူ့အဖွဲ့အစည်းအထဲက [[:en:Clan|မျိုးနွယ်စုများ]]နန့် [[:en:Tribe|လူမျိုးနွယ်စု]]တိကဲ့သို့ ကျယ်ပြန့်သော လူမှုအဆင့်အတန်းတခုအထိကပင် ဒေနိခေတ် ‌ဒေသအစိုးရများ ၊ ကုမ္ပဏီများ နန့် အချုပ်အခြာနန့် နိုင်ငံတိအတွက် အခြီခံဥပ‌ဒေတိက နိုင်ငံတကာအဆင့်အထိ အသုံးပြုရေ။ ဒေနိခေတ် နိုင်ငံများမာ လူရို့သည် သူရို့၏အမြင်တိကို ဖော်ပြဖို့ များရေအားဖြင့် နိုင်ငံရီးပါတီတိကို တည်ထောင်ကတ်တေ။ ပါတီ၏အဖွဲ့ဝင်တိစွာ ဉပဒေ နန့် ဦးဆောင်သူ အပြောင်းအလဲတိကို ထောက်ပံ့ဖို့ များစွာသော ကိစ္စများနန့် သဘောတူညီချက်တိအတွက် အခြီအနီတခုထားဖို့ သဘောတူကတ်တေ &lt;sup&gt;''[ဘာသာပြန်လိုအပ်ချက် ကြီးမားစွာဟိရေ]''&lt;/sup&gt; ။ ‌[[ရွီးကောက်ပွဲ]]တခုသည် မတူညီရေပါတီတိကြား ပြိုင်ဆိုင်ခြင်း ဖြစ်တေ။

[[:en:Political_system|နိုင်ငံရီးစနစ်]]တခုစွာ လူမှုအဖွဲ့အစည်းတခုအထဲ လက်ခံနှိုင်သော နိုင်ငံရီးနည်းလမ်းတိကို သတ်မှတ်ရေ အခြီခံဘောင်တခုဖြစ်တေ။ [[:en:History_of_political_thought|နိင်ငံရီးအတွေးအခေါ်၏ သမိုင်း]]ကို ‌ရှီးပဝေသဏီခေတ်သို့ နောက်ကြောင်းလိုက်ကေ အနောက်အရပ်မာ [[ပလေးတိုး]]၏ [[:en:Republic_(Plato)|''သမ္မတနိုင်ငံ'']] နန့် [[အရစ္စတိုရေ]]၏ [[:en:Politics_(Aristotle)|''နိုင်ငံရီး'']] ၊ အရှိအရပ်မာ [[ကွန်ဖြူးရှပ်]]၏ နိုင်ငံရီးစာမူတိနန့် [[စာဏကျ]]၏ [[:en:Arthashastra|''အာသသျှသရ'']] နန့် ''စာဏကျနီတိ'' ရို့ ပါဝင်ရေ ။&lt;ref&gt;{{harvnb|Kabashima|White III|1986}}.&lt;/ref&gt;

== ဝေါဟာရသမိုင်း ==
အိန်းဂလိချ်စကား ''politics'' &lt;small&gt;(နိုင်ငံရီး)&lt;/small&gt;သည် [[အရစ္စတိုရေ]]၏ [[ဂရိနိုင်ငံ|ဂရိ]] ''politiká'' စကားလုံး (Πολιτικά, 'မြို့တိ၏ အရီးကိစ္စ')ကို မိတ်ဆက်ပီးသော ဂန္ထဝင်အလုပ်၏ နာမည် [[:en:Politics_(Aristotle)|''Politiká'']] ကို အခြီခံသည် ။ ၁၅ ရာစုလယ်မာ အရစ္စတိုရေ၏ ထိုအရီးအသားကို [[:en:Early_Modern_English|ခေတ်ဦး မော်ဒန်အိန်းဂလိချ်စာ]]&lt;sup&gt;(ဒေနိခေတ် အဂႅလိပ်စာ၏ အစ)&lt;/sup&gt;မာ ''Polettiques'' [[:en:Sic|[sic]]]&lt;ref&gt;{{harvnb|Leftwich|2015|p=68}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Buhler, C. F., ed. 1961 [1941]. ''[[Dictes and Sayings of the Philosophers|The Dictes and Sayings of the Philosophers]].'' London: [[Early English Text Society]], [https://books.google.com/books?id=M7G0AAAAIAAJ&amp;q= ''Original Series'' No. 211].&lt;/ref&gt; အဖြစ် သုံးနှုန်းဖော်ပြခပြီး နောက်ပိုင်း[[:en:Modern_English|မော်ဒန်အိန်းဂလိချ်စာ]]မာ ''Politics'' ဖြစ်လာခရေ ။

ဧကဝုစ်စကားလုံး ''politic'' ကို အိန်းဂလိချ်စကားတွင် ၁၄၃၀ခုနှစ်က ပထမဆုံးအသုံးပြုခပြီး [[:en:Middle_French|အလယ်ခေတ် ပြင်သစ်စကားလုံး]] ''politique'' မှ ဆင်းသက်လာကာ ဂရိစကား πολίτης (''polites'', 'နိုင်ငံသား')နန့် πόλις ([[:en:Polis|''polis'']], 'မြို့')&lt;ref name=&quot;A Greek-English Lexicon&quot;&gt;{{cite web|title=A Greek-English Lexicon|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dpolitiko%2Fs|last1=Liddell|first1=Henry George|last2=Scott|first2=Robert|website=Perseus Digital Library|publisher=Tufts Library|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924203856/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dpolitiko%2Fs|archive-date=24 September 2015|access-date=19 February 2016}}&lt;/ref&gt;မှ လာရေ πολιτικός (''politikos'')အား [[:en:Latinisation_of_names|လက်တင်စကား ပြောင်းလဲခြင်း]]မှ ဖြစ်လှာသော ''politicus'' &lt;ref&gt;{{harvnb|Lewis|Short|1879|loc=online}}.&lt;/ref&gt;ကို ယူထားခြင်းဖြစ်တေ။
=== အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်တိ ===
* [[:en:Harold_Lasswell|Harold Lasswell]] ၏ အမြင်မာ နိုင်ငံရီးဆိုစွာမှာ &quot;ဇာသူက ဇာကို ဇာမာ ဇာပိုင်ရ&quot; ဖြစ်တေ။&lt;ref&gt;{{harvnb|Lasswell|1963}}.&lt;/ref&gt;
* [[:en:David_Easton|David Easton]] အတွက် ယင်းသည် &quot;လူမှုအဖွဲ့အစည်းတခု၏ တန်ဖိုးအတွက် အာဏာခွဲဝီသတ်မှတ်ခြင်းခြင်း&quot;အကြောင်း ဖြစ်တေ။&lt;ref name=&quot;Easton 1981&quot;&gt;{{harvnb|Easton|1981}}.&lt;/ref&gt;
* [[လီနင်|Vladimir Lenin]] အတွက် &quot;နိုင်ငံရီးဆိုစွာမာ စီးပွားရီးကဏ္ဍအား အကျစ်လျစ်ဆုံး ဖော်ပြခြင်း&quot; ဖြစ်တေ။&lt;ref&gt;{{harvnb|Lenin|1965}}.&lt;/ref&gt;
* [[:en:Bernard_Crick|Bernard Crick]] က &quot;နိုင်ငံ‌ရီးဆိုစွာမာ အုပ်စိုးမှု၏ သိသာသော ပုံစံဖြစ်ပြီးကေ မတူကွဲပြားမှုတိကို ဖြီယှင်းဖို့ ၊ ကွဲပြားသော အကျိုးစီးပွားနန့် တန်ဖိုးတိကို တူညီပုံစံပြုဖို့၊ ဘုံရည်မှန်းချက်ကို ရှီးရှုရေတွက်နန့်  အများပြည်သူဆိုင်ရာ မူဝါဒပြုလုပ်ဖို့ လူတိုင်းဟာ အခြီခံသတ်မှတ်ချက်တိနန့် တတူတကွ ဆောင်ရွက်ပြုမူကတ်ခြင်း ဖြစ်တေ &quot;ဟု ရည်ညွှန်းငြင်းဆိုခရေ။&lt;ref&gt;{{harvnb|Crick|1972}}.&lt;/ref&gt;
* [[:en:Adrian_Leftwich|Adrian Leftwich]]၏ အဆိုအရ
&lt;blockquote&gt;နိုင်ငံရီးမာ လူမှုအဖွဲ့အစည်းအထဲ လူတိစွာ သူရို့၏ ဇီဝဆိုင်ရာနန့် လူမှုရီးဆိုင်ရာ ဘဝဖြစ်တည်မှုအတွက် ထုတ်လုပ်ခြင်းနန့် မျိုးပွားခြင်းအကျိုးငှာ လူ့စွမ်းအင် ၊ သဘာဝ နန့် အခြားသော ရင်းမြစ်တိအား အသုံးချမှု ၊ ထုတ်လုပ်မှု ၊ ခွဲဝီမှုရို့ ပြုလုပ်ဖို့ စုဝေးလာကတ်ကေး ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ခြင်း ၊ ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းခြင်း နန့် ထိပ်တိုက်တွေ့ခြင်းစရေ အဖြစ်အပျက်တိအားလုံး ပါဝင်ရေ ။ &lt;sup&gt;''(ဘာသာပြန်လိုအပ်ချက်ဟိရေ)''&lt;/sup&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Leftwich|2004}}.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== ကြိုးပမ်းအကောင်အထည်ဖော်ခြင်း ==
စိတ်ကူးတိကို ရုပ်လုံးဖော်ခရေ နိုင်ငံရီးအား ချဉ်းကပ်ခြင်း &lt;sup&gt;(ကြိုးပမ်းအကောင်အထည်ဖော်ခြင်း)&lt;/sup&gt;မာ များစွာသော နည်းလမ်းများ ဟိရေ။

=== ကျယ်ပြန့်စွာ (နန့်) အကန့်အသတ်ဖြင့် ===
[[:en:Adrian_Leftwich|Adrian Leftwich]] သည် လူရို့၏ ဇာလောက် ကျယ်ပြန့်သည် (သို့) အကန့်အသတ်ဟိရေ အပေါ် မူတည်သော သိမြင်နားလည်မှု ပါဝင်ရေ  နိုင်ငံရီးဆိုလိုစွာကို အခြီခံပြီး နိုင်ငံရီးအပေါ် ကွဲပြားရေ အမြင်တိအား ခွဲခြားသတ်မှတ်တေ။&lt;ref&gt;{{harvnb|Leftwich|2004|pp=14–15}}.&lt;/ref&gt; ကျယ်ပြန့်ရေ အမြင်မာ နိုင်ငံရီးကို လူသားတိ၏ လူမှုဆက်ဆံရီးစက်ဝန်း တခုလုံးမာ တည်ဟိရေလို့ မြင်ပြီး အကန့်အသတ်ထားရေ အမြင်မာမူ တခုသော အကြောင်းအရာအဖြစ် သတ်မှတ်ရေ။ ဥပမာအနိန်နန့် ပိုပြီးကေ ဘောင်ခတ်သော နည်းမာ နိုင်ငံရီးဆိုလိုစွာကို [[:en:Governance|အုပ်ချုပ်ရီး]]၏ အဓိကအဖြစ် မြင်ကတ်တေ &lt;ref&gt;{{harvnb|Leftwich|2004|p=23}}.&lt;/ref&gt; ၊ [[:en:Feminist_political_theory|ကျား-မ တန်းတူအခွင့်အရီးရဟိရီး လှုပ်ရှားသူတိအမြင်အရ]] ရိုးရာဓလိထုံးတမ်းမာ နိုင်ငံရီးအဖြစ် မသတ်မှတ်ခစွာတိကိုလေ့ နိုင်ငံ‌ရီးတခုအဖြစ် မြင်သင့်ဖို့ ရည်ညွှန်းနှိုင်ရေ။&lt;ref&gt;{{harvnb|Leftwich|2004|p=119}}.&lt;/ref&gt; ဒုတိယမြောက် အမြင်ကို ကိုယ့်အရီးနန့် အတိအရေး ကိစ္စများကြား ကွဲပြားမှုကို စကားအက်ရေ [[:en:The_personal_is_political|ပုဂ္ဂိုလ်ရီးဖြစ်သော နိုင်ငံ‌ရီး]] ဟူရေ ဆောင်ပုဒ်မာ အကျိုင်းချုပ်သည်&lt;sup&gt;''(ဘာသာပြန်လိုအပ်ချက် ဟိရေ)''&lt;/sup&gt;။ ထိုအစား နိုင်ငံရီးဆိုလိုစွာကို [[:en:Robert_Dahl|Robert A. Dahl]] ငြင်းဆိုခရေအတိုင်း အာဏာအသုံးချမှုအဖြင့် သတ်မှတ်နှိုင်ရေ။&lt;ref&gt;{{harvnb|Dahl|2003|pp=1–11}}.&lt;/ref&gt;

=== ကိုယ်ကျင့်တရားနန့်ဆိုင်ရာ (နန့်) လက်တွိတရားနန့် ဆိုင်ရာ ===
နိုင်ငံရီးအပေါ် အချို့အမြင်မာ ယင်းသည် အာဏာကို အသုံးပြုမှုအဖြစ် လက်တွိအမြင်ကျစွာ ယူဆကြလို့ တချို့သည် [[:en:Normative|စံစည်းမျဉ်း သတ်မှတ်ထားရေ]] အခြီခံတိနန့် လူမှုရီးလုပ်ဆောင်ချက်တခုအဖြစ် မြင်ကတ်တေ။&lt;ref&gt;{{harvnb|Morlino|2017|p=2}}.&lt;/ref&gt; ဒေကွဲပြားမှုတိသည် [[:en:Moralism|နိုင်ငံရီးဆိုင်ရာ စာရိတ္တဝါဒ]]နန့် [[:en:Political_Realism|နိုင်ငံရီးဆိုင်ရာ လက်တွိဝါဒ]]ရို့ကြား မတူညီမှုကြောင့် ဖြစ်လာရေ။&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{harvnb|Atkinson|2013|pp=1–5}}.&lt;/ref&gt; စာရိတ္တဝါဒီများအနီနန့် နိုင်ငံရီးကို [[လူ့ကျင့်ဝတ်|ကိုယ်ကျင့်တရား]]နန့် တတက်ကပ် ဆက်နွှယ်ပြီး [[:en:Utopia|စိတ်ကူးယိုင်ဆန်သော]] အတွေးနီးနီးသို့ ရောက်စီနှိုင်ရေ။&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; ဥပမာအနိန်နန့် [[:en:Hannah_Arendt|Hannah Arendt]] အရ အရစ္စတိုရေ၏ အမြင်သည် &quot;နိုင်ငံရီးဖြစ်ဖို့ရာ အရာအားနုန်းကို အကြမ်းနည်းမဟုတ်ဘဲ စကားလုံးတွေ တိုက်တွန်းစည်းရုံးစွာတိနန့် ဆုံးဖြတ်စွာကို ဆိုလိုရေ&quot; ဟု ဆိုစဉ် [[:en:Bernard_Crick|Bernard Crick]] အရ &quot;နိုင်ငံရီးဆိုစွာမာ လွတ်လပ်တဲ့ လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းကို အုပ်စိုးခံရခြင်းဖြစ်စီယင့်နည်း ဖြစ်တေ။ နိုင်ငံရီးဆိုစွာ နိုင်ငံရီးဖြစ်ပြီးကေ အခြားသော အုပ်ချုပ်မှုပုံစံတိက တခုခုဖြစ်တေ&quot;&lt;ref&gt;{{harvnb|Leftwich|2004|p=16}}.&lt;/ref&gt; ဟု ဆိုရေ။ ဆန့်ကျင်ဘက်အနိန်နန့် လက်တွိဝါဒီတိအတွက် - [[:en:Niccolò_Machiavelli|Niccolò Machiavelli]] ၊ [[:en:Thomas_Hobbes|Thomas Hobbes]] နန့် [[:en:Harold_Lasswell|Harold Lasswel]] ရို့နည်းတူ - နိုင်ငံရီးဆိုစွာမာ အာဏာကို အသုံးချခြင်း ၊ (ရည်ရွယ်ချက်)ပန်းတိုင် မည်စွာကိုမဆို လိုက်လုပ်ခြင်းရို့အပေါ် အခြီခံရေလို့ မြင်ကတ်တေ။&lt;ref&gt;{{harvnb|Morlino|2017|p=3}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

=== ထိပ်တိုက်တွေ့စွာ (နန့်) ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်ပနာ ===
[[:en:Agonism|နိုင်ငံရီး၏ ပဋိပက္ခမားမှလာရေ ကောင်းရေ ရလဒ်ကို ဇောင်းပီးသူတိ]]ကတော့ နိုင်ငံ‌ရီးဆိုစွာမာ အမှန်ကတော့ခါ ကွဲပြားဆန့်ကျင်သော အကျိုးစီးပွားများကြား ထိပ်တိုက်တွိလှာမှုမှ လာခြင်းဖြစ်တေဟု ငြင်းဆိုရေ။&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Schattschneider|first1=Elmer Eric|title=The semisovereign people : a realist's view of democracy in America|url=https://archive.org/details/semisovereignpeo00eesc|date=1960|publisher=Dryden P|isbn=0-03-013366-1|pages=[https://archive.org/details/semisovereignpeo00eesc/page/2 2]|oclc=859587564}}&lt;/ref&gt;  နိုင်ငံရီးသိပ္ပံပညာသျှင် Elmer Schattschneider ကလေ့ &quot;နိုင်ငံရီးအားလုံး၏ အဓိကအကြောင်းအရင်းမာတော့ခါ ပဋိပက္ခမား၏ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ဘာသာစကားတည်ဟိပါရေ&quot; ဟု ငြင်းဆိုကာ [[:en:Carl_Schmitt|Carl Schmitt]] အတွက်ကတော့ နိုင်ငံရီး၏ တည်ဟိနီမှုဟာ ရန်သူ မိတ်ဆွီ ကွဲပြားခြားနားစီမှု ဖြစ်တေ။&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Mouffe|first1=Chantal|url=https://books.google.com/books?id=8yIEQ1RPGx8C&amp;q=carl+schmitt+1999&amp;pg=PR7|title=The Challenge of Carl Schmitt|date=1999|publisher=Verso|isbn=978-1-85984-244-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ဒေအကြောင်းအရာရေ အရစ္စတိုရေ နန့် Crick ရို့၏ ပိုပြီးကေ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်စီရေ အမြင်ဟိရေ နိုင်ငံရီးနန့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်တေ။ ယကေလေ့ အစွန်းတိကြား ပိုပြီးကေ‌သမကျသော အမြင်ကို အိုင်းရစ် နိုင်ငံရီးသိပ္ပံပညာသျှင် Michael Laver က အောက်ပါ မှတ်ချက်ဖြင့် ပြသခရေ -&lt;blockquote&gt;နိုင်ငံ‌ရီးဆိုစွာမာ ထိပ်တိုက်တွေ့ခြင်းနန့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ခြင်းများ ရော‌နှောထားရေ ဝိသေသဖြစ်ပြီးကေ လူသားတိဧ့ အပြန်အလှန် အကျိုးပြုတုံ့ပြန်ပုံတိမာ များရေအားဖြင့်‌ ယှာတွိ့နှိုင်ရေ ။ ထိပ်တိုက်တွေ့မှုသတ်သတ်သည် စစ်ပွဲဖြစ်တေ။ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုသတ်သတ်သည် အမှန်အကန် ချစ်ခင်ရင်းနှီးခြင်းဖြစ်တေ။ နိုင်ငံရီးက နှစ်ခုစလုံးကို ရောထားခြင်းဖြစ်တေ။&lt;ref&gt;{{harvnb|van der Eijk|2018|pp=11, 29}}.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== သမိုင်းကြောင်း ==
{{main|Political history of the world (နိုင်ငံတိ၏ နိုင်ငံရီးသမိုင်းကြောင်းများ)}}
{{see also|History of political thought (နိုင်ငံရီးအတွေးအခေါ်တိ၏ သမိုင်းကြောင်း)}}
‌နိုင်ငံ‌ရီးရေ သမိုင်းကြောင်းသည် လူ့သမိုင်းကြောင်းတလျှောက် လွှမ်းခြုံခပြီးကေ ဒေနိခေတ် အစိုးရအဖွဲ့အစည်းတိအတွက်သာ သတ်မှတ်ထားခြင်း မဟုတ်။

=== သမိုင်းဦးမရောက်ခင်ခေတ် ===
[[:en:Frans_de_Waal|Frans de Waal]] က [[ချင်ပန်ဇီမျိုးက်ဝံ|ချင်ပန်ဇီ]]တိစွာလေ့သော့ ဩဇာလွှမ်းမိုးသော နီရာတိကို ကာကွယ်ဖို့နန့် ထိန်းသိမ်းဖို့ အချင်းချင်းကြား ခြယ်လှယ်တတ်ရေ နည်းနန့် နိုင်ငံရီးကို စိတ်ဝင်စားရေဟု ဆိုရေ ။&lt;ref&gt;{{cite book|last1=de Waal|first1=Frans|title=Chimpanzee politics power and sex among apes|url=https://archive.org/details/chimpanzeepoliti0000waal|date=2007|publisher=Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-8656-0|oclc=493546705}}&lt;/ref&gt; လူသားတိ၏ ရှီးကျသော လူမှု့အဖွဲ့အစည်းများဖြစ်ရေ အစုအဖွဲ့နန့် မျိုးနွယ်စုများမာ ဗဟိုဆန်သော နိုင်ငံရီးဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ ကင်းမဲ့ခရေ ။&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Fukuyama|first1=Francis|title=The origins of political order : from prehuman times to the French Revolution|url=https://archive.org/details/nlsiu.320.9.fuk.30767|date=2012|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-0-374-53322-9|pages=[https://archive.org/details/nlsiu.320.9.fuk.30767/page/56 56]|oclc=1082411117}}&lt;/ref&gt; ဒေအကြောင်းကို တခါတရီ [[:en:Stateless_society|နိုင်ငံမဲ့ လူ့အဖွဲ့အစည်များ]]အဖြစ် ညွှန်းဆိုရေ ။

=== အစောဆုံး နိုင်ငံများ ===
‌ရှီးဦးသမိုင်း‌မာ [[:en:Ancient_civilizations|လူမှုယိုင်ကျေးမှုဟိရေ အဖွဲ့အစည်းများ]]မာ ဒေနိခေတ် နိုင်ငံတိပိုင်သျှောင် သတ်သတ်မှတ်မှတ်ဟိရေ နယ်နိမိတ်များ မဟိခပဲ သူရို့၏ နယ်နိမိတ်ဆုံးသော နီရာတိကို [[:en:Frontier|နယ်စပ်ဒေသများ]]အဖြစ် ပပြတ်သသား ဖော်ပြနိူင်ရေ &lt;sup&gt;''[ဘာသာပြန်လိုအပ်ချက်ဟိရေ]''&lt;/sup&gt; ။ [[ဆူမားရီးယန်းခေတ်|အစောဆုံး ဆူမား မင်းဆက်]]နန့် [[ရှီးဟောင်းအီဂျစ်|အစောဆုံး အီဂျစ် မင်းဆက်]]စွာ [[:en:Border|နယ်နိမိတ်များ]] သတ်မှတ်သော လူမှုယဉ်‌ကျေးမှုနန့် အဖွဲ့အစည်းမာ ပထမဆုံးဖြစ်တေ။ ယင်းချင့်အပြင် ၁၂ ရာစုအထိ လူအများစုသည် နိုင်ငံမဟိရေ လူ့အဖွဲ့အစည်းမာ နီထိုင်ခရေ ။ ထိုအကြောင်းအရာရေ နှိုင်းယှဉ်သဘောမာ သာတူညီမျှဟိရေ [[:en:Band_society|အစုအဖွဲ့များ]]နန့် မျိုးနွယ်စုတိက ဗလဗွီသတ်လို့ အဆင့်မြင့်မြင့် အဆင့်အတန်းခွဲခြားသတ်မှတ်ရေ [[:en:Chiefdom|မျိုးနွယ်ဂေါင်းဆောင်ဦးစီးသော နယ်များ]]အဖြစ် ကဏ္ဍအမျိုးမျိုး ဟိရေ။  

==== နိုင်ငံတည်ထောင်ခြင်း ====
{{main|State formation (နိုင်ငံတည်ထောင်ခြင်း)}}
‌အစောဆုံး နိုင်ငံဒေသထူထောင်ခြင်းနန့်ဆက်စပ်လို့ အချို့သော နီရာများမာ နိုင်ငံဒေသကို တည်ထောက်ကတ်ပြီး အချို့မာ မဟိကတ်စွာကို ယေဘုယျကျကျယှင်းပြနှိုင်ဖို့ များစွာသော သီအိုရီတိနန့် အဆိုကတ်မ်းများ ဟိရေ။ အခြားသော လိလာသူတိက ယေဘုယျအကြောင်း ရှာခြင်းစွာ အကူအညီမဖြစ်လို့ အစောဆုံးနိုင်ငံတည်ထောင်မှုတိအတွက် သူရို့ပုံစံနန့် သူရို့သတ်မှတ်သင့်သည် ဟု ယုံကြည်ကတ်တေ။ &lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Spencer|first1=Charles S.|last2=Redmond|first2=Elsa M.|date=15 September 2004|title=Primary State Formation in Mesoamerica|journal=Annual Review of Anthropology|volume=33|issue=1|pages=173–199|doi=10.1146/annurev.anthro.33.070203.143823|issn=0084-6570}}&lt;/ref&gt;

'''စိတ်ဆန္ဒဖြင့် ဖြစ်ခြင်းဆိုင်ရာ သီအိုရီများ'''''&lt;sup&gt;[ဘာသာပြန်လိုအပ်ချက် ဟိရေ]&lt;/sup&gt;''မာ ကွဲပြားရေ အဖွဲ့အစည်းတိက လူတိစွာ နိုင်ငံတိကို တည်ထောင်လာကတ်တေအခါ အကျိုးသင့်အကြောင်းသင့် ခွဲဝီယူကြရေ အကျိုးကိစ္စများ ရလာကြသဖြင့် ဖြစ်တေဟု အခိုင်အမာပြောရေ ။&lt;ref name=&quot;Carneiro 733–738&quot;&gt;{{harvnb|Carneiro|1970|pp=733–738}}.&lt;/ref&gt; ထိုသီအိုရိတိစွာ စိုက်ပျိုးရီးမာ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာမှု နန့်အတူ နိုင်ငံတည်ထောင်ခြင်းကြောင့် အကျိုးအကြောင်းဖြစ်လှာသော လူဦးရွီနန့် အသိုင်းအဝိုင်းဖိအားတိကို အာရုံအများဆုံး ထားကတ်တေ။ အစောဆုံးနန့် အခရာဆုံး နိုင်ငံတည်ထောင်ခြင်းအကြောင်း အထင်ရှားဆုံးသီအိုရီတိက တခုမာ ''ဟိုက်ဒရောလစ် အဆိုကတ်မ်း'' ဖြစ်တေ ၊ ယင်းက နိုင်ငံဆိုစွာမာ အရွယ်အစားရုတ်သော ဆည်မြောင်းအစီအမံများ တည်ဆောက်ရန်နန့် ထိန်းသိမ်းဖို့အတွက် ဖြစ်တေဟု အခိုင်အမာ ပြောရေ ။

'''[[:en:Conflict_theories|ကွဲပြားဆန့်ကျင်ခြင်းဆိုင်ရာ သီအိုရီများ]]'''မာ အချို့ ဂူရာကျိုင်စုက အခြားသော ဂူရာကျိုင်စုအပေါ် ပဋိပက္ခနန့် လွှမ်းမိုးမှုသည် နိုင်ငံဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အဓိကအချက်ဖြစ်တေဟု သဖောထားသည် ။&lt;ref name=&quot;Carneiro 733–738&quot; /&gt; စိတ်ဆန္ဒဖြင့် ဖြစ်ခြင်း သီအိုရီတိနန့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်တေက ယင်းဖော်ပြချက်တိသည် လူတိက အကျိုးကျေးဇူးအများဆုံး ရဖို့အတွက် နိုင်ငံကို တည်ထောင်ဖို့  ကိုယ်ပိုင်စိတ်ဆန္ဒနန့် သဘောတူခကတ်လို့ မဟုတ်ကေလေ့ အုပ်စုတခုက အခြားအပေါ် ဖိနှိပ်မှုတစ်စုံတရီကြောင့် နိုင်ငံတည်ထောင်ရေလို့ ယုံကတ်တေ။ အချို့သော သီအိုရီများအကြောင်းမာ စစ်ပွဲတိစွာ နိုင်ငံဖြစ်ပေါ်ခြင်းအတွက် အလွန်အရေးပါခရေလို့ ဆိုကတ်ရေ။&lt;ref name=&quot;Carneiro 733–738&quot; /&gt;

==== ရှီးခေတ် သမိုင်း ====
ပထမဆုံးသော နိုင်ငံအမျိုးအစားတိစွာ လှောက်မှန်းခြေ ဘီစီ ၃၀၀၀ ဝန်းကျင်ခန့်က [[:en:Uruk_period|အွရ်ခ်ခေတ်]]''&lt;sup&gt;[ဘာသာပြန်လိုအပ်ချက် ဟိရေ]&lt;/sup&gt;'' နန့် [[:en:Predynastic_Egypt|မင်းဆက်အစောပိုင်း အီဂျစ်‌ခေတ်]]ရို့မာ ပေါ်ပေါက်ခရေ [[ဆူမားရီးယန်းခေတ်|အစောဆုံး ဆူမားမင်းဆက်]]နန့် [[ရှီးဟောင်းအီဂျစ်|အစောဆုံး အီဂျစ်မင်းဆက်]]ရို့၏ နိုင်ငံများ ဖြစ်တေ။&lt;ref name=&quot;ancientlocations&quot;&gt;{{harvnb|Daniel|2003|p=xiii}}.&lt;/ref&gt; အစောဆုံးအီဂျစ်မင်းဆက်နိုင်ငံသည် [[အာဖရိက|အာဖရိကတိုက်]]အရှိမြောက်အရပ်က [[နိုင်းမြစ်]]တဝှမ်း တည်ဟိပြီး ဘုရင့်နိုင်ငံ၏ နယ်နိမိတ်တိစွာ နိုင်းမြစ်ပတ်လည်မာ အခြီပြုကာ [[အိုအေစစ်]]တည်ဟိရေနီရာအထိ ဖြန့်ကျက်သည် ။&lt;ref&gt;{{harvnb|Daniel|2003|pp=9–11}}.&lt;/ref&gt; အစောဆုံး[[ဆူမားရီးယန်းခေတ်|ဆူမား]]မင်းဆက်နိုင်ငံသည် [[မက်ဆိုပိုတေးမီးယား]] တောင်ဖက်မာ တည်ဟိပြီး ယင်းဧ့ နယ်နိမိတ်သည် [[:en:Persian_Gulf|ပါရှမ်းဂျိုင်တာလောင်]]မှ [[ယူဖရီးတီးမြစ်|ယူဖရီးတီး]]နန့် [[တိုင်းဂရစ်မြစ်|တိုင်းဂရပ်]][[မြစ်]]တိအထိ ကျယ်ပြန့်သည် ။&lt;ref name=&quot;ancientlocations&quot; /&gt;

နိုင်ငံပုံစံတိစွာ ရှီးခေတ် ဂရိအင်ပါယာ ပေါ်ထွန်းခသော အချိန်ထက် စောစွာ တည်ဟိခကေလေ့ ဂရိတိစွာ နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရီးဆိုင်ရာ အတွေးအခေါ်တိကို ချယှင်းလလင်း ဖော်ထုတ်ခပြီးကေ အကျိုးအကြောင်း စိစစ်ပိုင်းခြာထားသော နိုင်ငံ‌ရီးဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းများဟိရေ ပထမဆုံးလူတိဖြစ်တေ။ ယင်းကို ဦးတည်ပြီးကေ နိုင်ငံတိကို ဘာသာရီးဆိုင်ရာ ဒဏ္ဍာရီပုံစံများ တခုအဖြစ် ကျိုးကြောင်းပြကာ ဖော်ညွှန်းကတ်တေ။&lt;ref&gt;{{harvnb|Nelson|Nelson|2006|p=17}}.&lt;/ref&gt;

[[:en:Classical_antiquity|ရှီးဟောင်းဂရိ / ရောမခေတ်]]၏ နိုင်ငံရီးဆိုင်ရာ အရေးပါသော ဆန်းသစ်မှုအမြောက်အမြားသည် [[:en:List_of_ancient_Greek_cities|ဂရိ မြို့နိုင်ငံများ]] (polis - ပိုးလစ်) နန့် [[:en:Ancient_Rome|ရောမ အဖွဲ့အစည်းဦးဆောင်နိုင်ငံ]]''&lt;sup&gt;[ဘာသာပြန်လိုအပ်ချက် ဟိရေ]&lt;/sup&gt;'' တိက လာရေ ။ (၄)ရာစုခေတ် ဂရိ မြို့နိုင်ငံတိစွာ သူရို့၏ လွတ်လပ်သော ပြည်သူရို့အား [[:en:Athenian_democracy#Citizenship_in_Athens|နိုင်ငံသားအခွင့်အရီး]]ကို အာမခံပီးသည် ၊ [[အေသင်မြို့|အေသင်]]မာ ထိုအခွင့်အရီးတိစွာ နိုင်ငံရီးအတွေးအခေါ်နန့် သမိုင်းတလျှောက် သက်တမ်းရှည်ကြာခသော [[:en:Direct_democracy|တိုက်ရိုက်‌ရွီးကောက်တင်မြှောက်သော]] အစိုးရပုံစံတခု[[:en:Athenian_democracy|နန့်အတူ ပေါင်းစပ်]]ထားရေ ။{{citation needed|date=August 2020}} 

=== ဒေနိခေတ် ===
[[ဖိုင်:Women_voter_outreach_1935_English_Yiddish.jpg|right|thumb|အမျိုးသမီး မဲဆန္ဒရှင်များ ပါဝင်လှာပုံ (၁၉၃၅)]]
[[:en:Peace_of_Westphalia|‌ဝက်စ်ဖယ်လီယာငြိမ်းချမ်းရီး]](၁၉၄၈)သည် [[နိုင်ငံရီးသိပ္ပံ|နိုင်ငံရီးသိပ္ပံပညာသျှင်တိ]]အတွက် ပြင်ပအင်အားတိစွာ အခြားနိုင်ငံတိ၏ ပြည်တွင်းရီးကိစ္စများကို ဝင်ပါခြင်းက ယှောင်ရှားသင့်ရေလို့ ပါဝင်ရေ ခေတ်သစ် နိုင်ငံတကာစနစ်၏&lt;ref name=&quot;Osiander&quot;&gt;{{harvnb|Osiander|2001|p=251}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gross&quot;&gt;{{harvnb|Gross|1948|pp=20–41}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jackson, R. H. 2005. &quot;The Evolution of World Society&quot; in ''[[The Globalization of World Politics]]: An Introduction to International Relations'', edited by [[Patricia Owens (academic)|P. Owens]]. [[John Bayliss|J. Baylis]] and S. Smith. [[Oxford]]: [[Oxford University Press]]. p. 53. {{ISBN|1-56584-727-X}}.{{Verify source|date=July 2020}}&lt;/ref&gt; အစ ဖြစ်တေဟု ယူဆကတ်တေ။&lt;ref name=&quot;kissinger_world_order&quot;&gt;{{harvnb|Kissinger|2014}}.&lt;/ref&gt; အခြားနိုင်ငံတိ၏ ပြည်တွင်းရီးကို ကြားမဝင်ခြင်း စည်းမျဉ်းကို ဆွဇ်တရားလူကြီး [[:en:Emer_de_Vattel|Emer de Vattel]] က (၁၈)ရာစုအလယ်မာ တင်သွင်းခရေ ။&lt;ref name=&quot;krasner2010&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last1=Krasner|first1=Stephen D.|title=The durability of organized hypocrisy|encyclopedia=Sovereignty in Fragments: The Past, Present and Future of a Contested Concept|editor1-last=Kalmo|editor1-first=Hent|editor2-last=Skinner|editor2-first=Quentin|year=2010|publisher=Cambridge University Press}}&lt;/ref&gt; အစိုးရရေ [[:en:Interstate_system_(world-systems_theory)|အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံချင်း]] ဆက်ဆံရီးမာ အခရာသော ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့အစည်များ ဖြစ်လာခရေ ''&lt;sup&gt;[ဘာသာပြန်လိုအပ်ချက် ဟိရေ]&lt;/sup&gt;'' ။ ဝက်စ်ဖယ်လီယာငြိမ်းချမ်းရီးသည် ဥရောပနိုင်ငံများမာ နိုင်ငံဖြတ်ကျော် အာဏာတည်ခြင်းကို ပြဋ္ဌာန်းဖို့ ကြိုးပမ်းမှုတိကို အဆုံးသတ်စီခရေဟု ပြောနှိုင်ရေ ။ အစိုးရတိက လွတ်လပ်သော ကိုယ်စားလှယ်များဖြစ်စီရေ ဝက်စ်ဖယ်လီယန်း အယူအဆကို ဘာသာစကားနန့် ယိုင်ကျေးမှုတိနန့် ပေါင်းစည်းထားရေ လူ့အဖွဲ့အစည်းများဖြစ်ရေ [[လူမျိုး|လူမျိုးများ]]နန့် လိုက်လျောညီထွေသော တရားဝင် [[:en:Sovereign_state|နိုင်ငံများ]]အောက်မှ ၁၉ ရာစုမာ အားကောင်းလာရေ [[အမျိုးသားရီးဝါဒ]]က အားပီးထောက်ပံ့ခရေ ။&lt;ref&gt;{{cite web|title=From Westphalia, with love – Indian Express|url=http://archive.indianexpress.com/news/from-westphalia-with-love/950804/|access-date=30 July 2020|website=archive.indianexpress.com}}&lt;/ref&gt;''&lt;sup&gt;[ဘာသာပြန်လိုအပ်ချက် ဟိရေ ၊ ရောထွီးမှု ဟိရေ]&lt;/sup&gt;''

၁၈ ရာစုအထဲ [[ဥရောပ]]မာ လူမျိုးတူစု မဟုတ်ရေ ခေတ်ဟောင်း နိုင်ငံတိစွာ [[:en:Austrian_Empire|ဩစတြီးယန်း အင်ပါယာ]] ၊ [[:en:Kingdom_of_France|ပြင်သစ်ဘုရင့်နိုင်ငံ]] ၊ [[:en:Kingdom_of_Hungary|ဟန်ဂေရီဘုရင့်နိုင်ငံ]]&lt;ref&gt;^ Eric Hobsbawm, Nations and Nationalism since 1780 : programme, myth, reality (Cambridge Univ. Press, 1990; {{ISBN|0-521-43961-2}}) chapter II &quot;The popular protonationalism&quot;, pp.80–81 French edition (Gallimard, 1992). According to Hobsbawm, the main source for this subject is Ferdinand Brunot (ed.), Histoire de la langue française, Paris, 1927–1943, 13 volumes, in particular volume IX. He also refers to Michel de Certeau, Dominique Julia, Judith Revel, Une politique de la langue: la Révolution française et les patois: l'enquête de l'abbé Grégoire, Paris, 1975. For the problem of the transformation of a minority official language into a widespread national language during and after the French Revolution, see Renée Balibar, L'Institution du français: essai sur le co-linguisme des Carolingiens à la République, Paris, 1985 (also Le co-linguisme, PUF, Que sais-je?, 1994, but out of print) ''The Institution of the French language: essay on colinguism from the Carolingian to the Republic''. Finally, Hobsbawm refers to Renée Balibar and Dominique Laporte, Le Français national: politique et pratique de la langue nationale sous la Révolution, Paris, 1974.&lt;/ref&gt; ၊ [[:en:Russian_Empire|ရုရှားအင်ပါယာ]] ၊ [[:en:Spanish_Empire|စပိန်အင်ပါယာ]] ၊ [[အော့တမန် အင်ပိုင်ယာ|အော်တိုမန်အင်ပါယာ]] နန့် [[ဗြိတိသျှအင်ပါယာ]]ပိုင်ယှောင် လူမျိုးစုံပါ [[:en:Empire|အင်ပါယာများ]] ဖြစ်ကတ်တေ။ ယင်းပိုင် အင်ပါယာတိစွာ အာသျှ ၊ အာဖရိကနန့် အမင်ရိကရို့မာလည်း တည်ဟိခပြီးကေ [[မူဆလင် ကမ္ဘာ|မူစလင်ကမ္ဘာ]]မာ ၆၃၂ က [[:en:Death_of_Muhammad|မိုဟာမတ်၏ အလ္လာဟ် အသျှင်မြတ် အမိန့်တော်ကို ခံယူလားပြီး]] ကောင်းမကြာခင် လူမျိုးစုများစွာနန့် နိုင်ငံပေါင်းစုံပါ အင်ပါယာများ&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Al-Rasheed|first1=Madawi|url=https://books.google.com/books?id=EAMqBgAAQBAJ&amp;pg=PA3|title=Demystifying the Caliphate: Historical Memory and Contemporary Contexts|last2=Kersten|first2=Carool|last3=Shterin|first3=Marat|date=11 December 2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-932795-9|page=3}}&lt;/ref&gt;အဖြစ် တည်ထောင်ခရေ [[ကလီဖား၊ ကလစ်ဖ်|ကလီဖား]] တိကို အစပြုခသည် ။ နိုင်ငံပေါင်းစုံပါ အင်ပါယာတိကို ဘုရင် ၊ [[ဧကရာဇ်]] (သို့) [[:en:Sultan|ဆူလ်တန်]]က အုပ်ချုပ်ရေ [[:en:Absolute_monarchy|အကြွင်းမဲ့သက်ဦးဆံပိုင်စနစ်]]ဖြစ်တေ။ နီထိုင်သူများမာ များစွာသော လူမျိုးစုအဖွဲ့များ ပါခပြီးကေ ဘာသာစကားတိစွာကို ပြောကတ်တေ။ အင်ပါယာမာ လူမျိုးစုတခုက လွှမ်းမိုးခပြီးကေ သူရို့၏ဘာသာစကားသည် အမြဲတန်းပိုင်ပင် အများပြည်သူအုပ်ချုပ်ရီး၏ ဘာသာစကားဖြစ်ရရေ ။ အုပ်ချုပ်သူ [[:en:Dynasty|မင်းဆက်]]သည် အမြဲတမ်းမဟုတ်ကေလေ့ များရေအားဖြင့် ဟိုလူမျိုးစုမှ လာရေ ။ အချို့သော ဥရောပနိုင်ငံငယ်များမာ လူမျိုးများ ကွဲပြားမှု ကောင်းမရှိကေလေ့ တော်ဝင်အိမ်က အုပ်ချုပ်ရေ မင်းနိုင်ငံများ ဖြစ်ခရေ ။ သီးသန့် မင်းသားအုပ်ချုပ်ရေ နိုင်ငံများဖြစ်ရေ [[လစ်တန်စတိန်းနိုင်ငံ|လစ်တန်စတိန်း]] ၊ [[အင်ဒိုရာနိုင်ငံ|အင်ဒိုရာ]] ၊ [[မိုနာကိုနိုင်ငံ|မိုနာကို]] နန့် [[ဆန်မာရီနိုနိုင်ငံ|ဆန်မာရီနို]] သမ္မတနိုင်ငံတိကဲ့သို့  နိုင်ငံငယ် အနည်းငယ်ရာ ကျန်ဟိခရေ ။

အများစုသော သီအိုရီတိစွာ လူမျိုးနိုင်ငံတိကို အစိုးရက ပြဋ္ဌာန်းသော ပညာရီး ၊ အမြောက်အမြား [[:en:Literacy|စာတတ်ရီး]] နန့် [[:en:Mass_media|ကျယ်ပြန့်သော မီဒီယာကဏ္ဍ]]ရို့ ဖွံ့ဖြိုးလှာမှုကို ဖြစ်မြောက်လာစီသော ၁၉ ရာစု ဥရောပ၏ ဖြစ်စိုင်တခုအဖြစ် မြင်ကတ်တေ။ ယကေလေ့ သမိုင်းပညာသျှင်တိက{{Who|date=August 2014}} [[ပေါ်တူဂီနိုင်ငံ|ပေါ်တူဂီ]]နန့် [[:en:Dutch_Republic|ဒတ်ရှ် ရီပက်ဘလစ်နိုင်ငံ]]ရို့မာ နှိုင်းယှဉ်သဘောအရ ပိုပြီးကေစည်းလုံးသော နိုင်ငံနန့် ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာများ စောစွာ ပေါ်ပေါက်လှာပုံကိုလည်း မှတ်ချက်ထားကတ်တေ&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Richards|first1=Howard|url=https://books.google.com/books?id=9Kw5vLbYq-4C&amp;q=early+emergence+of+a+relatively+unified+state,+and+a+sense+of+common+identity,+in+Portugal+and+the+Dutch+Republic.&amp;pg=PA344|title=Understanding the Global Economy|date=2004|publisher=Peace Education Books|isbn=978-0-9748961-0-6|language=en}}&lt;/ref&gt; ။ [[:en:Steven_Weber_(professor)|Steven Weber]] ၊ [[:en:David_Woodward_(cartographer)|David Woodward]] ၊ [[:en:Michel_Foucault|Michel Foucault]] နန့် [[:en:Jeremy_Black_(historian)|Jeremy Black]] ရို့ကဲ့သို့ လိလာသူတိက &quot;လူမျိုးနိုင်ငံတိစွာ နိုင်ငံရီးစဉ်းစားဉာဏ် တနည်း ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းမပြုရသိမ့်ရေ အကြောင်းအရင်းကြောင့် ပေါ်ထွန်းလာခြင်းမဟုတ်တေပိုင် သမိုင်း (သို့) နိုင်ငံရီးဆိုင်ရာ တီထွင်မှုတခု၏ မတော်တဆမှုကြောင့် ဖြစ်လှာခြင်းလည်း မဟုတ်&quot;ဆိုရေ အဆိုကတ်မ်းကို အဆင့်မြှင့်ခရေ &lt;ref&gt;[[Jeremy Black (historian)|Black, Jeremy]].1998. [[Maps and Politics: A Review of the Ethnographic Cartography of Macedonia|''Maps and Politics'']]. pp. 59–98, 100–47.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Carneiro 733–738&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[[Michel Foucault|Foucault, Michel]]. [1977–1978] 2007. ''[[Security, Territory, Population]]: Lectures at the Collège de France''.&lt;/ref&gt;။ ယင်းထက် လူမျိုးနိုင်ငံတိစွာ ၁၅ ရာစု၏ [[နိုင်ငံရီးဘောဂဗေဒ|နိုင်ငံရီးဆိုင်ရာ စီးပွားရီး]] ၊ [[အရင်းရှင်ဝါဒ|အရင်းရှင်စနစ်]] ၊ [[:en:Mercantilism|ကုန်သွယ် အကျိုးအမြတ်ရှာစနစ်]] ၊ [[ပထဝီနိုင်ငံရီး]]ရို့နန့်အတူ [[ပထဝီဝင်|ပထဝီဘာသာရပ်]]မာ&lt;ref&gt;Rizaldy, Aldino, and Wildan Firdaus. 2012. &quot;[https://www.int-arch-photogramm-remote-sens-spatial-inf-sci.net/XXXIX-B1/5/2012/isprsarchives-XXXIX-B1-5-2012.pdf Direct Georeferencing: A New Standard in Photogrammetry for High Accuracy Mapping].&quot; ''[[International Society for Photogrammetry and Remote Sensing|International Archives of the Photogrammetry, Remote Sensing and Spatial Information Sciences]]'' 39(B1):5–9. {{DOI|10.5194/isprsarchives-XXXIX-B1-5-2012}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bellezza, Giuliano. 2013. &quot;[https://www.int-arch-photogramm-remote-sens-spatial-inf-sci.net/XL-4-W3/1/2013/isprsarchives-XL-4-W3-1-2013.pdf On Borders: From Ancient to Postmodern Times].&quot; ''[[International Society for Photogrammetry and Remote Sensing|Int. Arch. Photogramm. Remote Sens. Spatial Inf. Sci.]]'' 40-4(W3):1–7. {{DOI|10.5194/isprsarchives-XL-4-W3-1-2013}}.&lt;/ref&gt; [[မြီပုံဆွဲပညာ]]&lt;ref&gt;Mikhailova, E. V. 2013. &quot;[https://www.int-arch-photogramm-remote-sens-spatial-inf-sci.net/XL-4-W3/105/2013/isprsarchives-XL-4-W3-105-2013.pdf Appearance and Appliance of the Twin-Cities Concept on the Russian-Chinese Border].&quot; ''[[International Society for Photogrammetry and Remote Sensing|Int. Arch. Photogramm. Remote Sens. Spatial Inf. Sci.]]'' 40-4(W3):105–10. {{DOI|10.5194/isprsarchives-XL-4-W3-105-2013}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pickering, S. 2013. &quot;[https://www.int-arch-photogramm-remote-sens-spatial-inf-sci.net/XL-4-W3/111/2013/isprsarchives-XL-4-W3-111-2013.pdf Borderlines: Maps and the spread of the Westphalian state from Europe to Asia Part One – The European Context].&quot; ''[[International Society for Photogrammetry and Remote Sensing|Int. Arch. Photogramm. Remote Sens. Spatial Inf. Sci.]]'' 40-4(W3):111–16. {{DOI|10.5194/isprsarchives-XL-4-W3-111-2013}}.&lt;/ref&gt;နန့် [[:en:Cartography#Technological_changes|မြီပုံပြုလုပ်ရေ နည်းပညာများ တိုးတက်လာမှု]]ရို့မာ အသိပညာဆိုင်ရာ ရှာဖွီတွိဟိမှုတိ၏ မရည်ရွယ်သော အကျိုးဆက်တခုဖြစ်တေဟု ဆိုရေ။&lt;ref&gt;{{harvnb|Branch|2011}}.&lt;/ref&gt;

[[ဂျာမနီနိုင်ငံ|ဂျာမနီ]]နန့် [[အီတလီနိုင်ငံ|အီတလီ]]ပိုင် တချို့လူမျိုးနိုင်ငံတိစွာ ၁၉ ရာစုအထဲ အမျိုးသားရီးဝါဒသမားတိက ပြုလုပ်ရေ နိုင်ငံရီးရည်မှန်းချက်တိမှ တစိတ်တပိုင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခခြင်း ဖြစ်တေ။ ဖြစ်စိုင်နှစ်ခုစလုံးမာ နိုင်ငံ့နယ်မြီသည် တခြားသော နိုင်ငံတိနန့် ခွဲဝီထားခပြီး အချို့မာ တဝတဝငယ်သည် ။ [[လစ်ဘရယ်ဝါဒ|လစ်ဘရယ်]] အယူအဆဖြစ်ရေ [[:en:Free_trade|လွတ်လပ်စွာ ကုန်သွယ်ခွင့်]]သည် အကောက်ခွန်နှုန်းသဘောတူ နိုင်ငံများအဖွဲ့ &lt;sup&gt;''[ဘာသာပြန် လိုအပ်ချက် ဟိရေ]''&lt;/sup&gt; [[:en:Zollverein|Zollverein]] &lt;small&gt;(အသံထွက် - ဇိုလ်ဗအမ်း &lt;sup&gt;''အသံထွက်ပိုင်အပ်ချက် ဟိရေ''&lt;/sup&gt;)&lt;/small&gt;မှ အစပြုရေ  ဂျာမနီပြန်ပနာပေါင်းစည်းရီးမာ အခန်းကဏ္ဍတခု ဖြစ်ခရေ ။ နိုင်ငံအဆင့် ကိုယ့်ကြမ္မာ ကိုယ်ဖန်တီး‌ခြင်းစွာ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသမ္မတ [[ဝုဒ်ရိုး ဝီလ်ဆင်]] ၏ [[:en:Fourteen_Points|အချက် (၁၄)ချက်]]မာ အဓိကရှုဒေါင့်ဖြစ်ပနာ ပထမကမ္ဘာစစ်ပြီးကေ [[ဩစတြီးယားဟန်ဂေရီနိုင်ငံ|ဩစတြီးယား-ဟန်ဂေရီအင်ပါယာ]]နန့် [[အော့တမန် အင်ပိုင်ယာ|အော်တိုမန်အင်ပါယာ]]ရို့ ပြိုကွဲခြင်းကို ဖြစ်စီခရေ်ငြား [[:en:Russian_Civil_War|ရုရှားပြည်မားစစ်]]ပြီးကေဖြစ်ရေ [[:en:Russian_Empire|ရုရှားအင်ပါယာ]]သည် [[ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စု သမ္မတနိုင်ငံ|ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စု]] ဖြစ်လာခရေ ။ [[:en:Decolonization|ကိုလိုနီပြုခြင်းအား ဖျက်သိမ်းခြင်း]]သည် [[:en:Third_World|တတိယနိုင်ငံများ]]မှ လူမျိုးစုံအင်ပါယာများနီရာတွင် နိုင်ငံအသစ်များ တည်ထောင်ခြင်းကို ဖြစ်စီခရေ။

=== ဂလိုဇာပိုင်င်ဇေးရှင်း ===
{{main|Political globalization}}နိုင်ငံရီးဆိုင်ရာ ကမ္ဘာမှုပြုခြင်းစွာ ၂၀ ရာစုနှစ်အမာ [[:en:Intergovernmental_organization|နိုင်ငံတကာအစိုးရအဖွဲ့အစည်းများ]]နန့် [[:en:Supranational_union|နယ်နိမိတ်‌ကူးလူးသော နိုင်ငံများသမဂ္ဂ]]ရို့မှ စတင်သည် ။ [[နိုင်ငံပေါင်းချုပ် အသင်းကြီး|နိုင်ငံပေါင်းချုပ်အသင်း]]သည် [[ပထမ ကမ္ဘာစစ်|ပထမကမ္ဘာစစ်]]ပြီးကေ တည်ထောင်ခပြီးကေ [[ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်|ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]]ပြီးကေမာ [[ကုလသမဂ္ဂ|ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂ]]က နီရာယူသည် ။ မြောက်မြားစွာသော [[:en:Treaty|နိုင်ငံတကာသဘောတူစာချုပ်များ]]သည် ထိုအဖွဲ့အစည်းမှတဆင့် ချုပ်ဆိုခရေ ။ [[:en:Regional_integration|ဒေသတွင်းပေါင်းစည်းခြင်း]]တိကို [[အာဖရိကသမဂ္ဂ]] ၊ [[အရှိတောင်အာသျှနိုင်ငံများအသင်း|အာဆီယံ]] ၊ [[ဥရောပ သမဂ္ဂ|ဥရောပသမဂ္ဂ]]နန့် [[တောင်အမင်ရိက ဘုံဈီး|မာကိုဆာ]]ရို့က လုပ်ဆောင်ခရေ ။ နိုင်ငံတကာအဆင့်မှ နိုင်ငံတကာဆိုင်ရာ နိုင်ငံရီးအဖွဲ့အစည်းများမာ [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ တရားရုံး]] ၊ [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ငွီကြေးရန်ပုံငွီအဖွဲ့]] နန့် [[ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရီးအဖွဲ့|ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရီးအဖွဲ့အစည်း]]ရို့ ပါဝင်ရေ ။

== နိုင်ငံရီးသိပ္ပံ ==
{{Unreferenced section|date=December 2020}}{{main|နိုင်ငံရီးသိပ္ပံ}}‌
[[ဖိုင်:Sanzio_01_Plato_Aristotle.jpg|thumb|[[ပလေးတိုး]] (ဝဲ) နန့် [[အရစ္စတိုရေ]] (ယာ), [[ရာဖယ်]]၏ နံရံဆီးရီးပန်ချီဖြစ်ရေ [[:en:The_School_of_Athens|''အေသင်ကျောင်းတော်'']] မှ အသေးစိတ်ပုံတခု ဖြစ်တေ။ ပလေးတိုး၏ ''[[:en:Republic_(Plato)|သမ္မတနိုင်ငံ]]'' နန့် အရစ္စတိုရေ၏ ''[[:en:Politics_(Aristotle)|နိုင်ငံရီး]]'' ရို့စွာ ထိုဂရိအတွေး‌အခေါ်ပညာသျှင်နှစ်ဦးအား ဩဇာလွှမ်းမိုးသော နိုင်ငံရီးအတွေးအခေါ်ပညာသျှင်တိအဖြစ် ‌ရောက်စီခရေ ။]]
နိုင်ငံရီးအား လိလာမှုကို '''နိုင်ငံရီးသိပ္ပံ''' တနည်း '''နိုင်ငံရီးဗေဒ''' ဟု ခေါ်ရေ ။ ယင်းမာ အရည်အတွက်များစွာသော ဘာသာရပ်ခွဲများဟိပြီးး [[:en:Comparative_politics|နိူင်းပြိုင်ခြင်း နိုင်ငံရီး]] &lt;sup&gt;''[ဘာသာပြန် လိုအပ်ချက် ဟိရေ]''&lt;/sup&gt;၊ [[နိုင်ငံရီးဘောဂဗေဒ|နိုင်ငံရီးဆိုင်ရာ စီးပွားရီး]] ၊ [[နိုင်ငံတကာ ဆက်ဆံရီးပညာ|နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရီး]] ၊ [[:en:Political_philosophy|နိုင်ငံရီးဒဿနဗေဒ]] ၊ [[ပြည်သူ့ရီးရာ စီမံခန့်ခွဲမှု|အများပြည်သူဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲရီး]] ၊ [[:en:Public_policy|အများပြည်သူဆိုင်ရာ မူဝါဒ]] ၊ [[:en:Gender_and_politics|လိင်ကွဲပြားမှုနန့် နိုင်ငံရီး]] နန့် [[:en:Political_methodology|နိုင်ငံရီးဆိုင်ရာ နည်းပညာ]]ရို့ ပါဝင်ပတ်သက်သည် ။ ယင်းချင့်အပြင် နိုင်ငံရီးသိပ္ပံစွာ [[နိုင်ငံရီးဘောဂဗေဒ|ဘောဒဗေဒ]] ၊ [[:en:Legal_education|ဥပဒေ]] ၊ [[:en:Political_sociology|လူမှုဗေဒ]] ၊ [[:en:Political_history|သမိုင်း]] ၊ [[:en:Political_philosophy|ဒဿန]] ၊ [[:en:Political_geography|ပထဝီ]] ၊ [[:en:Political_psychology|စိတ်ပညာ]] / [[စိတ်ရောဂါပညာ|စိတ်‌ဆီးပညာ]] ၊ [[မနုဿဗေဒ]]နန့် [[:en:Neuropolitics|အာရုံကြောသိပ္ပံ]] နယ်ပယ်တိက ဆက်နွှယ်ပိုင် ထုတ်နုတ်မှုတိလည်း ဟိရေ ။ 

[[:en:Comparative_politics|နှိုင်းယှဉ်နိုင်ငံရီး]]သည် အမျိုးစုံသော [[ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံအခြီခံဥပဒေ|အခြီခံဥပ‌ဒေများ]] ၊ နိုင်ငံရီးလုပ်ဆောင်သူတိ ၊ ဥပဒေပြုလွှတ်တော်များ နန့် သက်ဆိုင်ရာနယ်ပယ်များအကြောင်းကို ပြည်မားပြည်ပအမြင်နန့် သင်ကြားခြင်းနန့် နှိုင်းယှဉ်ခြင်းဆိုင်ရာ သိပ္ပံဖြစ်တေ။ နိုင်ငံတကာဆက်ဆံ‌ရီးရေ [[:en:Nation_state|နိုင်ငံ-ပြည်နယ်]]တိကြားမာ လုပ်‌ဆောင်ပိုင် နိုင်ငံတကာအစိုးရတိနန့် နိုင်ငံဖြတ်ကျော် အဖွဲ့အစည်းတိကြားမာလည်း ပတ်သက်သည် ။ နိုင်ငံရီးဒဿနသည် ဂန္ထဝင်နန့် ခေတ်ပြိုင် တွေးခေါ်ရီးသမားများ ၊ ဒဿနပညာသျှင်တိ၏ ဆွေးနွေးဖော်ပြမှုတိနန့် ပိုပြီးကေ ပတ်သတ်ရေ ။ 

နိုင်ငံရီးသိပ္ပံစွာ နည်းပညာအားဖြင့် [[စိတ်ပညာ]] ၊ [[:en:Social_research|လူမှုသုတေသန]] နန့် [[:en:Cognitive_neuroscience|အသိအတွေးအာရုံကြောသိပ္ပံ]] ရို့မှ မြစ်ဖျားခံသော နည်းလမ်းတိနန့် ကွဲပြားပိုင် ဆက်စပ်မှုလည်း ဟိရေ ။ ခြည်းကပ်လုပ်ဆောင်မှုတိတ္ငင် [[:en:Positivism|ယထာဘူတဝါဒ]] (&lt;small&gt;နည်းပညာတခုခုအားဖြင့် လက်တွိပြနိူင်မှ လက်ခံသော အယူ&lt;sup&gt;''[ဘာသာပြန်လိုအပ်ချက် ဟိရေ]''&lt;/sup&gt;)&lt;/small&gt; ၊ [[:en:Verstehen|သရုပ်ပြုရေ လူ့လောကဝါဒ]]&lt;sup&gt;''[ဘာသာပြန်လိုအပ်ချက် ဟိရေ]''&lt;/sup&gt; ၊  [[:en:Rational_choice_theory|အကျိုးအကြောင်းနန့် ‌ရွီးချယ်ခြင်း သီအိုရီ]] ၊ [[:en:Behavioralism|အပြုအမူခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာဝါဒ]]&lt;sup&gt;''[ဘာသာပြန်လိုအပ်ချက် ဟိရေ]''&lt;/sup&gt; ၊ [[:en:Structuralism|ဆက်နွှယ်လိလာခြင်းစနစ်]] &lt;sup&gt;''[ဘာသာပြန်လိုအပ်ချက် ဟိရေ]''&lt;/sup&gt;၊ [[:en:Post-structuralism|မူလက ခွဲထွက်သော ဆက်နွှယ်လိလာခြင်းစနစ်]] ၊ [[:en:Philosophical_realism|လက်တွိဆန်ဝါဒ]] ၊ [[:en:Historical_institutionalism|အဖွဲ့အစည်းစနစ်]] နန့် [[:en:Pluralism_(political_philosophy)|မတူလက်တွဲနီမှုစနစ်]]ရို့ ပါဝင်ရေ ။ နိုင်ငံရီးသိပ္ပံစွာ [[:en:Social_science|လူမှုသိပ္ပံဘာသာရပ်]]တိက တခုဖြစ်ရေအလျောက် ပင်မအရင်းအမြစ်အနီနန့် သမိုင်းမှတ်တမ်းတိနန့် အသိအမှတ်ပြုခံရရေ မှတ်တမ်းများ ၊ တခြားသောအရင်းအမြစ်အနီနန့် ပညာသျှင်တိ၏ ဂျာနယ်စာတမ်းများ ၊ [[:en:Sampling_(statistics)|အချက်အလက်ကောက်]]သုတေသနပြုခြင်း ၊ [[စာရင်းအင်း ပညာ|စာရင်းကိန်းဂဏန်းကျကျ စိစစ်ခြင်း]]&lt;sup&gt;''[ဘာသာပြန်လိုအပ်ချက် ဟိရေ]''&lt;/sup&gt;၊ [[:en:Case_study|အကြောင်းဖြစ်ရပ် လိလာမှုတိ]]၊ [[:en:Experiment|စမ်းသပ်လိလာသော သုတေသန]]နန့် ပုံစံငယ်ပြု အဆောက်အအုံများ အစဟိစွာရို့မှ လာရေ စူးစမ်းရှာဖွီခြင်းတိနန့် ဆက်နွှယ်ရေ နည်းလမ်း နန့် နည်းပညာရို့ကို အသုံးချရေ ။  

== နိုင်ငံရီးစနစ် ==
{{main|Political system}}{{see also|Systems theory in political science}}
[[ဖိုင်:နိုင်ငံရီး၏_စနစ်တိအား_အမြင်.png|thumb|နိုင်ငံရီး၏ စနစ်အား ‌‌ဖော်ပြချက်]]
နိုင်ငံရီးစနစ်ဆိုစွာမာ တရားဝင်အစိုးရဆုံးဖြတ်ချက်တိ ပြုလုပ်ရာ လမ်းစဉ်ဟု သတ်မှတ်သည် ။ ယင်းကို [[:en:List_of_national_legal_systems|တရားဝင်စနစ်]] ၊ [[:en:Economic_system|စီးပွားရီးစနစ်]] ၊ [[:en:Cultural_system|ယိုင်ကျေးမှုစနစ်]] နန့် အခြားသော [[:en:Social_system|လူမှုစနစ်များ]]နန့် နှိုင်းယှဉ်ဖော်ပြတတ်သည် ။ [[:en:David_Easton|David Easton]] ၏ အဆိုအရ &quot;နိုင်ငံရီးစနစ်ဆိုစွာမာ လူမှုအဖွဲ့အစည်းတခုအတွက် အာဏာဖြင့် တန်ဖိုးအရာများ ခွဲဝီချမှတ်ရာမာ အပြန်အလှန်တုံ့ပြန်လုပ်ကိုင်ပုံအဖြစ် စီစိုင်ရီးဆွဲထားခြင်း ဖြစ်တေ&quot; ဟု ဆိုရေ&lt;ref name=&quot;Easton 1981&quot; /&gt; ။ နိုင်ငံရီးစနစ်တစ်ခုကျတိုင်းရေ ကိုယ်ပိုင် နိုင်ငံရီးဓလိ့ထုံးတမ်းဟိရေ လူအဖွဲ့အစည်းတစ်ခုကျတိုင်းမာ အမြစ်တည်ပြီး ထိုစနစ်တိကပဲ လူအဖွဲ့အစည်းတိအတွက် [[:en:Public_policy|လူထုမူဝါဒ]]တိကို နောက်ထပ် ချမှတ်ပီးသည် ။ ကွဲပြားသော နိုင်ငံရီးစနစ်တိကြား အပြန်အလှန်ဆက်နွှယ်လုပ်ဆောင်ခြင်းစွာ [[:en:Global_politics|ကမ္ဘာ့နိုင်ငံရီး]]၏ အခြီခံဖြစ်တေ။ 

=== အစိုးရပုံစံများ ===
[[ဖိုင်:Eduskuntatalo_(Finnish_Parliament_building).JPG|thumb|ဥပဒေပြုရီးရေ အရေးပါသော နိုင်ငံရီးအခြီခံ အဆောက်အအုံတခု ဖြစ်တေ။ ပုံသည် [[:en:Parliament_of_Finland|ဖင်လန်နိုင်ငံ၏ လွှတ်တော်အဆောက်အအုံ]]ဖြစ်တေ။]]
အစိုးရအဖွဲ့၏ ပုံစံတိစွာ နည်းလမ်းမျိုးစုံဖြင့် စိစစ်နားလည်နှိုင်ရေ ။ အာဏာစနစ် ဖြစ်တည်ပုံနန့် ခွဲခြားလျှင် [[သက်ဦးဆံပိုင်စနစ်|သက်ဦးဆံပိုင်စနစ်]] ([[:en:Constitutional_monarchy|စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်]]လည်း ပါဝင်ရေ) နန့် [[သမ္မတနိုင်ငံ|အဖွဲ့အစည်းဦးဆောင်စနစ်]] (များရေအားဖြင့် သမ္မတစနစ် ၊ လွှတ်တော်နန့် အာဏာခွဲဝီသော စနစ် ၊ လွှတ်တော်သီးသန့် စနစ်ရို့ ပါရေ) 

[[:en:Separation_of_powers|အာဏာခွဲဝီမှုတိ]]သည် [[:en:Legislature|ဥပဒေပြုစနစ်]] ၊ [[:en:Executive_(government)|စီမံခန့်ခွဲရီးစနစ်]] ၊ [[:en:Judiciary|တရားစီရင်ရီးစနစ်]]နန့် အခြားသော လွတ်လပ်ရေ အဖွဲ့အစည်းတိကြားမာ '''horizontal integration''' &lt;sup&gt;(&lt;/sup&gt; '''&lt;sup&gt;စနစ်၏ လုပ်ဆောင်ပုံ တိုးမြှင့်(နိုင်)ခြင်း&lt;/sup&gt;'''&lt;sup&gt;''[ဘာသာပြန်လိုအပ်ချက် ဟိရေ]'' )&lt;/sup&gt;၏ အတိုင်းအစွာကို ဖော်ပြရေ ။

==== အာဏာ၏ အရင်းအမြစ် ====
အာဏာ၏ အရင်းအမြစ်သည် [[ဒီမိုကရေစီ|ဒီမိုကရေစီနိုင်ငံ]] ၊ [[:en:Oligarchy|လူအနည်းစုက ချုပ်ကိုင်သော နိုင်ငံ]] နန့် [[အော်တိုကရေစီ|အောတိုကရေစီ]]/[[:en:Autocracy|သက်ဦးဆံပိုင်နိုင်ငံ]]ရို့ကြား ကွဲပြားမှုကို ဆုံးဖြတ်ပီးရေ ။

ဒီမိုကရေစီနိုင်ငံတခုမာ နိုင်ငံရီးဆိုင်ရာ [[:en:Legitimacy_(political)|တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုခံရမှု]]သည် [[:en:Popular_sovereignty|လူထု၏ အချုပ်အခြာအာဏာ]]မှ အခြီခံသည် ။ ဒီမိုကရေစီ၏ ပုံစံများမာ [[:en:Representative_democracy|တက်စားပြုဒီမိုကရေစီ]] ၊ [[:en:Direct_democracy|တိုက်ရိုက်ဒီမိုကရေစီ]] နန့် [[:en:Sortition|မဲထွတ်ရွီးချယ်စနစ်]]&lt;sup&gt;''[ဘာသာပြန် လိုအပ်ချက် ဟိရေ]''&lt;/sup&gt; ရို့ ပါဝင်ရေ ။ ယင်းရို့စွာ [[ရွီးကောက်ပွဲ|ရွီးကောက်ခံ]] ကိုယ်စားလှယ်တိက ဖြစ်စီ၊ [[ဆန္ဒခံယူခြင်း|ပြည်လုံးကျွတ် ဆန္ဒခံယူပွဲများ]]က ဖြစ်စီ၊ [[:en:Citizens'_assembly|အကဲဖြတ်ပြည်သူလူထုအဖွဲ့များ]]က ဖြစ်စီ ဆုံးဖြတ်ချက်တိ ပြုလုပ်ရေ နည်းတိနန့်တတူ ခြားနားကတ်တေ။ ဒီမိုကရေစီနိုင်ငံတိစွာ သမ္မတ/အဖွဲ့အစည်းဦးဆောင်စနစ် ဖြစ်နိုင်ပိုင် စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်လည်း ဖြစ်နှိုင်ရေ ။

လူအနည်းစုက ချုပ်ကိုင်သော စနစ်သည် လူအနည်းစုက ကြီးစိုးသော အာဏာ စနစ်အဆောက်အအုံဖြစ်တေ။ ထိုစနစ်မာ

* [[:en:Anocracy|anocracy]] &lt;sup&gt;(အနိုကရေစီ - တပိုင်းရွီးကောက်စနစ်)&lt;/sup&gt; ၊
* [[:en:Aristocracy|aristocracy]] &lt;sup&gt;(အရစ္စတိုကရေစီ - ကောင်းဘီယက်တိက အုပ်ချုပ်ရေ စနစ်)&lt;/sup&gt; ၊
* [[:en:Ergatocracy|ergatocracy]] &lt;sup&gt;(အာဂတ်တိုကရေစီ - ပစ္စည်းမဲ့ / အလုပ်သမားလူတန်းစားတိက အုပ်ချုပ်ရေ စနစ်)&lt;/sup&gt; ၊
* [[:en:Geniocracy|geniocracy]] &lt;sup&gt;(ဂျီနီယိုကရေစီ - ဉာဏ်ကြီးရှင်တိက အုပ်ချုပ်ရေ စနစ်)&lt;/sup&gt; ၊ 
* [[:en:Gerontocracy|gerontocracy]] &lt;sup&gt;(ဂျာရွန်တိုကရေစီ - သက်ကြီးသူမတိက အုပ်ချုပ်ရေ စနစ်)&lt;/sup&gt; ၊
* [[:en:Kakistocracy|kakistocracy]] &lt;sup&gt;(ကတ်ကစ်စတိုကရေစီ - အညံ့ဆုံးသူတိက အုပ်ချုပ်ရေ စနစ်)&lt;/sup&gt; ၊
* [[:en:Kleptocracy|kleptocracy]] &lt;sup&gt;(ခလပ်တိုကရေစီ - အကျင့်ပျက်ခြစား ခိုးထွတ်သူတိ / ဇီးသီးဗန်းမှောက်သူတိက အုပ်ချုပ်ရေ စနစ် )&lt;/sup&gt; ၊
* [[:en:Meritocracy|meritocracy]] &lt;sup&gt;(မေရင်တိုကရေစီ - အရည်အခြင်းသတ်မှတ်ချက် ပြည့်စုံသူတိက အုပ်ချုပ်ရေ စနစ်)&lt;/sup&gt; ၊
* [[:en:Noocracy|noocracy]] &lt;sup&gt;(နိုအော်ကရေစီ - ဒဿနသမားတိက အုပ်ချုပ်ရေ စနစ်)&lt;/sup&gt; ၊
* [[:en:Particracy|particracy]] &lt;sup&gt;(ပါတီကရေစီ - ပါတီက အုပ်ချုပ်ရေ စနစ် )&lt;/sup&gt; ၊
* [[:en:Plutocracy|plutocracy]] &lt;sup&gt;( ပလူတိုကရေစီ - သူ‌ဌေးတိက အုပ်ချုပ်ရေ စနစ်)&lt;/sup&gt; ၊
* [[:en:Stratocracy|stratocracy]] &lt;sup&gt;(စတျာတိုကရေစီ - စစ်တပ်ဦးစီးသူတိက အုပ်ချုပ်ရေ စနစ်)&lt;/sup&gt; ၊
* [[:en:Technocracy|technocracy]] &lt;sup&gt;(တက်ကနိုကရေစီ - နယ်ပယ်တစ်ခုကျမာ တက်ကျွမ်းသူတိက အုပ်ချုပ်ရေ စနစ်)&lt;/sup&gt; ၊
* [[:en:Theocracy|theocracy]] &lt;sup&gt;(သီရိုကရေစီ - ဘုရား ၊ ဖန်တီးရှင် နာမတော်အောက်က(သူတိ) အုပ်ချုပ်ရေ စနစ်) ၊&lt;/sup&gt;
* [[:en:Theocracy|timocracy]] &lt;sup&gt;(တီမိုကရေစီ - ပိုင်ဆိုင်မှုဟိသူတိက အုပ်ချုပ်ရေ စနစ်)&lt;/sup&gt;

စရေ ပုံစံတိနန့် တည်ဟိရေ။

သက်ဦးဆံပိုင်စနစ်များမာ [[အာဏာသျှင်စနစ်]]များ ([[စစ်အာဏာသျှင်စနစ်]]များ အပါ) တနည်း [[:en:Absolute_monarchy|အကြွင်းမဲ့သက်ဦးဆံပိုင်(ဘုရင်)စနစ်]]များ ဖြစ်ကတ်တေ။
[[File:ဒေသတွင်း ခွဲထွက်ခြင်း တနည်း ပူးပေါင်းခြင်းဆိုင်ရာ လမ်းကြောင်း.png|thumb|ဒေသတွင်း ခွဲထွက်ခြင်း တနည်း ပူးပေါင်းခြင်းဆိုင်ရာ လမ်းကြောင်း]]

==== Vertical integration &lt;sup&gt;( စနစ်၏ လုပ်ဆောင်ပုံ တိုးချဲ့ခြင်း''[ဘာသာပြန်လိုအပ်ချက် ဟိရေ]'' )&lt;/sup&gt; ====
Vertical integration ၏ အဆင့်သတ်မှတ်ချက်အရဆိုကေ နိုင်ငံရီးစနစ်တိကို [[:en:Confederation|ကွန်ဖယ်ဒရယ်ရီးရှင်း]] (သီးခြားလွတ်လပ်သော နိုင်ငံများအနီနန့် ပေါင်းစည်းခြင်း) ၊ [[:en:Federation|ဖယ်ဒရယ်ရီးရှင်း]]နန့် [[:en:Unitary_state|ယူနီတေရီ]]ပြည်ထောင်စုနိုင်ငံများဆိုပနာ (စိကေချေ ပေါင်းစည်းမှုမှ အများဆုံး ပေါင်းစည်းမှုအဆင့်အထိ)ခွဲခြားနှိုင်ရေ ။

ဖယ်ဒရယ်ရီးရှင်း (ဖယ်ဒရယ်ပြည်ထောင်စုနိုင်ငံအဖြစ် မှတ်နှိုင်ရေ) သည် ဗဟိုပြုရေ [[:en:Federation#Federal_governments|ဖယ်ဒရယ် အစိုးရ]]တခု၏ အောက်က ဗဟိုပြုရေ [[:en:Federation#Federal_governments|ဖယ်ဒရယ် အစိုးရ]]တခု၏ အောက်က တစိတ်တပိုင်းစီသော [[ဖက်ဒရယ်ပြည်နယ်|ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ဒေသများ ၊ နိုင်ငံတိနန့် အခြားသော ဒေသ]]တိ၏ [[:en:Political_union|သမဂ္ဂ]]တခုကို သရုပ်ဖော်ရေ [[:en:Polity|နိုင်ငံရီးဖြစ်တည်မှု]]တခု ဖြစ်တေ ([[ဖက်ဒရယ်ပြည်ထောင်စုစနစ်|ဖယ်ဒရယ်ဝါဒ]])။ ဖယ်ဒရယ်ရီးရှင်းတခုမာ ပါဝင်ဖက် နိုင်ငံနယ်မြီတခု၏ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့် ဂုဏ်ပုဒ်အပြင် ယင်းရို့နန့် ဗဟိုအစိုးရအကြား အာဏာခွဲဝီရီးကို ပုံမှန်ဆိုလို့ဟိကေအခြီခံသဘောကျစွာ ခိုင်မြဲလို့ အကာအကွယ်ဟိပြီးး ပါတီ ၊ နိုင်ငံတိနန့် ဖယ်ဒရယ် ကိုယ်ထည်&lt;sup&gt;(တက်စားပြုရေ အဖွဲ့အစည်း ၊ ပုဂ္ဂိုလ်)&lt;/sup&gt;တခု၏ တဖက်သတ်ဆုံးဖြတ်ချက်တိကြောင့် ပြောင်းလဲခြင်း မပြုလုပ်သင့်ပါ ။ ဖယ်ဒရယ်ရီးရှင်းနိုင်ငံများအနိန်နန့် ဆွစ်ဇလန်က ပထမဆုံး စတင်တည်ထောင်ခပြီးကေ (၁၇၇၆)မာ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ၊ (၁၈၆၇)မာ ကနိန်ဒါနိုင်ငံ ၊ (၁၈၇၁)မာ ဂျာမနီနိုင်ငံနန့် (၁၉၀၁)မာ ဩစတြေးလျနိုင်ငံရို့က အသီးသီးတည်ထောင်ခရေ ။ [[:en:Federation|ဖယ်ဒရယ်ရီးရှင်း]]နန့် နိူင်းပါက [[:en:Confederation|ကွန်ဖယ်ဒရယ်ရီးရှင်း]]မာ ဗဟိုဆန်သော အာဏာလျော့နည်းသည် 

=== နိုင်ငံတော် ===
[[ဖိုင်:Map_of_unitary_and_federal_states.svg|alt=|thumb|{{Legend|#00e000;|[https://en.wikipedia.org/wiki/Federal_state ဖယ်ဒရယ်ပြည်ထောင်စုနိုင်ငံများ ]}}{{Legend|#0000b0;|[https://en.wikipedia.org/wiki/Unitary_state နှစ်ပြည်ထောင် (သို့) ပြည်ထောင်စုနိုင်ငံများ]}}{{legend|#e1e1e1;|အစိုးရ မဟိရေ}}]]
ကို ဖော်ပြခရေ အစိုးရအဖွဲ့ပုံစံတိစွာ အခြီခံအားဖြင့် တူညီရေ [[:en:Polity|polity]] &lt;sup&gt;(နိုင်ငံအဖြစ် စနစ်တကျ ဖွဲ့စည်းတည်ထောင်ထားရေ လူ့အဖွဲ့အစည်း)&lt;/sup&gt; အသွင်ကွဲများ ဖြစ်ကတ်တေ ၊ ယင်းမာ [[:en:Sovereign_state|အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နိုင်ငံတော်]] ဖြစ်တေ။ [[:en:State_(polity)|State]] (နိုင်ငံတော်) ဆိုလိုစွာကို [[:en:Politics|Max Weber]] က &quot;ယင်းဧ့ပိုင်နက်မာ [[:en:Monopoly_on_violence|ရုန့်ရင်းကြမ်းတမ်းမှုကို လက်ဝါးကြီးအုပ် ချုပ်ကိုင်ထားမှုဟိရေ]]&lt;sup&gt;''[ဘာသာပြန် လိုအပ်ချက် ဟိရေ]''&lt;/sup&gt; နိုင်ငံရီး၏ ဖြစ်တည်မှုတခု&quot;အဖြစ် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ကေလေ့ [[:en:Montevideo_Convention|Montevideo သ‌ဘောတူညီချက်]]မာ &quot;နိုင်ငံတော် ဆိုရာမာ သတ်မှတ်ထားရေ ပိုင်နက် ၊ အမြဲနီထိုင်ဖို့ ပြည်သူ ၊ အစိုးရ နန့် နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရီးကဏ္ဍသို့ တက်လှမ်းနှိုင်ရေ အရည်အခြင်းဟိမှုရို့ လိုအပ်သည်&quot;ဟု ယူဆသည် ။

နိုင်ငံမဲ့လူ့အဖွဲ့အစည်းဆိုစွာမာ [[:en:State_(polity)|နိုင်ငံတော်]]၏ [[အစိုးရ|အုပ်ချုပ်ခံရခြင်း]] မဟိရေ [[:en:Society|လူ့အဖွဲ့အစည်း]]တခုကို ခေါ်ဝေါ်သည်&lt;ref name=&quot;Routledge2&quot;&gt;{{harvnb|Craig|2005|p=14}}.&lt;/ref&gt; ၊ ယင်းမာ [[:en:Authority|အာဏာပိုင်ခြင်း]]၏ [[:en:Centralisation|စုစည်းမှု]]&lt;sup&gt;''[ဘာသာပြန် လိုအပ်ချက် ဟိရေ]''&lt;/sup&gt; စိကေချေသော ဟိရေ ၊ အာဏာပိုင်ခြင်းနန့် ဆိုင်ရေ ဟိရေ နီရာရာထူး အများစုမာ ပမာဏအနည်းငယ်ရာဟိရေ [[:en:Political_power|အာဏာ]]သာ ပိုင်ဆိုင်ထားကြကာ ပုံမှန်ဆိုလို့ဟိကေ အမြဲတမ်း နီရာယူထားကတ်တေ မဟုတ်ဘဲ စကားအက်မှုတိကို တင်ကြိုသတ်မှတ်ထားရေ စည်းမျဉ်းတိနန့် ဖြီယှင်းပေးရေ လူမှုရီးကိုယ်ထည်&lt;sup&gt;(တက်စားပြုရေ အဖွဲ့အစည်း ၊ ပုဂ္ဂိုလ်)&lt;/sup&gt;တိစွာလည်း အနည်းစုသာ ဟိရေ ။&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Ellis|first1=Stephen|url=https://books.google.com/books?id=fLAWMGqKMb4C&amp;pg=PA198|title=The Mask of Anarchy: The Destruction of Liberia and the Religious Dimension of an African Civil War|publisher=NYU Press|year=2001|isbn=978-0-8147-2219-0|page=198|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံမဲ့လူ့အဖွဲ့အစည်းများမာ စီးပွား‌ရီးဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းတိနန့် ယိုင်ကျေးမှုကို ပြုလုပ်ပုံများမာ အလွန်ကွဲပြားကတ်တေ။&lt;ref&gt;{{harvnb|Béteille|2002|pp=1042–1043}}.&lt;/ref&gt;

နိုင်ငံမဲ့လူ့အဖွဲ့အစည်းတိစွာ လူသားရို့၏ သမိုင်းမတင်မီခေတ်မာ စံနှုန်းများဖြစ်ခကေလေ့ ဒေနိခေတ်မာ နိုင်ငံမဲ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအနည်းငယ်ရာ ဟိသိမ့်သည် ၊ကမ္ဘာ့လူဦးရွီတခုလုံးနီးပါးသည် [[:en:Sovereign_state|အချုပ်အခြာအာဏာပိုင်နိုင်ငံ]]တခုခု၏ စီရင်ပိုင်ခွင့်အထဲ နီထိုင်ကတ်ရေ။ တချို့ဒေသများမာ [[:en:Failed_state|နာမည်ခံပြည်နယ်အာဏာပိုင်]]တိစွာ အလွန်အားနည်းပြီး အမှန်အကန် အာဏာအနည်းငယ်ရာ တနည်း အာဏာပိုင်ဆိုင်ခြင်း လုံးဝမဟိပါ ။ သမိုင်းတလျှောက် နိုင်ငံမဲ့လူမျိုးအများစုသည် [[:en:Cultural_assimilation|ယင်းရို့နံဘေးတဝိုက်ဟိ ပြည်နယ်အခြီပြုလူ့အဖွဲ့အစည်းတိနန့် ပေါင်းစည်းခကတ်တေ။]]&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Faulks|first1=Keith|url=https://books.google.com/books?id=_fjCczhvWj0C&amp;pg=PA23|title=Political Sociology: A Critical Introduction|publisher=NYU Press|year=2000|isbn=978-0-8147-2709-6|page=23|via=Google Books}}&lt;/ref&gt;

အချို့သော နိုင်ငံရီးဆိုင်ရာ တွေးခေါ်ရီးသမား(ဒဿနပညာသျှင်)တိက နိုင်ငံတော်ဆိုလိုစွာကို မလိုအပ်ရေဆန္ဒဖြင့် ထည့်သွင်းစဉ်းစားကတ်ပြီး ယင်းအတွက်နန့် နိုင်ငံမဲ့လူ့အဖွဲ့အစည်းတခုကို ချီတက်ရန် ရည်မှန်းချက်ကို ‌ရောက်ဖို့ စဉ်းစားကတ်တေ။ [[:en:Anarchism|Anarchism]] [[မင်းမဲ့ဝါဒီ|အုပ်ချုပ်သူမဲ့ဝါဒ (မင်းမဲ့ဝါဒ)]]၏ ဝါဒရီးရာ အဓိကသဖောထားမာ နိုင်ငံတော် မပါဝင်ရေ လူ့ဘောင်အဖွဲ့အစည်း ထူထောင်ရန် ထောက်ခံခြင်း ဖြစ်တေ။&lt;ref name=&quot;Routledge2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Sheehan|first1=Sean|title=Anarchism|publisher=Reaktion Books|year=2004|location=London|page=85}}&lt;/ref&gt; [[:en:Anarchist_schools_of_thought|အုပ်ချုပ်သူမဲ့ဝါဒသမားတိ၏ တွေးခေါ်ရီးကျောင်းတော်]]မာ လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ အမျိုးအစားရေ အလွန်အကျွံဖြစ်ရေ  [[:en:Individualism|တဦးတစ်ယောက်ချင်းစီ၏ ဖြစ်တည်ခြင်းဝါဒ]]မှ ပြီးပြည့်စုံသော [[:en:Collectivism|စုပေါင်းဝါဒ]]အထိ သိသာစွာ ကွဲပြားမှု ဟိရေ။&lt;ref name=&quot;slevin2&quot;&gt;{{cite book|last1=Slevin|first1=Carl|url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain|title=The Concise Oxford Dictionary of Politics|publisher=Oxford University Press|year=2003|editor1-last=McLean|editor1-first=Iain|chapter=Anarchism|isbn=978-0-19-280276-7|editor2-last=McMillan|editor2-first=Alistair|url-access=registration|name-list-style=amp}}&lt;/ref&gt; [[:en:Marxism|မာ့က်ဝါဒ]]မာ [[:en:Marx's_theory_of_the_state|နိုင်ငံတော်ဆိုင်ရာ မာ့က်သီအိုရီ]]က [[:en:Post-capitalism|အရင်းရှင်စနစ်မှ လွန်မြောက်ပြီးရေ လူ့အဖွဲ့အစည်း]]သို့ ရောက်ကေ နိုင်ငံတော်ဆိုစွာမာ မလိုလားအပ်ရေ အဖွဲ့အစည်းတခုအနီနန့် အရေးပါမှုဟိဖို့ရာ မဟုတ်တေပိုင် [[:en:Withering_away_of_the_state|ညှိုးနွမ်းကွယ်ပျောက်လားမေ]]ဟု ယူဆသည် ။&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Engels|first1=Frederick|url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1880/soc-utop/index.htm|title=Socialism: Utopian and Scientific|year=1880|chapter=Part III: Historical Materialism|quote=State interference in social relations becomes, in one domain after another, superfluous, and then dies out of itself; the government of persons is replaced by the administration of things, and by the conduct of processes of production. The State is not &quot;abolished&quot;. It dies out...Socialized production upon a predetermined plan becomes henceforth possible. The development of production makes the existence of different classes of society thenceforth an anachronism. In proportion as anarchy in social production vanishes, the political authority of the State dies out. Man, at last the master of his own form of social organization, becomes at the same time the lord over Nature, his own master—free.|via=Marx/Engels Internet Archive (marxists.org)}}&lt;/ref&gt; ဆက်စပ်အယူအဆတခုမာ မာ့က်၏ ကြိုတင်မျှော်မှန်းထားရေ အရင်းရှင်စနစ်အလွန် လူ့အဖွဲ့အစည်းအကြောင်းမာ အမြဲတမ်း အသုံးပြုရေ &quot;[[:en:Stateless_communism|နိုင်ငံမဲ့ ကွန်မြူနစ်ဝါဒ]]&quot;ဆိုရေ အဆင့်ဖြစ်တေ။

=== အခြီခံဥပဒေတိ ===
အခြီခံဥပဒေတိစွာ အစိုးရ၏ မတူညီရေ အပိုင်းကဏ္ဍခွဲတိအတွက် အသေးစိတ်ဖြစ်ပနာ အကန့်အသတ် သတ်မှတ်ပီးသော လုပ်ပိုင်ခွင့်အာဏာများအကြောင်းကို ရီးစွဲထားရေ စာရွက်စာတမ်းများ ဖြစ်တေ။ အခြီခံဥပဒေတခုသည် ရီးဆွဲပြီးသား စာရွက်တမ်းတခု ဖြစ်ကေလေ့ မရီးဆွဲရသိမ့်ရေ အခြီခံဥပဒေလည်း ဟိရေ ။ မရီးဆွဲရသိမ့်ရေ အခြီခံဥပဒေကို အစိုးရ၏ ဥပဒေပြုရီးနန့် တရားစီရင်ရီးဌာနမှ အမြဲတမ်း ‌ရီးဆွဲနီဖို့ဖြစ်ပြီးကေ ထိုကိစ္အစဟိစွာ အခြီအနီတိ၏ သဘောသဘာဝအရ ဇာအစိုးရပုံစံက အသင့်တော်ဆုံး ဖြစ်လီဖို့ကို ဆုံးဖြတ်ရဖို့ ကိစ္စများမှ တခုဖြစ်တေ။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Britain's unwritten constitution|url=https://www.bl.uk/magna-carta/articles/britains-unwritten-constitution|website=The British Library|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401113644/https://www.bl.uk/magna-carta/articles/britains-unwritten-constitution|archive-date=1 April 2019|access-date=25 February 2019}}&lt;/ref&gt; အင်္ဂလန်သည် ရီးဆွဲရရေ အခြီခံဥပဒေပုံစံတခုကို [[:en:English_Civil_War|ပြည်မားစစ်]]ကာလအထဲ ပြုလုပ်ခပြီး [[:en:Stuart_Restoration|ပြန်ပနာတည်ထောင်သော ကာလ‌ရောက်ရေအခါ]] စွန့်ပယ်ခကေလေ့ [[အမေရိကန် တော်လှန်ရီး|လွတ်လပ်ရီး]]ရယားနောက် [[:en:Thirteen_Colonies|အမေရိကန် အခြီချနီထိုင်သူများ]] &lt;sup&gt;''[ဘာသာပြန် လိုအပ်ချက် ဟိရေ]''&lt;/sup&gt; ၊ [[ပြင်သစ် တော်လှန်ရီး|တော်လှန်ရီး]]ပြီးကေ [[ပြင်သစ်နိုင်ငံ]]နန့် ဥရောပ၏ ကိုလိုနီနိုင်ငံများအပါ ဥရောပတိုက် တတိုက်လုံး ပါဝင်ကျင့်သုံးပါလတ်တေ။

အခြီခံဥပဒေဆိုစွာမာ [[:en:Executive_(government)|စီမံခန့်ခွဲရီး]] ၊ [[:en:Legislature|ဥပဒေပြုရီး]]နန့် [[:en:Judiciary|တရားစီရင်ရီး]](စုပေါင်းပနာ ညွှန်းဆိုရကေ trias politica [အာဏာကို ခွဲဝီခြင်း])အဖြစ် အစိုးရကို ခွဲခြမ်းကာ နိုင်ငံတော်အထဲ အဘက်ဘက်မှ အပြန်အလှန်ထိန်းကျောင်းမှု ဟိစီဖို့အတွက် [[:en:Separation_of_powers|အာဏာကို ခွဲဝီသတ်မှတ်ဖို့]] ဖြစ်တေ။ [[:en:Civil_service_commission|အများပြည်သူဝန်ဆောင်မှု ကော်မသျှင်]] ၊ [[:en:Election_commission|ရွီးကောက်ပွဲကော်မသျှင်]]နန့် [[:en:Supreme_audit_institution|စာရင်းစစ်ချုပ် အဖွဲ့အစည်းများ]] &lt;sup&gt;''[ဘာသာပြန် လိုအပ်ချက် ဟိရေ]''&lt;/sup&gt;စရေ ထပ်ဆောင်းဖြစ်ရေ သီးသန့်ဌာနခွဲတိကိုလည်း ထပ်မံဖန်တီးနှိုင်ရေ ။

== ကိုးကားချက်တိ ==
{{Reflist|2}}

[[Category:နိုင်ငံရီး]]
[[ကဏ္ဍ:ပင်မ အကြောင်းအရာ ဆောင်းပါးတိ]]</text>
      <sha1>7hqnpld6pra8518a5kzsqxqjmu3xhip</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒိုင်လူမျိုး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6198</id>
    <redirect title="ဒိုင်ရ်လူမျိုး" />
    <revision>
      <id>21919</id>
      <timestamp>2026-10-14T20:46:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pushihpi</username>
        <id>1334</id>
      </contributor>
      <comment>Pushihpi moved page [[ဒိုင်လူမျိုး]] to [[ဒိုင်ရ်လူမျိုး]]</comment>
      <origin>21919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="4exmfmfbniajqch2dd88t8u5pqd0slo" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ဒိုင်ရ်လူမျိုး]]</text>
      <sha1>4exmfmfbniajqch2dd88t8u5pqd0slo</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>