Wikipedia rmwiki https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Multimedia Spezial Discussiun Utilisader Utilisader discussiun Wikipedia Wikipedia discussiun Datoteca Datoteca discussiun MediaWiki MediaWiki discussiun Model Model discussiun Agid Agid discussiun Categoria Categoria discussiun TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion 0 2256 172589 172588 2026-05-30T18:20:16Z WikiBayer 13720 Annullà las modificaziuns da [[Special:Contributions/Dr-Andr888|Dr-Andr888]] ([[User talk:Dr-Andr888|discussiun]]) e restaurà l'ultima versiun da [[User:Kurcke|Kurcke]] 169440 wikitext text/x-wiki {{Artitgel 1000|-10}} {{Infobox terra |NUM = <span style="font-size:1.4em">'''Российская Федерация'''</span><br />Federaziun Russa |MALETG-BANDIERA = Flag of Russia.svg |ARTITGEL-BANDIERA = 150px |MALETG-VOPNA = Coat of Arms of the Russian Federation.svg |ARTITGEL-VOPNA = 100px |PAROLA = |LINGUA-UFFIZIALA = |CHAPITALA = |FURMA-DA-STADI = |FURMA-DA-REGENZA = |SCHEF-DA-STADI = president dal stadi [[Vladimir Putin]] |SCHEF-DA-REGENZA = primminister [[Mikhail Mishustin]] |SURFATSCHA = 17'098'246 |ABITANTS = 146'171'015 |SPESSEZZA-DA-LA-POPULAZIUN = 8,4 |MUNAIDA = |INDEPENDENZA = |IMNI-NAZIUNAL = |ZONA-D-URARI = |NUMER-DA-L-AUTO = |INTERNET-TLD = .ru |PRESELECZIUN-TELEFON = +7 |MALETG-POSIZIUN = Russian Federation (orthographic projection).svg }} La '''Russia''' è il pli grond [[stadi]] dal [[mund]]. Ella s'extenda sin dus continents: l'[[Europa]] e l'[[Asia]]. Ses pli lung [[flum]] è la [[Volga]], sia pli auta [[muntogna]] l'[[Elbrus]]. <gallery> Image:Flag of Russia.svg|Bandiera Image:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|Vopna Image:LocationRussia.png|Charta Image:Zweigipfel.jpg|L'[[Elbrus]] </gallery> {{Countries of Europe}} [[Categoria:Russia| ]] jjd8n62szrr1uev2425ta4kqr6vh3ms 0 2661 172592 160257 2026-05-31T00:26:47Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172592 wikitext text/x-wiki {{stub}} '''Lothar Deplazes''' (* 14 d'avust 1939 a [[Sagogn]]; † 2 da favrer 2015 a [[Küsnacht]] ([[Chantun Turitg|ZH]]))<ref>''[https://web.archive.org/web/20160304195653/http://www.suedostschweiz.ch/zeitung/lothar-deplazes-ei-morts Lothar Deplazes ei morts].'' en ''[[La Quotidiana]].''</ref> è stà in medievist, [[liricher]], autur da prosa e [[liberttist]] rumantsch. Gimnasi e matura A a [[Mustér]]. Studi d'istorgia e germanistica a l'Universitad da [[Turitg]] (dissertaziun sur dal temp tardmedieval grischun). È collavuratur dal Center da retschertga per [[istorgia]] ed [[onomastica]] dal Chantun [[Tessin]] e docent incaricà per medievistica a l'Universitad da Turitg. El ha edí las ovras dal poet [[Gion Cadieli]].<ref>https://web.archive.org/web/20170103033622/http://editionmevinapuorger.ch//Autor_Lothar_Deplazes_page.html</ref> Ediziuns da documents medievals tessinais e talians e studis sur da l'istorgia medievala e dapi 1991 editur, ensemen cun Otto P. Clavadetscher, dal cudesch da documents medievals dal Chantun [[Grischun]] (Bündner Urkundenbuch). == Ovras litteraras == *''Gion Cadieli, Ovras'', edidas da Lothar Deplazes, 1983. *''Il cerchel magic'', opera en quatter acts, 1986. *''Il semiader'', opera en quatter acts, 1996. *''Tredischin'', opera da chombra en 6 maletgs, 1996. *''Enzennas dil cunfar'', poesias, 2002. *''Termagls dil temps'', raquens cuorts, 2009. *''Umbrivas muentadas'', poesias 2001-2011, 2013. *''Alla riva dil lag'', poesias e raquents cuorts, 2019. == Annotaziuns == <references /> {{DEFAULTSORT:Deplazes, Lothar}} [[Categoria:Persunas rumantschas‎]] [[Categoria:Persunas grischunas‎]] [[Categoria:Scripturs sursilvans]] [[Categoria:Scripturs rumantschs dal 20avel tschientaner‎]] [[Categoria:Scripturs rumantschs dal 21avel tschientaner‎]] [[Categoria:Umens‎]] sek1g636g3c5v6ro6sss8nz7yu781z1 0 6123 172591 166825 2026-05-31T00:09:47Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172591 wikitext text/x-wiki [[File:Heideweg und St. Petersinsel.JPG|thumb|300px|Il Heideweg e l'insla da Son Pieder, vers nord]] L''''insla da Son Pieder'''<ref>[http://www.chattà.ch/uploads/tx_icsrg/Fabio_Pusterla.pdf Brev a Rousseau da Fabio Pusterla] en translaziun rumantscha sin [[chattà.ch]] (datoteca PDF)</ref><ref>Torlach Mac Con Mí: ''[https://web.archive.org/web/20211127075918/https://www.suedostschweiz.ch/zeitung/il-paradis-dil-spassegiader-solitari Il paradis dil spassegiader solitari].'' En: ''[[La Quotidiana]].'' 03-12-2012</ref> ([[Lingua tudestga|tudestg]] ''St. Petersinsel''; [[Lingua franzosa|franzos]] ''Île de Saint-Pierre'') è in [[peninsla]] (u meglier ina ''[[presqu'île]]'' u ‹quasi-insla›) ed anteriura [[insla]] entamez il [[lai da Bienna]] en il [[chantun Berna]] en [[Svizra]]. Ella ha ina lunghezza da var 5 kilometers ed ina ladezza maximala da 800 meters. Ses punct il pli aut giascha sin 454 meters sur livel da la mar u 45 meters sur il livel dal lai (429 m). L'insla è sa furmada durant il davos temp da glatsch cur ch'il [[glatscher dal Rodan]] s'extendeva fin tar la [[Giura (chadaina)|chadaina dal Giura]]. Ella è in promontori dal [[Jolimont]], situada sur il vitg [[Erlach]]. Dal punct da vista politic è l'insla spartida tranter las vischnancas d'Erlach e da [[Twann-Tüscherz]]. La pli gronda part appartegna a la davosa vischnanca. == Gallaria == <gallery mode=packed heights=180px style="text-align:left"> Ligerz.jpg|Ligerz, vista davent da l'insla Petersinsel-02.jpg|Senda da viandar Petersinsel-01.jpg|Il hotel sin l'insla </gallery> == Annotaziuns == <references/> [[Categoria:Inslas da la Svizra]] dnfoycuoj8422dk652h4sbjztrbo02m 0 8802 172595 169465 2026-05-31T01:18:10Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172595 wikitext text/x-wiki {{Infobox terra |NUM = <font size="+1">'''Republica da la Serbia'''</font><br /> '''Република Србија'''<font size="-1"> (serb)</font><br />'''Republika Srbija'''<font size="-1"> (transcripziun)</font><br /> |MALETG-BANDIERA = Flag_of_Serbia.svg |MALETG-BANDIERA-LADEZZA = 150px |MALETG-BANDIERA-ROM = gea |ARTITGEL-BANDIERA = |MALETG-VOPNA = Coat_of_arms_of_Serbia.svg |MALETG-VOPNA-LADEZZA = 100px |ARTITGEL-VOPNA = |PAROLA = |LINGUA-UFFIZIALA = [[lingua serba|serb]] |CHAPITALA = [[Belgrad]] |FURMA-DA-STADI = |FURMA-DA-REGENZA = |SCHEF-DA-STADI = president [[Aleksandar Vučić]] |SCHEF-DA-REGENZA = primministra [[Miloš Vučević]] |SURFATSCHA = 88&nbsp;361 |ABITANTS = 7&nbsp;057&nbsp;666 abitants<ref>Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2016.</ref> |SPESSEZZA-DA-LA-POPULAZIUN = 91,1 |MUNAIDA = dinar |INDEPENDENZA = |DI-DA-LA-FESTA-NAZIUNALA = |MALETG-POSIZIUN = Europe-Serbia (2006–2008).svg }} La '''Serbia''' (serb Србија Srbija; uffizialmain Republica da la Serbia, serb Република Србија Republika Srbija) è in pajais intern situà en l’[[Europa dal Sidost]] ed [[Europa Centrala]]. La Serbia sa chatta en il center da la [[Peninsla dal Balcan]] e cunfinescha en il nord cun l’[[Ungaria]], en l’ost cun la [[Rumenia]], en il sid cun la [[Macedonia dal Nord]] e l’[[Albania]] resp. il [[Cosovo]], en il sidvest cun il [[Montenegro]] ed en il vest cun la [[Bosnia ed Erzegovina]] e [[Croazia]]. Tenor il dumber d’abitants sa chatta la Serbia cun bundant 7,1 milliuns avant il [[Danemarc]] sin plaz 22 dals pajais europeics. La chapitala e metropola dal pajais è [[Belgrad]], ulteriuras citads grondas èn [[Novi Sad]], [[Niš]], [[Kragujevac]] e [[Subotica]]. Bundant 80&nbsp;% da la populaziun èn Serbs, daspera vivan en il pajais gruppas pli grondas dad Ungarais, Roma e Bosniacs. L’istorgia pli nova da la Serbia è segnada da sia rolla sco pli grond stadi commember da la [[Jugoslavia]]. Dapi la fin da la Jugoslavia l’onn 2006 è la Serbia er il sulet successur legal da la Republica federala Jugoslavia ch’è vegnida fundada il 1992 (ils onns 2003–2005 en furma da l’uniun da stadis cun num [[Serbia e Montenegro]]). La prestaziun economica dal pajais era sa sbassada fermamain durant las [[Guerras da la Jugoslavia]], ha però pudì sa revegnir a partir dal 2003. Dapi il 2012 furma la Serbia in candidat d’adesiun uffizial da l’[[Uniun europeica]]. == Geografia== Remartga: La descripziun da la geografia da la Serbia cumpiglia er il territori dal [[Cosovo]], dal qual il status politic tenor il dretg internaziunal è contestà. === Posiziun, reliev e structuraziun geografica === [[Datoteca:Serbia_DisputedKosovo_Map.png|thumb|200px|Charta geografica da la Serbia]] La Serbia s’extenda en direcziun vest-ost tranter il Danubi sper Bezdan e Stara Planina sper Dimitrovgrad. En direcziun nord-sid furman Subotica il punct da cunfin settentriunal e Preševo il punct da cunfin meridiunal dal pajais. La pli auta muntogna dal pajais è cun 2656&nbsp;m&nbsp;s.m. la Đeravica en il Prokletije (Cosovo) resp. il Midžor (2169&nbsp;m&nbsp;s.m.) al cunfin bulgar. Il punct il pli bass furma la sortida dal Danubi sper Prahovo en la Serbia da l’Ost cun 17 meters sur mar. Il territori da la Serbia sa cumpona da dus tips da cuntrada, ils quals vegnan spartids tras la lingia Sava-Danubi. En il nord da quests dus flums sa chatta la Vojvodina, ina planira ch’appartegna al Batschigl Pannonic. Las sulettas pitschnas elevaziuns en questa part dal pajais furman las collinas da la Fruška Gora ed ils urs da las Carpatas Vršačke Planine. Las anteriuras steppas da guaud da la planira dal Danubi èn segnadas da la colliaziun idrologica dals pli impurtants flums da la part orientala da l’Europa Centrala sco er d’anteriuras cuntradas alluvialas e da terrens da terra naira fritgaivels. En il sid da Sava e Danubi è il pajais en la Serbia Centrala ed en il Cosovo per gronda part muntagnard, sa preschenta però pervi da l’in sper l’auter da muntognas, planiras autas, batschigls e planiras da flums sco territori segnà d’ina topografia variada e multifara. La Serbia Centrala vegn surtut sutdividida e structurada tras il sistem da flums da la Morava che sparta las [[Dinaridas]], las [[Carpatas]] e la [[Muntogna dal Balcan]] en ina gruppa occidentala ed ina orientala. Il Cosovo da sia vart è gia segnà da la midada tranter batschigls ed auta muntogna e furma uschia in territori da transiziun vers il tip da cuntrada pelargon (‹macedon›). === Auas === Idrograficamain sa chatta la Serbia per gronda part en l’intschess dal [[Danubi]], il qual percurra en sia part centrala la Serbia sur ina distanza da 588 kilometers. Pervi dal privel d’inundaziuns è il curs da quel vegnì curregì vastamain e mess en rempars. Il Danubi cun ses dus flums laterals principals, Tisza e Sava, furman er la rait da vias da navigaziun dal pajais. Dals flums serbs che sbuccan en il Danubi disponan Morava e Drina dal pli grond intschess idrografic. Sulettamain en il sidvest dal pajais maina il Drin Alv l’aua vers l’[[Adria]] ed en il sidvest curra la Pčinja sur il Vardar en la [[Mar Egeica]]. Auas stagnantas pli grondas èn per gronda part da chattar oz en furma d’anteriurs bratschs dals flums Danubi e Save; il pli grond lai natiral è il Lai da Palić che mesira radund sis kilometers quadrat. Cun 71 meters furma il Jelovarnik en il Kopaonik la pli auta cascada dal pajais. La pli gronda e lunga, ma betg la pli profunda chavorgia da la Serbia e da l’Europa è la Porta da fier. === Clima === La Serbia è situada en la part miaivla da la zona temprada ed è segnada d’in clima continental moderà. Las precipitaziuns s’augmentan dal sidvest vers il nordost; las precipitaziuns maximalas sa spostan en il sidvest da l’entschatta da la stad sin l’atun/enviern. Quest fatg marchescha ina da las caracteristicas climaticas specificas da la Serbia che vegn dominada da sia posiziun tranter mars relativamain chaudas ([[Adria]], [[Mar Egeica]], [[Mar Naira]]) e la natira muntagnarda: La plievgia d’enviern ch’è caracteristica per il clima mediterran sa perda pli e pli cun s’allontanar da la costa. Entant che quella è anc preschenta en las regiuns muntagnardas da la Serbia dal Vest ed en il Cosovo, fa ella alura plazza en la Vojvodina continentala al tipic decurs da las precipitaziun a l’ur oriental da l’Europa Centrala cun in maximum da las precipitaziuns a l’entschatta da la stad, cur ch’il sulegl cuntanscha ses zenit. Pervi da la ferma repartiziun dal reliev è la situaziun locala segnada da modificaziuns multifaras macro- e microclimaticas. In clima muntagnard prevala en las regiuns las pli autas en il sid, il vest e l’ost dal pajais. [[Datoteca:Image-of-Sumadija.jpg|thumb|200px|La Šumadija en il center da la Serbia]] Ils envierns èn en Serbia en general fraids e ritgs da naiv, las stads èn chaudas. Il mais il pli fraid furma il schaner, il mais il pli chaud il fanadur. La temperatura la pli bassa ch’è insumma vegnida mesirada èn stads −38,0&nbsp;°C (ils 26 da schaner 1954 a Sjenica), la temperatura la pli chauda 45,8&nbsp;°C (ils 16 d’avust 2006 a Paraćin). La temperatura media en tut il pajais munta a 10&nbsp;°C, la quantitad da precipitaziuns media a 896 millimeters. === Territoris da protecziun da la natira === La Serbia dispona da tschintg parcs naziunals, 20 parcs natirals e radund 590 territoris natirals protegids cun ina surfatscha totala da radund 315 kilometers quadrat (bundant 8&nbsp;% dal territori statal). Menziun speziala meritan entaifer la flora ils relicts d’avant il temp da glatsch ch’han survivì en la regiun. Uschia per exempel il pign serb u la sutspezia nordica da l’ischi grec. Daspera è la Serbia enconuschenta per diversas spezias da peonias, tranter auter la peonia bizantina che furma er la flur naziunala da la Serbia. == Populaziun == La vegliadetgna media da la populaziun munta a 40,7 onns; radund 17,4&nbsp;% da la populaziun èn pli vegls che 65 onns. La natalitad munta a 1,78. L’aspectativa da vita munta tar umens a 72,6 onns, tar dunnas a 78,5 onns (situaziun dal 2016).<ref>[https://web.archive.org/web/20180706234818/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2056.html ''The World Factbook — Central Intelligence Agency''], consultà ils 14 da fanadur 2017.</ref> === Gruppas etnicas === La cumposiziun etnica da la populaziun sa differenziescha vaira ferm da regiun tar regiun. Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2011, la quala n’ha betg gì lieu en il Cosovo, han 83,3&nbsp;% da la populaziun designà sasezs sco Serbs. Las minoritads las pli impurtantas èn ils Ungarais (3,53&nbsp;%), ils Roma (2,05&nbsp;%) ed ils Bosniacs (2,02&nbsp;%). Gruppas pli pitschnas furman Albanais, Gorans, Bulgars e Tircs en il sid sco er Croats e Slovacs en il nord dal pajais. L’onn 2017 eran 9,1&nbsp;% da la populaziun naschids a l’exteriur; tar la gronda part sa tracti da Serbs etnics che derivan d’autras da las anteriuras sutrepublicas da la Jugoslavia.<ref> Pew Research Center’s Global Attitudes Project: [http://www.pewglobal.org/2018/02/28/global-migrant-stocks/?country=DK&date=2017 ''Origins and Destinations of the World’s Migrants, 1990–2017''], consultà ils 30 da settember 2018.</ref> Tenor statistica uffiziala vivan en Serbia radund 148&nbsp;000 Roma. Inuffizialmain vegn stimà in dumber da radund 500&nbsp;000 persunas.<ref>Berlin-Institut für Bevölkerung und Entwicklung: [https://web.archive.org/web/20191224223846/https://www.berlin-institut.org/online-handbuchdemografie/bevoelkerungsdynamik/regionale-dynamik/roma-in-europa.html ''Roma in Europa''].</ref> En la Serbia Centrala vivan surtut Serbs, entant che la Vojvodina è gia segnada dapi tschientaners d’ina maschaida da numerus pievels, surtut Serbs (65,05&nbsp;%), Ungarais (14,28&nbsp;%), Slovacs (2,79&nbsp;%), Croats (2,78&nbsp;%), Rumens (1,50&nbsp;%) e Roma (1,43&nbsp;%). En il Cosovo vivan per gronda part Albanais (88&nbsp;%); la pli gronda minoritad furman qua ils Serbs (7&nbsp;%). === Linguas === La lingua uffiziala principala en Serbia è la lingua da standard serba. Serb resp. serbocroat vegn chapì e discurrì quasi dapertut en il pajais. En il nord dal pajais, en la provinza Vojvodina, èn er renconuschidas sper il serb sco linguas uffizialas ungarais, croat, russ, slovac e rumen. En il Cosovo ed en parts da la Serbia dal Sid vegn discurrì albanais. Tenor la constituziun vertenta vegn la lingua serba scritta en Serbia uffizialmain en scrittira cirillica. En il mintgadi ed en las medias è però savens er en diever la furma latina. === Religiun === Per lunschor la gronda part dals abitants èn cristians. Da quels appartegnan radund 6,4 milliuns a la baselgia serb-ortodoxa. Sper ils 84,6&nbsp;% ortodoxs tenor la dumbraziun dal pievel dal 2011 datti 5&nbsp;% catolics ed 1&nbsp;% protestants. 3,1&nbsp;% da la populaziun èn muslims, medemamain 3,1&nbsp;% èn senza confessiun ed 1,1&nbsp;% sa designeschan sco ateists.<ref>[https://web.archive.org/web/20190607110107/http://media.popis2011.stat.rs/2013/publikacije/Saopstenje%20Knjiga%204%20bkorekt.pdf Appartegnientscha religiusa tenor la dumbraziun dal pievel dal 2011] (PDF; 285&nbsp;kB).</ref> === Citads ed urbanisaziun === Las citads serbas situadas en il sid da la lingia Sava-Danubi èn sa sviluppadas istoricamain sut influenza osmanica, quellas al nord da questa lingia or da martgads e colonias habsburgaisas.<ref>Jovan Cvijić: ''The Zones of Civilization of the Balkan Peninsula.'' En: American Geographical Society: ''Geographical Review'', ann. 5, nr. 6 (zercladur 1918), p. 470–482.</ref> Suenter il 1945 è l’urbanisaziun progredida fitg ferm; tras l’industrialisaziun, la fugia da la champagna ed er pliras undas da migraziun da fugitivs da guerra, è la populaziun en las grondas citads creschida fitg ferm. La regiun da la Serbia la pli sviluppada ed urbanisada è la Vojvodina. Las pli grondas citads dal pajais furman la chapitala Belgrad cun 1&nbsp;154&nbsp;589 abitants (situaziun dal 2011), la sedia da la regenza da la provinza autonoma Vojvodina, Novi Sad, cun 221&nbsp;854 abitants sco er, en la part meridiunala dal pajais, Niš cun 182&nbsp;208 abitants. En il Cosovo surpiglia Priština cun 198&nbsp;214 abitants la funcziun dal lieu central politic ed economic.<ref>Ivan Bertic (ed.): ''Veliki geografski Atlas Jugoslavije.'' Zagreb 1987.</ref> == Politica == === Sistem === [[Datoteca:Serbiski_parlament.JPG|thumb|220px|Sedia dal parlament a Belgrad]] En l’index da democrazia dal 2016 figurescha la Serbia sin plaz 64 da 167, e vala uschia sco «democrazia manglusa».<ref>[https://web.archive.org/web/20191111195322/https://www.eiu.com/public/topical_report.aspx?campaignid=DemocracyIndex2016 ''Democracy Index 2016 – The Economist Intelligence Unit''], consultà ils 2 da schaner 2018.</ref> La Serbia dispona d’in sistem guvernamental d’ina chombra, la Narodna Skupština (verbalmain: ‹assamblea populara›) cun 250 represchentants. A quella cumpeta la pussanza legislativa. Las partidas ch’èn represchentadas en il parlament sa gruppeschan sco fracziuns en ina coaliziun guvernamentala ed en l’opposiziun. Schef da stadi è il president. L’executiva vegn manada dal primminister. Quel vegn elegì mintga tschintg onns directamain dal pievel. Ina reelecziun è pussaivla. === Sutdivisiun politica === Cun la constituziun dal 2006 han las regiuns autonomas Vojvodina en il nord e Cosovo e Metochia – en furma curta Cosmet – en il sid survegnì enavos sco provinzas serbas l’autonomia politica ch’aveva gia existi tranter il 1974 ed il 1989. La part restanta da la Serbia (dapli che la mesadad dal pajais) na furma nagin’unitad politica, vegn però numnada informalmain Serbia Centrala. Il Cosovo sa chatta dapi il zercladur 1999 sut administraziun da las [[Naziuns unidas]], uschia che las disposiziuns respectivas n’han betg pudì entrar là en vigur. Il status da dretg internaziunal è contestà dapi la decleraziun d’independenza dal Cosovo ils 17 da favrer 2008. Per motivs administrativs è la Serbia dividida en 30 districts (serb: Okrug; pl.: Okruzi); 18 da quels sa chattan en la Serbia Centrala, set en la Vojvodina e tschintg en il Cosovo. Las unitads d’administraziun autonoma locala en Serbia furman las opštine (sing. opština, verbalmain ‹vischnancas›, areguard lur grondezza però savens plitost circuls). Las regiuns istoricas en Serbia n’han oz nagin status uffizial, savens èn però ils districts numnads suenter quellas. === Politica da l’exteriur e da segirezza === La Serbia n’appartegna fin qua ni a l’[[Uniun europeica]] ni a la [[NATO]]. Entant ch’in’adesiun a l’Uniun europeica ha gronda prioritad tar quasi tut las partidas politicas, vegn la dumonda davart ina commembranza a la NATO discutada tant en la politica sco er en la societad a moda cuntraversa, betg il davos pervi da la tenuta prorussa tradiziunala dal pajais. L’influenza russa en la regiun è creschida ils ultims onns cun surpigliar il concern da petroli statal (uss Gazprom), cun l’intenziun da realisar la pipeline da gas natiral South Stream tras la Serbia sco er tras il credit d’ina milliarda per meglierar l’infrastructura dal pajais che la [[Russia]] ha concedì il 2009. Areguard ils interess russ en il Balcan dal Vest occupa la Serbia senza dubi la posiziun-clav. Concernent l’intenziun da la Serbia da vegnir recepida en l’Uniun europeica hai dà svilups positivs, surtut cun surdar a la Curt penala internaziunala per l’anteriura Jugoslavia ils delinquents da guerra [[Ratko Mladić]] e [[Goran Hadžić]]. In’ulteriura premissa per metter ad ir las negoziaziuns d’adesiun furma però la prontezza da vart serba da reprender ils discurs da mediaziun cun il Cosovo. La dumonda suenter l’avegnir dal Cosovo resta er suenter la proclamaziun da l’independenza tras il parlament a Priština il favrer 2008 in dals problems centrals da la politica serba. La regenza serba considerescha il proceder dal Cosovo sco cuntravenziun cunter la resoluziun 1244 da las Naziuns unidas e cunter il princip da l’integritad territoriala. L’october 2008 ha l’Assamblea generala da las Naziuns unidas consentì a la dumonda da la Serbia da laschar examinar tras il Tribunal internaziunal, schebain la proclamaziun da l’independenza saja valaivla tenor il dretg internaziunal. Il 2010 ha il Tribunal internaziunal publitgà si’expertisa, tenor la quala l’independenza dal Cosovo na cuntrafetschia betg al dretg internaziunal. A medem temp ha il Tribunal internaziunal però evità da vulair s’exprimer davart il status internaziunal dal Cosovo ed ha renconuschì la valaivladad da la resoluziun 1244 da las Naziuns unidas. Ord protesta cunter l’independenza ha la Serbia fundà en il Cosovo dal Nord la cuminanza da las vischnancas da las provinzas autonomas Cosovo e Metochia, la quala refusa de facto da sa suttametter a la controlla da las instituziuns a Priština. Confurm a las stentas da la regenza serba da far valair sias pretensiuns territorialas areguard il territori, vegn adina discurrì en documents uffizials dal Cosovo sco «part da la Serbia occupada». Tranter la Croazia e la Serbia è en pli, suenter la fin da l’anteriur stadi jugoslav, contestà il decurs dal cunfin al Danubi. Damai ch’il flum ha oz tras meandrar in auter decurs resp. posiziun che dal temp ch’ins ha fixà ils cunfins, pretenda la Croazia ina part da la riva sanestra dal flum sco er intginas inslas situadas sin quel (t.a. Šarengradska Ada e Vukovarska Ada). La surfatscha totala dals territoris contestads, che sa chattan actualmain sut administraziun serba, munta a 115&nbsp;km². === Militar === Las forzas armadas serbas dumbran 37&nbsp;000 umens (2005: 75&nbsp;000); da quai appartegnan 6500 a l’aviatica militara. L’obligaziun al servetsch militar è vegnida abolida il 2011. Il budget ha muntà il 2011 675 milliuns euros, quai che correspunda ad ina cumpart da 2,08 procent al product naziunal brut. === Dretgs umans === Tenor indicaziuns dad [[Amnesty International]] vegnan anc adina discriminadas minoritads ed il sistem da giustia vegn designà sco flaivel. Tenor l’index da percepziun da corrupziun sa chattava la Serbia il 2017 ensemen cun [[Surinam]] e la [[Republica populara da la China]] sin plaz 77 da 180, cun 41 da maximalmain 100 puncts. == Istorgia == [[Datoteca:Stefan_Uroš_IV_Dušan_of_Serbia_Lesnovo_fresco.JPG|thumb|170px|Stefan Uroš IV Dušan, retg serb (1331–1346) ed emprim zar (1346–1355)]] L’emprima menziun documentada d’in stadi serb è da chattar l’onn 822 en la biografia da [[Carl il Grond]] scritta dad [[Einhard]]. Da quel temp regiva il župan [[Strojimir]], il nev da [[Višeslav]], la Serbia. Ca. dapi l’onn 600 è enconuschent il domini da župans en il territori da la Serbia. Els eran manaders da stirpas ch’han regì la Serbia fin ca. l’onn 1000. Suenter che la Serbia è vegnida devastada da l’Ungaria, è il pajais crudà dal tuttafatg sut il domini da Bizanz, il qual ha perdurà da 950 fin 1050. Vers 1040 è [[Stefan Vojislav]] daventà archont bizantin sur la regiun numnada Dioclizia ed ha fundà il domini dals Vojisavljević ch’ha durà fin l’onn 1131 e che steva vinavant sut la regenza da Bizanz. En la regiun Raszia han ils Urošević surpiglià vers il 1080 la pussanza ed en lur successiun a partir dal 1167 la dinastia dals Nemanjić, sut ils quals la Serbia è definitivamain daventada ina pussanza gronda regiunala. Sut zar [[Dušan]] (1331–1355), il pli pussant da tuts regents serbs, ha il reginavel serb cuntanschì la culminaziun da si’influenza politica e da si’extensiun, entant che Dušan sez è avanzà al pli pussant retg da l’entira Europa dal Sidost. A partir dal 1371 ha [[Lazarević]] surpiglià il domini. Dal 1427 fin il 1459 è la Raszia vegnida dominada da Branković. A la fin dal 14avel tschientaner èn ils Tircs avanzads pliras giadas en direcziun da la Serbia. Là èn ins s’opponì stinadamain ad in’occupaziun militara ed ha pudì gudagnar emprimas battaglias, tranter auter la Battaglia sper Dubravnica l’onn 1381 e la Battaglia sper Pločnik il 1386. Paucs onns pli tard, il 1389, ha gì lieu la Battaglia da Cosovo. La finamira da quella era da suttametter l’ultim imperi cristian ch’era restà en l’Europa dal Sidost, uschia ch’ils Osmans avessan gì eliminà l’ultim obstachel per surpigliar l’[[Imperi bizantin]] cun sia chapitala Constantinopel. La battaglia è però ida a fin senza in cler victur; ils manaders dad omaduas forzas armadas èn vegnids per la vita. Facticamain è la resistenza dals prinzis serbs cunter il suramaun militar resp. numeric però stada flaivlentada talmain ch’ins po dir che l’armada serba e ses alliads eran vegnids battids il 1389. Els han perquai stuì acceptar la supremazia dals sultans osmanics; uschia è er la part restanta dal principadi serb daventada tributara, cumbain che surtut [[Vuk Branković]] è s’opponì anc ditg suenter la battaglia. Questa battaglia è pli tard vegnida stilisada al mitus naziunal dals Serbs.<ref>Jan N. Lorenzen: ''Die großen Schlachten. Mythen, Menschen, Schicksale.'' Campus, Francfurt a.M./New York 2006, p. 22.</ref> L’onn 1459 è la Serbia vegnida conquistada definitivamain dals Osmans ed ha fatg part fin il 1804 da l’Imperi osmanic. === Independenza, principadi e Reginavel da la Serbia === Malgrà numerusas emprovas da puspè daventar independent, è la Serbia pir vegnida liberada parzialmain en rom da l’emprima sullevaziun serba dal 1804. L’onn 1813 han ils Osmans però puspè occupà il territori. Pir la segunda sullevaziun serba dals onns 1815–1817 ha fatg da la Serbia parzialmain in principadi autonom sut supremazia osmanica. L’onn 1867 ha prinzi [[Mihailo Obrenović]] sfurzà ils ultims regiments osmanics da bandunar il principadi e Belgrad ha pudì vegnir proclamà sco chapitala serba libra. L’onn 1878, en rom dal Congress da Berlin da las pussanzas grondas europeicas e da la [[Tirchia]], è vegnida renconuschida l’independenza da la [[Rumenia]], da la Serbia e dal [[Montenegro]]. Il 1882 è il Principadi da la Serbia vegnì declerà sco reginavel. Il prim da november jul. / 13 da november greg. 1885 ha il retg serb Milan Obrenović declerà a la [[Bulgaria]] la guerra. En la Guerra tranter la Serbia e la Bulgaria èsi reussì a la giuvna armada bulgara da victorisar senza nagin sustegn ils Serbs. Be grazia a l’intervenziun da l’[[Austria-Ungaria]] ha il reginavel serb pudì sa mantegnair. La guerra è ida a fin cun la Pasch da Bucarest dals 3 da mars 1886, en rom da la quala ins ha restabilì il status quo ante. Ils 9 d’october 1912 ha il [[Montenegro]] declerà als Osmans la guerra. Ils stadis alliads Serbia, [[Bulgaria]] e [[Grezia]] èn entrads ils 18 d’october en guerra cunter l’Imperi osmanic. Tras il Contract da Londra dal 1913 ha quel pers quasi tut sias possessiuns europeicas. Tranter la Bulgaria d’ina vart e la Serbia e la Grezia da l’autra vart è però prorutta ina gronda dispita pervi da la repartiziun da la Macedonia ch’els avevan conquistà. Sinaquai ha la Bulgaria attatgà ils 29 da zercladur la Serbia. Uschia è prorutta la Segunda Guerra dal Balcan, en la quala la Serbia ha battì ensemen cun la Grezia, la Rumenia e l’Imperi osmanic cunter la Bulgaria. En vista a questa surpussanza ha la Bulgaria stuì capitular l’avust 1913 e per part puspè restituir en rom da la Pasch da Bucarest ils territoris ch’ella aveva conquistà durant l’Emprima Guerra dal Balcan. En consequenza da las guerras dal Balcan è la part settentriunala da la Macedonia daventada serba, la part orientala bulgara, la part meridiunala sco er il sidvest da la Trachia grecs. === La Serbia en l’Emprima Guerra mundiala ed en il tranterguerras === En l’[[Emprima Guerra mundiala]] è la Serbia stada da l’entschatta ennà sin la vart da l’Entente cordiale. Las finamiras dal pajais eran d’ina vart da rumper l’Austria-Ungaria, da l’autra vart da reunir tut ils Slavs dal sid en in stadi communabel. Manà a la guerra ha l’Attentat da Sarajevo sin il successur al tron austriac [[Franz Ferdinand]] ch’era vegnì instigà da la lia secreta ‹Maun nair›; quella vuleva realisar in grond imperi sut supremazia serba ed aveva er grond’influenza en la regenza serba. La Serbia è sinaquai stada confruntada cun in ultimatum da vart da l’Austria che na sa laschava praticamain betg acceptar. Quest svilup ha manà a la Crisa dal fanadur dal 1914 e la finala a l’erupziun da la guerra en tut l’[[Europa]]. Las emprimas offensivas dals Austriacs l’onn 1914 ha l’armada serba anc pudì abatter, ma sut grondas sperditas. L’enviern 1914/15 è alura prorutta in’epidemia e dieschmillis schuldads èn morts pervi dals cumbats ed il provediment manglus.<ref>Slavka Mihaljovic: ''Tagebuch einer Ärztin – Belgrad.'' En: Gordana Ilic Markovic (ed.): ''Veliki Rat. Der Große Krieg. Der Erste Weltkrieg im Spiegel der serbischen Literatur und Presse.'' Promedia, Vienna 2014, ISBN 978-3-85371-368-6, p. 106ss.</ref> Il fanadur 1915 ha la Serbia occupà l’[[Albania]] vischina. En rom d’in’offensiva coordinada da las Pussanzas centralas l’october 1915 han però truppas austriacas, bulgaras e tudestgas attatgà la Serbia nà da trais varts. L’armada serba è bain mitschada da vegnir destruida dal tuttafatg, ha però stuì sa retrair tar la mar ed ha subì sperditas da bundant 90&nbsp;% da la fermezza oriunda. En il fratemp han las Pussanzas centralas installà en il pajais occupà in reschim d’occupaziun sever, al qual ils Serbs han fatg resistenza stinada cun acziuns da partisans. Cun la sconfitta da las Pussanzas centralas il 1918 ha er la Serbia, malgrà las grondas sperditas, tutgà tar las pussanzas victuras. Suenter la fin da l’Emprima Guerra mundiala han ins fundà il Reginavel dals Serbs, Croats e Slovens sut la regenza dal retg serb [[Alexander I Karađorđević]]; l’onn 1929 è quest stadi sa renumnà en Jugoslavia (= ‹Slavia dal sid›). Quel consistiva da la Serbia, dal Montenegro ch’era stà fin qua independent sco er da la gronda part dals anteriurs pajais da l’Austria-Ungaria, en ils quals vivevan Slavs dal sid, sco la Bosnia ed Erzegovina, la Dalmazia, la Slavonia e la Slovenia. Conflicts interns entaifer la monarchia jugoslava han fatg crescher ils moviments naziunalistics. En consequenza da quai èn il retg serb [[Alexander I]] ed il minister da l’exteriur franzos [[Louis Barthou]] daventads ensemen ils 9 d’october 1934 a Marseille unfrendas d’in attentat commess da l’Ustascha croata faschistica e d’aderents macedons da l’Organisaziun revoluziunara interna da la Macedonia. Sinaquai è sa sviluppà in reschim autoritar, il qual ils istorichers numnan oz ina dictatura roiala e che sa basava per gronda part sin la part serba da la populaziun. === La Segunda Guerra mundiala === En la [[Segunda Guerra mundiala]] è la Jugoslavia restada l’emprim neutrala ed ha refusà da s’associar al patg da las trais pussanzas sut egida tudestga. Pir suenter smanatschas da guerra avertas han la regenza Cvetković-Maček e l’administratur da la curuna [[Paul]] suttascrit quella. Sinaquai hai dà en la Serbia demonstraziuns ch’han la finala culminà ils 27 da mars 1941 a Belgrad en in culp da stadi probritannic, il qual è vegnì sustegnì da [[Petar II Karađorđević]]. La regenza è vegnida cupitgada e prinzi Paul ha stuì fugir en Grezia. Curt suenter ha cumenzà l’invasiun da truppas tudestgas en la Jugoslavia. Belgrad è vegnì bumbardà ils 6 d’avrigl da l’aviatica militara tudestga, quai ch’ha chaschunà radund 20&nbsp;000 unfrendas civilas. Entaifer paucs dis è la Jugoslavia vegnida occupada cumplettamain e repartida tranter ils victurs: la Bosnia, l’Erzegovina e la Syrmia èn vegnids attribuids al nov stadi independent Croazia. La Banovina Zeta (oz surtut Montenegro e Cosovo) è vegnida occupada da las truppas talianas ch’eran alliadas cun ils Tudestgs. La Batschka è crudada a l’Ungaria, entant ch’il Banat e las parts restantas da la Serbia èn vegnidas sut occupaziun tudestga. La Serbia dal Sid e Serbia Centrala èn la finala daventadas en il decurs da la guerra ina zona d’occupaziun bulgara. Il cumandant tudestg da la Serbia ha installà ina regenza da marionetta sut il general [[Milan Nedić]], la quala disponiva be da cumpetenzas modestas. Suenter l’occupaziun tudestga è prorutta l’entschatta fanadur 1941 en Serbia ina sullevaziun dal pievel, la quala è pli tard s’extendida sin il Montenegro, la Bosnia e la Croazia. La resistenza antifaschistica en Serbia è vegnida organisada da la partida communistica sco er da la regenza d’exil jugoslava sut il retg [[Petar II]] ch’era da tenuta absolutistic-monarchica. Il moviment da partisans sut controlla communistica ha – suenter l’attatga tudestga sin l’[[Uniun sovietica]] ils 22 da zercladur 1941 – inizià la resistenza cunter la Wehrmacht, ma er il cumbat avert cunter la monarchia jugoslava. La resistenza dals monarchists cunter la politica sfurzada da [[Hitler]] ha cumenzà in pau pli baud cun la cupitga dal substitut da la curuna Paul e da la marionetta da quel, primminister [[Cvetković]], tras general [[Dušan Simović]] ils 25 da mars 1941. En la Serbia èsi reussì l’avust 1941 als partisans da proclamar en la regiun muntagnarda enturn Užice la Republica Užice e da tegnair quella 73 dis cunter la Wehrmacht. Suenter che la resistenza è stada rutta, che las unitads da partisans èn vegnidas chatschadas e che quellas han spustà lur champ d’acziun en la Bosnia, han be pli ils Tschetniks fatg resistenza cunter ils occupants faschistics en Serbia. Ils partisans jugoslavs han però reproschà als Tschetniks d’acceptar sut il schef da la regenza Nedić senza nagina critica ils crims cunter Serbs tras ils occupants tudestgs e croats e da collavurar avertamain cun quels. Ils Tschetnik èn per part vegnids sustegnids da l’Italia faschistica da [[Mussolini]], ma er da las pussanzas dal vest. Els han fatg resistenza cunter ils Ustascha, ma er cunter ils partisans da [[Tito]] en la Bosnia ed en la Croazia ed han da lur vart fatg als partisans la reproscha da provocar las mesiras da retorsiun crudaivlas dals occupants tudestgs en Serbia e da manar lur cumbat revoluziunar a donn e cust da la populaziun civila. Savens vegniva la mort da schuldads da la Wehrmacht punida cun sajettar tschients civilists serbs. Intgins manaders dals Tschetnik, sco [[Kosta Pećanac]] e [[Dimitrije Ljotić]], han collavurà stretgamain cun ils occupants ed èn sa participads ad acziuns militaras da la Wehrmacht cunter ils partisans communistics. L’october 1944 ha la terza front ucranaisa da l’Armada cotschna sut marschal [[Tolbuchin]] battì ils Tudestgs ed è penetrada en la Serbia. Cun l’avanzament da l’Armada cotschna en l’Europa dal Sidost èsi er puspè reussì d’extender il cumbat da liberaziun dals partisans communistics sin il territori da la Serbia === La Serbia en l’èra socialistica === Da la Segunda Guerra mundiala èn ils partisans da Tito sortids sco victurs. La Serbia è daventada ina da sis sutrepublicas da la Jugoslavia communistica. Fin il 1963 ha la sutrepublica purtà il num Republica populara da la Serbia (Narodna Republika Srbija), silsuenter Republica socialistica da la Serbia (Socijalistička Republika Srbija). A la Serbia è vegnida attribuida la Sirmia da l’ost, ma la Macedonia è, sco il Montenegro, daventada in’atgna sutrepublica. L’onn 1974 è la Serbia vegnida sutdividida a l’intern en trais parts: la Serbia Centrala e las provinzas autonomas Vojvodina e Cosovo. En il presidi da la Jugoslavia era la Serbia represchentada dapi lura cun trais (dad otg) sezs. La caracteristica centrala en il svilup da la Serbia e da las autras republicas dal temp da la Jugoslavia socialistica è stà la midada da la societad purila pauc sviluppada en in stadi europeic mez industrialisà.<ref>Milorad Ekmečić 2011: ''Dugo kretanje između klanja i oranja – istorija Srba u novom veku (1492–1992)''. Evro Giunti, p. 507.</ref> Il 1937 vivevan en Serbia anc 76,3&nbsp;% da l’entira populaziun da l’agricultura, entant che quai eran per exempel en Frantscha 29&nbsp;%. En la Bosnia ed Erzegovina appartegnevan tenor la dumbraziun dal pievel dal 1948 10&nbsp;% a la populaziun citadina, entant che quai eran en Serbia be 2&nbsp;%. Durant ils success da l’industrialisaziun ils onns 1945–1965 han alura 9&nbsp;200&nbsp;000 abitants da la Jugoslavia bandunà lur ambient rural. In milliun Serbs èn migrads nà da las autras sutrepublicas en la Serbia. Tant las citads sco er ils vitgs èn daventads uschia ibrids culturals. Betg il davos grazia a la brigada da voluntaris Omladinske èsi reussì da realisar impurtants projects d’infrastructura (l’autostrada – numnada autoput – che maina dal cunfin austriac fin en la Grezia, il chanal Danubi-Tisza, l’ovra idraulica Đerdap I e.a.).<ref>Milorad Vasović 1980: ''Les grands travaux publics comme facteur de transformation de l’espace géographique en Serbie''. En: ''Méditerranée'', tom 38, nr. 38, p. 21–31.</ref> Muntada simbolica per la coesiun naziunala dueva però surtut cuntanscher la viafier da muntogna Belgrad-Bar che maina sur 476&nbsp;km tras las Dinaridas dal Sid e che Tito ha inaugurà il matg 1976. Gia ils onns suenter il 1965 èn alura stads segnads d’ina stagnaziun economica ed ins ha bandunà dal tuttafatg ils plans da tschintg onns. Dapi l’entschatta dals onns 1970 (uschenumnada Primavaira croata) ha alura cumenzà in resvegl linguistic-cultural da las singulas sutrepublicas. Politicamain è quai tranter auter sa manifestà en furma da la nova constituziun dal 1974 ch’ha manà ad in’ulteriura decentralisaziun e cementà uschia l’ulteriur svilup da la Jugoslavia en direcziun da stadis separads. [[Datoteca:Tito_Otvaranje_pruge_Beograd_Bar_2_(1_von_1).jpg|thumb|170px|Avertura da la viafier Belgrad-Bar tras Tito (1976)]] Bain han ins anc empruvà ina giada da suttastritgar l’unitad naziunala cun proclamar Tito l’onn 1978 sco president sin vita duranta. Ma suenter sia mort l’onn 1980 (cun 88 onns) ha la dissoluziun dal stadi jugoslav cuntinuà pir che mai. Gist er pervi da la crisa economica dal pajais durant ils onns 1980 èn adina dapli politichers ed intellectuals da tut las sutrepublicas s’orientads vers programs naziunalistics. En il medem spiert naziunalistic ha il nov manader politic en Serbia, [[Slobodan Milošević]], reducì a partir dal 1987 l’autonomia dal Cosovo e schlià quella dal tuttafatg il 1989. Cun la revoluziun antibirocratica da Milošević ha il naziunalissem serb cuntanschì il 1988/89 per las autras sutrepublicas ed uschia er per la coesiun da la Jugoslavia tratgs adina pli smanatschants. Suenter pliras manifestaziuns en massa a Belgrad dueva quest svilup culminar en il pled da Milošević a chaschun da las festivitads commemorativas per ils 600 onns dapi la Battaglia da Cosovo. Cun la sortida da la Slovenia or da la lia dals communists il 1990 (en rom dal 14avel congress da la lia dals communists da la Jugoslavia) era la situaziun a nivel statal en il fratemp tendida sin il piter pir. Parallelamain è sa furmada tranter ils Serbs da la Krajina en Croazia in’opposiziun cunter il moviment d’independenza croat, la quala ha prendì en mira l’administraziun autonoma ed ha er ponderà da separar la Krajina da la Croazia cun meds militars. La schliaziun militara da la crisa da la Jugoslavia ch’era vegnida tratga en consideraziun da la Serbia, la Croazia e la Slovenia, era uschia daventada ina realitad. La cunvegna secreta da Karađorđevo tranter [[Milošević]] e [[Tuđman]] dals 26 da mars 1991 che preveseva, en vista al fatg che la Jugoslavia deva dapart, la partiziun da la Bosnia tranter la Croazia e la Serbia, ha furmà l’emprim pass offensiv d’ina restructuraziun dal territori jugoslav. === Guerras da la Jugoslavia 1991–1995 e Guerra dal Cosovo 1998–1999 === Las Guerras da la Jugoslavia èn la finala proruttas cun las decleraziuns d’independenza da la Slovenia e la Croazia e pli tard da la Bosnia ed Erzegovina. L’emprim eran participadas a la guerra unitads regularas da l’armada populara jugoslava (JNA), las qualas han bandunà suenter la renconuschientscha internaziunala da la Slovenia, Croazia e Bosnia las republicas sut cumbats da retratga u èn sa transfurmadas en l’armada dals Serbs bosniacs e croats. La guerra tranter la Serbia e la Croazia ha surtut culminà a Vukovar, en quel mument che l’JNA, ch’era anc sa cuntegnida passiva en la guerra da la Slovenia, è uss intervegnida a favur da la vart serba a moda averta e cun tut ils meds che la stevan a disposiziun. Surtut a l’entschatta da la guerra ha la Serbia sustegnì la Republica serba Krajina ed ils Serbs bosniacs cun meds militars e finanzials, ha alura però proclamà en il decurs da la guerra in embargo sur la republica serba bosniaca. Durant la guerra en Bosnia han las Naziuns unidas proclamà in embargo cunter la Republica federala Jugoslavia. Motiv per las sancziuns avevan tranter auter furmà las purificaziuns etnicas, sco il mazzament da 8000 umens e giuvens a [[Srebrenica]], che sa drizzavan surtut cunter muslims bosniacs, ma er cunter auters abitants da la Bosnia da derivanza betg serba. Als Serbs croats e bosniacs èsi reussì a l’entschatta da la guerra d’occupar grondas parts da la Croazia e Bosnia, surtut ils districts en ils quals vivevan maioritads serbas. En il decurs da l’operaziun militara croata Oluja l’onn 1995 è la gronda part da la populaziun serba vegnida stgatschada da la Croazia, quai ch’ha manà ensemen cun la vieuta militara en Bosnia e la Cunvegna da Dayton a la fin da la guerra. Durant las guerras en Bosnia e Croazia èn radund 700&nbsp;000 Serbs fugids en Serbia. Suenter la Cunvegna da Dayton, la quala ha terminà la Guerra da la Bosnia, e la fin da la Republica serba Krajina, è il status da la provinza Cosovo cun sia maioritad d’Albanais restà suenter il 1994 l’ultima dumonda politica brisanta en rom dal declin da la Jugoslavia. Ils tumults adina pli violents en il Cosovo ha la regenza serba sut [[Slobodan Milošević]] empruvà da terminar cun meds da polizia restrictivs e la finala er cun meds militars. L’UÇK (‹Armada da liberaziun dal Cosovo›) che lavurava cun meds terroristics ha cumenzà il 1996 ad attatgar er directamain forzas da segirezza serbas. Damai che la Serbia ha reagì cun in’offensiva massiva, èn intervegnids ils stadis dal vest. Il fatg che la Serbia ha laschà spirar l’entschatta 1999 in ultimatum respectiv, ha la NATO interpretà sco casus belli ed ha lantschà l’operaziun da guerra aviatica Allied Force cunter la Republica federala Jugoslavia. Quest’operaziun vegn resguardada fin oz da blers experts dal dretg internaziunal sco illegala. Sut pressiun militara da la NATO ha il parlament serb la finala consentì il zercladur 1999 al plan da pasch dals stadis G8 ed a las pretensiuns principalas da la NATO. Cun la resoluziun 1244 dals 10 da zercladur 1999 han las Naziuns unidas ordinà in’administraziun internaziunala transitorica civila (UNMIK) e la preschientscha da la NATO en il Cosovo (KFOR). Questa resoluziun ha da princip confermà l’appartegnientscha da la provinza Cosovo a la Jugoslavia, resalvond però ina regulaziun definitiva dal status. Cun la retratga da l’armada e polizia jugoslava han er bundant 200&nbsp;000 Serbs bandunà la provinza.<ref>Thomas Breitwieser: ''Internationales Engagement im Spiegel des Völkerrechts.'' En: Bernhard Chiari, Agilolf Keßelring (ed.): ''Wegweiser zur Geschichte: Kosovo''. Paderborn 2008, ISBN 978-3-506-75665-7, p. 137.</ref> === Democratisaziun e schliaziun da la lia cun il Montenegro === L’onn 2000 è [[Vojislav Koštunica]] vegnì elegì sco president jugoslav, quai ch’ha terminà l’èra Milošević. Il schaner 2001 è [[Zoran Đinđić]] daventà nov primminister. Quai ha tranter auter gì per consequenza ch’ins ha surdà il fanadur 2010 Slobodan Milošević a la Curt penala internaziunala per l’anteriura Jugoslava (ICTY) a Den Haag. Il mars 2003 è Đinđić daventà l’unfrenda d’in attentat commess da circuls d’ultranaziunalists. Il 2004, sut il nov president d’orientaziun liberala e proeuropeica, han la democratisaziun e l’avischinaziun a l’Uniun europeica pudì cuntinuar en pass pli gronds. Quai n’ha però betg pudì impedir ch’il process da dissoluziun dal stadi cuntinueschia. Dapi il 1992 aveva la Republica federala da la Jugoslavia consistì be pli da la Serbia e dal Montenegro; il 2003 ha il parlament schlià questa lia ed il 2006 èn il Montenegro e la Serbia sa declerads sco pajais independents. Il favrer 2008 ha alura er il Cosovo, situà entaifer il territori statal serb, declerà envers la Serbia l’independenza. Il parlament serb considerescha questa secessiun sco illegala, entaifer il dretg internaziunal è ella contestada. Il fanadur 2008, suenter novas elecziuns ch’avevan manà ad ina coaliziun tranter la partida democratica regenta ed ils socialists, èsi reussì d’arrestar a Belgrad [[Radovan Karadžić]] sco delinquent da guerra supponì; circuls naziunalists han reagì sin quai cun protestas per part violentas. A medem temp ha quest svilup fatg libra la via ad ulteriurs pass d’avischinaziun vers in’eventuala adesiun a l’Uniun europeica futura. == Economia == === Svilup economic === [[Datoteca:Novi_most.jpg|thumb|200px|La punt Ada sur la Sava a Belgrad]] Las Guerras da la Jugoslavia durant l’emprima mesadad dals onns 1990 han fatg economicamain gronds donns a la Serbia. Cumbain ch’i n’è betg vegnì cumbattì sin terren serb, han la mancanza dal stgomi da rauba cun las autras parts da la Jugoslavia, il sustegn da las truppas serbas en la Croazia e Bosnia sco er las sancziuns da las Naziuns unidas manà en il pajais ad ina greva crisa economica. Gia il 1992 avevan serrà dus terzs dals manaschis, fin il 1995 è l’economia formala quasi dada ensemen dal tuttafatg. Tar ratas d’inflaziun mensilas da 300&nbsp;000&nbsp;000 procent è la capacitad da cumpra da la paja dal mais crudada en media sin la cuntravalur da 56&nbsp;DM e las rentas sin valurs d’ina cifra; radund quatter tschintgavels da la populaziun vivevan sut la limita da povradad. Prest l’entira activitad economica è sa spustada sin il champ informal. Cuntrabanda, commerzi da barat, autoprovediment cun mangiativas en furma d’agricultura accessorica, il duvrar si ils respargns da devisas ed il sustegn tras Serbs che vivevan a l’exteriur han pussibilità a la populaziun da surviver.<ref>Ernst Lohoff: ''Der Dritte Weg in den Bürgerkrieg. Jugoslawien und das Ende der nachholenden Modernisierung.'' Horlemann Verlag, Unkel/Rhein, Bad Honnef 1996, ISBN 3-89502-055-9, p. 154–156.</ref> Dapi l’onn 2000 sa stentan las regenzas da la Serbia d’etablir in’economia orientada vers il vest. Entaifer curt temp ha la Serbia gì success areguard la stabilisaziun macroeconomica e tar refurmas da structura, per exempel sin il sectur da finanzas e d’energia. Ils pretschs èn vegnids liberalisads, il sistem da taglia e la duana refurmads. Er la crisa da finanzas dal 2009 n’ha betg tutgà il pajais uschè ferm sco blers auters. En il Global Competitiveness Index sa chatta il pajais sin plaz 78 da 137 (situaziun dal 2017/18).<ref>[https://web.archive.org/web/20200107181451/http://reports.weforum.org/global-competitiveness-index-2017-2018/at-a-glance-global-competitiveness-index-2017-2018-rankings/ ''At a Glance: Global Competitiveness Index 2017–2018 Rankings''], consultà ils 6 da december 2017.</ref> En l’Index da la libertad economica è il pajais sin plaz 99 da 180 (situaziun dal 2017).<ref>[https://web.archive.org/web/20170916153902/http://www.heritage.org/index/ranking heritage.org]</ref> Sa sbassada fitg ferm è la cumpart da persunas che vivan sut la limita da povradad. Il 2008 cumpigliava quella 13,2&nbsp;% (media europeica: 16,5&nbsp;%). Sin in nivel relativamain aut sa chatta percunter la cifra da dischoccupads ed er la paja netto è en media anc adina vaira bassa.<ref>[https://web.archive.org/web/20160116214850/http://www.euractiv.de/soziales-europa/artikel/armut-in-europa-004077 Euroactiv – statistica: povradad en l’Europa], consultà ils 5 d’avust 2011.</ref> Products d’export principals da la Serbia furman fier, atschal, textilias, products da gumma, furment, puma, legums e metals senza fier. Importà vegn surtut petroli e derivats da petroli, autos, gas, apparats electrics e maschinas d’industria. La gronda part dals imports derivan da la [[Russia]], suandà da la [[Germania]], [[Italia]], [[China]] ed [[Ungaria]]. Exportà vegn surtut en [[Germania]], [[Italia]], [[Bosnia ed Erzegovina]], [[Montenegro]] e [[Rumenia]]. === Cooperaziuns economicas === La Serbia è il sulet pajais europeic ordaifer la Communitad dals Stadis Independents (CSI) ch’ha fatg ina cunvegna da commerzi liber cun la [[Russia]] (t.a. en il sectur dal provediment d’energia). Ed entaifer la promoziun economica da la [[China]] – en rom d’in fond da svilup spezial per l’Europa Centrala e da l’Ost – vegnan actualmain, da 15 stadis sustegnids, realisads la gronda part dals projects en Serbia. === Structura economica === ==== Agricultura ==== Radund 65&nbsp;% da l’entira surfatscha da la Serbia vegnan tratgs a niz tras l’agricultura. Il reliev da la Planira Pannonica ch’è fitg adattà per in’agricultura intensiva, ha fatg da la provinza Vojvodina il graner da la Serbia. Las regiuns collinusas fin muntagnardas da la Serbia Centrala èn savens segnadas da plantaschas da puma. La Serbia è surtut, er a nivel global, in impurtant producent da palogas, frajas e maila. Il territori furma ultra da quai gia dapi tschientaners ina regiun da viticultura. En l’allevament d’animals èn tipics l’engrasch da portgs e la tegnida d’arments; en las regiuns muntagnardas en il sidvest e l’ost la tegnida da nursas. ==== Industria ==== Il sectur industrial dal pajais sa chatta dapi intgins onns en creschientscha cuntinuanta. Dal temp socialistic era la gronda part da las firmas en Serbia interpresas statalas. Il sectur industrial dal pajais è segnà d’ina gronda cumpart d’interpresas pitschnas e mesaunas. Ils pli impurtants secturs industrials èn l’industria elavuranta e l’industria da construcziun. Producids vegnan surtut victualias, textilias, products da metal, vaider, cement, maschinas e per part er products tecnologics e da telecommunicaziun. ==== Servetschs ==== Dapi il 2001 dominescha il sectur da servetschs l’economia en Serbia e cumpiglia lunsch sur la mesadad dal product naziunal brut. Il pli grond center da servetschs furma la chapitala [[Belgrad]]; er las autras grondas citads [[Novi Sad]] e [[Niš]] furman impurtantas plazzas da servetschs. Ils secturs ils pli impurtants èn las bancas, las assicuranzas, il commerzi ed il traffic. ==== Energia ==== La funtauna d’energia primara furma il charvun, avant la forza idraulica ed il petroli. Ils pli impurtants implants electrics èn l’ovra d’energia da charvun a Kostolac ed il sistem da forza idraulica dal Danubi cun las ovras Đerdap I + II. === Turissem === [[Datoteca:Drvengrad.jpg|thumb|200px|Drvengrad]] Ils lieus turistics principals en la Serbia èn las citads grondas Belgrad e Novi Sad, divers lieus da cura, las muntognas Kopaonik e Zlatibor sco er il [[Danubi]]. En pli porscha la Serbia numerusas fortezzas e claustras sco er in vast dumber da lais e chavorgias, da la quala la Porta da Fier è la pli gronda. Bleras da questas atgnadads geograficas èn protegidas en furma da territoris natirals u parcs naziunals. La Chasa da las flurs – il mausoleum da Tito en il Museum da l’istorgia da la Jugoslavia – attira surtut il di da la mort da [[Tito]], ils 4 da matg, numerus visitaders da tut las parts da l’anteriura Jugoslavia. === Budget statal === Il budget statal per l’onn 2011 ha cumpiglià expensas en l’autezza da 844,9 milliardas dinars ed entradas previsas da 724,4 milliardas dinars. Da quai resulta in deficit dal quint en l’autezza da 4,1&nbsp;% dal product naziunal brut.<ref>[http://www.srbija.gov.rs/vesti/vest.php?id=144890 Indicaziuns tenor la pagina da la regenza serba].</ref> Ils debits dal stadi han muntà il 2011 13,79 milliardas euros u 41,7&nbsp;% dal product naziunal brut. Las pli grondas posiziuns entaifer il budget dal 2011 han muntà las expensas socialas (21,8&nbsp;%), las pensiuns (18,6&nbsp;%) e las pajas dals servetschs publics (12,4&nbsp;%). == Infrastructura == === Sectur d’energia === L’energia vegn surtut gudagnada en Serbia tras ovras da cotgla e da forza idraulica; radund in terz da la producziun annuala – ca. 10 fin 12 milliardas uras kilowatt – derivan d’implants idraulics. Il 2009 è vegnì generà in surpli d’energia da 2,6 milliardas&nbsp;kWh. La Serbia dispona tenor stimaziun d’experts d’in potenzial considerabel per utilisar meglier funtaunas d’energia alternativas, quai surtut en furma da biomassa, suandà d’energia solara, pitschnas ovras idraulicas, geotermia ed energia da vent. === Traffic === La Serbia furma in impurtant pajais da transit per il traffic nà da l’[[Ungaria]] resp. da la part orientala da l’Europa Centrala vers la [[Grezia]], [[Bulgaria]], [[Macedonia dal Nord]], [[Albania]] e [[Tirchia]]. Actualmain vegnan realisads gronds projects da renovaziun ed extensiun da las vias da traffic, surtut da straduns ed autostradas, ma er da las vias sin rodaglias, dals ports e da las plazzas aviaticas. ==== Traffic sin via ==== La rait da vias ha ina lunghezza totala da 45&nbsp;290 kilometers. La Serbia dispona d’ina rait d’autostradas, suttamessas a taxas (vignetta), da var 650 kilometers. En avegnir duain set autostradas colliar Belgrad cun la part centrala dal pajais; duas da quellas collian il pajais vers sidvest cun il Montenegro resp. vers nordost cun la Rumenia. ==== Traffic da viafier ==== La Serbia dispona d’ina rait da viafier da bundant 3800 kilometers. Da quai èn stgars 1400 kilometers electrifitgads. Ina gronda part da la rait da viafier na correspunda però betg pli al standard tecnic dals pajais industrials e sto perquai vegnir renovada. Quai succeda per ina buna part cun sustegn finanzial da la [[China]]; quella vul numnadamain manar en avegnir ina part considerabla dals transports da rauba en l’Europa sur il port da Pireus (Athen) e da là vinavant sin la viafier. Las pli impurtantas staziuns da viafier per il traffic a lunga distanza furman [[Belgrad]] (la staziun principala, Prokop e Novi Beograd), [[Novi Sad]], [[Niš]] e [[Subotica]]. L’entir traject Budapest-Belgrad vegn schlargià dapi il 2017 per la viafier ad auta sveltezza. Sper las lingias a l’intern dal pajais trategnan las viafiers da la Serbia colliaziuns directas vers il Montenegro, la Tirchia e divers stadis da l’Uniun europeica, tranter auter en Bulgaria sco er en l’Ungaria ed Austria. Pervi da l’origin istoric eterogen da sias raits da viafier, las qualas èn pir creschidas ensemen pass per pass ad in’unitad, ha il sistem da viafiers da la Serbia e Bosnia furmà a ses temp la pli gronda rait da viafier a binaris stretgs dal mund. Tschertas parts da questa rait eran enconuschentas per la bellezza da la cuntrada (surtut il traject da 400&nbsp;km tranter Belgrad e Sarajevo) ubain per lur construcziun temeraria (surtut en la Šarganska osmica). Il tschancun tranter Višegrad e Kremna è en il fratemp vegnì refatg sco viafier da museum e furma in dals sulets tschancuns da viafier a binaris stretgs internaziunals en l’Europa. ==== Traffic aviatic ==== Per il traffic aviatic gioga la plazza d’aviaziun internaziunala Nikola Tesla al vest da Belgrad la pli impurtanta rolla. Daspera exista la plazza aviatica Konstantin Veliki a Niš. In’ulteriura plazza d’aviaziun civila han ins stgaffì cun transfurmar l’anteriura plazza d’aviaziun militara sper Užice. Air Serbia furma la societad aviatica statala. ==== Navigaziun interna ==== Sin ils flums Danubi, Sava e Tisza datti blers trajects che servan dapi intgins onns er sco rutas turisticas. Cun il Danubi dispona la Serbia d’ina via navigabla vers la Mar Naira. == Societad == === Medias === [[Datoteca:Bombardovani deo RTS 2005.jpg|thumb|160px|Edifizi da la televisiun statala RTS suenter il bumbardament tras la NATO l’onn 1999]] En la Serbia cumparan radund 20 gasettas dal di, tranter quellas ‹Politika›, ‹Blic› e ‹Večernje novosti›. Tranter ils magazins politics mensils èn ‹NIN› e ‹Vreme› ils pli impurtants. La televisiun statala RTS cumpiglia dus chanals e sa chatta en transfurmaziun vers in sistem da dretg public. Tranter ils numerus chanals da televisiun privats ha RTV Pink la pli auta quota d’aspectaturs. Sper ils trais chanals da radio statals datti numerus privats. Enconuschent è surtut vegnì ils onns 1990 l’emettur B92, cur che quel ha sustegnì activamain l’opposiziun cunter la regenza da Milošević. En la rangaziun da la libertad da pressa dal 2017, la quala vegn tgirada da Reporters senza cunfins, sa chatta la Serbia sin plaz 66 da 180 pajais. Areguard la situaziun da la libertad da pressa datti tenor organisaziuns nunguvernamentalas «problems evidents». === Furmaziun === Dapi il 2003 è en vigur en Serbia ina refurma fundamentala dal sistem da furmaziun. Tranter auter è la durada da la scola obligatorica vegnida prolungada da otg sin nov onns. Ultra da quai han ins surlavurà e modernisà ils plans d’instrucziun e definì da nov las pretensiuns a las forzas d’instrucziun. L’obligaziun d’ir a scola cumenza cun set onns. La scola obligatorica sa dividida en trais blocs da trais onns. Silsuenter han ils giuvenils la pussaivladad da frequentar il gimnasi da quatter onns, ina scola media spezialisada che dura, tut tenor il sectur, dus fin quatter onns, ubain da cumenzar ina furmaziun professiunala che dura dus ni trais onns. Tant il diplom gimnasial sco er quel da las scolas medias spezialisadas pussibiliteschan l’access a las universitads. En Serbia existan en tut tschintg universitads, numnadamain a Belgrad, Kragujevac, Niš, Novi Sad e Novi Pazar. === Dis da festa === Sper il prim da matg (di da la lavur) ed ils dis da festa da la baselgia ortodoxa (per part tenor chalender gregorian) vegnan festivads en Serbia: il di da la festa naziunala (15 da favrer 1835: emprima constituziun serba), la fin da la [[Segunda Guerra mundiala]] (9 da matg 1945) ed ils 28 da zercladur sco di dals Serbs ch’èn crudads per la patria. === Sport === Ils sports ils pli populars en Serbia èn ballabasket, ballape, ballamaun, ballanataziun, ballarait e tennis. En il ballabasket han la Serbia ed il Montenegro (sco Republica federala da la Jugoslavia) pudì cuntinuar suenter il declin da la Jugoslavia cun ils success d’antruras (campiun mundial 1998 e 2002 e campiun europeic 1995, 1997 e 2001). Intgins giugaders da ballabasket serbs giogan en la liga da ballabasket americana (NBA). Er en il ballarait han la Serbia ed il Montenegro gì gronds success (vicecampiun mundial 1998, medaglia d’aur als gieus olimpics 2000, campiun europeic 2001 e 2011). La squadra naziunala da ballanataziun ha gudagnà il campiunadi mundial 2005 e 2009; a chaschun da gieus olimpics ha il team cuntanschì trais giadas aur, quatter giadas argient e trais giadas bronz. Ils giugaders da tennis serbs ch’han gì il pli grond success èn stads [[Novak Đoković]] (sin plaz in da la rangaziun mundiala il fanadur 2011 fin il fanadur 2012) sco er [[Ana Ivanović]] e [[Jelena Janković]] (sin plaz in da la rangaziun mundiala mintgamai intginas emnas durant il 2008) Il pli grond success da la Serbia en il ballape ha furmà la victoria da la squadra U20 il 2015 en la [[Nova Zelanda]], nua ch’els èn daventads campiuns mundials en il final cunter la [[Brasilia]]. La squadra naziunala ha pudì sa qualifitgar repetidamain per il campiunadi europeic e campiunadi mundial. == Cultura == [[Datoteca:Vranjanska_svita_(KOLO).jpg|thumb|220px|Sautunz da l’ensemble naziunal KOLO]] Il territori da la Serbia odierna è gia stà populà en temps preistorics. In’impurtanta rolla ha surtut giugà la cultura da Vinča ch’ha sviluppà ina da las pli veglias scrittiras enconuschentas. Al lieu da chat Lepenski Vir al Danubi vegn supponida la pli veglia populaziun sedentara d’agriculturs ed allevaturs da muvel ch’è enconuschenta en l’Europa. En temps passads ha la Serbia adina puspè furmà ina regiun da cunfin d’impurtants imperis. Uschia manava il cunfin tranter la Roma occidentala e la Roma orientala per lung da la Drina tras territori serb. A la Sava ed al Danubi sco er per lung da la via militaris sa chattavan dal temp da l’antica tardiva numerus champs da legiunaris (Singidunum), citads (Sirmium, Viminatium) e residenzas imperialas (Sirmium, Naissus, Mediana, Felix Romuliana). Dal temp bizantin ha [[Justinian I]] fundà qua ina sedia episcopala (Justiniana Prima) – l’ultima fundaziun d’ina citad en l’antica ed a medem temp l’emprima fundaziun urbana puramain cristiana sin la [[Peninsla dal Balcan]]. Dapi il segund assedi da Vienna tras ils Tircs ha er il cunfin tranter l’Imperi osmanic e l’Austria-Ungaria manà per lung dal Danubi tras territori serb. Tut quai ha laschà ses fastizs: La part settentriunala da la Serbia è colliada culturalmain pli ferm cun l’Europa Centrala che la part meridiunala. La pli grond’influenza sin la cultura serba sa lascha attribuir a l’[[Imperi bizantin]], quai cun introducir il cristianissem, il ritus bizantin e la scrittira cirillica, ma er en furma dal ceremonial curtais e d’influenzas multifaras sin la litteratura, pictura ed architectura. Per quest motiv sa senta la gronda part dals Serbs colliada fin oz cun la baselgia ortodoxa. Ina muntada speziala entaifer la cultura serba han er las numerusas claustras, da las qualas ina gronda part èn gia vegnidas construidas en il temp medieval sco fundaziuns da las dinastias regentas. Qua èn er sa mantegnidas las cronicas ed agiografias che tractan l’istorgia dal monachissem e dals regents da la regiun; quellas duevan pli tard esser impurtantas per l’ideologia statala ed identitad naziunala.<ref>Stanislaus Hafner 1964: ''Studien zur altserbischen dynastischen Historiographie''. (''Südosteuropäische Arbeiten'', nr. 62), Oldenbourg, Minca.</ref> Las baselgias claustralas furman savens ina sintesa tranter ils stils architectonics romanic e bizantin. Famus èn er ils numerus frescos dal temp autmedieval ch’èn sa mantegnids e ch’anticipeschan per part gia il spiert da l’umanissem e da la renaschientscha che dueva sa far valair pli tard en l’Italia. A l’art bizantin tutga uschia en general ina posiziun centrala entaifer la creaziun artistica da la Serbia. Emprests da quest art èn sa mantegnids fin en la moderna. La conquista osmanica da la Serbia tranter il 1371 ed il 1459 ha medemamain furmà la cesura centrala en la creaziun artistica dal pajais. Il center da la cultura serba è sa spustà successivamain en il sid dal Reginavel da l’Ungaria en la Sirmia a las costas da la Fruška Gora. Las claustras ch’èn sa sviluppadas là a partir dal 15avel tschientaner èn stadas impurtantas conservaturas da la tradiziun e cultura serba. En la Serbia sezza ha percunter dominà ils proxims tschientaners la creaziun artistica dal mund islamic, oravant tut en furma da l’art classic da tempra osmanica. Il ritg artisanadi islamic è surtut sa manifestà en il stil da la decoraziun d’interiurs, architectura d’ierts, vestgadira ed en general en l’art applitgà. Cun ils chants epics serbs è sa furmà dapi il 15avel tschientaner in’atgna poesia populara ch’ha, dada vinavant a moda orala ed accumpagnada tras la gusla, tgirà la memoria a la Battaglia da Cosovo sco er als haiducs (cumbattants cunter il domini osmanic). Las sullevaziuns serbas a l’entschatta dal 19avel tschientaner han restituì a la Serbia successivamain si’autonomia. Uschia ha la moderna europeica, surtut nà da [[Vienna]], fitgà successivamain pe en la Serbia. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Peter Becker: ''1914 und 1999. Zwei Kriege gegen Serbien. Auf dem Weg zum demokratischen Frieden?'' Nomos, Baden-Baden 2014, ISBN 978-3-8487-1473-5. * Katrin Boeckh: ''Serbien und Montenegro. Geschichte und Gegenwart.'' (= ''Ost- und Südosteuropa – Geschichte der Länder und Völker''), Verlag Friedrich Pustet, Regensburg 2009, ISBN 978-3-7917-2169-9. * Konstantin Jireček: ''Geschichte der Serben.'' 2 toms. Hakkert, Amsterdam 1967 (1911). * Konstantin Jireček: ''Staat und Gesellschaft im mittelalterlichen Serbien: Studien zur Kulturgeschichte des 13.–15. Jh.'' Parts 1–4, Hölder, Vienna 1912–1919. * Malte Olschewski: ''Der serbische Mythos: die verspätete Nation.'' Herbig, Minca 1998, ISBN 3-7766-2027-7. * Steven W. Sowards: ''Moderne Geschichte des Balkans. Der Balkan im Zeitalter des Nationalismus.'' Books on Demand, Norderstedt 2004, ISBN 3-8334-0977-0. * Holm Sundhaussen: ''Geschichte Serbiens: 19.–21. Jahrhundert.'' Böhlau, Vienna e.a. 2007, ISBN 978-3-205-77660-4. * Gordana Ilic Markovic (ed.): ''Veliki Rat. Der Erste Weltkrieg im Spiegel der serbischen Literatur und Presse.'' Promedia, Vienna 2014, ISBN 978-3-85371-368-6. == Colliaziuns == {{Commonscat|Serbia}} * [http://www.srbija.gov.rs/ Pagina uffiziala dal parlament serb] * [https://web.archive.org/web/20150203012059/http://webrzs.stat.gov.rs/axd/index.php Uffizi da statistica da la Serbia] * [https://web.archive.org/web/20181215192259/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ri.html Descripziun da la Serbia] en il World Factbook [[Categoria:Stadis da l'Europa]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Stadis da l'Europa)‎]] {{Countries of Europe}} jhn2vfw6gh1mcwrufupiwbbv0tn2c30 0 9109 172601 164582 2026-05-31T08:11:33Z CommonsDelinker 151 Remplazzà Gedenkafel_Gewerkschaftshaus_Kiel_zur_Novemberrevolution_1918.jpg cun [[c:File:Gedenktafel_Gewerkschaftshaus_Kiel_zur_Novemberrevolution_1918.jpg|Gedenktafel_Gewerkschaftshaus_Kiel_zur_Novemberrevolution_1918.jpg]] (ordinà da [[c:User:CommonsDel 172601 wikitext text/x-wiki [[File:Bundesarchiv Bild 183-B0527-0001-810, Berlin, Brandenburger Tor, Novemberrevolution.jpg|thumb|250px|La Revoluziun da november 1918: schuldada revoluziunara cun la bandiera cotschna ils 9 da november davant la porta da Brandenburg a Berlin]] [[File:Berlin.revolution1918.statue.jpg|thumb|200px|Statua d’in mariner revoluziunar a Berlin]] La '''Revoluziun da november''' 1918/19 ha chaschunà en la fasa finala da l’[[Emprima Guerra mundiala]] in midament da l’[[Imperi tudestg]] d’ina [[monarchia constituziunala]] ad ina [[republica]] [[parlament|parlamentar]]-[[Democratia|democratica]]. Las chaschuns pli profundas da la [[revoluziun]] èn da chattar en las tensiuns socialas en l’[[Imperi]], en sia structura predemocratica ed en l’incapacitad da sias elitas pussantas da promover refurmas. L’impuls direct è stà la decisiun da la direcziun da la [[marina]] da trametter la [[flotta da guerra]] en in’ultima battaglia cunter la [[Royal Navy]] da la [[Gronda Britannia]], e quai en vista a la sconfitta segira da la Germania. La [[revolta]] d’intginas equipas cunter quest plan e la [[revolta da mariners a Kiel]] èn s’unidas entaifer paucs dis ad ina revoluziun che cumpigliava tut l’Imperi. Ils 9 da november 1918 ha quest moviment chaschunà la proclamaziun da la republica e pauc pli tard l’[[abdicaziun]] da l’[[imperatur]] [[Wilhelm II]] e da tut ils auters [[prinzis federals]]. Ulteriuras finamiras socialistas n’han betg pudì vegnir realisadas pervia da la resistenza da l’elita da l’[[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]]. Ord tema d’ina [[guerra civila]] n’ha ella – sco er las autras partidas burgaisas – betg vulì privar las veglias elitas imperialas da tut la pussanza, mabain conciliar quellas cun las novas cundiziuns democraticas. Perquai è la SPD entrada en ina coaliziun cun la direcziun d’armada suprema ed ha laschà abatter violentamain l’uschenumnada [[Revolta da Spartacus]]. La terminaziun formala da la revoluziun ha gì lieu ils 11 d’avust 1919 cun la proclamaziun da la nova [[constituziun da Weimar]]. == Ils cumenzaments == === L’Imperi e la democrazia sociala === [[File:Reichsgesetzblatt34 1878.jpg|thumb|200px|La lescha cunter las finamiras privlusas da la democrazia sociala (Reichsgesetzblatt 34/1878)]] [[File:Reichstagsgebaeude.jpg|thumb|250px|Il palazi dal Reichstag avant l’onn 1900]] La raschun per il nunsuccess da la [[Revoluziun tudestga 1848/49|Revoluziun da mars]] burgaisa dals onns 1848/49 è stada la sfida da stuair stgaffir a medem temp la democratisaziun e l’uniun naziunala tudestga. En il decurs dals proxims decennis è la gronda part da la burgaisia tudestga s’arranschada cun il [[stadi autoritar]], surtut suenter ch’igl è tuttina vegnì realisà in’uniun naziunala en furma da la [[schliaziun tudestga pitschna]] sut la direcziun prussiana l’onn 1871. Il nov Imperi tudestg era ina [[monarchia constituziunala]]. Per il [[Reichstag (Deutsches Kaiserreich)|Reichstag]] valeva il dretg d’eleger general, egual e secret per tut ils umens, ma l’influenza sin la politica era minima. Leschas pudevan mo entrar en vigur cun l’approvaziun dal [[Bundesrat (Deutsches Reich)|cussegl federal]] e da l’imperatur. Els avevan la pussanza da schliar il cussegl e d’al eleger danovamain. L’unica cumpetenza impurtanta dal Reichstag era l’approvaziun dal [[Staatshaushalt|budget dal stadi]]. Ma era tar il post il pli grond, il [[Verteidigungsetat|budget militar]], na pudeva el betg cundecider cumplettamain. En pli era la regenza da l’Imperi suttamessa mo a l’imperatur.<ref>Volker Ullrich, ''Die nervöse Großmacht'', p. 36.</ref> Dapi l’onn 1871 eran era ils [[Sozialdemokratie|socialdemocrats]] represchentads en il Reichstag. Lur partidas èn pli tard sa reunidas en la SPD. Sco unica partida politica en l’[[Deutsches Kaiserreich|Imperi tudestg]] è ella s’engaschada avertamain per ina furma da stadi republicana. [[Otto von Bismarck]] ha perquai laschà persequitar la partida da l’onn 1878 fin tar sia relaschada l’onn 1890 sin basa da las [[Sozialistengesetze|leschas dals socialists]]. Malgrà quai han ils socialdemocrats pudì augmentar lur part da las vuschs tar bunamain mintg’elecziun. En il Reichstag da l’onn 1912 era la partida represchentada cun 110 deputads u 28&nbsp;% da las vuschs sco [[Fraktion (Politik)|fracziun]] la pli ferma. Durant ils 43 onns da la fundaziun da l’Imperi fin tar l’Emprima Guerra mundiala ha la SPD gudagnà impurtanza ed ha era midà ses caracter. En la ‹[[Revisionismus|guerra dal revisiunissem]]› a partir da l’onn 1898 vulevan ils uschenumnads revisiunists stritgar la finamira revoluziunara or dal program da la partida. Enstagl da quai èn els stads buns per refurmas socialas a basa da l’urden economic existent. Cunter quai ha cumbattì cun success la maioritad da la partida che s’orientava vi dal marxissem. Ma era la retorica revoluziunara pudeva mo malamain zuppar che la SPD era vegnida praticamain refurmista suenter l’aboliziun da las leschas dals socialists l’onn 1890. Ils socialdemocrats ch’eran vegnids disfamads durant lung temp sco ‹cumpogns senza patria› sa vesevan ussa sco patriots. A l’entschatta da l’Emprima Guerra mundiala èsi stà cler che la SPD era daventada ina part integrala – ma era opposiziunala – da l’Imperi.<ref>Volker Ullrich, op.cit., p. 173–176.</ref> === L’approvaziun da la SPD per ils credits da guerra === [[File:August Bebel 3.jpg|thumb|200px|[[August Bebel]], il president da la SPD 1892–1913]] Enturn l’onn 1900 valeva la democrazia sociala tudestga sco forza dominanta dal [[Arbeiterbewegung|moviment dals lavurants]] internaziunal. Als congress paneuropeics da la [[Zweite Sozialistische Internationale|segunda internaziunala socialista]] gieva la SPD adina d’accord cun las resoluziuns per in agir cuminaivel dals socialists en cas dad in’erupziun da la guerra. Gia durant la [[Julikrise|crisa dal fanadur]] ch’era succedida a l’[[Attentat von Sarajevo|attentat da Sarajevo]] ha la SPD – sco era autras partidas socialistas en Europa – organisà grondas demonstraziuns cunter la guerra. Tar quellas appellava per exempel [[Rosa Luxemburg]], il portavusch da la part sanestra da la partida, en num da l’entira SPD da [[Kriegsdienstverweigerung|refusar il servetsch militar]] e l’obedientscha. En vista a quai planisava la regenza da l’Imperi d’arrestar ils manaders da la partida immediat suenter l’entschatta dals cumbats. Manaders da la partida èn perquai viagiads a Turitg per salvar ils daners da la partida avant ch’il stadi prendia possess da quels. Il prim d’avust 1914, cura che la Germania ha [[Kriegserklärung|declerà la guerra]] a la [[Russisches Reich|Russia]] [[Zar|zaristica]], è era la maioritad da las gasettas da la SPD stada [[Augusterlebnis|fieu e flomma per la guerra]]. Lur reportaschas èn bain vegnidas crititgadas fermamain da la direcziun da partida, ma ils redacturs crajevan anc a l’entschatta d’avust da suandar la lingia dal president da la SPD [[August Bebel]] ch’era mort il 1913. L’onn 1904 aveva el ditg en il Reichstag che la SPD vegnia a sa participar a la defensiun armada da la Germania en cas d’ina offensiva da l’ester. Durant il di da partida ad Essen il 1907 aveva el sez anc confermà ch’el vegnia a prender la «flinta sin la goba» cunter la Russia, «l’inimi da la cultura e da tut ils opprimids».<ref>[http://geschichte.verdi.de/jahrestage_gedenktage/1._august_1914_beginn_des_ersten_weltkriegs/manfred_scharrer_august_1914_-_patriotismus_und_internationalismus/#das_patriotische_bekenntnis Manfred Scharrer (verdi), ''Das patriotische Bekenntnis''].</ref> En vista d’ina prontezza da guerra entaifer la populaziun – che crajeva vi d’ina attatga da vart da las pussanzas d’[[Triple Entente|Entente]] – han blers deputads da la SPD gì tema da s’alienar cun il pacifissem consequent da lur electurs. Ultra da quai existiva la smanatscha d’in scumond da la partida tras il chancelier da l’Imperi [[Theobald von Bethmann Hollweg]] en cas d’ina guerra. Da l’autra vart ha il chancelier da l’Imperi utilisà la tenuta da la SPD cunter il zar per cuntanscher l’approvaziun da la partida per la guerra. [[File:Karl Liebknecht.jpg|thumb|200px|Karl Liebknecht è stà l’emprim deputà da la SPD ch’ha refusà ils credits da guerra]] Il directori da la partida e la fracziun dal Reichstag n’eran betg perina cun lur opiniuns pertutgant la guerra. Ensemen cun Friedrich Ebert han 96 deputads ditg gea als [[Kriegskredite|credits da guerra]] dumandads da la regenza da l’Imperi. 14 parlamentaris ed il segund president [[Hugo Haase]] eran encunter conceder ils credits; sut la [[Fraktionszwang|disciplina da la fracziun]] han els dentant tuttina vuschà persuenter. Uschia ha la finala l’entira fracziun da la SPD approvà ils 4 d’avust ils credits da guerra. Dus dis avant avevan ils [[Freie Gewerkschaften|sindicats libers]] gia decidì ina renunzia da chauma e da paja per il temp da guerra. Cun la decisiun dals sindicats e da la partida è la mobilisaziun totala da l’armada tudestga stada pussaivla. Si’approvaziun da la decisiun dispitaivla en il Reichstag ha Haase motivà uschia: «En l’ura dal privel na laschain nus betg en la merda la patria!»<ref>Cit. tenor Sebastian Haffner, ''Der Verrat'', p. 12.</ref> L’imperatur ha beneventà l’uschenumnada [[Burgfrieden|pasch da chastè]] (Burgfrieden) cun ina frasa ch’è vegnida enconuschenta: «Jau n’enconusch naginas partidas pli, jau enconusch mo pli Tudestgs!»<ref>Cit. tenor Haffner, op.cit., p. 12.</ref> Era [[Karl Liebknecht]], la figura simbolica per ils adversaris da la guerra, è l’emprim sa suttamess a la raschun da la partida: el n’è betg ì a la votaziun per betg stuair votar cunter l’atgna fracziun. Paucs dis pli tard è el dentant entrà en la [[Gruppe Internationale|gruppa internaziunala]], fundada da Rosa Luxemburg ils 5 d’avust 1914 cun auters sanesters da la partida. Els perseveravan las decisiuns da la SPD d’avant la guerra. Or da questa gruppa è naschida il prim da schaner 1916 l’[[Spartakusbund|uniun da Spartacus]]. Ils 2 da december 1914 ha Liebknecht vuschà sco unic deputà dal Reichstag cunter ulteriurs credits da guerra. Quest surpassament avert cunter la disciplina da la fracziun valeva sco ruttadira cun tabus ed al ha isolà era entaifer quels deputads da la SPD enturn Haase che propagavan da refusar ils credits. Sin ordra da la direcziun da partida è Liebknecht vegnì clamà l’onn 1915 sut las armas, e quai sco unic dals commembers da la fracziun da la SPD. Pervia da sias tentativas d’organisar ils adversaris da la guerra è el vegnì exclus da la SPD ed arrestà il zercladur 1916 causa [[Hochverrat|auttradiment]]. Era Rosa Luxemburg è stada arrestada fin la fin da la guerra. === La spartiziun da la SPD === [[File:USPD-Gruendung.jpg|thumb|200px|L’invit per la conferenza a Gotha, nua che l’USPD è vegnida fundada]] Pli ditg che la guerra durava e main ch’ils commembers da la SPD èn stads pronts da sustegnair la ‹pasch da chastè› dal 1914. Quai è sa mussà en spezial a partir da l’onn 1916. Uss dominavan numnadamain betg pli l’imperatur e la regenza las directivas da la politica tudestga, mabain la (terza) direcziun d’armada suprema sut ils generals [[Paul von Hindenburg]] ed [[Erich Ludendorff]]. Els guvernavan facticamain sco [[Militärdiktatur|dictaturs militars]] e persequitavan [[Kriegsziele im Ersten Weltkrieg#Deutsches Reich|finamiras da guerra]] expansiunistas ed offensivas. Era la vita civila avevan els suttamess dal tuttafatg als basegns da la strategia e da l’economia da guerra. Per ils lavurants signifitgava quai tranter auter in di cun 12 uras da lavur per ina paja minimala ed in provediment manglus. Suenter il cumenzament da la [[Februarrevolution 1917|Revoluziun dal favrer 1917]] en Russia hai era dà en Germania emprimas chaumas organisadas. Vi da quellas èn sa participads il mars ed avrigl 1917 var 300&nbsp;000 lavurants d’armament. Cunquai che l’entrada en guerra dals [[Vereinigte Staaten|Stadis Unids]] ils 6 d’avrigl vegniva probablamain a causar in’ulteriur pegiurament da la situaziun, ha l’imperatur Wilhelm II empruvà da calmar ils chaumaders cun sia [[Osterbotschaft|communicaziun da Pasca]] ils 7 d’avrigl. El ha empermess votaziuns generalas ed egualas suenter la finiziun da la guerra era per la Prussia, nua ch’il [[Dreiklassenwahlrecht|dretg d’eleger en trais classas]] valeva fin lura. Suenter l’exclusiun dals adversaris da guerra da la SPD han sper ils spartachists era ils uschenumnads revisiunists sco [[Eduard Bernstein]] ed ils centrists sco [[Karl Kautsky]] reagì sin la malcuntentientscha creschenta dals lavurants. Sin ina conferenza dals 6 als 8 d’avrigl 1917 han els fundà a Gotha la [[Unabhängige Sozialdemokratische Partei Deutschlands|Partida socialdemocratica tudestga independenta]] (Unabhängige Sozialdemokratische Partei Deutschlands USPD) sut Hugo Haase. Ella ha pretendì la finiziun immediata da la guerra e l’ulteriura democratisaziun da la Germania, senza avair dentant in program sociopolitic unitar. L’uniun da Spartacus ch’aveva refusà fin lura ina separaziun da la partida, furmava ussa l’ala sanestra da l’USPD. Per sa distanziar da l’USPD è la SPD sa numnada da qua davent fin l’onn 1919 [[Mehrheitssozialdemokratische Partei Deutschlands|Partida socialdemocratica maioritara tudestga]] (Mehrheitssozialdemokratische Partei Deutschlands MSPD). === Pasch da victoria u pasch da cunvegna? === [[File:Hindenburg-ludendorff.jpg|thumb|250px|Ils generals Hindenburg e Ludendorff han refusà ina pasch da cunvegna. Els dominavan dapi l’onn 1915 la politica da l’Imperi tudestg]] Dapi l’entrada dals Stadis Unids en la guerra è la situaziun a la front occidentala da l’Imperi vegnida adina pli precara. Per consequenza e per tegnair si l’USPD han la MSPD, la [[Deutsche Zentrumsparte|Partida dal center]] catolica e la [[Fortschrittliche Volkspartei|Partida populara progressiva]] furmà la [[Interfraktioneller Ausschuss|cumissiun interfracziunara]]. La stad 1917 han els relaschà en il Reichstag ina [[Friedensresolution|resoluziun da pasch]] che dumandava ina pasch da cunvegna senza annexiuns e contribuziuns. La direcziun d’armada suprema ha dentant ignorà la resoluziun ed ha chatschà tras en las debattas davart ina pasch separada cun la Russia ina ‹pasch da victoria›. Era il [[14-Punkte-Programm|program da 14 puncts]] dal [[Präsident der Vereinigten Staaten|president dals Stadis Unids]] [[Woodrow Wilson]] dals 18 da schaner 1918 ha ella refusà. Quest program proclamava il ‹[[Selbstbestimmungsrecht der Völker|dretg d’autodeterminaziun dals pievels]]› e preveseva ina pasch ‹senza victurs e victorisads›. Hindenburg e Ludendorff han refusà quest’offerta, cunquai ch’els crajevan suenter la victoria sur la Russia d’era pudair cuntanscher ina ‹pasch da victoria› cun ils ulteriurs inimis da guerra ed ultra da quai annexiuns extendidas. === Ils effects da la revoluziun d’october === Durant la Revoluziun da favrer russa ha il zar Nikolaus II stuì demissiunar ils 15 da mars 1917. Sinaquai ha la regenza dals [[Konstituzionelle Demokraten|democrats constituziunals]] e [[menschewiki]] sut il prinzi [[Georgi Jewgenjewitsch Lwow]] surprendì la pussanza. Era sch’ella ha cuntinuà la guerra sper las pussanzas d’Entente, veseva la regenza da l’Imperi tudestg en questa nova situaziun ina schanza per la victoria en l’ost. Per rinforzar l’atmosfera cunter la pasch en Russia ha ella manà adascus [[Wladimir Iljitsch Lenin]], il manader dals [[Bolschewismus|bolschewiki]], da ses exil en Svizra en in vagun sigillà sur la Svezia e la Finlanda fin a [[Son Petersburg]]. En la revoluziun d’october è la partida da Lenin, che dumandava ina finiziun immediata da la guerra, sa profilada cunter la maioritad parlamentara da socialists moderads e burgais ed ha gudagnà la pussanza en Russia. Il success da Lenin ha rinforzà la tema da la burgaisia tudestga d’ina revoluziun sco quella en Russia. Era la direcziun da la SPD vuleva evitar tals svilups en Germania. Quai ha dominà lur conduita durant la Revoluziun da november. [[Otto Braun]], in commember da la suprastanza, ha precisà la tenuta da sia partida il schaner 1918 en l’organ da la partida ''[[Vorwärts (Deutschland)]]'' en l’artitgel principal ‹Ils bolschewiki e nus›: «Il socialissem na po betg vegnir construì sin baionettas e mitraglias. Sch’el duai persister sto’l vegnir realisà sin via democratica. L’emprima cundiziun è natiralmain che las relaziuns economicas e socialas sajan dadas per la socialisaziun. Sche quai fiss il cas en Russia pudessan ils bolschewiki sa pusar sin ina maioritad en la populaziun. Cunquai ch’i n’è betg uschia, han els etablì in reschim da sabel pir ch’il reschim brutal e senza respect sut il zar. (...) Perquai stuain nus trair ina lingia grossa e visibla tranter nus ed ils bolschewiki.»<ref>Cit. tenor Schulze, ''Weimar. Deutschland 1917–1933'', p. 158.</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 183-S10394, Verbrüderung an der Ostfront.jpg|thumb|250px|Ina scena da fraternisaziun: schuldada russa e tudestga festiveschan la fin da la guerra a la front a l’ost]] A medem temp hai dà las uschenumnadas chaumas da schaner, a las qualas dapli ch’in milliun lavurants en tut l’Imperi èn sa participads. Organisaturs da las chaumas èn stads ils [[Revolutionäre Obleute|parsuras revoluziunars]] e lur president [[Richard Müller (USPD)|Richard Müller]] da l’USPD ch’avevan gia organisà ils onns 1916/1917 cun success chaumas da massa cunter la guerra. La direcziun da la chauma dal schaner 1918 sa numnava ‹cussegls dals lavurants› – analog als ‹soviets› en Russia – e dueva giugar pli tard in’impurtanta rolla en rom dal moviment da cussegls. Per diminuir l’influenza da quest nov gremi è Ebert sa participà a la direcziun ed ha cuntanschì ina finiziun da la chauma. Il mars 1918 ha la nova regenza sovietica approvà la [[Freide von Brest-Litowsk|pasch da Brest-Litowsk]] che [[Leo Trotzki]] aveva negozià cun la Germania. Quest contract ha adossà a la Russia cundiziuns da pasch anc pli diras che quellas ch’il [[Versailler Vertrag|contract da Versaille]] dueva imponer pli tard a la Germania. Las truppas ch’èn vegnidas libras en l’ost ha la direcziun d’armada suprema dentant pudì duvrar mo per part a la front dal vest. La gronda part dals Tudestgs crajeva che la pasch e la victoria en il vest sajan ussa datiers. === La dumonda d’armistizi ed il midament da la constituziun === Suenter la victoria en l’ost ha la direcziun d’armada suprema cumandà la primavaira 1918 in’offensiva en il vest per cuntanscher la vieuta decisiva. Igl è dentant sa mussà che l’ulteriura schuldada tudestga na pudeva betg cumpensar il rinforzament che la Gronda Britannia e la Frantscha avevan survegnì da las truppas gist arrivadas dals Stadis Unids. La disfatga militara tudestga è stada decidida en quel mument che las ultimas reservas èn stadas duvradas il fanadur. Ils 8 d’avust 1918 han [[Mark_I_(Panzer)|chars armads]] britannics penetrà la front dal vest. Mez settember è era la front dal [[Balkanhalbinsel|Balcan]] ida en tocca. Ils 27 da settember ha la Bulgaria ch’era alliada cun las [[Mittelmächte|pussanzas centralas]] capitulà. Era l’[[Österreich-Ungarn|Austria-Ungaria]] steva davant il collaps. Ils 29 da settember ha la direcziun d’armada suprema infurmà l’imperatur ed il chancelier da l’Imperi [[Georg von Hertling]] davart la situaziun militara senza speranza. Ludendorff ha pretendì ultimativamain d’inoltrar ina dumonda d’armistizi tar l’Entente, cunquai ch’el na pudeva betg garantir da tegnair la front dapli che 24 uras. Ultra da quai ha el recumandà d’ademplir ina pretensiun centrala da Wilson e da furmar ina regenza sin basa parlamentara per cuntanscher cundiziuns da pasch pli favuraivlas. Cun quai ha el mess a quint la responsabladad per la capitulaziun vegninta a las partidas democraticas: «Els duain mangiar la schuppa ch’els han cuschinà», ha el declerà il prim d’october davant ils uffiziers da ses stab.<ref>Cit. tenor Haffner, ''Der Verrat'', p. 32s.</ref> Quai è stà il scherm da la [[Dolchstoßlegende|legenda dal culp da stilet]]. [[File:Bundesarchiv Bild 146-1971-037-64, Prinz Max von Baden.jpg|thumb|250px|Berlin, ils 3 d’october 1918: Il nov chancelier da l’Imperi Max von Baden (1) (en uffizi fin ils 9 da november), il vicechancelier [[Friedrich von Payer|von Payer]] (2) ed il president da la chanzlia da l’Imperi, barun [[Wilhelm von Radowitz|von Radowitz]] (3) che bandunan la chasa dal Reichstag]] Malgrà il schoc areguard il rapport da Ludendorff eran las partidas da maioritad, surtut la SPD, prontas da surpigliar en l’ultima minuta la responsabladad guvernativa. Cunquai ch’il monarchist Hertling refusava la parlamentarisaziun, ha Wilhelm II designà ils 3 d’october il prinzi liberal [[Max von Baden]] sco nov chancelier da l’Imperi. Ses cabinet era avert era per socialdemocrats sco [[Philipp Scheidemann]], il secretari da stadi senza ressort. Il proxim di ha la nova regenza purschì als alliads l’armistizi dumandà da Ludendorff. Il public tudestg ha pir udì ils 5 d’october da la chaussa. Entamez il schoc general davart la disfatga da guerra han ins strusch fatg stim da las midadas constituziunalas. Ils 28 d’october ha il Reichstag concludì quellas era formalmain. Da qua davent eran il chancelier ed il minister da l’Imperi liads vi da la confidenza da la maioritad dal Reichstag. Il commando suprem sur las forzas armadas ha midà da l’imperatur a la regenza da l’Imperi. Cun quai è l’Imperi tudestg daventà ina monarchia parlamentara. Per il directori da la SPD ha la [[Oktoberreform|refurma d’october]] ademplì tut las finamiras impurtantas dal dretg constituziunal. Per Ebert è il di dals 5 d’october pia stà la «naschientscha da la democrazia tudestga». El manegiava ch’ina revoluziun saja inutila suenter la renunzia da pussanza da vart da l’imperatur. === La terza nota verbala da Wilson e la desditga da Ludendorff === En il decurs da las suandantas trais emnas ha Wilson, il president dals Stadis Unids, respundì cun trais [[Diplomatische Note|notas diplomaticas]] sin la dumonda tudestga per in armistizi. Sco cundiziun preliminara per las tractativas ha el pretendì la retirada da la Germania or da tut las regiuns occupadas, la finiziun da la guerra [[U-Boot|sutmarina]] ed indirectamain era la demissiun da l’imperatur per fixar il process democratic en Germania. Suenter la terza nota verbala da Wilson ils 23 d’october ha Ludendorff tuttenina declerà las cundiziuns dals alliads sco inacceptablas. El ha pia pretendì da prender si danovamain la guerra gia persa. Ma sia dumonda d’armistizi inoltrada pli baud tar l’Entente aveva mussà la flaivlezza militara da l’Imperi. La schuldada tudestga sa legrava gia sin la finiziun da la guerra e vuleva ir a chasa. Lur prontadad da cumbat na pudeva betg pli vegnir svegliada e blers èn desertads. Perquai è la regenza da l’Imperi restada sin la via proponida oriundamain da Ludendorff sez ed ha mess il general [[Wilhelm Groener]] sin sia plazza sco emprim [[Generalquartiermeister|maister da quartier general]]. Ludendorff è mitschà cun in pass falsifitgà en la [[Schweden|Svezia]] neutrala. Ils 5 da november han ils alliads approvà l’entschatta da las tractativas d’armistizi. Ma la terza nota verbala da Wilson ha fatg crair la gronda part da la schuldada e la populaziun civila ch’ina demissiun da l’imperatur saja necessaria per cuntanscher la pasch. == La revoluziun == === La revolta dals mariners a Kiel === <!---[[File:SM_Linienschiff_Thueringen.jpg|thumb|La ''Thüringen'' era ina da las navs da guerra, sin la quala ils mariners han revoltà.]]---> [[File:Bundesarchiv Bild 183-J0908-0600-002, Novemberrevolution, Matrosenaufstand.jpg|thumb|250px|Mariners sin la punt da la nav da lingia ''Prinzregent Luitpold'' cun ina tavla: «Soldatenrat Kriegsschiff Prinzregent Luitpold. Es lebe die sozialistische Republik»]] [[File:Bundesarchiv Bild 183-R72520, Kiel, Novemberrevolution, Matrosenaufstand.jpg|thumb|250px|La revolta dals mariners a Kiel: demonstraziun dals revoluziunaris ils 4 da november 1918]] [[File:Gedenktafel Gewerkschaftshaus Kiel zur Novemberrevolution 1918.jpg|thumb|250px|La tavla commemorativa per l’emprim cussegl da lavurants e schuldada vi da la chasa da sindicat en la Legienstraße a Kiel]] Sco ditg eran las truppas stanclas da la guerra e la populaziun dischillusa da la regenza imperiala e tuts speravan sin ina finiziun da guerra il pli spert pussaivel. Tuttina han la [[Kaiserliche Marine|direcziun da marina]] tudestga a Kiel e l’[[Admiral|admiral]] [[Franz von Hipper]] planisà sut atgna reschia da trametter la flotta en in ultim cumbat cunter la Royal Navy en il [[Ärmelkanal|Chanal da la Mongia]]. L’[[Flottenbefehl vom 24. Oktober 1918|ordra da flotta dals 24 d’october 1918]] e las preparativas per partir han l’emprim provocà ina [[Meuterei|revolta]] entaifer ils mariners pertutgads e suenter ina revoluziun generala ch’ha eliminà entaifer paucs dis la monarchia en l’Imperi. Ils mariners revoluziunars na vulevan betg sa sacrifitgar per ina guerra gia persa. Ultra da quai eran els persvadids d’agir en il senn da la nova regenza ch’aveva en egl tractativas da pasch cun l’Entente. Cun in’offensiva da la flotta a medem temp fiss la credibladad dals negoziants tudestgs stada destruida. La [[Matrosenaufstand|revolta dals mariners]] ha cumenzà a [[Schillig-Reede]] davant [[Wilhelmshaven]], nua che la flotta d’auta mar aveva bittà l’ancra spetgond sin la battaglia navala. La notg dals 29 als 30 d’october 1918 han tschertas equipas da bartga [[Befehlsverweigerung|refusà l’obedientscha]]. Sin trais navs da la III. flottiglia han ils mariners refusà d’auzar l’ancra. Sin las navs da guerra da la I. flottiglia [[SMS Thüringen|''Thüringen'']] e [[SMS Helgoland (1909)|''Helgoland'']] han parts da l’equipa cumenzà cun revoltas avertas ed acts da sabotascha. Ma ils 31 d’october, cur ch’intgins torpedaders han drizzà lur chanuns sin las navs, han ils rebels capitulà. Cunquai ch’il directori da la marina na pudeva betg pli sa fidar da l’equipa, ha ella renunzià al plan da battaglia ed ordinà enavos la flottiglia a Kiel. Suenter in exercizi senza disturbis en il golf da Helgoland ha la flottiglia cuntinuà ses viadi da return tras il chanal che collia la Mar dal Nord e la Mar da l’Ost. Là ha il cumandant da la flottiglia, viceadmiral Kraft, laschà arrestar 47 mariners da la ''[[MS Markgraf|Markgraf]]'' che valevan sco manaders da la revolta. Ils mariners ed ils stgaudaders han sin quai empruvà d’impedir ch’ins partia danovamain e vulì cuntanscher la liberaziun da lur camarats. Radund 250 dad els èn sa scuntrads la saira dal prim da november en la chasa da sindicat a Kiel. Els han tramess delegaziuns tar ils uffiziers, dentant senza vegnir tadlads da quels. Sin quai han els tschertgà il contact cun ils sindicats, cun l’USPD e la SPD. Suenter che la polizia ha laschà serrar la chasa da sindicat ils 2 da november, èn plirs millis mariners e delegads dals lavurants sa radunads il di suenter sin la gronda plazza d’exercitar. Els avevan suandà il clom dal mariner [[Karl Artelt]] e dal lavurant dal plazzal naval [[Lothar Popp]], tuts dus commembers da l’USPD. Sut il motto ‹pasch e paun› ha la massa pretendì la liberaziun dals rebels, la finiziun da la guerra ed in meglier provediment cun victualias. A la fin èn ils participants marschads fin tar il stabiliment d’arrestaziun per liberar ils mariners empraschunads. Per retegnair ils demonstrants ha il litinent Steinhäuser cumandà a sia patruglia da sajettar; l’emprim en l’aria per avertir e suenter precis en la massa. Tar quest act da violenza èn set persunas vegnidas mazzadas e 29 blessadas grevamain. Era or da la demonstraziun han ins sajettà. Suenter l’erupziun violenta èn ils demonstrants e la patruglia sa retratgs. Ma tuttina hai dà or dal protest da massa ina revolta generala. Ils 4 da november èn gruppas da revoluziunaris girads tras la citad. En la gronda caserna en il nord da Kiel hai dà demonstraziuns. Karl Artelt ha organisà l’emprim cussegl da schuldada. Schuldads e lavurants han cumenzà a controllar indrizs publics e militars. [[Wilhelm Souchon]], il guvernatur da la basa da marina, ha la finala stuì laschar liber ils mariners arrestads. Encunter la cunvegna tranter Souchon ed Artelt èn truppas d’ordaifer s’avischinadas per supprimer la revolta. Ma ils revoluziunaris han pudì sa cunvegnir cun ils schuldads; quels èn ubain returnads ubain s’associads cun il moviment da revolta. Cun quai è Kiel stà ils 4 da november en il maun da var 40&nbsp;000 mariners, schuldada e lavurers revoluziunars. Anc la medema saira è il deputà dal Reichstag [[Gustav Noske]] arrivà a Kiel. Per pudair controllar la revolta en num da la nova regenza da l’Imperi e dal directori da la SPD ha el laschà s’eleger sco president dal cussegl da schuldada. Intgins dis suenter ha el surprendì il post dal guvernatur, entant che Lothar Popp è daventà president dal cussegl suprem da schuldada. L’extensiun da la revoluziun sin la Germania n’ha Noske dentant betg pudì evitar. === L’extensiun sin tut l’Imperi === A partir dals 4 da november han delegaziuns dals mariners cuntanschì tut las citads tudestgas pli grondas. Ils 6 da november è Wilhelmshaven stà en lur mauns. Ils 7 da november ha la revoluziun tschiffà tut las citads da costa pli grondas, plinavant [[Hannover]], [[Novemberrevolution in Braunschweig|Braunschweig]], [[Frankfurt am Main]], [[Stuttgart]] e [[München|Minca]]. Là ha in cussegl da lavurants e mariners sfurzà l’ultim [[Königreich Bayern|retg da Baviera]], [[Ludwig III (Bayern)|Ludwig III]], da renunziar al tron. [[Kurt Eisner]] da l’[[USPD]] ha proclamà en Baviera l’emprima republica da l’Imperi. Era en ils ulteriurs stadis tudestgs han ils prinzis regents demissiunà ils proxims dis, sco ultim il prinzi [[Günther Victor (Schwarzburg-Rudolstadt)|Günther Victor]] da [[Schwarzburg-Sondershausen]] ils 23 da november. Ils cussegls da lavurants e schuldada sa constituivan per gronda part d’aderents da la SPD e da l’USPD. Lur direcziun d’acziun era [[Demokratie|democratica]], [[Pazifismus|pacifistica]] ed [[Antimilitarismus|antimilitaristica]]. Sper ils prinzis han els be privà ils [[Generalkommando|commandos]] fin là omnipotents da lur pussanza. Tut las autoritads civilas ed ils magistrats da l’Imperi – polizia, administraziun municipala e dretgiras – èn restadas intactas. Era expropriaziuns u occupaziuns da fatschentas n’han betg gì lieu, cunquai ch’ins spetgava talas mesiras d’ina nova regenza. Per pudair stgaffir in’executiva per la revoluziun e per la regenza futura han ils cussegls l’emprim mo dumandà la surveglianza suprema sur ils magistrats. Quella giascheva avant en ils mauns dals commandos generals. Cun quai ha la SPD survegnì ina basa da pussanza reala sin nivel local. Ma entant ch’ils cussegls crajevan d’agir en l’interess dal nov urden, vesevan ils manaders da la SPD en els elements che disturbavan ina midada da pussanza paschaivla. Ensemen cun las partidas burgaisas ha er la SPD pretendì da manar atras uschè spert sco pussaivel elecziuns per in’[[Nationalversammlung|assamblea naziunala]], per che quella possia decider davart la furma da stadi definitiva. Questa tenuta ha provocà l’opposiziun dals revoluziunaris. Da questa situaziun ha surtut l’USPD empruvà da profitar cun surpigliar las pretensiuns revoluziunaras. Cuntrari a l’SPD è ella s’exprimida per elecziuns d’ina assamblea naziunala uschè tardivas sco pussaivel. La finamira era da pudair stgaffir fatgs favuraivels per la gronda part dals lavurants gia avant lur scuntrada da l’assamblea naziunala. === Las reacziuns a Berlin === Ebert e von Baden vulevan impedir ina revoluziun sociala ed evitar ina radicalisaziun sco en Russia. Ensemen cun las partidas burgaisas – ch’avevan gia collavurà il 1917 cun la SPD en il Reichstag – e las veglias elitas da l’Imperi vulevan els realisar refurmas politicas a basa da l’urden statal existent. En pli temeva Ebert che la situaziun da provediment precara pudess dar ensemen, sche revoluziunaris senza pratica surpigliassan l’administraziun. El crajeva era che la SPD vegnia ad avair la maioritad en il parlament ed a pudair chatschar tras uschia sias ideas da refurma. Or da quests motivs ha el agì en concordanza cun las veglias pussanzas. Per pudair preschentar a ses aderents in emprim success, ma era per salvar la monarchia, ha Ebert pretendì ils 6 da november che l’imperatur renunzia al tron. Ma Wilhelm II, che sa chattava anc adina en il quartier dal directori suprem militar a Spa, ha retardà cun intenziun sia decisiun. Suenter che l’Entente aveva gia approvà la debatta d’armistizi, sperava el da pudair returnar a la testa da las truppas da front libras e d’abatter la revoluziun cun violenza. Tenor las notizias da von Baden ha Ebert declerà ils 7 da november: «Sche l’imperatur na vul betg demissiunar, lura è ina revoluziun sociala inevitabla. Jau dentant na la vi betg, gea, jau l’odiesch sco il putgà.»<ref>Cit. tenor v. Baden, ''Erinnerungen und Dokumente'', p. 599s.</ref> Il chancelier da l’Imperi vuleva perquai ir sez a Spa per persvader l’imperatur da demissiunar. Ma quai n’è mai capità, cunquai che la situaziun a Berlin è sa precipitada. === Ils 9 da november 1918: la fin da la monarchia === [[File:Bundesarchiv Bild 183-18594-0045, Berlin, Novemberrevolution.jpg|thumb|left|250px|Demonstrants revoluziunars ils 9 da november 1918 a Berlin, Unter den Linden]] [[File:Ausgabe des Vorwärts vom 9. November 1918.jpg|thumb|200px|Ediziun speziala da ''[[Vorwärts (Deutschland)|Vorwärts (Deutschland)]]'', ils 9 da november 1918]] La saira dals 8 da november aveva l’USPD convocà 26 assambleas per annunziar demonstraziuns da massa ed ina [[Generalstreik|chauma generala]] per il proxim di. Ebert aveva sin quai anc ina giada pretendì ultimativamain la demissiun da l’imperatur e vuleva annunziar quai en las assambleas sco success da la SPD. Per s’opponer a tumults pussaivels ha il prinzi Max von Baden laschà transferir il quart regiment da chatschaders (ch’era fitg fidaivel) da [[Naumburg (Saale)|Naumburg an der Saale]] a Berlin. Ma era la schuldada da quest regiment na vuleva betg sajettar sin cumpatriots. Cur che lur uffiziers als han surdà l’auter di [[Handgranate|granatas da maun]], han els tramess ina delegaziun tar la redacziun da l’organ da partida socialdemocratic ‹Vorwärts› e pretendì scleriment davart la situaziun. Là han els scuntrà [[Otto Wels]], il deputà da la SPD en il Reichstag. El ha pudì persvader la schuldada da sustegnair la direcziun da la SPD e lur politica. Suenter ha el intimà era auters regiments da sa suttametter ad Ebert. Cun quai han ils socialdemocrats obtegnì la controlla militara sur la chapitala. Ma Ebert temeva da perder ella bainspert, sche l’USPD ed ils spartachists vegnissan da gudagnar ils lavurants durant las demonstraziuns. L’avantmezdi èn tschientmillis d’umans sa rendids en plirs tils da demonstraziun fin en il center da Berlin. Sin lur placats e transparents eran scrittas parolas sco ‹unitad›, ‹dretg e libertad› e ‹frars, betg sajettar!›. Circa a medem temp ha l’imperatur survegnì il resultat d’ina enquista fatga tar 39 cumandants. Tenor quella n’era er la schuldada a la front betg pli pronta da suandar sias ordras. La saira avant aveva era in regiment da garda refusà per l’emprima giada l’obedientscha. Telegrams da Berlin avevan dumandà l’imperatur da demissiunar immediat, per che questa novitad haja anc in effect calmant. Tuttina ha el tardivà sia demissiun e vuleva abditgar mo sco imperatur tudestg, ma betg sco [[Liste der Könige von Preußen|retg da la Prussia]]. [[File:Bundesarchiv Bild 183-R12318, Eysden, Kaiser Wilhelm II. auf Weg ins Exil.jpg| thumb|250px|La fugia da Wilhelm II ils 10 da november 1918: L’anteriur imperatur (en il center dal maletg resp. il quart da sanestra) sin il perrun da la staziun da cunfin beltg-ollandaisa Eysden curt avant sia partenza en l’exil ollandais]] A la fin ha von Baden agì a Berlin sco ch’el vuleva. Senza spetgar sin la decisiun da l’imperatur ha el declerà per telegraf: «L’imperatur e retg ha decidì da renunziar sin la curuna. Il chancelier da l’Imperi resta anc sin ses post, fin che las dumondas areguard la demissiun da l’imperatur, la renunzia dal prinzi ereditar da l’Imperi tudestg e da la Prussia sin la curuna e la nominaziun dal guvern èn scleridas.»<ref>Cit. tenor Michalka e Niedhart (ed.), ''Deutsche Geschichte 1918–1933'', p. 18.</ref> Sin quai è Wilhelm II mitschà en l’Ollanda, nua ch’el ha vivì fin tar sia mort il 1941. Cunquai ch’el ha suttascrit il document d’abdicaziun formal pir emnas suenter en l’exil, ha sia traversada dal cunfin fatg l’impressiun d’ina [[Fahnenflucht|deserziun]]. Quai al ha custà era las simpatias da sia schuldada. Per dumagnar la situaziun ha Ebert pretendì per sasez la funcziun dal chancelier da l’Imperi e dumandà von Baden da surprender l’uffizi d’in [[Reichsverweser|regent da l’Imperi]]. Cun quai crajeva Ebert d’avair chattà ina reglamentaziun transitorica fin tar la nominaziun d’in regent. [[File:Ausrufung Republik Scheidemann.jpg|thumb|200px|La proclamaziun da la republica ils 9 da november 1918: Il politicher da la SPD, Philipp Scheidemann, pleda dal balcun dal vest dal [[Reichstagsgebäude|palazi dal Reichstag]]]] La novitad da l’abdicaziun da l’imperatur è dentant arrivada memia tard per pudair impressiunar ils demonstrants. Nagin n’ha obedì als appels da returnar a chasa u en las casernas ch’eran vegnids publitgads en las ediziuns spezialas da ''Vorwärts''. Adina dapli demonstrants han pretendì l’aboliziun da la monarchia. Suenter sia liberaziun era Karl Liebknecht viagià immediatamain a Berlin ed aveva danovamain fundà l’[[Spartakusbund|uniun da Spartacus]]. Ussa planisava el la proclamaziun da la republica socialista. Durant il gentar en il Reichstag ha il vicepresident da la SPD, Philipp Scheidemann, udì da quai. El na vuleva betg surlaschar l’iniziativa als spartachists ed è sa preschentà spontanamain sin il balcun dal palazi dal Reichstag. Cunter la voluntad dad Ebert ha el proclamà la republica cun ils pleds: «L’imperatur ha demissiunà. El e ses amis èn sparids ed il pievel ha triumfà sur els en tuts reguards. Il prinzi Max von Baden ha surdà sia funcziun sco chancelier da l’Imperi al deputà Ebert. Noss ami vegn a stgaffir ina regenza da lavurants che cumpiglia tut las partidas socialistas. La nova regenza na duai betg vegnir disturbada durant sia lavur per la pasch e sia premura per lavur e paun. Lavurants e schuldada, sajas conscients da l’impurtanza istorica da quest di: insatge nunditg è capità. Ina lavur gronda e nunsurvesaivla ans spetga. Tut per il pievel. Tut tras il pievel. Nagut nunundraivel per il moviment da lavurants dastga capitar. Sajas unids, fidaivels e conscienzius. Il vegl e marsch, la monarchia è dada ensemen. Viva il nov. Viva la republica tudestga!»<ref>Cit. tenor Michalka e Niedhart (ed.), ''Deutsche Geschichte 1918–1933'', p. 20s.</ref> [[File:Bundesarchiv B 145 Bild-P046271, Berlin, Kundgebung im Tiergarten, Liebknecht.jpg|thumb|250px|Karl Liebknecht durant in pled en il Tiergarten da Berlin, il december 1918]] Pir uras pli tard han las gasettas da Berlin publitgà che Liebknecht aveva proclamà – probablamain a medem temp – la republica socialista en il curtin d’amur a Berlin. Vers las 16:00 uras ha el confermà en ina curt dal palazi da citad davant ina massa da glieud: «Cumpogns da partida, jau proclamesch la republica libra socialista en Germania ch’unescha tut il pievel, en la quala i n’existan nagins famegls pli e nua che mintga lavurant da buna fai vegn a chattar la paja sincera per sia lavur. La dominanza dal chapitalissem ch’ha fatg or da l’Europa in champ da morts è rutta.»<ref>Cit. tenor Michalka e Niedhart (ed.), ''Deutsche Geschichte 1918–1933'', p. 21.</ref> Las finamiras da Liebknecht – che correspundevan a las pretaisas da l’uniun da Spartacus dals 7 d’october – n’eran anc betg vegnidas publicas fin là. Tar quellas tutgavan surtut il midament da l’economia, dal militar e da la dretgira (tranter auter l’aboliziun da la [[Todesstrafe|paina da mort]]). In dals puncts ils pli discutads cun la SPD era la pretensiun da socialisar intginas parts economicas d’impurtanza militara gia avant l’elecziun d’ina assamblea naziunala constituenta, vul dir da las suttametter a la controlla directa da deputads da lavurants. La MSPD percunter vuleva surlaschar l’urden economic futur en Germania a la constituanta. [[File:Bundesarchiv Bild 146-1977-074-08, Volksbeauftragte Landsberg, Scheidemann, Noske, Ebert, Wissell.jpg|thumb|250px|Ils incumbensads dal pievel [[Otto Landsberg]], [[Philipp Scheidemann]], [[Gustav Noske]], [[Friedrich Ebert]] e [[Rudolf Wissell]]]] Per prender davent il piz a l’atmosfera revoluziunara ed ademplir las pretensiuns dals demonstrants, ha Ebert pussibilità a l’USPD d’entrar en la regenza ed ha acceptà Liebknecht sco minister. Quel ha pretendì persuenter ch’ils cussegls da lavurants possian controllar la schuldada. Pervia da las debattas davart quest punct e cunquai ch’il president da la partida [[Hugo Haase]] sa chattava a Kiel, n’han ils deputads da l’USPD betg pli pudì decider quel di. Ni la proclamaziun da la renunzia sin la curuna tras von Baden ni la proclamaziun da la republica tras Scheidemann n’èn stadas segiradas dal dretg constituziunal. Tut quai èn en princip stadas acziuns revoluziunaras d’acturs che na vulevan betg la revoluziun, ma che han tuttina stgaffì fatgs permanents. La medema saira ha dentant gì lieu in’acziun conscientamain revoluziunara ch’è a la fin stada inutila. Vers las 20:00 uras ha ina gruppa da 100 ‹[[Revolutionäre Obleute|parsuras revoluziunars]]› da manaschis gronds a Berlin occupà il Reichstag e creà in parlament da revoluziun. Ils parsuras eran quellas persunas ch’eran gia sa mussadas sco manaders en la [[Januarstreik|chauma dal schaner]]. Els disfidavan al directori da la SPD ed avevan lavurà cun la sanestra da l’USPD e la gruppa da Spartacus gia dapi emnas en favur d’ina revoluziun. Surprais da la revolta da mariners avevan els l’emprim fixà ils 11 da november sco di da la revolta. Suenter ch’ins aveva arrestà ils 8 da november l’expert militar da la gruppa, [[Ernst Däumig]], che purtava tut ils plans da revolta cun sai, è l’uniun dentant sa decidida d’agir immediat.<ref>Ralf Hoffrogge, ''Richard Müller – Der Mann hinter der Novemberrevolution'', Berlin 2008, p. 63–70.</ref> Per strair l’iniziativa or dals mauns ad Ebert ha il parlament da revoluziun decidì da proclamar elecziuns per ils proxims dis. Mintga manaschi da Berlin e mintga regiment dueva designar ils cussegls da lavurants e da schuldada. Quels vegnivan ad eleger ina regenza da revoluziun consistenta da las duas partidas da lavurants. Quest [[Rat der Volksbeauftragten|cussegl da deputads dal pievel]] dueva alura exequir las decisiuns dal parlament da revoluziun e remplazzar la funcziun dad Ebert sco chancelier da l’Imperi.<ref>Ralf Hoffrogge, ''Richard Müller – Der Mann hinter der Novemberrevolution'', Berlin 2008, p. 74ss.</ref> === Ils 10 da november: il directori da la SPD cunter ils parsuras revoluziunars === [[File:Haase 1905.jpg|thumb|200px|Hugo Haase e dus ulteriurs commembers da l’USPD èn entrads il prim da november en il cussegl da deputads dal pievel]] Il directori da la SPD ha udì la sonda saira da quests plans. Cunquai che Ebert na pudeva betg pli impedir las elecziuns e l’uniun dal cussegl sequenta, ha el tramess anc la notg referents en tut ils regiments da Berlin ed en lur fatschentas. Quels duevan influenzar las elecziuns en sia favur ed annunziar la participaziun da l’USPD a la regenza. Questas activitads n’èn betg restadas zuppadas. Cur ch’ils parsuras han vis che Ebert vegnia era a cumandar las festas en la nova regenza, han els planisà da proponer a l’assamblea d’eleger sper la regenza ina cumissiun d’acziun. Quella dueva coordinar las activitads dals cussegls da lavurants e schuldada. Ils parsuras avevan gia preparà ina glista da nums per l’elecziun; quella cuntegniva nagins candidats da la SPD. Uschia speravan els d’installar in’instanza da controlla per la regenza che cunvegniva ad els. En l’assamblea dals 10 da november en il [[Circus Busch]] eran bunamain tut ils cussegls da schuldada ed ina gronda part dals deputads dals lavurants per la SPD. Els han repetì la pretensiun suenter in’‹uniun da la classa da lavurants› – ch’era gia vegnida formulada dals revoluziunaris il di avant – e nizzegià la parola per far passar la lingia dad Ebert. L’USPD ha delegà trais deputads en il ‹cussegl dals deputads dal pievel› ch’era gist vegnì elegì: lur president Haase, il deputà dal Reichstag [[Willhelm Dittmann]] ed [[Emil Barth (Politiker)|Emil Barth]] per ils parsuras revoluziunars. Ils trais deputads da la SPD eran Ebert, Scheidemann ed il deputà dal Reichstag da Magdeburg, [[Otto Landsberg]]. [[File:Ausweis2gr.jpg|thumb|200px|La carta d’identitad dad Emil Barth ch’al identifitgescha sco commember dal cussegl d’execuziun dal cussegl da lavurants e schuldada, suttascrit da [[Richard Müller (USPD)|Richard Müller]] e [[Brutus Molkenbuhr]] sco presidents dal cussegl]] La proposta dals parsuras d’eleger supplementarmain ina cumissiun d’acziun sco organ da controlla ha manà a vivas debattas. Per la direcziun da la SPD vegniva quest giavisch nunspetgadamain e pariva vaira incalculabel. A la fin ha Ebert cuntanschì ch’era quest [[Vollzugsrat der Arbeiter- und Soldatenräte Grossberlin|cussegl d’execuziun]] vegnia occupà pariteticamain cun commembers da la SPD e da l’USPD. Sco president è vegnì elegì [[Richard Müller (USPD)|Richard Müller]], il pledader dals parsuras revoluziunars. Era ils mandats da l’USPD en la regenza han fatschentà ils parsuras. Il cussegl d’execuziun ha decidì da convocar per il december in [[Reichstagkongress|congress dal Reichstag]] a Berlin. Schebain che Ebert aveva pudì mantegnair la rolla impurtanta da la SPD n’era el betg cuntent cun ils resultats. Per el n’eran il parlament dals cussegls ed il cussegl d’execuziun betg agids, mabain impediments sin la via ad in urden statal en directa cuntinuaziun da l’Imperi. L’entira SPD veseva plitost ils cussegls sco privel che las veglias elitas militaras e l’administraziun. Ella surstimava la loialitad da las veglias elitas envers la nova republica. Ebert sez percunter vegniva mo pli percepì sco president d’ina regenza revoluziunara, ma betg pli sco chancelier da l’Imperi. Divers conservativs al vesevan perquai sco traditur, era sch’el aveva mo dirigì la revoluziun per la franar. [[File:Bundesarchiv Bild 146-1987-038-29, Waffenstillstand von Compiègne, Franzosen.jpg|thumb|200px|Ina delegaziun dals alliads davant il char-salun a Compiègne, nua che l’armistizi ch’ha terminà l’Emprima Guerra mundiala è vegnì suttascrit. Il segund da dretga en l’emprima lingia: il manader da la delegaziun franzosa, marschal [[Ferdinand Foch|Foch]]]] Durant il reschim dubel dals cussegls e da la regenza è la regenza adina stada dominanta. Ils funcziunaris pli elevads avevan lavurà mo per Ebert, era sche Haase aveva formalmain ils medems dretgs sco president dal cussegl. Ils 10 da november ha in telefon dad Ebert cun il general [[Wilhelm Groener]], l’emprim maister da quartier general a Spa en Belgia, manà a la decisiun en la dumonda da pussanza. Groener ha garantì il sustegn da l’armada ed ha tras quai obtegnì il pled dad Ebert che l’urden ierarchic militar vegnia restabilì e ch’ins procedia cunter ils cussegls. Il motiv per quest [[Ebert-Groener-Pakt|pact secret dad Ebert e Groener]] era la tema da la SPD che la revoluziun fineschia en ina republica da cussegls sco en Russia. La speranza da gudagnar cun quai il corp d’uffiziers imperial per la republica n’è dentant betg s’accumplida. A medem temp pareva il depurtament dad Ebert adina pli nunchapibel als lavurants e lur deputads. Uschia ha la SPD pers adina dapli confidenza tar ses aderents, e quai senza pudair augmentar las simpatias dals adversaris da la revoluziun. Las turbulenzas politicas da quest di han bunamain stuschà in pau a l’ur las impurtantas decisiuns militaras ch’èn crudadas a medem temp. Suenter in nov appel da vart da la direcziun d’armada suprema aveva la regenza dad Ebert numnadamain acceptà la damaun las diras cundiziuns da l’Entente per in armistizi. Ils 11 da november ha il [[Deutsche Zentrumspartei|deputà dal center]] [[Matthias Erzberger]] suttascrit per incumbensa da Berlin la [[Waffenstillstand von Compiègne|cunvegna d’armistizi]] da [[Compiègne]]. Cun quai èn las acziuns militaras da l’Emprima Guerra mundiala stadas terminadas. === La cunvegna da Stinnes e Legien === Davart l’avegnir da l’urden statal ed economic avevan ils revoluziunaris opiniuns divergentas. La SPD e l’USPD pretendevan da controllar almain l’industria greva democraticamain. L’ala sanestra da tut las duas partidas ed ils parsuras revoluziunars vulevan extender quai e crear ina ‹democrazia directa› en la domena da producziun. Ils delegads elegids duevan era controllar la pussanza politica. D’impedir questa [[Räterepublik|democrazia da cussegls]] n’era betg mo en l’interess da la SPD, ma era dals sindicats ch’avevan tema da daventar inutils tras ils cussegls. Parallel als eveniments da la revoluziun èn pia sa scuntrads ils manaders dals sindicats sut [[Carl Legien]] cun ils deputads da l’industria gronda sut [[Hugo Stinnes]] e [[Carl Friedrich von Siemens]], e quai dals 9 fin ils 12 da november a Berlin. Els han suttascrit ils 15 da november ina ‹[[Stinnes-Legien-Abkommen|cunvegna da cuminanza da lavur]]› cun avantatgs per tuttas duas varts. Ils deputads dals sindicats han empermess da garantir il decurs da producziun reglà, da terminar [[Wilder Streik|chaumas selvadias]], da chatschar enavos l’influenza dals cussegls e d’impedir ina socialisaziun da la [[Produktionsmittel|proprietad productiva]]. Sco cuntramesira han ils patruns garantì l’introducziun dal [[Achtstundentag|di d’otg uras]], dumandà dals lavurants invanamain dapi onns. En pli han els empermess als sindicats la represchentanza exclusiva e la renconuschientscha permanenta enstagl dals cussegls. Las duas varts han furmà ina ‹cumissiun centrala per il mantegniment da l’economia›; ina ‹cumissiun da mediaziun› dueva plinavant intermediar en cas da conflicts. Per mintga fatschenta cun dapli che 50 lavurants duevan cumissiuns survegliar a partir da quel mument ch’ils contracts collectivs vegnian observads. Cun quai avevan ils sindicats cuntanschì ina part da lur pretensiuns, dentant impedì ina socialisaziun dals meds da producziun ed excludì ils cussegls. === La regenza transitorica ed il moviment dals cussegls === Il Reichstag n’era betg pli vegnì convocà dapi ils 9 da november. Il cussegl dals deputads dal pievel ed il cussegl d’execuziun avevan bain remplazzà la veglia regenza; ma l’apparat d’administraziun da fin ussa existiva vinavant. Er sche deputads da la SPD e da l’USPD eran vegnids agiuntads als funcziunaris imperials, han lez pudì mantegnair lur funcziuns e lavurar vinavant sco pli baud. [[File:Bundesarchiv Bild 146-1983-024-25, Bekanntmachung der sozialistischen Regierung.jpg|thumb|200px|Il placat da communicaziun da la regenza da revoluziun dals 12 da november 1918]] Ils 12 da november ha il cussegl dals deputads dal pievel communitgà ses program da regenza democratic e social. El ha terminà il [[Belagerungszustand|stadi da bloccada]], eliminà la [[Zensur (Informationskontrolle)|censura]] ed abolì l’[[Gesindeordnung|urden da servitid]]. Plinavant ha el introducì il dretg d’eleger general a partir da 20 onns, e quai per l’emprima giada era per dunnas. Tut ils arrestads politics han survegnì in’[[Amnestie|amnestia]]. Ins ha decretà reglaments davart la libertad d’[[Verein|uniun]], da [[Versammlungsfreiheit|reuniun]] e da [[Pressefreiheit|pressa]]. Sin basa da la cunvegna da cuminanza da lavur han ins prescrit il di d’otg uras ed extendì ils servetschs da sustegn dals dischoccupads, da l’[[Sozialversicherung|assicuranza sociala]] e [[Gesetzliche Unfallverischerung in Deutschland|d’accidents]]. Sut squitsch dals deputads da l’USPD ha il cussegl dals deputads dal pievel instituì ils 21 da november ina [[Sozialisierungskommission|cumissiun da socialisaziun]]. A quella appartegnevan tranter auter [[Karl Kautsky]], [[Rudolf Hilferding]] ed [[Otto Hue]]. Els avevan da tschertgar las fatschentas ‹adattadas per ina socialisaziun› e da preparar la naziunalisaziun da l’[[Montanindustrie|industria minerala e metallurgica]]. Questa cumissiun è sa radunada repetidamain senza resultat concret. Mo tar las [[Kohlebergbau|minieras da charvun]] e da [[Kalibergbau|cali]] sco era tar l’industria d’[[Stahl|atschal]] han ins introducì ‹corporaziuns autonomas›. Or da quellas èn naschids ils [[Betriebsrat|cussegls da manaschi]] d’ozendi. In’expropriaziun socialista n’han ins betg inizià. Il directori da la SPD lavurava pli gugent cun l’administraziun veglia che cun ils novs cussegls da lavurants e schuldada, cun quai ch’els na crajevan betg vi d’in provediment dal pievel ordinà da vart dals cussegls. Quai ha manà a partir da mez november a conflicts permanents cun il cussegl d’execuziun. Quel midava adina puspè sia posiziun, tut tenor ils interess da quels ch’el represchentava gist. Ebert al ha pia plaun a plaun prendì davent sias cumpetenzas cun la finamira da terminar per adina il «regnar enturn e nauaden dals cussegls en Germania». El ed il directori da la SPD han dentant survalità betg mo la pussanza dal moviment da cussegls, mabain era l’uniun da Spartacus. Quest’uniun n’ha per exempel mai controllà il moviment da cussegls, sco quai ch’ils conservativs e parts da la SPD crajevan. Ils cussegls da lavurants e schuldada da lur vart han schlià l’administraziun municipala tranter auter a [[Leipzig]], [[Hamburg]], [[Bremen]], [[Chemnitz]] e [[Gotha]] e l’han prendì sut lur controlla. A [[Braunschweig]], [[Düsseldorf]], [[Mülheim an der Ruhr]] e [[Zwickau]] èn ultra da quai vegnids arrestads tut ils funcziunaris imperials. A Hamburg e Bremen han ins furmà las ‹gardas cotschnas› ch’avevan da proteger la revoluziun. En las [[Leunawerke|fabricas da Leuna]] sper [[Merseburg]] han ils cussegls relaschà la direcziun dal concern. Savens eran ils cussegls vegnids designads spontanamain ed arbitrarmain e n’avevan nagin’experientscha da manar; intgins eran er corrupts ed agivan egoisticamain. Visavi als cussegls revoluziunars steva ina gronda maioritad da cussegls moderads che s’arranschavan cun l’administraziun veglia e procuravan ensemen cun ella per quietezza en las fatschentas ed en las citads. Els han surprendì la spartiziun da victualias, la pussanza da la polizia sco era la collocaziun ed il provediment da la schuldada da front gist returnada. L’administraziun ed ils cussegls eran dependents in da l’auter: ils ins possedevan il savair e l’experientscha, ils auters l’influenza politica. Per gronda part eran vegnids elegids en ils cussegls commembers da la SPD che vesevan lur lavur mo sco soluziun transitorica. Per els e per la maioritad da l’ulteriura populaziun n’era l’introducziun d’ina republica da cussegls en Germania 1918/19 nagin tema. Blers vulevan sustegnair la nova regenza e spetgavan d’ella l’aboliziun dal [[Militarismus|militarissem]] e dal stadi autoritar. Pervia da la stancladad da guerra e la miseria sperava la gronda part dals umans sin ina soluziun paschaivla. Tras quai survalitavan els tgunschamain quai ch’ins aveva gia cuntanschì. === Il congress dals cussegls imperials === [[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-030-63,_Reichskongreß_der_Arbeiter-_und_Soldatenräte,_Berlin.jpg|thumb|250px|Il congress imperial dals cussegls da lavurants e schuldada en la chasa da deputads prussiana a Berlin, ils 16–20 da december 1918. Sin il banc dals ministers da dretga a sanestra ils deputads dal pievel Barth, Ebert, Landsberg e Scheidemann]] Sco quai ch’igl era vegnì decis en il cussegl d’execuziun, han ils cussegls da lavurants e schuldada da tut l’Imperi tramess deputads a Berlin. Quels duevan sa reunir ils 16 da december en il circus Busch sco [[Reichsrätekongress|emprim congress general da lavurants e schuldada]]. Per impedir quai han Ebert e Groener planisà cun agid da truppas da la front da gudagnar enavos la controlla sur la citad principala. In regiment previs per quai ha per sbagl gia attatgà ils 6 empè dals 15 da december. Tar l’emprova d’arrestar il cussegl d’execuziun ha la truppa sajettà en in til da demonstraziun da las ‹gardas cotschnas› che n’eran betg armadas e mazzà 16 umans. Gia qua vesev’ins il potenzial da violenza ed il privel d’in putsch da dretga. A basa da quest’experientscha ha Rosa Luxemburg pretendì ils 12 da december en ''[[Die Rote Fahne| Die Rote Fahne]]'', la gasetta quotidiana da l’uniun da Spartacus, il discharmament paschaivel da las unitads militaras a Berlin, la subordinaziun dals cussegls da schuldada sut il parlament revoluziunar e la reeducaziun dals schuldads. Ils 10 da december aveva Ebert salidà diesch divisiuns returnadas da la front, sperond ch’el pudess utilisar quellas cunter ils cussegls. Ma era questas truppas na vulevan betg pli cumbatter. La guerra era terminada ed ils schuldads vulevan ir a chasa tar lur famiglias per festegiar Nadal. Uschia èn ils schuldads sa sparpagliads curt suenter lur arrivada a Berlin. L’assagl planisà cunter il congress da cussegls n’ha betg gì lieu. Quest culp fiss en mintga cas stà inutil, cunquai ch’il congress ch’ha cumenzà cun la lavur en la chasa da deputads prussiana ils 16 da december sa constituiva per gronda part or d’aderents da la SPD. Gnanc a Karl Liebknecht èsi reussì d’obtegnair in mandat. Si’uniun da Spartacus n’ha survegnì nagin’influenza. Ils 19 da december han ils cussegls vuschà cun 344 cunter 98 vuschs cunter ina fundaziun d’in sistem da cussegl sco basa per ina nova constituziun. Els han plitost sustegnì la decisiun da la regenza d’organisar uschè spert sco pussaivel elecziuns per in’[[Nationalversammlung|assamblea naziunala]] [[Verfassung|constituenta]] che dueva decider davart la furma dal stadi definitiva. L’unic punct dispitaivel tranter Ebert ed il congress era la dumonda suenter la controlla dal militar. Il congress vuleva ch’il cussegl central haja ina vusch consultativa en il cumond general, en la tscherna d’uffiziers ed en ils cussegls da schuldada. Quai steva dentant en cuntradicziun cun la cunvegna che Ebert e Groener avevan fatg. Tuts dus han empruvà d’influenzar la decisiun en lur senn. A medem temp ha la direcziun da l’armada suprema ch’aveva fatg midada a Kassel cumenzà ad installar ses [[Freikorps|corp liber]] loial per pudair duvrar el cunter in eventual privel bolschevistic. A questas truppas appartegnevan uffiziers monarchists ed umens che temevan il return enavos en la vita civila. === La crisa da Nadal === [[File:Bundesarchiv Bild 146-1976-067-30A, Revolution in Berlin, Soldaten im Kampf.jpg|thumb|250px|Schuldada revoluziunara durant il cumbat da Nadal en la sala da colonnas dal chastè da Berlin]] [[File:Bundesarchiv_Bild_146-2007-0005,_Berlin,_Maschinengewehrposten_am_Schloss-Brunnen.jpg|thumb|250px|Post da MG davant il chastè municipal da Berlin il 1918]] [[File:Gedenktafel Volksmarinedivision.jpg|thumb|250px|Tavla commemorativa per la divisiun marina dal pievel dal temp da la DDR]] Per si’atgna segirezza aveva la regenza translocà suenter ils 9 da november la nova [[Volksmarinedivision|divisiun marina dal pievel]] da Kiel a Berlin e staziunà quella en il [[Berliner Stadtschloss|chastè municipal]]. Questa truppa valeva sco absolutamain loiala ed ha propi refusà da sa participar a l’emprova da putsch dals 6 da december. Ils mariners han perfin relaschà lur cumandant, perquai ch’els crajevan ch’el saja involvì en l’affera. Gist questa loialitad ha dentant purtà a la truppa il num d’esser ami cun l’uniun da Spartacus. Ebert ha perquai pretendì che la divisiun sa schlia e partia or dal chastè. Ed Otto Wels, cumandant municipal da Berlin dapi ils 9 da november, ha refusà als mariners la paja pendenta. La dispita è escalada ils 23 da december en ils [[Weihnachtskämpfe|cumbats da Nadal]]. Suenter ch’ins aveva laschà spetgar ils mariners dis a la lunga, han quels occupà la chanzlia da l’Imperi, taglià tras la lingia da telefon, arrestà il cussegl dals deputads dal pievel e mess en fermanza Otto Wels. Cuntrari a quai ch’ins aveva spetgà da revoluziunaris da l’uniun da Spartacus, n’han els betg profità da la situaziun per eliminar la regenza dad Ebert, mabain han simplamain pretendì lur paja. Malgrà quai ha Ebert, che steva en contact cun la direcziun d’armada a Kassel tras ina lingia da telefon secreta, dà il cumond d’attatgar la damaun dals 24 da december il chastè cun truppas loialas. Quest’attatga han ils mariners sut lur cumandant [[Heinrich Dorrenbach]] dentant pudì parar cun success. En tut èn radund 30 schuldads e civilists vegnida per la vita. Las truppas da la regenza han stuì sa retrair dal center da la citad ed èn vegnidas schliadas u integradas en ils novs corps libers. Per sa vinditgar han els occupà per in tschert temp las stanzas da redacziun da la ''Rote Fahne''. Ma cumbain che la pussanza militara da Berlin era puspè en ils mauns da la divisiun marina dal pievel, n’ha ella danovamain betg profità da quai. Quai cumprova d’ina vart ch’ils mariners n’eran betg spartachists e demussa da l’autra vart che la revoluziun n’aveva nagina direcziun. Era sche Liebknecht fiss stà in manader revoluziunar sco Lenin, n’avessan ils mariners ed ils cussegls betg acceptà el. Las consequenzas da la crisa da Nadal – che vegniva numnada il ‹Nadal sanguinus dad Ebert› – èn uschia sa restrenschidas sin la proclamaziun d’ina demonstraziun dals parsuras revoluziunars per l’emprim di da Nadal e sin la sortida da protesta da l’USPD or da la regenza. Quai è dentant stà be dretg al president da la SPD. El aveva laschà prender part ils independents a la regenza mo sut il squitsch dals eveniments revoluziunars. Entaifer paucs dis è la disfatga da la regenza Ebert sa midada uschia en ina victoria politica. === La fundaziun da la KPD e la revolta da schaner === Suenter las nauschas experientschas cun la SPD e l’USPD han ils spartachists decidì ch’ins possia realisar las finamiras mo cun in’atgna partida. Ensemen cun autras gruppas socialistas da sanestra da l’entir Imperi han els perquai fundà la [[Kommunistische Partei Deutschlands|KPD]].<ref>Guarda Winkler, ''Weimar'', p. 55s.</ref> Quella dueva rimnar e chanalisar la malcuntentientscha da blers lavurants cun il decurs da la revoluziun. Rosa Luxemburg ha scrit il program da fundaziun e proclamà quel ils 31 da december. Tranter auter ha ella constatà ch’ils communists na possian mai surpigliar la pussanza senza che la maioritad dal pievel veglia quai. Il prim da schaner 1919 ha ella perquai danovamain pretendì che la KPD possia sa participar a las elecziuns parlamentaras planisadas. La maioritad da ses cumpogns da cumbat sperava dentant anc adina da gudagnar la pussanza tras agitaziuns en fatschentas ed il squitsch da la ‹via›. Suenter discussiuns cun ils spartachists han ils ‹parsuras revoluziunars› da lur vart decidì da restar en l’USPD. La disfatga decisiva da la sanestra è capitada ils emprims dis da l’onn 1919. Sco il november è naschida bunamain spontanamain ina segunda unda revoluziunara ch’ins ha dentant supprimì questa giada cun violenza. Ella è vegnida svegliada cura che la regenza ha relaschà ils 4 da schaner il president da la polizia da Berlin, il commember da l’USPD [[Emil Eichhorn]]. Lez aveva refusà d’agir durant la crisa da Nadal cunter ils lavurants demonstrants. Sia relaschada è stada raschun per l’USPD da convocar l’auter di in’acziun da protest. La demonstraziun è sa sviluppada ad in defilé da massa. Quai n’avevan ils organisaturs betg spetgà. Sco ils 9 da november 1918 èn tschientmillis currids ils 5 da schaner 1919 en il center da Berlin, tranter els era blers armads. Il suentermezdi han els occupà las staziuns da Berlin sco era il quartier da gasettas cun las chasas da redacziun da la pressa burgaisa e dal ''Vorwärts''. Intginas da las gasettas pertutgadas avevan pretendì ils dis avant betg be la furmaziun d’ulteriurs corps libers, mabain er il mazzament da spartachists. Tar ils demonstrants sa tractavi per gronda part dals medems sco dus mais avant. Ussa han els pretendì energicamain ch’ins adempleschia quai ch’els avevan sperà lezza giada. Sco portaparolas figuravan lavurants e differentas gruppas da sanestra da la SPD. Ils manaders dals spartachists n’han percunter betg prendì part uffizialmain. Ed er en l’uschenumnada [[Spartakusaufstand|Revolta da Spartacus]] ch’è suandada è mo ina part dals aderents da la KPD stada involvida. Ils iniziants da la demonstraziun dals 5 da schaner han elegì ina ‹cumissiun da la regenza provisorica› cun 53 commembers. Questa cumissiun n’è dentant betg stada buna da dar a la revolta la vieuta decisiva. Liebknecht ha pretendì la cupitga da la regenza ed è sa collià cun l’opiniun maioritara en la cumissiun che propagava il cumbat armà. Rosa Luxemburg percunter – e cun ella la maioritad dals manaders da la KPD – era da l’avis ch’i saja il fallà mument per ina sullevaziun ed è sa dustada cun tutta forza encunter acziuns guerrilas. [[File:Alfred Grohs zur Revolution 1918 1919 in Berlin Große Frankfurter Straße Ecke Lebuser Straße Barrikade Kampf während der Novemberrevolution in Berlin 02 Bildseite Schaulustige.jpg|thumb|200px|La Revolta da Spartacus il schaner 1919: cumbats da barricada a Berlin]] La finala ha la cumissiun revoluziunara decidì da clamar ils 6 da schaner ad in’ulteriura demonstraziun. A quella èn anc bler dapli umans sa participads ch’il di avant. Danovamain purtavan els placats cun l’inscripziun ‹frars, betg sajettar!›. Ina part dals parsuras revoluziunars ha cumenzà a s’armar ed a dumandar la cupitga da la regenza dad Ebert. Ma las stentas dals activists da la KPD da trair las truppas da lur vart èn stadas senza success. Schizunt la divisiun marina dal pievel n’è betg stada pronta da sustegnair activamain ina revolta armada. [[File:Bundesarchiv Bild 102-00539, Berlin, Revolution, Standrechtlich Erschossene.jpg|thumb|250px|Revoluziunaris sajettads dals corps libers tenor dretg marzial]] Entant che Ebert ha fatg avanzar ulteriuras truppas, ha el acceptà l’offerta da l’USPD d’intermediar tranter el e la cumissiun revoluziunara. Ma suenter ch’ils moviments da truppa ed in fegl sgulant da la SPD cun il titel ‹L’ura dal quint final vegn› èn vegnids enconuschents, ha la cumissiun interrut ils 8 da schaner ulteriuras discussiuns. Uschia ha Ebert cumenzà ad activar las truppas staziunadas a Berlin encunter ils occupants. Ils 9 da schaner han ellas supprimì cun violenza la revolta improvisada. Ils 12 da schaner èn era ils corps libers antirepublicans avanzads. Gustav Noske, il deputà dal pievel per l’armada e la marina, ha surprendì ils 6 da schaner il cumond suprem sur da questas truppas ed ha ditg: «E bain, in sto esser il chaun da sang. Jau na tem betg la responsabladad.»<ref>Cit. tenor Winkler, ''Weimar'', p. 58.</ref> Suenter ch’ils corps libers avevan rumì differentas chasas e sajettà ils occupants tenor dretg marzial, ha il rest capitulà. Ina part dad els è dentant medemamain vegnida sajettada. Uschia han en tut 156 persunas pers lur vita durant la revolta da schaner. === L’assassinat da Karl Liebknecht e Rosa Luxemburg === [[File:Zetkin luxemburg1910.jpg|thumb|200px|Rosa Luxemburg (a dretga) cun [[Clara Zetkin]] l’onn 1910]] Ils instigaders supponids da la revolta eran bain sa retratgs e sa zuppads. Els avevan dentant refusà da bandunar Berlin, era sche lur socis als avevan supplitgà intensivamain da far quai. La saira dals 15 da schaner 1919 han ins chattà [[Rosa Luxemburg]] e [[Karl Liebknecht]] en in’abitaziun a [[Berlin-Wilmersdorf|Wilmersdorf]], arrestà els e surdà els al corp liber il pli grond, la [[Garde-Kavallerie-Schützen-Division|divisiun da guardia, chavallaria e tiradurs]]. Lur manader, il cumandant [[Waldemar Pabst]], als ha interrogà e maltractà grevamain. Anc la medema notg han ins pitgà ils arrestads cun chaltgogns dal schluppet fin ch’els èn ids en svaniment e suenter mazzà els cun sajets en la tempra. La bara da Rosa Luxemburg han ins bittà da la punt da Lichtenstein en il [[Landwehrkanal (Berlin)|chanal da la reserva a Berlin]]. Pir l’emprim da zercladur 1919 è la morta vegnida chattada. Per quest act èn mo ils retschaviders da l’ordra subordinads ch’han commess ils murdraretschs vegnids sentenziads, e quai a chastis da libertad minims. La procedura da cassaziun cunter ils delinquents ha Noske la finala laschà sistir. Pli tard han ils [[Nationalsozialisten|naziunalsocialists]] indemnisà intgins dad els per l’arrest e la persecuziun penala ed han transferì la chavallaria da guardia en la [[SA (Sturmabteilung)]]. L’autur principal, Waldemar Pabst, n’è mai vegnì cità avant dretgira. En in’intervista cun il magazin da novitads ''[[Der Spiegel]]'' da l’onn 1962 ha el ditg che Noske haja pli tard approvà sia moda d’agir. En sias regurdanzas postumas ha el dentant pretendì ch’el haja gia telefonà avant l’assassinat cun Noske en la chanzlia da l’Imperi. Sche quel ha propi dà il cumond n’è mai vegnì examinà, ni dal parlament ni da la dretgira u da schurnalists. Pervia dals assassinats dals 15 da schaner è il foss tranter la SPD e la KPD anc vegnì pli grond. Quai ha tranter auter gì per consequenza che las duas partidas n’èn betg s’unidas ad in agir communabel cunter la [[Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei|NSDAP]] cur che quella è daventada adina pli ferma suenter il 1930. === Ulteriuras revoltas suenter la revoluziun === Ils emprims mais da l’onn 1919 hai dà ulteriuras emprovas da revoltas armadas en differentas regiuns da la Germania. En intginas han ins proclamà republicas da cussegls transitoricas. Quests novs cumbats èn ruts ora suenter che Noske aveva decidì la fin schaner d’agir cun violenza era cunter la [[Bremer Räterepublik|republica da cussegls da Bremen]]. Malgrà in’offerta da discussiun da vart dals cussegliers, ha el ordinà a las uniuns dal corp liber d’invader la citad. Durant ils cumbats èn morts l’entschatta favrer var 400 umans. Sco reacziun sin quai hai dà chaumas da massa a [[Sachsen]], en il [[Rheinland]] ed en il [[Ruhrgebiet]]. Ils aderents da l’USPD, da la KPD e perfin da la SPD han appellà da far ina chauma generala a partir dals 4 da mars. Cunter la voluntad dal directori da la chauma èn dentant ruts ora cumbats sin las vias da Berlin. La regenza prussiana ch’aveva en il fratemp declerà il stadi da bloccada, ha clamà en agid la regenza da l’Imperi. Uschia ha Noske danovamain engaschà truppas sut il commando da Pabst cunter ils chaumaders. Enfin ils 16 da mars èn var 1200 persunas vegnidas sajettadas a Berlin, tranter ellas bleras senz’armas e nunparticipadas. Tranter auter han ins executà arbitrarmain 29 commembers da la divisiun marina dal pievel, cunquai che Noske aveva cumandà da sajettar mintga persuna cun in’arma tenor dretg marzial. Era a [[Hamburg]] e [[Freistaat Sachsen-Gotha|Sachsen-Gotha]] hai dà situaziuns sco en ina guerra civila. Da tut las regenzas da cussegls è la [[Münchner Räterepublik|republica da cussegls da Minca]] sa tegnida il pli ditg. Pir truppas da corp liber da la Prussia e da Württemberg èn vegnidas da rumper la resistenza ils 2 da matg 1919. Ma era a Minca han gì lieu excess da violenza sumegliants a quels da Berlin e Bremen. Tenor l’opiniun scientifica d’ozendi<ref>Cump. Schulze, ''Weimar. Deutschland 1917–1933'', p. 169s.</ref> n’era la fundaziun d’ina dictatura da cussegls bolschevistica en Germania gia dapi ils 9/10 da november 1918 betg pli probabla. Tuttina sa sentiva la regenza dad Ebert smanatschada d’ina emprova revoluziunara da vart da la sanestra radicala ed è s’unida cun la direcziun d’armada suprema e cun ils corps libers. Il proceder brutal dals corps durant differentas revoltas ha alienà differents democrats da sanestra da la SPD. Els vesevan la conduita dad Ebert, Noske ed auters manaders da la SPD durant la revoluziun sco tradiment da lur agens aderents. === L’assamblea naziunala e la nova constituziun da l’Imperi === [[File:SPD-Plakat 1919.jpg|thumb|200px|Placat dal cumbat electoral da la SPD 1919]] Ils 10 da schaner han gì lieu las elecziuns per in’[[Weimarer Nationalversammlung|assamblea naziunala]] constituenta, las emprimas en Germania nua ch’era il [[Frauenwahlrecht|dretg d’eleger da las dunnas]] valeva. Sper la SPD e l’USPD èn era sa participadas la [[Zentrumspartei|Partida da center]] catolica e pliras partidas burgaisas ch’eran sa constituidas dapi il november: la [[Deutsche Demokratische Partei|Partida democratica tudestga]] (DDP), la [[Deutsche Volkspartei|Partida populara tudestga]] (DVP) e la [[Deutschnationale Volkspartei|Partida populara naziunala tudestga]] [[Konservativismus|conservativa]] e [[Nationalismus|naziunalistica]] (DNVP). La KPD n’è betg sa participada, e quai encunter la recumandaziun da Rosa Luxemburg. La SPD ha retschet 37,4&nbsp;% da las vuschs e furmava uschia la partida la pli ferma. En l’assamblea naziunala ha ella pudì occupar 165 da 423 deputads. Cun 7,6&nbsp;% da las vuschs ha l’USPD tramess 22 deputads. Suenter il [[Kapp-Lüttwitz-Putsch|putsch da Kapp-Lüttwitz]] l’onn 1920 ha la partida gudagnà impurtanza per curt temp, è dentant sa schliada il 1922. Cun 91 deputads en l’assamblea naziunala era la Partida da center la segund ferma. La DDP ha survegnì 75, la DVP 19 e la DNVP 44 mandats. Pia ha la SPD furmà ina coaliziun guvernamentala cun il center e la DDP. Per mitschar dals effects posteriurs da la revoluziun a Berlin è l’assamblea naziunala sa reunida ils 6 da favrer a Weimar. Là ha ella elegì ils 11 da favrer Friedrich Ebert sco [[Reichspräsident|president da l’Imperi]] ad interim ed ils 13 da favrer Philipp Scheidemann sco [[Ministerpräsident|primminister]] da la nova [[Koalition (Politik)|coaliziun]]. Ils 21 d’avust han ins saramentà definitivamain Ebert sco president da l’Imperi. La nova [[Weimarer Verfassung|constituziun da Weimar]], ch’ha transfurmà l’Imperi tudestg en ina republica democratica, è vegnida approvada ils 11 d’avust 1919 cun las vuschs da la SPD, dal center e da la DDP. Ella ha cuntinuà la tradiziun liberala e democratica dal 19avel tschientaner ed ha surpiglià – sco pli tard era la [[Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland|lescha fundamentala]] – bleras passaschas litteralmain or da la [[Paulskirchenverfassung|constituziun da la Paulskirche]] da l’onn 1849. Pervia da las proporziuns da partida entaifer l’assamblea naziunala èn dumondas centralas dals revoluziunaris da november restadas nunaccumplidas, uschia per exempel la socialisaziun da l’industria e la democratisaziun dal corp d’uffiziers. En pli èn ils dretgs dals funcziunaris imperials e da la schuldada vegnids protegids explicitamain. La constituziun da Weimar cuntegneva d’ina vart elements democratics sco l’[[Volksbegehren|iniziativa dal pievel]] e la [[Volksentscheid|decisiun dal pievel]]. Da l’autra vart ha l’artitgel d’ordinaziun d’urgenza 48 dà al president da l’Imperi plenipotenza da reger era cunter la maioritad dal Reichstag ed en cas urgents era il dretg d’engaschar schuldada en l’intern. Quest artitgel dueva gidar ils onns 1932/33 l’NSDAP a destruir la democrazia.<ref>Guarda Mosler, ''Die Verfassung des Deutschen Reichs vom 11. August 1919''.</ref> === La revoluziun or da la perspectiva da contemporans e da la posteritad === La Revoluziun da november è bain in dals eveniments ils pli impurtants da l’[[Deutsche Geschichte|istorgia tudestga]], ma tuttina n’è ella betg preschenta en la memoria istorica da blers Tudestgs. Ditg han la disditga da la Republica da Weimar ed il [[Zeit des Nationalsozialismus|temp dal naziunalsocialissem]] bloccà la vista sin ils eveniments dals onns 1918/19. Si’interpretaziun è fin ussa segnada pli ferm da legendas che da fatgs. Tant la dretga sco la sanestra radicala han nutrì sur lung temp l’idea ch’igl haja dà da quel temp ina revolta communista cun la finamira da transfurmar la Germania en ina republica da cussegls tenor il model sovietic. Era las partidas dal center democratic, surtut la SPD, n’han ditg betg gì interess vi d’ina valitaziun dals eveniments ch’avevan transfurmà la Germania en ina republica. Tar in’examinaziun pli precisa ves’ins dentant che la revoluziun è tant vegnida purtada sco franada dals socialdemocrats. Er la flaivla democrazia da la Republica da Weimar e sia disfatga 14 onns pli tard sa laschan per part declerar cun la moda e maniera co ch’ils contemporans han tematisà (ed instrumentalisà) ils eveniments dal 1918/19. Da grond’impurtanza è stà che la regenza imperiala ed il directori da l’armada suprem han refusà da surprender responsabladad ed han surlaschà a las partidas maioritaras dal Reichstag da superar la disfatga en l’Emprima Guerra mundiala. Il calcul davostiers mussa in citat or da l’autobiografia da Groener, il successur da Ludendorff: «Per mai èsi stà be dretg che l’armada ed il directori èn restads uschè nuninteressads sco pussaivel tar questas tractativas d’armistizi sventiraivlas, da las qualas ins na pudeva spetgar nagut dal bun.»<ref>Cit. tenor Schulze, ''Weimar. Deutschland 1917–1933'', p. 149.</ref> Tras quai è naschida l’uschenumnada legenda da la stilettada. Tenor quella hajan ils revoluziunaris dà a dies a l’armada ‹nunsurventschida sin il champ da battaglia› e midà uschia la victoria segira en ina disfatga. Erich Ludendorff ha per gronda part provocà questa [[Geschichtsverfälschung|falsificaziun da l’istorgia]] per pudair zuppentar sias atgnas decisiuns militaras sbagliadas. Entaifer las [[Völkische Bewegung|gruppas naziunalisticas]] è questa legenda dada sin terren fritgaivel. Là èn revoluziunaris e perfin politichers sco Ebert – che na vuleva mai ina revoluziun ed ha fatg tut il pussaivel per la chanalisar e franar – vegnids diffamads sco ‹[[Novemberverbrecher|malfacturs dal november]]›. La radicala da dretga n’aveva gnanc scrupels da commetter assassinats politics sco per exempel en il cas da [[Matthias Erzberger]] e [[Walter Rathenau]]. Plinavant èsi stà intenziunà simbolicamain ch’il [[Hitlerputsch|putsch da Hitler]] da l’onn 1923 ha gì lieu precis ils 9 da november. A partir da sia naschientscha era la republica marcada cun la macla da la sperdita da la guerra. Ina gronda part da la burgaisia e da las veglias elitas da l’industria gronda, da l’agricultura gronda, dal militar, da la dretgira e da l’administraziun n’han mai acceptà la nova furma statala. Els vesevan en la republica democratica in product ch’ins dueva eliminar uschè spert sco pussaivel. Da l’autra vart ha la conduita da la direcziun da la SPD durant la revoluziun chatschà blers commembers da partida tar ils communists. Uschia ha la naschientscha disfortunada da la Republica da Weimar gì per consequenza che la nova furma statala è restada ina ‹democrazia senza democrats›.<ref>Kurt Sontheimer, ''Antidemokratisches Denken''.</ref> === Perditgas contemporanas === Tut tenor lur persvasiun politica han gia perditgas contemporanas giuditgà la Revoluziun da november a moda fitg differenta. Quai mussan remartgas fatgas durant u gist suenter ils eveniments dal november 1918 u en la retrospectiva. Senz’agitaziun e cun in tschert levgiament ha il teolog evangelic e filosof [[Ernst Troeltsch]] registrà co che la gronda part dals burgais da Berlin ha percepì ils 10 da november: «La dumengia suenter ina notg anguschusa è il maletg or da las gasettas da la damaun stà cler: l’imperatur en Ollanda, la revoluziun en la gronda part dals centers victoriusa, ils prinzis federals vi dal demissiunar. Betg in um mort per l’imperatur u l’Imperi! La cuntinuaziun dal duair segirada e nagin assagl sin las bancas! (...) Trams e metros funcziunavan sco adina, il sutpegn per l’urden dals basegns directs. Sin mintga vista vesev’ins: las pajas vegnan sbursadas.»<ref>Cit. tenor Haffner, ''Der Verrat'', p. 85.</ref> In artitgel dal publicist liberal [[Theodor Wolff]] ch’è cumparì gist ils 10 da november en il ''[[Berliner Tageblatt]]'' è stà memia optimistic visavi in success da la revoluziun sco ch’era la direcziun da la SPD al pudeva avair en mira: «La pli gronda da tut las revoluziuns ha cupitgà sco in orcan nunprevis il reschim imperial cun tut quai ch’appartegneva ad el. Ins po numnar ella la pli gronda da tut las revoluziuns, cunquai che nagina bastille (...) uschè solida è vegnida conquistada cun in assagl. Avant in’emna existiva anc in apparat d’administraziun militar e civil (...) ch’era uschè enragischà ch’ins crajeva vi da sia regenza anc sur ils midaments dal temp ora. (...) Ier a bun’ura era – almain a Berlin – anc tut qua. Ier suentermezdi n’existiva nagut pli.»<ref>Cit. tenor Haffner, ''Der Verrat'', p. 95.</ref> Tut auter ha l’extrema da dretga percepì ils eveniments. Sconuschend u interpretond sapientivamain en moda diversa ils fatgs ha il schurnalist [[Paul Baecker]] scrit ils 10 da november en la ''[[Deutsche Tageszeitung| Deutsche Tageszeitung]]'' ina contribuziun che cuntegna elements essenzials da la legenda da la stilettada ch’[[Adolf Hitler]] ed ils naziunalsocialists duevan derasar pli tard: «L’ovra che noss babs han obtegnì tras cumbat e cun lur sang prezius – destruida tras tradiment da l’agen pievel! La Germania ch’era nunsurventschida enfin ier è oz tradida a ses inimis tras umens cun nums tudestgs, tras ruptura da fidaivladad entaifer las atgnas lingias, abattida en putgà e vargugna! Ils socialists tudestgs savevan che la pasch era sin buna via e ch’ins dueva mo pli mussar ina front solida per emnas u forsa mo per dis per obtegnair cundiziuns supportablas. En questa situaziun han els tratg si la bandiera alva. Quai è ina culpa che na vegn mai ad esser perdunada. Quai è in tradiment, betg mo da la monarchia e da l’armada, ma era dal pievel tudestg che vegn a stuair purtar las consequenzas tras tschientaners da declin e da miseria.»<ref>Cit. tenor Haffner, ''Der Verrat'', p. 96.</ref> En in artitgel scrit per il 10avel anniversari da la revoluziun ha il publicist da sanestra [[Kurt Tucholsky]] constatà che ni Wolff ni Baecker hajan gì raschun. El ha bain era rinfatschà ad Ebert e Noske d’avair fatg tradiment – betg da la monarchia, ma da la revoluziun. Era sch’el veseva en la revoluziun mo in moviment revoluziunar ha Tucholsky analisà il decurs effectiv dals eveniments pli cler che la gronda part da ses contemporans. L’onn 1928 ha el scrit en ''November-Umsturz'': «La revoluziun tudestga ha gì lieu l’onn 1918 en sala.» «Quai ch’ha gì lieu da quel temp n’è betg stà ina revoluziun: nagina preparaziun mentala existiva, nagins manaders spetgavan pronts per il sigl en il stgir; i n’existivan naginas finamiras revoluziunaras. La mamma da questa revoluziun era il desideri da la schuldada da pudair ir a chasa per Nadal. E stancladad, disgust e stancladad.» «Las pussaivladads che sa chattavan sin via èn vegnidas tradidas dad Ebert e da sia glieud. Fritz Ebert, ch’ins na po betg sullevar ad ina persunalitad cun al numnar Friedrich, è stà uschè ditg cunter la fundaziun d’ina republica sco ch’el n’ha betg vesì la pussaivladad da daventar president; il soci Scheidemann e tutti quanti èn stads cussegliers da regenza impedids. (...)» «Suandantas pussaivladads han ins laschà davent da quel temp: la destrucziun dals stadis federals; la spartiziun da la gronda proprietad da terren; la socialisaziun revoluziunara da l’industria; ina refurma da persunal en l’administraziun e la dretgira.» «Ina constituziun republicana ch’eliminescha en mintga frasa la proxima ed ina revoluziun che discurra da dretgs bain acquistads per funcziunaris dal vegl reschim pon ins be rir ora.» «La revoluziun tudestga n’ha anc betg gì lieu.»<ref>Kurt Tucholsky, ''Gesammelte Werke'', tom 6, p. 300.</ref> In’opiniun sumeglianta ha era gì [[Walter Rathenau]]. El ha numnà la Revoluziun da november ina «dischillusiun», in «regal da casualitad», in «product da desperaziun», ina «revoluziun per sbagl». Ella na meritia betg quest num, cunquai ch’ella n’haja betg «eliminà la situaziun insupportabla», ma saja «degenerada ad in cumbat d’interess umiliant». Plinavant: «Ins n’ha betg rut ina chadaina tras il spiert e la voluntad, ma in marschlos ha fatg ruina. La chadaina è crudada ed ils liberads eran surprendids, pers, schenads ed han duì sa preparar cunter veglia. Quels ch’han vis lur avantatg èn sa muvids il pli spert.»<ref> Cit. tenor Sösemann, ''Demokratie im Widerstreit'', p. 13.</ref> Cunter las opiniuns da Tucholsky e Rathenau è sa mess l’istoricher e publicist [[Sebastian Haffner]] ch’aveva passentà sco uffant la revoluziun a Berlin. Or d’ina distanza da 50 onns ha el scrit en si’ovra ''Der Verrat'' il suandant davart ina da las legendas ch’eran sa furmadas – surtut entaifer la burgaisia – enturn ils eveniments dal november 1918: «Ina veritabla revoluziun, uschia pon ins anc adina udir en differents lieus, n’avessi betg dà en Germania l’onn 1918. Quai ch’è propi capità è stà in collaps. Mo la flaivlezza da las pussanzas disciplinaras en il mument da la disfatga ha laschà parair ina revolta da mariners sco ina revoluziun. Quant fauss e tschorv che quai è ves’ins cun in’egliada, sch’ins cumpareglia l’onn 1918 cun l’onn 1945. Là hai propi dà mo in collaps. Segir che la revolta da mariners da l’onn 1918 ha dà l’impuls per la revoluziun, ma propi mo l’impuls. L’extraordinari è stà ch’ina simpla revolta da mariners en l’emprima emna dal november 1918 ha chaschunà in terratrembel ch’ha commovì tut la Germania e che tut l’armada patriotica, tut ils lavurants burgais ed en Baviera ultra da quai era ina part da la populaziun rurala è s’elevada. Questa sullevaziun n’era betg pli ina simpla revolta, ma ina dretga revoluziun. (...). Sco mintga revoluziun ha era quella cupitgà in urden vegl ed ha plazzà in nov. Ella n’è betg mo stada destructiva, ma era creativa. (...). Sco prestaziun revoluziunara da massa na stat il november 1918 tudestg ni davos il fanadur 1789 franzos ni davos il mars 1917 russ.»<ref>Haffner, ''Der Verrat'', p. 193s.</ref> === La perscrutaziun istorica === Durant il temp dal naziunalsocialissem n’han las lavurs d’emigrants davart la Republica da Weimar e la Revoluziun da november publitgadas a l’ester betg pudì vegnir recepidas en Germania. Quai vala per exempel per l’istorgia da la Republica da Weimar d’[[Arthur Rosenberg]] publitgada il 1935. Or da sia perspectiva era la situaziun politica anc averta a l’entschatta da la revoluziun. Ils lavurants socialists e democratics avessan tuttavia gì la schanza da daventar ils purtaders socials da la republica e da chatschar enavos las forzas conservativas. Dà en l’aua è quai d’ina vart pervia da las decisiuns faussas dals manaders da la SPD, da l’autra vart pervia da la strategia revoluziunara da l’ala extremamain sanestra dal moviment dals lavurants. Suenter il 1945 è la perscrutaziun da la Germania dal Vest davart l’istorgia da la Republica da Weimar sa concentrada surtut sin sia fin. [[Theodor Eschenburg]] per exempel ha ignorà l’onn 1951 per gronda part l’entschatta revoluziunara da la republica. Era [[Karl Dietrich Bracher]] ha tschentà il 1955 la Revoluziun da november en ina perspectiva cun la finiziun da la republica. Quant pauc ch’ins ha resguardà la revoluziun suenter il 1945 en las preschentaziuns generalas da quel temp mussa per exempel [[Erich Eyck]]: en si’istorgia da la Republica da Weimar en dus volums consecrescha el als eveniments revoluziunars mo stgars 20 paginas. Il medem vala era per la contribuziun da [[Karl Dietrich Erdmann]] a l’otgavla ediziun dal ''Gebhardtsches Handbuch zur Deutschen Geschichte''. Tuttina ha la perspectiva da quest autur dominà l’interpretaziun dals eveniments da november suenter il 1945. Tenor el sa tractavi ils onns 1918/19 da la tscherna tranter la «revoluziun sociala en uniun cun las forzas che chatschavan ad ina dictatura proletara u la republica parlamentara en uniun cun ils elements conservativs sco il corp d’uffiziers tudestg».<ref>Cit. tenor Kluge, ''deutsche Revolution 1918/19'', p. 15.</ref> La «dictatura da cussegls» smanatschanta haja sfurzà la democrazia sociala da s’unir cun las veglias elitas. La culpa per il nunsuccess da Weimar sajan a la fin ils extrems da sanestra stads. Suondan ins questa perspectiva, alura èn ils eveniments dals onns 1918/19 in cumbat da defensiun prosperaivel da la democrazia cunter il bolschevissem. Quest’interpretaziun sa basava sin l’ipotesa che l’extrema da sanestra saja stada relativamain ferma e propi ina smanatscha per il svilup democratic. Per Kolb era quai l’ironia da l’istorgia che blers istorichers conservativs e liberals gievan perina cun l’istoriografia marxistica ch’aveva attribuì surtut a l’uniun da Spartacus in potenzial revoluziunar considerabel. Questa valitaziun da l’extrema da sanestra ha dentant manà ad interpretaziuns da la rolla da la SPD dal tuttafatg cuntrarias: Entant che la gronda part dals istorichers en la [[Bundesrepublik Deutschland|Republica Federala Tudestga]] dal suenterguerra ha liberà ella da l’odi dals malfatschents da november, ha l’istoriografia da la [[DDR]] rinfatschà ad ella d’avair «tradì la classa da lavurants» ed a la direcziun da l’USPD d’esser incumpetenta. Quest’interpretaziun correspunda a la tenuta tradiziunala da la KPD suenter il 1919 ed a las tesas dal comité central da la [[SED]] dal 1958. Tenor lez è la Revoluziun da november restada «en ses caracter ina revoluziun democratic-burgaisa, exequida en in tschert volumen cun meds e metodas proletaras». Il fatg ch’i n’ha betg dà ina revoluziun da la classa da lavurants en Germania malgrà las «premissas objectivas» han ins declerà cun il «factur subjectiv» e surtut cun l’absenza d’ina «partida da cumbat marxistic-leninistica». La fundaziun da la KPD è consequentamain stà il punct d’inversiun decisiv da l’istorgia tudestga. En opposiziun tar la lingia da partida uffiziala ha [[Rudolf Lindau]] preschentà la tesa ch’i saja stà ina revoluziun tendenzialmain socialista. Malgrà il pregiudizi ideologic ha la perscrutaziun en la DDR extendì la savida davart la Revoluziun da november.<ref>Tenor Eberhard Kolb, ''Die Weimarer Republik'', Wien, 1984, p. 154s.</ref> Entaifer la Republica federala sa concentrava l’interess da la perscrutaziun durant ils onns 1950 surtut sin la fasa finala da la Republica da Weimar. Dapi ils onns 1960 è l’accent sa spustà a l’entschatta revoluziunara da la republica. Motiv per quest spustament è stada la scuverta che las decisiuns ed ils svilups succedids durant la revoluziun hajan giugà ina rolla decisiva tar la disfatga da l’emprima republica tudestga. En quest connex èn ins surtut s’interessà per ils cussegls da lavurants e schuldada. Lur parita sco moviment dals extremists da sanestra han ins stuì reveder per gronda part. Auturs sco [[Ulrich Kluge]], [[Eberhard Kolb]], [[Reinhard Rürup]] ed auters han argumentà che la basa sociala per in midament democratic da la societad saja stada bler pli vasta en las emprimas emnas da la revoluziun che quai ch’ins haja pensà fin ussa; ed il potenzial da l’extrema da sanestra saja stà objectivamain pli flaivel che quai che la direcziun socialista maioritara crajeva subjectivamain. Il ‹bolschevissem› na saja betg stà ina smanatscha reala. Perquai saja la libertad dal cussegl dals deputads dal pievel d’agir en direcziun d’ina democratisaziun consequenta da l’administraziun, dal militar e da la societad stada relativamain gronda. La direcziun da la MSPD n’haja dentant betg fatg quest pass, cunquai ch’ella crajeva d’ina vart vi da la loialitad da las elitas veglias e disfidava da l’autra vart al moviment da massa spontan. Il resultat da questa lingia saja stà resignaziun e la radicalisaziun dal moviment da cussegls. Questas tesas èn vegnidas consolidadas grazia a la publicaziun dals protocols dal cussegl dals deputads dal pievel. L’istorgia da la revoluziun vesev’ins pli e pli sco istorgia da sia retratga successiva. Questa nov’interpretaziun da la revoluziun è sa fatga valair relativamain spert en la perscrutaziun, era sche las ideas veglias han existì vinavant. Las perscrutaziuns da la structura dals cussegls da lavurants e schuldada èn fin oz incontestadas, damai ch’ellas pon sa basar sin bunas funtaunas. L’interpretaziun dals eveniments revoluziunars han ins percunter crititgà e modifitgà vers la fin dals onns 1970. La critica pertutgava il maletg per part idealisà dals cussegls da lavurants e schuldada da vart dal [[Deutsche Studentenbewegung der 1960er Jahre|moviment dal 1968]]. [[Peter von Oertzen]] ha descrit ina democrazia sociala a basa da cussegls sco alternativa positiva a la republica burgaisa. Perencunter veseva [[Wolfgang J. Mommsen]] ils cussegls betg sco moviment democratic cun ina finamira unitara, mabain sco gruppa eterogena cun differentas motivaziuns e finamiras. Jesse e Köhler pledavan perfin d’ina «construcziun d’in moviment da cussegl [democratic]». Ma era quests auturs han excludì ina «reversiun en las posiziuns dals onns tschuncanta»: «Ils cussegls n’eran ni orientads al communissem ni pon ins definir la politica dals socialdemocrats da maioritad da quel temp sco fortunada e gloriusa.»<ref>Cit. tenor Kolb, op.cit., p. 160s.</ref> Tenor Kolb e Kluge fissan las schanzas da pusar la republica sin ina basa pli lada stadas intactas durant la Revoluziun da november. Cun survalitar las uschenumnadas smanatschas da vart da la radicala da sanestra sajan ils socialdemocrats percunter s’unids cun las veglias elitas. Per la Republica da Weimar haja quai furmà in problem da structura considerabel.<ref>Kolb, op.cit., p. 143–162; Kluge, ''Deutsche Revolution'', p. 10–38.</ref> Era tenor [[Heinrich August Winkler]] existiva tranter ils 9 da november 1918 ed ils 19 da schaner 1919 ina schanza reala da diminuir il «pais da l’ierta dal stadi autoritar» e da stgaffir ina democrazia parlamentara cun grond’approvaziun da vart da la societad. Per evitar in chaos sajan ils socialdemocrats stads obligads da «lavurar restrenschidamain cun ils purtaders dal vegl reschim», hajan dentant fatg quella lavur pli intensivamain che necessari: «Cun ina voluntad politicamain pli creativa avessan ils socialdemocrats pudì midar dapli (...) per segirar la basa sociala da la republica entant che ses adversaris eran anc calms. Quai avessan tant l’experientscha istorica sco la raschun politica pudì mussar.» Ebert ed ils deputads da la SPD en la regenza da l’Imperi provisorica speravan sin la cumpetenza da las veglias elitas e lur loialitad. Pervia da quai sajan la socialisaziun da las minieras da charvun da crap sco era la democratisaziun dal militar e dal status dals funcziunaris betg vegnidas cuntinuadas, mabain evitadas. Winkler e [[Rudolf Hilferding]] èn persvas che quai saja stà il sbagl decisiv da la SPD che dueva la finala fullar via a la carriera da Hitler.<ref>Heinrich August Winkler, ''Deutschland vor Hitler'', en: Walter Pehle (ed.), ''Der historische Ort des Nationalsozialismus. Annäherungen.'' Fischer TB, Frankfurt am Main 1990, ISBN 3-596-24445-5, p. 14.</ref> Questa valitaziun da l’onn 1990 ha Winkler modifitgà 10 onns pli tard en ''Der lange Weg nach Westen''. Tenor el na fiss l’istorgia betg ida radicalmain auter, sch’ils socialdemocrats fissan sa sentids main sco administraturs da concurs d’in stadi autoritar che sco fundaturs d’ina democrazia: «La regenza transitorica n’ha betg pudì midar ora tut las classas da la societad. Sch’ella avess vulì far quai, fiss resultada ina guerra civila. Cun raschun han ils socialdemocrats empruvà d’evitar quest’escalaziun che na fiss cun segirtad betg stada in med per stgaffir ina democrazia.» Ebert haja vesì quai pli claramain che la radicala da sanestra e Rosa Luxemburg. Per quests circuls saja la «guerra civila» mo stada in auter num per «lutga da classa».<ref>Heinrich August Winkler, ''Der lange Weg nach Westen. Deutsche Geschichte 1806–1933'', Bonn 2002, p. 384s.</ref> == Annotaziuns == <references /> == Litteratura == * [[Max von Baden]]: ''Erinnerungen und Dokumente''. Berlin e Leipzig 1927. * [[Eduard Bernstein]]: ''Die deutsche Revolution von 1918/19. Geschichte der Entstehung und ersten Arbeitsperiode der deutschen Republik. Herausgegeben und eingeleitet von Heinrich August Winkler und annotiert von Teresa Löwe.'' Bonn 1998. ISBN 3801202720 * [[Pierre Broué]]: ''Die Deutsche Revolution 1918–1923.'' en: ''Aufstand der Vernunft.'' Nr. 3. ed. da Der Funke e.V., Wien 2005. * [[Jürgen Reents]]: ''Die deutsche Revolution von 1918–1923''. Hamburg 1974 * [[Alfred Döblin]]: ''November 1918. Eine deutsche Revolution.'' Roman en quatter toms. München 1978. ISBN 3423013893 * [[Bernt Engelmann]]: ''Wir Untertanen'' e ''Einig gegen Recht und Freiheit – Ein Deutsches Anti-Geschichtsbuch.'' Frankfurt 1982 e 1981, ISBN 359621680x, ISBN 3596218381 *''Erster Allgemeiner Kongreß der Arbeiter- und Soldatenräte Deutschlands'', 16–21. Dez. 1918, Berlin 1976 * [[Sebastian Haffner]]: ''Die deutsche Revolution 1918/1919.'' München 1979. ISBN 349961622X); er cumparì sut il titel ''[[Der Verrat]].'' Berlin 2002. ISBN 3-930278-00-6 * Ralf Hoffrogge: ''Richard Müller – Der Mann hinter der Novemberrevolution'', Karl-Dietz-Verlag Berlin 2008, ISBN 978-3-320-02148-1 * Institut für Marxismus-Leninismus beim ZK der SED (ed.): ''Illustrierte Geschichte der deutschen Novemberrevolution 1918/1919''. Dietz Verlag, Berlin 1978. (illustrà ritgamain) * [[Wilhelm Keil]]: ''Erlebnisse eines Sozialdemokraten.'' 2 toms, Stuttgart 1948. * [[Harry Graf Kessler]]: ''Tagebücher 1918 bis 1937.'' Frankfurt am Main 1982. * Ulrich Kluge: ''Soldatenräte und Revolution. Studien zur Militärpolitik in Deutschland 1918/19.'' Göttingen 1975. ISBN 3525359659 * Ulrich Kluge: ''Die deutsche Revolution 1918/1919.'' Frankfurt am Main 1985. ISBN 3518112627 * [[Eberhard Kolb]]: ''Die Weimarer Republik.'' München 2002. ISBN 3486497960 * Ottokar Luban: ''Die ratlose Rosa. Die KPD-Führung im Berliner Januaraufstand 1919. Legende und Wirklichkeit.'' Hamburg 2001. ISBN 387975960X * Lothar Machtan: ''Die Abdankung. Wie Deutschlands gekrönte Häupter aus der Geschichte fielen.'' Berlin 2008. ISBN 3549073089 * Erich Matthias (ed.): ''Die Regierung der Volksbeauftragten 1918/19.'' 2 toms, Düsseldorf 1969. (Ediziun da funtaunas) * Wolfgang Michalka, Gottfried Niedhart (ed.): ''Deutsche Geschichte 1918–1933. Dokumente zur Innen- und Außenpolitik.'' Frankfurt am Main 1992. ISBN 3-596-11250-8 * [[Hans Mommsen]]: ''Die verspielte Freiheit. Der Weg der Republik von Weimar in den Untergang 1918 bis 1933.'' Berlin 1989. ISBN 3548331416 * [[Hermann Mosler]]: ''Die Verfassung des Deutschen Reichs vom 11. August 1919''. Stuttgart 1988. ISBN 3-15-006051-6 * [[Richard Müller (USPD)|Richard Müller]]: Tom I, ''Vom Kaiserreich zur Republik'', Tom II, ''Die Novemberrevolution'', Tom III, ''Bürgerkrieg in Deutschland'', (''Geschichte der Deutschen Revolution''), Berlin 1976 * [[Carl von Ossietzky]]: ''Ein Lesebuch für unsere Zeit.'' Aufbau-Verlag, Berlin-Weimar 1989. * Teo Panther (ed.): ''Alle Macht den Räten! Texte zur Rätebewegung in Deutschland 1918/19''. Tom 1. ''Klassiker der Sozialrevolte'' tom 12, Münster 2007. ISBN 978-3897719101 * Teo Panther (ed.): ''Alle Macht den Räten! Texte zur Rätebewegung in Deutschland 1918/19. tom 2. ''Klassiker der Sozialrevolte'' tom 16, Münster 2007. ISBN 978-3897719149 * [[Detlev Peukert|Detlev J.K. Peukert]]: ''Die Weimarer Republik. Krisenjahre der klassischen Moderne.'' Frankfurt am Main 1987. ISBN 3518112821 * [[Gerhard A. Ritter]]/[[Susanne Miller]] (ed.): ''Die deutsche Revolution 1918–1919. Dokumente.'' Frankfurt am Main 1983 (2. ediziun amplifitgada). ISBN 3596243009 * [[Arthur Rosenberg]]: ''Geschichte der Weimarer Republik.'' Karlsbad 1935, Frankfurt am Main 1961. ISBN 3434000038 * Manfred Scharrer, ''Die Spaltung der deutschen Arbeiterbewegung'', 2. ed. Stuttgart 1985 * Gerhard Schepper: ''Hundert Tage Eisner. Ein Stück über die Revolution von 1918/19.'' Münster 2004, ISBN 978-3-9809542-0-4. * [[Hagen Schulze]]: ''Weimar. Deutschland 1917–1933.'' Berlin 1982. * [[Bernd Sösemann]]: ''Demokratie im Widerstreit. Die Weimarer Republik im Urteil der Zeitgenossen''. Stuttgart 1993. * [[Kurt Sontheimer]]: ''Antidemokratisches Denken in der Weimarer Republik. Die politischen Ideen des deutschen Nationalismus zwischen 1918 und 1933''. München 1962. * [[Kurt Tucholsky]]: ''Gesammelte Werke in 10 Bänden.'' ed. da Mary Gerold-Tucholsky e Fritz J. Raddatz. Reinbek 1975. ISBN 3-499-29012-x * [[Volker Ullrich]]: ''Die nervöse Großmacht. Aufstieg und Untergang des deutschen Kaiserreichs 1871–1918''. Frankfurt am Main 1997. ISBN 3-10-086001-2 * Richard Wiegand: ''«Wer hat uns verraten...» – Die Sozialdemokratie in der Novemberrevolution.'' Ahriman-Verlag, Freiburg i.Br 2001. ISBN 389484812X * [[Heinrich August Winkler]]: ''Weimar 1918–1933.'' München 1993. * Heinrich August Winkler: ''Deutschland vor Hitler.'' En: ''Der historische Ort des Nationalsozialismus.'' Fischer TB 4445. Fischer, Frankfurt 1990. ISBN 3596244455 ;Litteratura da singulas regiuns * Peter Berger: ''Brunonia mit rotem Halstuch. Novemberrevolution in Braunschweig 1918/19''. Hannover 1979 * [[Peter Brandt (Historiker)|Peter Brandt]], Reinhard Rürup: ''Volksbewegung und demokratische Neuordnung in Baden 1918/19. Zur Vorgeschichte und Geschichte der Revolution''. Sigmaringen 1991 * Günter Cordes: ''Das Revolutionsjahr 1918/19 in Württemberg und die Ereignisse in Ludwigsburg.'' Ludwigsburger Geschichtsblätter. Aigner, Ludwigsburg 1980, 32, ISSN 0179-1842 Gerhard Engel/Baerbel Holtz/Gaby Huch/Ingo Materna (ed.): ''Großberliner Arbeiter- und Soldatenräte in der Revolution 1918/1919. Dokumente der Vollversammlungen und des Vollzugsrates'', 3 toms, Akademie Verlag, Berlin 1993, 1997, 2002. ISBN 3-05-002247-7, 3-05-003061-5, 3-05-003665-6. * Holger Frerichs: ''Von der Monarchie zur Republik – Der politische Umbruch in Varel, der Friesischen Wehde und in Jade. Schweiburg 1918/19.'' Varel 2001, ISBN 3934606083 * Gustav Füllner: ''Das Ende der Spartakisten-Herrschaft in Braunschweig. Einsatz der Regierungstruppen unter General Maerker vor 50 Jahren.'' En: ''Braunschweigisches Jahrbuch'', Band 50, Braunschweig 1969 * Wolfgang Günther: ''Die Revolution von 1918/19 in Oldenburg.'' Oldenburg 1979 * Eberhard Kolb, Klaus Schönhoven: ''Regionale und Lokale Räteorganisationen in Württemberg 1918/19.'' Düsseldorf 1976, ISBN 3770050843 * Klaus Schönhoven: ''Die württembergischen Soldatenräte in der Revolution von 1918/19.'' In: ''Zeitschrift für Württembergische Landesgeschichte.'' Kohlhammer, Stuttgart 1974, ISSN 0044-3786 == Colliaziuns == * {{commons|Category:German Revolution|Revoluziun da november}} * [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/revolution/ Deutsches Historisches Museum: ''Novemberrevolution''] * [https://web.archive.org/web/20080605010310/http://www.stmuk.bayern.de/blz/web/100081/02.html Walther L. Bernecker: ''Die Revolution 1918/19. Von der Monarchie zur Republik'', in: ''Die Weimarer Republik, Band I'', Onlinepublikation hrsg. von der Bayrischen Landeszentrale für politische Bildungsarbeit.] * [http://www.novemberrevolution.de/ Novemberrevolution.de] * [https://web.archive.org/web/20081113103552/http://www.preussen.de/de/geschichte/preussenlexikon/n-z/novemberrevolution_1918.html Preußen.de: Novemberrevolution] * [http://www.sozialismus.info/modules.php?name=News&file=article&sid=26 Richard Müller: ''Räte in Deutschland''] * [https://web.archive.org/web/20100316112031/http://www.bpb.de/publikationen/Z4V2EB,1,0,Vom_Kaiserreich_zur_Republik_191819.html Bundeszentrale für politische Bildung: ''Vom Kaiserreich zur Republik''] * [https://web.archive.org/web/20110713130134/http://jungle-world.com/artikel/2008/46/29750.html Revolutionäre Gymnastik – zur Rolle Müllers und der Revolutionären Obleute in der Novemberrevolution] * [https://web.archive.org/web/20101125110425/http://www.fes.de/fulltext/historiker/00186001.htm Reinhard Rürup: ''Die Revolution von 1918/19 in der deutschen Geschichte'' (Referat dal 1993 avant la ''Friedrich Ebert-Stiftung'')] * [http://www.documentarchiv.de/ksr/1918/reichsverfassung-aenderung_ges02.html Quelle: Gesetz zur Abänderung der Reichsverfassung vom 28. Oktober 1918] * [http://www.zeit.de/2003/24/A_-Milit_8areins_8atze?page=all ''Die Zeit'' vom 5. Juni 2003: ''Der Feind im Innern'' (Artitgel davart las acziuns militaricas durant la Revoluziun da november)] * [https://web.archive.org/web/20110719060421/http://marx21.de/content/view/592/36/ Marcel Bois und Florian Wilde: ''Eine andere Welt war möglich'', in: ''marx21'' Nr. 8, November 2008, S. 30–35.] * [https://web.archive.org/web/20090207160638/http://www.rosalux.de/cms/index.php?id=14775 Tagungsmitschnitt der Rosa-Luxemburg-Stiftung: ''Die Novemberrevolution 1918/19: Für bürgerliche oder sozialistische Demokratie?''] [[Categoria:Temp modern]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Istorgia mundiala)]] [[Categoria:Istorgia da la Germania‎]] 89yofcps69z3sc2zcu8jvhd6f8imezp 0 9171 172598 170543 2026-05-31T01:42:37Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172598 wikitext text/x-wiki {| cellpadding="1" style="float: right; border: 1px solid #88a; background: #f7f8ff; padding: 5px; font-size: 95%; margin: 0 0 1em 1em; width: 40%" |align="center" colspan="2"| {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |[[Datoteca:Flag of Europe.svg|180px|center]] |- | align="center" colspan="2" | Bandiera |} |- |colspan=2 align=center style="font-size: 90%;" | Parola: ''«Unì en diversitad»'' |- |align="center" colspan="2" | [[Datoteca:EU on a globe.svg|250px]] |- bgcolor="#FFFFFF" | '''Stadis commembers''' || [[Austria]], [[Belgia]], [[Bulgaria]], [[Cipra]], [[Croazia]], [[Danemarc]], [[Estonia]], [[Finlanda]], [[Frantscha]], [[Germania]], [[Grezia]], [[Italia]], [[Lettonia]], [[Lituania]], [[Luxemburg]], [[Malta]], [[Pajais Bass]], [[Portugal]], [[Pologna]], [[Republica da l'Irlanda]], [[Rumenia]], [[Spagna]], [[Svezia]], [[Slovachia]], [[Slovenia]], [[Tschechia]], [[Ungaria]]<br /> |- bgcolor="#FFFFFF" | '''Cussegl europeic''' || Secretariat general: Brüssel |- bgcolor="#FFFFFF" | '''Cumissiun europeica''' || Sedia: Brüssel |- bgcolor="#FFFFFF" | '''Parlament europeic''' || Sedia: Strasbourg, Brüssel, Luxemburg |- bgcolor="#FFFFFF" | '''Banca centrala europeica''' || Francfurt |- bgcolor="#FFFFFF" | '''Surfatscha''' || 4&nbsp;132&nbsp;796&nbsp;km² |- bgcolor="#FFFFFF" | '''Abitants''' || 447,1 miu. |- bgcolor="#FFFFFF" | '''Spessezza''' || 102 abitants per km² |- bgcolor="#FFFFFF" | '''Munaida''' || [[euro]] (€) |- bgcolor="#FFFFFF" | '''Zona d'urari''' || da UTC -1 ad UTC +2<br />da -4 ad +4 cun zonas externas |- bgcolor="#FFFFFF" | '''Imni''' || ''[[Imni europeic]] (Oda a l’allegria)'' |- bgcolor="#FFFFFF" | '''Di da l’Europa''' || [[9 da matg: Di da l’Europa|9 da matg]] |- bgcolor="#FFFFFF" | '''Linguas las pli derasadas''' || [[tudestg]], [[franzos]], [[englais]], [[talian]], [[polonais]], [[spagnol]], [[ollandais]], [[grec]], [[portugais]], [[svedais]] |- bgcolor="#FFFFFF" | '''TLD d’internet''' || .eu |- |} L’'''Uniun europeica''' (UE) è ina federaziun da stadis europeics che dumbra actualmain (2020) 27 stadis commembers. La populaziun da l’entira UE munta a radund 450 milliuns abitants. Tar il martgà europeic che vegn furmà da tut ils stadis commembers sa tracti – mesirà vi dal product naziunal brut – dal pli grond martgà communabel en tut il mund. Suenter las experientschas or da las duas guerras mundialas, èn ils iniziants dal process europeic d’integraziun vegnids guidads da la voluntad d’impedir la guerra sco med politic. Per quest intent duevan ils stadis europeics collavurar adina pli stretgamain – l’emprim sin plaun economic e pli tard er sin plaun politic – e laschar vegnir lur entretschaments vicendaivels uschè stretgs ch’i daventia nunpussaivel da far guerra per schliar conflicts.<ref>Peter Krüger: ''Das unberechenbare Europa: Epochen des Integrationsprozesses vom späten 18.&nbsp;Jahrhundert bis zur Europäischen Union.'' W.&nbsp;Kohlhammer Verlag, Stuttgart 2006, ISBN 3-17-016586-0.</ref> Da quai è resortida ils onns 1950 l’emprima allianza da stadis europeics. En il decurs dals proxims decennis èn adina dapli pajais s’associads a quest’emprima communitad. En il decurs da si’istorgia ha l’Uniun europeica odierna purtà differents nums: Il pass da fundaziun decisiv è succedì il 1957 cun ils Contracts da Roma ch’han mess ad ir la Communitad economica europeica. Dapi il Contract da Maastricht (1992) sa numna quella Communitad europeica e s’occupa er da champs politics che na concernan betg en emprima lingia dumondas economicas. E cun il Contract da Lissabon (2007) èn las singulas pitgas da la collavuraziun europeica vegnidas reunidas a l’Uniun europeica odierna. Quai è però be la vart giuridica e formala – en la pratica politica ed en la lingua da mintgadi èn ils nums respectivs gia sa fatgs valair pli baud: il num ‹Communitad europeica› successivamain a partir dal Contract da fusiun dal 1965/67 (ch’ha unì las organisaziuns dals Contracts da Roma sut la noziun superiura ‹Communitads europeicas›) ed il num ‹Uniun europeica› dapi il Contract da Maastricht dal 1992 (ch’ha definì las ‹trais pitgas da l’Uniun europeica›). Dals 27 stadis da l’Uniun europeica furman 19 in’uniun economica e monetara. L’onn 2002 han ins introducì ina valuta communabla per quests pajais, l’[[euro]]. En rom dal spazi da libertad, segirezza e dretg collavuran ils stadis commembers en la politica da l’intern e da giustia. Entras la politica exteriura e da segirezza communabla sa stentan els da sa preschentar communablamain envers stadis terzs. L’Uniun europeica ha furmà il 2016 en tut il mund il segund grond spazi economic tenor product interiur brut nominal (suenter ils [[Stadis Unids]]) e tenor product interiur brut cun resguardar la capacitad da cumpra (suenter la [[Republica Populara da la China]]). Sco federaziun da stadis furma ella il pli grond producent da bains e la pli gronda pussanza economica dal mund. Ils stadis commembers han in dals pli auts standards da viver dal mund, schebain ch’i dat entaifer l’Uniun europeica cleras differenzas tranter ils singuls stadis. En l’Index dal svilup uman èn vegnids qualifitgads il 2015 26 dals 28 commembers sco «fitg sviluppads». Suenter l’extensiun a l’ost ils onns 2004 e 2007 è l’Uniun europeica confruntada, surtut pervi da la crisa da finanzas dal 2007 e la crisa da fugitivs dapi il 2015, cun ina sceptica creschenta da parts da la populaziun cunter il process d’unificaziun europeica. Quai è tranter auter sa manifestà en furma dal referendum da brexit dal 2016 ch’ha manà il favrer 2020 a l’extrada da la [[Gronda Britannia]] da l’Uniun europeica. Cun divers plans da refurma sa stenta l’UE da dar cuntrapais a questas tendenzas. == Istorgia == === Dals sis stadis fundaturs a las Communitads europeicas da dudesch commembers === [[Datoteca:Museos Capitolinos, Roma, Italia, 2022-09-16, DD 89-91 HDR.jpg|thumb|220px|Sala e lieu da conferenza nua ch’èn vegnids segnads il 1957 ils Contracts da Roma]] L’onn 1950 ha [[Robert Schuman]], minister dals affars externs da la [[Frantscha]], proponì la creaziun d’ina communitad da las industrias europeicas da charvun e d’atschal. A l’origin da questa proposta è stà il quità d’impedir l’industria d’armament naziunala. L’onn 1951, pia be sis onns suenter la fin da la [[Segunda Guerra mundiala]], han la [[Belgia]], la [[Republica Federala Tudestga]], la [[Frantscha]], l’[[Italia]], il [[Luxemburg]] ed ils [[Pajais Bass]] segnà il contract da Paris e fundà uschia la Communitad europeica da charvun ed atschal.<ref>Gehler, Michael: ''Europa: Ideen, Institutionen, Vereinigung.'' Olzog, Minca 2005, ISBN 3-7892-8129-8.</ref> Sis onns pli tard, il 1957, han ils dus contracts da Roma dà l’entschatta a duas ulteriuras communitads, la Communitad economica europeica (CEE) e la Communitad europeica da l’energia atomara (Euratom). La CEE è vegnida creada cun la finamira da stgaffir in martgà communabel, entaifer il qual dueva esser pussaivla la libra circulaziun da raubas, servetschs, chapital e forzas da lavur. L’Euratom dueva garantir in svilup communabel a favur d’in’utilisaziun paschaivla da l’energia atomara.<ref>Il svilup istoric da l’Uniun europeica tenor [https://europa.eu/european-union/about-eu/history_de europa.eu], consultà ils 14 da matg 2014.</ref> L’onn 1959 han ins cumenzà a reducir successivamain ils dazis entaifer la CEE. Stgars diesch onns pli tard, il prim da fanadur 1967, èn las trais organisaziuns d’enfin qua (Communitad europeica da charvun ed atschal, CEE ed Euratom) vegnidas reunidas sut il term general da las trais Communitads europeicas. In onn pli tard è entrada en vigur l’uniun da duana. Quella ha dismess ils dazis per il traffic commerzial a l’intern da la CEE e fixà ina tariffa da dazi communabla per il commerzi cun stadis terzs. Il december 1969 han ins decidì d’instradar in’uniun economica e monetara. Cun limitar la fluctuaziun dal curs da stgomi è suandà il 1972 in emprim pass en direcziun d’ina valuta communabla. Il 1973 èn s’associads il [[Danemarc]], l’[[Irlanda]] e la [[Gronda Britannia]] als sis stadis fundaturs. L’onn precedent aveva il pievel norvegiais percunter refusà d’aderir a las Communitads europeicas. === L’ulteriur svilup fin il 1990 === Il 1978 è crudada la decisiun areguard il sistem da valutas europeic ch’ha manà ad in’ulteriura unificaziun en direcziun da l’uniun monetara. Ed il 1979 ha gì lieu in pass da democratisaziun cun laschar eleger il Parlament europeic directamain tras il pievel. Il 1981 è la [[Grezia]] daventada il 10avel commember; il 1986 èn vegnids vitiers la [[Spagna]] ed il [[Portugal]]. Quests stadis avevan per part gia empruvà dapi lung temp da s’avischinar a las Communitads europeicas. Pervi da lur regenzas autoritaras n’eran els però betg vegnids admess; quai è pir stà pussaivel suenter avair instradà vasts process da democratisaziun. Ils dudesch stadis dal 1986 dumbravan ensemen gia 340 milliuns abitants (en cumparegliaziun cun radund 240 milliuns dals [[Stadis Unids]] da l’America). Sper las singulas staziuns d’integraziun han las Communitads europeicas però adina puspè stuì vegnir a frida cun fasas da stagnaziun. Gia ils onns 1950/60 aveva tranter auter il plan d’ina communitad da defensiun europeica fatg naufragi pervi dal veto da la [[Frantscha]] sut [[Charles de Gaulle]]. E durant ils onns 1980 èsi surtut stà la [[Gronda Britannia]] sut [[Margaret Thatcher]] ch’ha franà ulteriurs pass d’integraziun. In’impurtanta etappa en l’istorgia da l’integraziun europeica ha furmà l’Acta unica europeica ch’è entrada en vigur il prim da fanadur 1987. Quest’acta ha rinforzà las incumbensas da las Communitads europeicas ed accelerà la realisaziun da la fiera interna dals 12 pajais da la CEE. Dapi lura vegnan las trais Communitads europeicas administradas d’instituziuns communablas – Cumissiun, Cussegl dals ministers, Parlament europeic, Curt da giustia e Curt da quint – ed ins discurriva gia da quel temp, per simplifitgar e per disa, sulettamain da la «Communitad europeica» (che dueva purtar quest num uffizialmain pir dapi il 1992). L’onn 1990 han gì lieu emprimas contractivas tranter la Communitad economica europeica e l’Associaziun europeica da commerzi liber per furmar in spazi economic communabel. Anc il medem onn han ins inizià l’emprim stgalim vers il Spazi economic europeic (SEE). === Dal Contract da Maastricht a l’introducziun da l’euro === La fin da la confruntaziun tranter vest ed ost l’onn 1990 ha puspè dà nov schlantsch al process d’integraziun: l’october 1990, suenter la reuniun tudestga, è l’anteriura Republica democratica tudestga daventada automaticamain ina part da la Communitad europeica. Ils 7 da favrer 1992 han ins segnà a Maastricht il contract davart la fundaziun da l’uniun economica e monetara. La Communitad economica europeica è vegnida renumnada Communitad europeica (CE). A medem temp èn la Communitad europeica, la collavuraziun sin ils champs da la giustia e dal dretg penal sco er la politica da l’exteriur e da segirezza communabla vegnidas definidas sco las trais pitgas da l’Uniun europeica. A partir dal 1993 è sa furmà il martgà naziunal europeic. Entaifer quel vala il princip da la libra circulaziun da persunas, rauba, servetschs e chapital. Il 1995 èn l’[[Austria]], la [[Finlanda]] e la [[Svezia]] daventads commembers da l’Uniun europeica. La [[Norvegia]] ha danovamain votà cunter l’adesiun. Il mars 1995 è entrada en vigur la Cunvegna da Schengen. Quai ha muntà che las controllas da cunfin entaifer ils stadis da l’UE – cun excepziun da l’[[Irlanda]] e da la [[Gronda Britannia]] – èn crudadas davent. L’onn 1998 ha la Banca centrala europeica cumenzà cun sia lavur. Il 1999 han ins duvrà l’emprima giada l’euro a la bursa sco valuta virtuala; il 2002 è l’[[euro]] lura daventà il daner contant en indesch stadis da l’Uniun europeica. === L’engrondiment vers ost === <div class="noprint">[[Datoteca:EC-EU-enlargement animation.gif|thumb|350px|Svilup territorial da l’Uniun europeica]]</div> Per l’integraziun dals anteriurs stadis dal bloc da l’ost han ils stadis commembers da l’Uniun europeica fixà il 1993 ils uschenumnads criteris d’adesiun da Copenhagen. Cun quels han ins declerà la libertad, la democrazia, il stadi da dretg, ils dretgs umans e las libertads fundamentalas dals burgais sco valurs da basa da l’Uniun e sco premissas centralas per aderir a quella. Il prim da matg 2004 hai dà l’engrondiment il pli grond en l’istorgia da l’Uniun europeica: Otg pajais da l’Europa Centrala e da l’Europa da l’Ost sco er [[Malta]] e [[Cipra]] (facticamain: la part greca situada en il sid da l’insla) èn daventads commembers da l’UE. Tgi avess pensà avant il 1990 che l’[[Estonia]], la [[Lettonia]], la [[Lituania]], la [[Pologna]], la [[Slovachia]], la [[Slovenia]], la [[Tschechia]] e l’[[Ungaria]] daventassan in di commembers da l’UE? Quest’extensiun ha signifitgà definitivamain la fin da la divisiun da l’Europa e da la [[Guerra fraida]]. Grazia a l’extensiun vers l’ost è l’UE s’augmentada per 75 milliuns abitants e 740&nbsp;000 kilometers quadrat ed ha cumpiglià en tut 25 stadis. L’october 2004 han ils schefs da stadi e da la regenza segnà a [[Roma]] in’emprima proposta per ina constituziun europeica. Il 2005 è questa constituziun però vegnida refusada en rom da referendums en [[Frantscha]] ed en ils [[Pajais Bass]]. Il prim da schaner 2007 èn suandads la [[Rumenia]] e la [[Bulgaria]] sco 26avel e 27avel stadi commember. Ed il prim da fanadur 2013 è la [[Croazia]] daventada il 28avel stadi commember da l’Uniun europeica. === Lissabon 2007 – la via a l’Uniun europeica odierna === En la lingua da mintgadi discurr’ins gia dapi il Contract da Maastricht dal 1992 da l’«Uniun europeica». Il 1992 han ins numnadamain segnà il «Contract davart l’Uniun europeica». Quel ha furmà il pli grond pass d’integraziun europeica dapi la fundaziun da las Communitads europeicas ils onns 1950/60 ed ha definì l’Uniun europeica sco furma da collavuraziun surordinada che collia – sco gia menziunà survart – la Communitad europeica, la collavuraziun sin ils champs da la giustia e dal dretg penal sco er la politica da l’exteriur e da segirezza communabla. En rom d’ulteriurs contracts da refurma èn vegnidas schlargiadas las cumpetenzas supranaziunalas da l’UE (Amsterdam 1997, Nizza 2001). A medem temp han ins inizià il process da democratisar las instituziuns communablas. Damai ch’igl aveva dà il 2005 referendums en [[Frantscha]] ed en ils [[Pajais Bass]] cunter ina constituziun europeica, han ins alura fatg il Contract da Lissabon. En quel èn bain vegnids integrads ils elements constituziunals centrals, però cun reveder il Contract dal 1992 e betg cun remplazzar quel dal tuttafatg tras ina constituziun, sco che quai era stà previs oriundamain. En rom dal Contract da Lissabon han ins er fusiunà la Cuminanza europeica e l’Uniun europeica ed integrà en quest’ultima la collavuraziun sin ils champs da giustia e da politica da l’exteriur. Dapi lura sa numna la Cuminanza europeica pia er de jure «Uniun europeica». Dapi il Contract da Lissabon dispona l’Uniun europeica ultra da quai d’in’atgna persunalitad giuridica e posseda uschia il dretg da discurrer e d’avair invista en las [[Naziuns unidas]]. === Sfidas actualas === L’Uniun europeica è sa furmada cun l’intent d’impedir ch’ils stadis europeics mettian ad ir in cunter l’auter acziuns da guerra per cuntanscher intents politics. Quest’obligaziun centrala ha l’Uniun europeica ademplì fin oz. Ma en l’ulteriur svilup da l’Uniun èn dumondas economicas e socialas, sco er la participaziun politica a l’intern e la dumonda d’ina politica exteriura cuminaivla daventadas adina pli impurtantas. La crisa da l’euro dal 2010, la decisiun da la [[Gronda Britannia]] d’extrar da l’Uniun europeica (zercladur 2016; entrada en vigur il favrer 2020), las differentas undas da migraziun dals ultims onns e la guerra en l’Ucraina dapi il 2014/2022 mussan che l’Uniun europeica vegn adina puspè a stuair sa definir da nov tegnend quint dals svilups actuals. == Geografia == Tut en tut cumpiglia il territori statal dals stadis commembers actuals (2020, senza GB) ina surfatscha da 4&nbsp;132&nbsp;796&nbsp;km². Sin la terra franca europeica han ils stadis cunfins exteriurs cun en tut 17 stadis betg commembers. Al territori da l’Uniun europeica appartegnan ordaifer l’Europa * ils tschintg departaments d’ultramar franzos Guayana Franzosa, Guadeloupe e Martinique en l’America, Mayotte e Réunion en l’Africa sco er la Collectivité d’outre-mer Saint-Martin, * las Inslas Canarias sco er Ceuta e Melilla a la costa marocana (sco part da la [[Spagna]]), * Madeira e las Azoras (sco part dal [[Portugal]]), * la Republica da la Cipra situada en l’Asia. Topograficamain è l’Uniun europeica sparpagliada fermamain. Ella cumpiglia intginas peninslas pli grondas sco la Peninsla Iberica, la Peninsla da las Apenninas, parts da la Peninsla Scandinava e da la Peninsla dal Balcan sco er peninslas pli pitschnas sco la Bretagna e Jütland. Las pli grondas da las numerusas inslas furman l’Irlanda, Sicilia e Sardegna. Pervi da moviments colliads cun la tectonica da plattas èn sa furmadas muntognas sco las Alps, las Pireneas, las Apenninas e las Carpatas. La subducziun da la platta continentala africana sut quella europeica maina en tschertas regiuns ad in vulcanissem activ. Il pli aut punct da l’Uniun europeica furma il Mont Blanc (4810 meters sur mar), situà en las Alps tranter l’Italia e la Frantscha; il punct il pli bass sa chatta en ils Pajais Bass en la vischnanca Zuidplas (7 meters sut il nivel da la mar). En ils stadis commembers vivan tut en tut radund ina mesa milliarda umans. En la gronda part dals pajais stagnescha u sa sbassa il dumber da la populaziun indigena; l’immigraziun tegna il dumber da la populaziun sin in nivel pli u main constant. === Stadis commembers === Ils suandants 27 stadis èn commembers da l’Uniun europeica (en successiun alfabetica, situaziun dal prim da favrer 2020): [[Datoteca:EU_Member_states_and_Candidate_countries_map.svg|thumb|320px|Stadis commembers (blau) e candidats (oransch), situaziun dal 2020]] {| |valign=top| * [[Datoteca:Flag of Austria.svg|25px|border]] [[Austria]] * [[Datoteca:Flag of Belgium.svg|25px|border]] [[Belgia]] * [[Datoteca:Flag of Bulgaria.svg|25px|border]] [[Bulgaria]] * [[Datoteca:Flag of Cyprus.svg|25px|border]] [[Cipra]] * [[Datoteca:Flag of Croatia.svg|25px|border]] [[Croazia]] * [[Datoteca:Flag of Denmark.svg|25px|border]] [[Danemarc]] * [[Datoteca:Flag of Estonia.svg|25px|border]] [[Estonia]] * [[Datoteca:Flag of Finland.svg|25px|border]] [[Finlanda]] * [[Datoteca:Flag of France.svg|25px|border]] [[Frantscha]] * [[Datoteca:Flag of Germany.svg|25px|border]] [[Germania]] * [[Datoteca:Flag of Greece.svg|25px|border]] [[Grezia]] * [[Datoteca:Flag of Italy.svg|25px|border]] [[Italia]] * [[Datoteca:Flag of Latvia.svg|25px|border]] [[Lettonia]] * [[Datoteca:Flag of Lithuania.svg|25px|border]] [[Lituania]] | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |valign=top| * [[Datoteca:Flag of Luxembourg.svg|25px|border]] [[Luxemburg]] * [[Datoteca:Flag of Malta.svg|25px|border|border]] [[Malta]] * [[Datoteca:Flag of the Netherlands.svg|25px|border]] [[Pajais Bass]] * [[Datoteca:Flag of Portugal.svg|25px|border]] [[Portugal]] * [[Datoteca:Flag of Poland.svg|25px|border]] [[Pologna]] * [[Datoteca:Flag of Ireland.svg|25px|border]] [[Republica da l'Irlanda]] * [[Datoteca:Flag of Romania.svg|25px|border]] [[Rumenia]] * [[Datoteca:Flag of Spain.svg|25px|border]] [[Spagna]] * [[Datoteca:Flag of Sweden.svg|25px|border]] [[Svezia]] * [[Datoteca:Flag of Slovakia.svg|25px|border]] [[Slovachia]] * [[Datoteca:Flag of Slovenia.svg|25px|border]] [[Slovenia]] * [[Datoteca:Flag of the Czech Republic.svg|25px|border]] [[Tschechia]] * [[Datoteca:Flag of Hungary.svg|25px|border]] [[Ungaria]] |} == Sistem politic == Il sistem politic da l’Uniun europeica cumpiglia tant elements interguvernamentals (Cussegl europeic e Cussegl da l’Uniun europeica) sco er elements supranaziunals (tut las ulteriuras instituziuns). Ils organs principals sa laschan tuttavia metter en relaziun cun la legislativa e l’executiva dals singuls stadis naziunals. Per far la cumparegliaziun cun la [[Svizra]]: il Parlament europeic represchenta il pievel e correspunda al Cussegl naziunal da la Svizra; il Cussegl da l’Uniun europeica fa valair ils interess dals singuls stadis ed ha en quest senn ina funcziun sco en Svizra il Cussegl dals chantuns. Ensemen furman il Parlament europeic ed il Cussegl da l’Uniun europeica la legislativa. La Cumissiun europeica percunter ha da represchentar l’Uniun europeica independentamain dals interess dals singuls stadis commembers. En questa funcziun sco er areguard las incumbensas executivas sa lascha quest gremi cumparegliar en Svizra cun il Cussegl federal. === Las singulas instanzas === ==== Cussegl europeic ==== L’onn 1974 han las scheffas ed ils schefs da stadi dals stadis commembers decidì da sa reunir regularmain; da quai è resultà il Cussegl europeic. Quest cussegl fixescha las finamiras e las directivas politicas generalas da l’Uniun europeica sco per exempel il sistem monetar europeic, la finanziaziun da las incumbensas communablas, la politica agrara u er la recepziun da novs commembers. En l’ulteriura procedura da legislaziun da l’Uniun europeica n’è il Cussegl europeic percunter betg involvì. Las decisiuns dal Cussegl europeic vegnan prendidas «en consens», pia unanimamain. Da las sedutas dal Cussegl europeic prenda er part la presidenta u il president da la Cumissiun europeica, dentant be a moda consultativa. Il Cussegl europeic sa raduna almain quatter giadas l’onn, per regla a [[Brüssel]].<ref>Infurmaziuns davart las instanzas politicas da l’Uniun europeica tenor [https://europa.eu/european-union/about-eu/institutions-bodies_de europa.eu], consultà ils 14 da matg 2014.</ref> ==== Cussegl da l’Uniun europeica ==== Il Cussegl da l’Uniun europeica – er numnà Cussegl da las ministras e dals ministers u simplamain Cussegl – furmava oriundamain l’organ da decisiun central e l’organ legislativ da l’Uniun europeica. En rom da las stentas da democratisar l’Uniun europeica è sa sviluppà en il decurs dals davos onns il Parlament europeic ad in segund organ legislativ cun dretgs quasi eguals a quels dal Cussegl. Commembras e commembers dal Cussegl da l’Uniun europeica èn las ministras ed ils ministers dals stadis commembers. Sia cumposiziun variescha tenor las tractandas, dentant vala il Cussegl dals ministers da l’exteriur sco la delegaziun la pli impurtanta. Il Cussegl po dentant er sa cumponer dals ministers d’agricultura, finanzas, transport, economia u fatgs socials dals stadis commembers. Il Cussegl da l’Uniun europeica vegn presidià en roda da mintga stadi commember per ina durada da sis mais. Il Cussegl ha sia sedia a [[Brüssel]], las sesidas han per part er lieu a [[Luxemburg]]. En cunvegnientscha cun il Parlament europeic decida il Cussegl davart las propostas elavuradas da la Cumissiun. Ils ministers delegads dals stadis commembers prendan lur decisiuns u a l’unanimitad u cun ina maioritad qualifitgada. La procedura da votaziun è concepida da maniera ch’ils stadis gronds na pon betg maiorisar sistematicamain ils stadis pitschens. ==== Parlament europeic ==== [[Datoteca:Organs da l'Uniun europeica.svg|thumb|350px|Survista dals organs da l’Uniun europeica]] Las delegadas ed ils delegads da quest parlament professiunal vegnan elegids directamain da las burgaisas e dals burgais dals stadis commembers per tschintg onns. En il process legislativ da l’Uniun europeica preschenta il Parlament ubain ina posiziun consultativa u bain ha – en spezial dapi il Contract da Lissabon dal 2009 – la medema cumpetenza da decider sco il Cussegl da las ministras e dals ministers. En il Parlament europeic n’existan naginas secziuns naziunalas, mabain sulettamain fracziuns politicas, en las qualas las deputadas ed ils deputads dals divers stadis cun sumegliantas posiziuns politicas s’uneschan (p. ex. la fracziun socialista, la fracziun da la partida populara europeica u la fracziun liberaldemocratica). Las elecziuns sco talas vegnan dentant manadas tras a nivel naziunal. Il dumber da las deputadas e dals deputads sa drizza tenor la grondezza dal stadi. Stadis pli pitschens han dentant in dumber da sedias surproporziunal per pudair correspunder a la situaziun politica a nivel naziunal. Il Parlament europeic sa raduna mintga mais per quatter dis a [[Strasbourg]]; ulteriuras sesidas (da cumissiun, per part er plenaras) han lieu a [[Brüssel]]. Questa moda da pendular tranter dus lieus da lavur vegn adina puspè crititgada, betg il davos er da las delegadas e dals delegads sezs. ==== Cumissiun europeica ==== La Cumissiun europeica furma l’executiva da l’Uniun europeica. Ella ha sco suletta la cumpetenza da prender iniziativas per crear nov dretg cuminaivel ed ella surveglia ch’il dretg da l’Uniun europeica vegnia observà dals stadis commembers. La Cumissiun consista bain d’in represchentant da mintga stadi commember; ma ella ha da represchentar ils interess da l’Uniun europeica, lavura pia en tutta independenza tant da lur regenzas sco er dal Cussegl. Sulettamain il Parlament europeic po provocar ina demissiun en bloc da la Cumissiun. La Cumissiun europeica sa raduna ina giada per emna. En emprima lingia surveglia ella ch’ils contracts da basa da l’Uniun europeica vegnian resguardads. Sch’in stadi na sa suttametta betg a questas ordinaziuns, sa drizza la Cumissiun a la Curt da giustia e surveglia silsuenter l’applicaziun dals acts giuridics. In’autra funcziun impurtanta è la surveglianza da las clausulas da protecziun che permettan excepziuns transitoricas da las reglas dals contracts en cas che questas reglamentaziuns portan difficultads particularas per in dals stadis commembers. Entaifer la Cumissiun surpiglia mintga cumissari in ressort, cumparegliabel als ministers entaifer las regenzas dals stadis commembers. Il president da la Cumissiun ha ina funcziun centrala entaifer las instituziuns da l’Uniun europeica, eguala a quella dal schef da la regenza a nivel naziunal. In’administraziun da ca. 23&nbsp;000 funcziunaris, installada per gronda part a [[Brüssel]] e per ina pitschna part a [[Luxemburg]], lavura per ordra da la Cumissiun. Ella è sutdividida en passa 20 direcziuns generalas. Cumpareglià cun l’administraziun en ils singuls stadis naziunals n’è l’administraziun da l’Uniun europeica betg fitg gronda. ==== Curt da giustia da l’Uniun europeica ==== La Curt da giustia da l’Uniun europeica cun sedia a Luxemburg è l’instanza giuridica suprema da l’Uniun europeica. Ella ha l’incumbensa da proteger il dretg da l’Uniun europeica cur ch’ils contracts cuminaivels vegnan applitgads ed interpretads. Sch’in stadi commember surpassa quests contracts, per exempel cun violar las reglas da la circulaziun libra da bains industrials u agriculs, alura avra la Cumissiun in’inquisiziun e fa a savair al stadi pertutgà las mesiras necessarias per regularisar la situaziun. Sch’in stadi na sa suttametta betg a questas ordinaziuns, sa drizza la Cumissiun a la Curt da giustia. La sentenzia da questa curt è lianta tant per il stadi commember sco er per las instituziuns. Da l’autra vart po er in stadi commember appellar a la curt cunter decisiuns da la Cumissiun. Dapi il 1989 exista supplementarmain in tribunal d’emprima instanza, il Tribunal europeic. Omadus Tribunals cumpiglian mintgamai almain in derschader da mintga stadi commember. ==== Banca centrala europeica ==== La Banca centrala europeica ha sia sedia a [[Francfurt a.M.|Francfurt a.M]]. Ella è l’instanza monetara communabla dals stadis commembers da l’Uniun europeica. Ensemen cun las bancas centralas dals singuls stadis furma ella il Sistem europeic da las bancas centralas. Dapi il Contract da Lissabon posseda la Banca centrala europeica formalmain il status d’in organ da l’Uniun europeica. ==== Curt da quint ==== La Curt da quint controllescha che las entradas ed expensas sajan correctas e correspundian a las leschas da l’Uniun europeica. Ella po er extender sias examinaziuns sin ils stadis commembers, uschè lunsch che quels han funcziuns cun effect per il quint da l’Uniun europeica (p. ex. l’incasso da duanas). La Curt da quint ha sia sedia a Luxemburg. === Procedura da legislaziun === [[Datoteca:SchengenGrenzeBayern-Tirol.jpg|thumb|180px|Cunfin da Schengen avert tranter l’Austria e la Germania]] La Cumissiun europeica funcziunescha tenor il princip da collegialitad. Ella sto pia prender las decisiuns, confidadas ad ella tenor ils contracts, sco gremi e na po betg delegar la cumpetenza a l’in u l’auter da ses commembers. Avant che fixar las directivas d’ina politica, saja quai en il sectur da l’agricultura, dal svilup regiunal, da la perscrutaziun u en mintg’auter sectur da sia cumpetenza, dumonda la Cumissiun ils avis dals tschertgels interessads. Il project decidì da la Cumissiun vegn alura debattà en il Parlament europeic e silsuenter en il Cussegl da l’Uniun europeica. Quests dus gremis emprovan – sche necessari cun adattar en pliras lecturas la proposta da lescha – da chattar in cumpromiss che po vegnir acceptà dad omaduas chombras. === Finanzas === Per finanziar las expensas posseda l’Uniun europeica agens meds che sa cumponan da contribuziuns dals stadis commembers e – per ina pli pitschna part – da duanas d’import al cunfin exteriur da l’Uniun europeica. Ils daners che vegnan sbursads dals stadis derivan d’ina cumpart da la taglia sin la plivalur e da contribuziuns directas. Questas contribuziuns vegnan calculadas en proporziun tar il product naziunal brut dals singuls stadis. Il 2009 disponiva l’Uniun europeica d’in budget da bun 130 milliardas euros. Radund 45&nbsp;% da quests meds finanzials èn vegnids duvrads per il fonds da structura e da coesiun, 43&nbsp;% per la politica agrara communabla, 6&nbsp;% per mesiras a l’exteriur (per exempel per projects d’agid a pajais en svilup) ed 1&nbsp;% per la segirtad ed il cumbat cunter la criminalitad. Il rest da radund 5&nbsp;% è vegnì duvrà per l’administraziun da l’Uniun europeica. Questa survista mussa che radund 90&nbsp;% dals meds finanzials van puspè enavos en ils stadis commembers. Quai succeda dentant tenor criteris ch’emprovan d’egualisar las differenzas economicas e structuralas da las singulas regiuns, uschia che singuls stadis retschaivan dapli che quai ch’els impundan e viceversa. == Perspectivas == La maschaida singulara da caracteristicas structuralas tant supranaziunalas sco er interguvernamentalas ha adina puspè fatg vegnir en la critica l’Uniun europeica e ses organs. Medemamain sa laschan deducir da la furma da l’uniun perspectivas divergentas areguard ses svilup futur. In dals puncts da discussiun furma la dumonda, quant stretga che l’uniun tranter ils stadis commembers duaja esser, pia quantas cumpetenzas che duain restar al nivel dals stadis naziunals e tge grad da suveranitad che duaja vegnir transferì da quels a las structuras supranaziunalas. D’ina vart stat qua – per allegar ils piuniers da l’emprim’ura – la visiun da [[Churchill]] dals stadis unids da l’Europa (analog als [[Stadis Unids da l'America|Stadis Unids da l’America]]), da l’autra vart in’Europa dals pajais naziunals en il senn da [[de Gaulle]]. Er il politolog [[Zielonka]] vesa en il process d’integraziun da l’Uniun europeica tant elements d’in stadi central sco er d’in imperi neomedieval policentric en il senn dal [[Sontg Imperi roman]].<ref>Jan Zielonka: ''Europe as Empire: The Nature of the Enlarged European Union.'' Oxford University Press, Oxford 2006, ISBN 978-0-19-929221-9.</ref> In ulteriur tema che dat adina puspè da discutar è la dumonda suenter la legitimaziun democratica dals organs da represchentaziun e da decisiun da l’Uniun europeica. Sin la critica d’in deficit da democrazia instituziunal han ins reagì cun diversas refurmas (t.a cun rinforzar la posiziun dal Parlament europeic); ma la problematica fundamentala n’è tras quai betg schliada e las vuschs criticas n’èn betg stulidas.<ref>Jürgen Rüttgers / Frank Decker: ''Was ist los mit Europa?'' En: Id. (ed.) ''Europas Ende, Europas Anfang. Neue Perspektiven für die Europäische Union.'' Francfurt a.M./New York 2017.</ref> Svilups ed eveniments dals ultims onns ch’han furmà per l’Uniun europeica situaziuns da crisa, ma ch’han er animà la discussiun davart la structura futura da quella, èn stads la crisa da finanzas dapi il 2007, la crisa da fugitivs dapi il 2015, il referendum da brexit da la [[Gronda Britannia]] il 2016, la crisa da corona dapi l’entschatta dal 2020 e la guerra en l’Ucraina dapi il 2014/2022. Incontestads èn percunter ils merits da l’Uniun europeica a favur da la reconciliaziun en l’Europa suenter las guerras mundialas e da la reuniun dad ost e vest suenter la fin da la Guerra fraida. Per quest engaschament han ins surdà il 2012 a l’Uniun europeica il Premi Nobel da la pasch.<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2012/ nobelprize.org], consultà ils 12 d’october 2012.</ref> == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == ;Ovras da survista * Ruth Reichstein: ''Die 101 wichtigsten Fragen – Die Europäische Union.'' (''C.H.Beck Paperback'', tom 7034), 4. ed. amplifitgada, C.H. Beck, Minca 2016, ISBN 978-3-406-68396-1. * Werner Weidenfeld: ''Die Europäische Union.'' 3. ed. actualisada, UTB / Fink, Minca 2013, ISBN 978-3-8252-3986-2. * Andreas Wehr: ''Die Europäische Union.'' 2. ed. actualisada, Papyrossa, Cologna 2015, ISBN 978-3-89438-498-2. ; Politologia * Hans-Jürgen Bieling: ''Die Globalisierungs- und Weltordnungspolitik der Europäischen Union.'' VS Verlag für Sozialwissenschaften, Wiesbaden 2010, ISBN 978-3-531-17303-0. * Sven Bernhard Gareis, Gunther Hauser, Franz Kernic (ed.): ''The European Union – A Global Actor?'' Opladen, Berlin e.a. 2013, ISBN 978-3-8474-0040-0. * Jürgen Hartmann: ''Das politische System der Europäischen Union. Eine Einführung.'' 2. ed. actualisada, Campus, Francfurt a.M. 2009, ISBN 978-3-593-39025-3. * Ulrike Jureit, Nikola Tietze (ed.): ''Postsouveräne Territorialität. Die Europäische Union und ihr Raum.'' Hamburger Edition, Hamburg 2015, ISBN 978-3-86854-287-5. * Claus Offe: ''Europa in der Falle.'' Berlin 2016. * Jürgen Rüttgers, Frank Decker (ed.): ''Europas Ende, Europas Anfang. Neue Perspektiven für die Europäische Union.'' Francfurt a.M./New York 2017. * Wolfgang Wessels: ''Das politische System der Europäischen Union.'' VS Verlag, Wiesbaden 2008, ISBN 978-3-8100-4065-7. * Jens Wissel: ''Staatsprojekt Europa. Grundzüge einer materialistischen Theorie der Europäischen Union.'' Münster 2015, ISBN 978-3-89691-859-8. * Jan Zielonka: ''Europe as Empire: The Nature of the Enlarged European Union.'' Oxford University Press, Oxford 2006, ISBN 978-0-19-929221-9. ; Istorgia * Wilfried Loth: ''Europas Einigung. Eine unvollendete Geschichte.'' Campus, Francfurt a.M. 2014, ISBN 978-3-593-50077-5. * Guido Thiemeyer: ''Europäische Integration. Motive, Prozesse, Strukturen.'' Böhlau / UTB, Cologna 2010, ISBN 978-3-412-20411-2. ; Scienza dal dretg * Manfred A. Dauses (ed.): ''Handbuch des EU-Wirtschaftsrechts.'' 24. ed., Beck, Minca 2009, ISBN 978-3-406-44100-4. * Dieter Grimm: ''Europa ja – aber welches? Zur Verfassung der europäischen Demokratie.'' Minca 2016. * Stephan Keiler, Christoph Grumböck (ed.): ''EuGH-Judikatur aktuell.'' Linde, Vienna 2006, ISBN 3-7073-0606-2. * Marcel Haag, Roland Bieber, Astrid Epiney: ''Die Europäische Union: Europarecht und Politik.'' 11.&nbsp;ed., Nomos, Banden-Baden / Helbing Lichtenhahn, Basilea 2015, ISBN 978-3-8487-0122-3. ; Politica * Daniel Cohn-Bendit, Guy Verhofstadt: ''Für Europa. Ein Manifest.'' Translatà da Philipp Blom. Hanser, Minca 2012, ISBN 978-3-446-24187-9. * Ulrike Guérot: ''Warum Europa eine Republik werden muss!: Eine politische Utopie.'' Dietz, Bonn 2016, ISBN 978-3-8012-0479-2. * Jürgen Habermas: ''Zur Verfassung Europas. Ein Essay.'' Bonn 2012. * Johannes Heinrichs: ''Die Logik des europäischen Traums. Eine systemtheoretische Vision.'' Academia Verlag, Sankt Augustin 2014, ISBN 978-3-89665-641-4. * Bodo Hombach, Edmund Stoiber (ed.): ''Europa in der Krise. Vom Traum zum Feindbild?'' Marburg 2017. * Srecko Horvat, Slavoj Žižek: ''Was will Europa?'' Laika, Hamburg 2013, ISBN 978-3-942281-68-3. * Jeremy Rifkin: ''Der Europäische Traum: Die Vision einer leisen Supermacht.'' Translatà da Hartmut Schickert, Campus, Francfurt a.M. 2004, ISBN 978-3-593-37431-4. * Thomas Schmid: ''Europa ist tot, es lebe Europa! Eine Weltmacht muss sich neu erfinden.'' Minca 2016, ISBN 978-3-570-10318-0. == Colliaziuns == {{Commonscat|European Union|Uniun europeica}} ; Paginas uffizialas * [https://europa.eu/european-union/index_de/ Pagina uffiziala da l’Uniun europeica] * [https://bookshop.europa.eu/de/home/ Publicaziuns da l’Uniun europeica] * [http://ec.europa.eu/eurostat/web/main/home Eurostat] – statisticas davart l’Uniun europeica * [http://www.politische-bildung.de/eu_europaeische_union.html Uniun europeica] – portal politische-bildung.de * [http://www.bpb.de/internationales/europa/europaeische-union/ Uniun europeica] – dossier da la Bundeszentrale für politische Bildung * [http://www.bpb.de/nachschlagen/zahlen-und-fakten/europa/ ''Zahlen und Fakten: Europa''] * [http://www.eui.eu/Research/HistoricalArchivesOfEU/Index.aspx Archiv istoric da l’Uniun europeica] ; Portals d’infurmaziun e da medias independents * [http://www.cvce.eu/ CVCE] – infurmaziuns e funtaunas davart l’Uniun europeica e si’istorgia * [https://web.archive.org/web/20071010135359/http://www.europa-digital.de/ europa-digital] – infurmaziuns davart l’Uniun europeica * [https://web.archive.org/web/20200528062517/https://www.euractiv.de/ EurActiv] – portal da medias davart dumondas che concernan l’Uniun europeica * [http://www.eurotopics.net/ eurotopics] – revista da pressa da tut ils pajais da l’Uniun europeica e da la Svizra [[Categoria:Organisaziuns internaziunalas]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Politica)]] horn7jriplz8d4q852bghkkxx2p14p4 0 10605 172597 160384 2026-05-31T01:33:12Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172597 wikitext text/x-wiki {{idiom|vallader}} [[Image:TamangurArve.jpg|right|thumb|300px|Dschember aint il God Tamangur. Vista vers mezzanot, aval.]] [[Image:TamangurDadora.jpg|right|thumb|300px|Chamonnas in ruina a l'alp ''Tamangur Dadora''. Davovart a schnestra il [[Lorenziberg]], a dretta il [[Piz Murtera]].]] [[Image:TamangurArve2.JPG|right|thumb|300px|Dschember aint il ''God Tamangur''.]] [[Image:TamangurArve3.JPG|right|thumb|300px|Dschembers aint il ''God Tamangur'', cun [[laina morta]].]] [[Image:AlpAstras.jpg|right|thumb|300px|Alp Astra in ''Tamangur Dadaint'', cun Clemgia. Davovart a schnestra il [[Piz Plazèr]] (2989 m.s.m), a dretta il [[Piz Sesvenna]], cun seis 3204 m.s.m. il punct plü ot a dretta da l'En aint in Engiadina Bassa.]] '''Tamangur''' (pronunzcha [{{IPA|tamaŋ'guːr}}], dal latin A<small>TTEGIA</small> M<small>INICORUM</small> ''„teja dals miniers“'' o da A<small>TTEGIA</small> M<small>ONACHORUM</small> ''„teja dals muongs“''<ref>Robert von Planta, Andrea Schorta: ''Rätisches Namenbuch'', volüm II, p. 856.</ref>) es üna cuntrada distanta da [[palüd]]s e da god da [[dschember]] aint in [[Engiadina Bassa]]. La cuntrada ha ün'importanza particulara per seis plü ot god da dschember cumpact in Europa e sco simbol da la persistenza dals [[Rumantschs]] i'l context da la conservaziun da la cultura e da la lingua. == Posiziun == Tamangur as rechatta aint illa part la plü ota da la [[Val S-charl]] aint il cumün politic da [[Scuol]] aint in [[Engiadina Bassa]]. Üna pitschna part pro l'ur superiur dal territori appartegna a l'anteriur cumün politic da [[Valchava]] e dimena al cumün politic da [[Val Müstair]] daspö la fusiun dals cumüns politics da l'on 2009. Il territori cumanza a la sboccadüra da la ''Val Plazèr'' (1994 m.s.m.) e finischa al sectur ''Zondra da Tamangur'' al [[Pass da Costainas]] (2251 m.s.m.), chi collia l'[[Engiadina]] a la Val Müstair. Sül territori as rechattan las alps ''Tamangur Dadora'', ''Praditschöl'' e ''Tamangur Dadaint'' cull'alp ''Astra''. La ''Foppa Tamangur'' a la costa dal [[Piz Starlex]] (3075 m.s.m.) rapreschanta üna da las regiuns da funtanas da la [[Clemgia]].<ref>[http://map.geo.admin.ch/ Swisstopo], visita als 12 avuost 2012.</ref> La Clemgia drenescha il territori vers l'[[En]] e dimena finalmaing i'l [[Mar Nair]]. == Natüra == ===Clima=== Tamangur ha ün [[clima continental]]. Las precipitaziuns annualas rivan als 750 mm. Ün observatori meteorologic in vicinanza dal Tamangur muossa l'inviern suvent valuors da -30° celsius.<ref>[https://web.archive.org/web/20160304193327/http://www.gr.ch/DE/institutionen/verwaltung/bvfd/awn/dokumentenliste_afw/3_4_3_3_015_tamangur_beschrieb.pdf Amt für Wald und Naturgefahren, Kanton Graubünden (2009) ''Naturwaldreservat God Tamangur''. Chur.], visita als 23 avuost 2012.</ref> === Reservat === ====Zona palüdainta==== Daspö il 1996 es Tamangur l'oget 265 da l'Inventar federal da las zonas palüdaintas. Il territori registrà cuntegna be il fuond da la val fin a maximalmaing 2440 m.s.m, dimena sainza la pizza da la val da la Clemgia e sainza la ''Foppa Tamangur''. Da tschella vart fan part da l'''oget 265'' na be las palüds, mo eir ils gods da dschember.<ref>[http://www.bafu.admin.ch/schutzgebiete-inventare/07845/08207/11538/index.html?lang=de Bundesinventar der Moorlandschaften von besonderer Schönheit und von nationaler Bedeutung, Objekt 265], visita als 12 avuost 2012.</ref> Sco zona palüdainta registrada sta Tamangur suot protecziun in basa a l'"Artichel [[Rothenthurm SZ|Rothenthurm]]" (Art. 78, alinea 5 CF). ====Reservat da god natüral==== Il Chantun Grischun ha registrà il ''God Tamangur'' sco reservat da god natüral. Quist territori da 86 ha fa part da la zona palüdainta registrada da la Confederaziun e cuntegna il ''God Tamangur'' cun sia lunghezza da ca. 1,5 km dal fuond da la val fin a ca. 2300 m.s.m. Il reservat gnit fundà l'on 2007 e sta suot protecziun almain fin il 2057. Ils böts dal reservat da god natüral sun la pussibiltà da la [[successiun]] natürala da la fuormaziun vegetala dal god da dschember cun grusaida e la protecziun da refügis per bes-cha e plantas, chi nu pon crescher suot cultivaziun forestala. Tantüna vegnan toleradas tschertas intervenziuns umanas: la senda vain tgnüda libra da [[laina terrada]] e la chatscha uschè sco il ramassar da coccas e bulais sun pussibels suot las cundiziuns dals reglamaints solits.<ref>[https://web.archive.org/web/20160304193327/http://www.gr.ch/DE/institutionen/verwaltung/bvfd/awn/dokumentenliste_afw/3_4_3_3_015_tamangur_beschrieb.pdf Amt für Wald und Naturgefahren, Kanton Graubünden (2009) ''Naturwaldreservat God Tamangur''. Chur.], visita als 23 avuost 2012.</ref> === Cuntrada da palüds === La fuorma dad U da la val es il resultat da vadrets dal [[temp da glatsch]]. Il fuond da la val ingiò che's stortiglia la Clemgia es fich palüdaint e quistas palüds sun particularas pella Svizra. Mainas palüds as rechattan fingià aint illa part la plü ota da la val pro'l ''Pass da Costainas'', ma las [[palü bassa|palüds bassas]] plü bellas cun üna lunghezza da ca. 2,5 km sun situadas tanter l'Alp Astras ed il God Praditschöl a 2100 m.s.m. Aint illa part la plü bassa dal territori as rechattan [[palü da spuonda|palüds da spuonda]] cha's indaintan cul god da dschember vaschin. === God da dschember === Ün'importanza particulara pella cuntrada ha il ''God Tamangur'' (o ''God da Tamangur'') situà aint illa part d'immez da Tamangur. El as cumpuona principalmaing da [[dschember]]s, cun frus-chaglia da [[günaiver]] e da [[larsch]]s giuvens. Üna fuormaziun da dschember ter cumpacta e serrada uschea vaschina al cunfin dal god es incumparabla, il god vain cuschidrà sco il god da dschember cumpact il plü ot in Europa. Blers dschembers han fin 800 ons.<ref>[http://www.drs3.ch/www/de/drs3/351198.il-boes-ch-rumantsch.html Emischiun da la radio DRS3 dals 29 lügl 12], visita als 12 avuost 2012.</ref> === Fuormaziun vegetala da la zuondra === Aint illa ''Zuondra da Tamangur'' (o ''Zondra da Tamangur'') da la secziun sura da la val pro'l [[cunfin dals bös-chs]] dominan fuormaziuns cumpactas da [[zundrin|zuonder]] (''Pinus mugo mugo''). Ellas vegnan interruotas da ventagls alluvials, auals e cuogns da bova chi's transmüdan in palüds aint il fuond da la val. == Ütilisaziun == === Economia alpestra === Las alps dal Tamangur vegnan cultivadas daspö blers tschientiners. L'alp ''Praditschöl''<ref>[https://web.archive.org/web/20160103201252/http://www.suedostschweiz.ch/wirtschaft/gute-resultate-der-b%C3%BCndner-alpk%C3%A4se Artikel Käse-Prämiierung in der Südostschweiz], 11 october 2010, visita als 12 avuost 2012.</ref>, l'alp ''Astras''<ref>[http://www.hikr.org/gallery/photo555065.html?post_id=38664#1 Descripziun da tura 26 lügl 2006.], visita als 12 avuost 2012.</ref><ref>Da plü bod ''Alp Astras Dadaint'', cf. carta da Siegfried.</ref> e ''Tamangur Dadaint''<ref>[http://www.hikr.org/gallery/photo321589.html?post_id=25596#1 Descripziun da tura 20 lügl 2010.], visita als 12 avuost 2012.</ref> vegnan cultivadas fin uossa, intant cha ils stabilimaints dals alps ''Tamangur Dadora''<ref>[http://www.hikr.org/gallery/photo321579.html?post_id=25596#1 Descripziun da tura 20 lügl 2010.], visita als 12 avuost 2012.</ref> e ''Alp d'Astra Dadora''<ref>Swisstopo e carta da Siegfried</ref> sun hoz in ruina. === Turissem === Tamangur es üna destinaziun stimada per turas e [[mountain bike|mountain biking]] da gün fin ad october. Il punct da partenza es pel solit [[S-charl]], il punct final es o [[Lü]] (sur ''Pass da Costainas'') o il [[Pass dal Fuorn]] (sur ''Fuorcla Funtana da S-charl''). Las turas düran 4 fin 6 uras, cun ün grà da difficultà da T2 sün la scala dal [[Club Alpin Svizzer]]. La senda chi maina tras il ''God Tamangur'', es sülla costa dretta da la val (a l'ost) intant cha la via charregiabla üsada da l'economia alpestra e dals mountainbikers es sülla costa schnestra (al vest). Cun excepziun da las sendas bain preparadas e da la vendita da baiver e da snacks pro l'''Alp Astra''<ref>[http://www.hikr.org/tour/post25596.html Descripziun da tura 20 lügl 2010.], visita als 12 avuost 2012.</ref> nun esa ingün'infrastructura turistica aint illa val. === Ütilisaziun da laina === Al Fuorn, a [[S-charl]] ed aint illa [[Val Mingèr]] pac dalöntsch dal Tamangur gnittan exploitadas minieras dal [[temp d'immez]] fin il 19avel tschientiner. La preparaziun dal metal crüj dovraiva grondas quantitats da laina e [[charvun|charbun]]. Intant cha'ls gods da las vals principalas da l'En e dal [[Rom]] gnivan explotats cun chüra sco gods tais, gnivan ils gods da las regiuns minieras manzunadas abüsats seguond il punct da vista dad hoz. Las consequenzas da quista explotaziun da rapina d'eiran tant plü greivas cha il god al cunfin superiur da sia existenza biologica douvra bler daplü temp pella regeneraziun co aint in regiuns plü bassas. I para però, cha quist nu d'eira il cas pel ''God Tamangur'': id es fich probabel cha la laina dal ''God Tamangur'' nu gniva exploitada, ne pellas minieras a S-charl, ne pellas [[salina]]s a [[Hall]] (rum. ''Alla'') aint il [[Tirol]], mo la laina gniva explotada fin sü ''Plan d'Immez'' directamaing suot il cunfin odiern dal reservat palüdaint. Amo l'on 1799 examinet üna cumischiun ufficiala l'explotaziun da la laina da Tamangur pellas salinas da Hall, ma ella renunziet a l'idea pervi dals cuosts da [[flottaziun]] enorms. I para però dal sgür, cha las alps ütilisaivan la laina sco laina dad arder da vegl innan.<ref>[https://web.archive.org/web/20160304193327/http://www.gr.ch/DE/institutionen/verwaltung/bvfd/awn/dokumentenliste_afw/3_4_3_3_015_tamangur_beschrieb.pdf Uffizi da god e privels da la natüra, Chantun Grischun (2009) ''Naturwaldreservat God Tamangur''. Cuoira.], visita als 23 avuost 2012.</ref> == Importanza pella cultura e la politica linguistica == === Peider Lansel === [[Peider Lansel]], il poet [[vallader]] e promotur da la [[Rumantsch_dal_Grischun|lingua rumantscha]], paragunet l'on 1923 in ün poem cuntschaint il god muribund da Tamangur cun il rumantsch chi cumanzaiva ad ir a perder fingià dal 19avel tschientiner. El invochet il ''God Tamangur'' sco simbol pella persistenza, pel cumbat per surviver e pella forza. La tschinchavla strofa dal poem: ''Al veider god, chi pac a pac gnit sdrüt''<br /> ''sumeglia zuond eir nos linguach prüvà,''<br /> ''chi dal vast territori d’üna jà''<br /> ''in usché strets cunfins uoss’es ardüt.''<br /> ''Scha’ls Rumanschs nu fan tuots il dovair lur,''<br /> ''jaraj’a man cun el, sco Tamangur.''<ref>[https://web.archive.org/web/20120214083535/http://www.peiderlansel.ch/index.php?page=lirica Original da Peider Lansel], visita als 12 avuost 2012.</ref> === Linard Bardill === Il chantautur rumantsch-tudes-ch [[Linard Bardill]] publichet l'on 1996 ün disc cumpact dubel cul titel ''Tamangur''. Las chanzuns fan adöver da texts da [[Men Rauch]] e da Peider Lansel, scrits in vallader aint illa prüma mità dal 20avel tschientiner, ma eir da texts da [[Madlaina Stuppan]] dals ons 1980. Ils titels sun tanter oter ''Tamangur'', ''Il bös-ch rumantsch'' e ''Bilantsch rumantsch''. Linard Bardill s-chaffa üna relaziun cun campagnas da salvamaint i'l context Tamangur/lingua rumantscha chi d'eiran actualas i'ls ons 1980, ma prenda hoz üna posiziun main militanta, plüchöntsch la posiziun d'ün observader.<ref>[http://www.drs3.ch/www/de/drs3/351198.il-boes-ch-rumantsch.html Emischiun Radio DRS3 dal 29 lügl 12], visita als 12 avuost 2012.</ref> === Transit Tamangur === "Transit Tamangur" es ün proget cultural e linguistic da la [[Lia Rumantscha]]. Seis böt es da metter in acziun valuors tradiziunalas (simbolisadas culla part dal nom ''Tamangur'') cun fuormas modernas (part dal nom ''Transit''). Ils progets lian la lingua rumantscha in quist rom cun temas sco la scoula, il sport, la musica e las medias.<ref>[http://www.liarumantscha.ch/sites/art_e_cultura/transit_tamangur.html Proget "Transit Tamangur"], visita als 13 avuost 2012.</ref> == Trivia == Ils respunsabels dal turissem da l'Engiadina insembel cul ambaschadur dals [[Pajais Bass]] in Svizra battiettan l'on 2004 il piz cull'otezza da 2918 m.s.m. tanter il ''Piz Mezdi'' ed il ''Piz d'Astras'' (ca. 2 km al vest da l'alp ''Praditschöl'') cul nom da ''Piz Amalia'', suainter la princessa neerlandaisa [[Catharina-Amalia der Nederlanden]] chi'd es nada l'on precedaint.<ref>[http://www.gps-tracks.com/TrackToDrucken0.asp?TrackId=B01538 Descripziun da tura], visita als 12 avuost 2012.</ref><ref>[http://www.bergtour.ch/gipfelbuch/detail2/id/12408 Descripziun da tura 01 mai 2007], visita als 12 avuost 2012.</ref> Seguond la cumischiun da nomenclatura dal Chantun Grischun es üna tala denominaziun però scumandada.<ref>[http://www.srf.ch/player/tv/schweiz-aktuell/video/piz-amalia-getauft?id=dc71478f-30c4-4900-b4cc-07f1d41c63d6 Emischiun da la televisiun Svizra als 4 gün 2004], visita als 12 avuost 2012.</ref> == Colliaziuns == * [https://web.archive.org/web/20140727215904/http://www.geotrails.ch/3d.php?trailid=61140 Illustraziun da la tura da S-charl a Lü in 3D.] == Indicaziuns da las funtanas == <references /> [[Category:Engiadina| ]] [[Category:Vals dal chantun Grischun]] [[Categoria:Scuol| ]] [[Category:Artichels in rumantsch vallader]] kgrxjbkeqdf8rrgzeunefdhvijdqkcw 0 10648 172593 160274 2026-05-31T00:33:09Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172593 wikitext text/x-wiki '''Martin Raschèr''' (*1920; burgais da Zuoz, †10-2-2016)<ref>http://www.rtr.ch/novitads/grischun/engiadina/martin-rascher-e-mort</ref> è sta in anteriur magister e scrivent rumantsch. El ha publitgà ses emprim cudesch cun passa 91 onns. == Vita == Sco uffant illegitim è Martin Raschèr creschì si tar ses nons sin in bain puril a [[Zuoz]]. Suenter il seminari scolastic a Cuira ha Raschèr frequentà la scola da sutuffiziers ed ha prestà durant trais onns servetsch militar. A partir dal 1943 ha el instruì a [[Trimmis|Termin]] (Trimmis) e lu a l'internat a Freienstein en il chantun Turitg. Dasper sia lavur da magister ha el fatg il studi da pedagogia curativa. Alura ha el durant 19 onns dà scola ad [[Arosa]]. Sin quai è Raschèr turnà a Freienstein, nua ch'el ha surpiglià la direcziun da l'internat. En quest post è el stà fin tar sia pensiun. Dapi lura viva el a Grub en il chantun Argovia. == Ovra == Curt suenter sia pensiun il 1985 ha Martin Raschèr fatg in curs da scriver ed ha cumenzar a notar reminiscenzas per sia dunna e ses dus uffants; quai per tudestg damai che sia famiglia na sa betg rumantsch. 35 istorgias ha el rimnà en in pitschen carnet cun il titel ''Seifenwasser'' dal qual el ha regalà otg exemplars. In da quels exemplars ha el regalà ad in anteriur scolar che en il fratemp ha emprendì rumantsch e che ha intimà Raschèr da scriver si sias reminiscenzas per rumantsch. Pli tard ha el cumenzà da translatar sias istorgias en puter. «Pli ditg ch'jau ma fatschentava cun la translaziun e pli lev ch'ella gartegiava. Jau n’avev betg emblidà mia lingua materna! Ella era mo cupidada e stuvaiva vegnir svegliada» vegn el cità en ''[[La Quotidiana]]''. Ils 18 da zercladur 2012 è cumparì ses cudesch biling puter-tudestg cun il titel ''Ova da savun/Seifenwasser''. == Publicaziuns == * ''Ova da savun/Seifenwasser.'' Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2012 == Annotaziuns == <references/> == Colliaziuns == * [http://www.chasaeditura.ch/cm/index.php/ro/auturs/143-autursmartinrascher Martin Raschèr] tar la Chasa Editura Rumantscha (rumantsch, era disponibel per tudestg) * ''[https://web.archive.org/web/20121104034231/http://www.engadinerpost.ch/2012/10/istorgias-chi-vaun-cour.html Istorgias chi vaun a cour]'' en ''Engadiner Post/Posta Ladina'' dals 31.10.2012 (consultà ils 09.11.2012) * ''[http://www.rtr.ch/home/novitads/archiv/2012/10/25/Emprim-cudesch-da-Martin-Rasch-r-cun-92-onns.html Emprim cudesch da Martin Raschèr cun 92 onns]'', ils 25.10.2012 tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (consultà ils 26.10.2012) * ''[http://www.chasaeditura.ch/cm/images/stories/pressa/lq_18.06.2012.pdf In cudesch plain plaschair da vita – malgrà tut!]'' en ''La Quotidiana'' dals 18.06.2012 (consultà ils 26.10.2012) * ''[https://web.archive.org/web/20220117225311/https://www.suedostschweiz.ch/zeitung/ein-buch-voller-lebensfreude Ein Buch voller Lebensfreude]'' en ''Bündner Tagblatt'' dals 12.06.2012 (consultà ils 26.10.2012) {{DEFAULTSORT:Rascher, Martin}} [[Categoria:Persunas rumantschas‎]] [[Categoria:Persunas grischunas‎]] [[Categoria:Scripturs puters]] [[Categoria:Scripturs rumantschs dal 21avel tschientaner]] [[Categoria:Umens‎]] bxggl8dn755uqfimvs1j32orsmq8c34 0 13080 172590 160505 2026-05-30T18:24:20Z JackyM59 23577 Photograph updated 172590 wikitext text/x-wiki {{Model:Taxobox |Tip = Animal |Num = Chariels |Maletg = Yellow_mite_(Tydeidae)_Lorryia_formosa_2_edit.jpg |Descripziun = Chariel sut il microscop electronic a palpaziun |Surtschep = Ecdysozoa |Tschep = Arthropoda |Suttschep = Chelicerata |Classa = Arachnida |Sutclassa = Chariels |Binomen = Acari |Autur = Leach |Onn = 1817 }} Ils '''chariels''' (Acari) furman ina sutclassa dals arachnida entaifer il tschep dals [[artropods]] (Arthropoda). Cun radund 50&nbsp;000 spezias enconuschentas en 546 famiglias furman els la pli gronda gruppa entaifer ils arachnida.<ref name="Stahr o.J.">Alexander Stahr: [http://www.ahabc.de/leben/bodentiere-milben/ ''Milben''], sin ahabc.de. ''Das Magazin für Boden und Garten'', consultà ils 15 da settember 2015.</ref> Damai ch’appartegnan als chariels ils artropods ils pli pitschens, pon ins supponer che bleras spezias n’èn anc betg vegnidas scuvertas. == Caracteristicas == Entant ch’ils filiens vivan exclusivamain sco animals da preda ed han tuts pli u main la medema anatomia, sa differenzieschan ils chariels bundant pli ferm tranter pèr. Ils pli pitschens chariels han ina grondezza da 0,1&nbsp;millimeters. Ils pli gronds èn ils [[raischens]] (u zeccas) dals quals las femellas pon vegnir fin 3&nbsp;centimeters grondas cura ch’ellas èn tschitschadas plain sang. Sco ils filiens che fan taila disponan er ils chariels dad otg chommas, cumbain ch’els han en stadi da larva savens be sis chommas. Chariels èn per gronda part animals relativamain plauns; perquai sa laschan els savens transportar d’auters animals – sco per exempel insects – per pudair surmuntar distanzas pli grondas. Durant far quai tschitschan tschertas spezias da chariels liquids dal corp da lur animal ospitant. Bain datti chariels che fan diever da la vesida per far chatscha sin preda viventa; ina gronda part da las spezias èn però tschorvas. Ils egls centrals dals arachnids na cumparan en general betg tar ils chariels, ubain ch’els èn s’unids tar in sulet egl. Tut en tut chattan ins tar chariels in dumber dad egls da nulla enfin tschintg.<ref>Günther Schmidt: ''Giftige und gefährliche Spinnentiere.'' Westarp Wissenschaften, 1993, ISBN 3-89432-405-8, p. 58ss.</ref> == Derasaziun == [[Datoteca:Galles à acariens sur érable sycomore.jpg|miniatura|210x210px|Galas da chariels sin in fegl d’ischi]] Chariels han colonisà ils pli differents spazis da viver. Radund la mesadad da las spezias vivan en la terra; sut cundiziuns optimalas cuntanschan ils chariels ina spessezza da colonisaziun d’intgins tschientmilli exemplars per meter quadrat. I dat però er spazis da viver fitg spezials sco per exempel il lom da schimgias, las foras-nas d’utschels u averturas da tracheas d’insects. Er la gronda part dals umans porta cun sai chariels, per exempel a las ragischs dals chavels. == Nutriment == Sper ils chariels che vivan sco rubadurs datti spezias che sa nutreschan da plantas u bulieus ed autras che vivan da cadavers u da tessids ch’èn pirids. Ultra da quai datti tranter ils chariels blers parasits. == Effects nuschaivels == === Parasits en l’agricultura === Sco gia ditg viva la gronda part da las spezias en la terra, nua ch’ellas contribueschan a moda essenziala a la furmaziun da humus. Tuttina vegnan intginas spezias da chariels consideradas sco insects cun effects nuschaivels sin l’agricultura. Quels pon per exempel cumparair en magazins da granezza u da farina (chariel da farina, ''Acarus siro''). Cun pesticids èsi relativamain grev da cumbatter chariels, damai ch’ils animalets disponan d’ina gronda forza da resistenza. Perquai fa la perscrutaziun pli e pli diever da metodas alternativas. Uschia vegn per exempel empruvà da midar la consistenza da bacterias a l’intern dals chariels per reducir uschia la forza da resistenza da quels.<ref>Agroscope: ''[https://web.archive.org/web/20131103161311/http://www.agroscope.admin.ch/aktuell/00198/00199/04681/index.html?lang=de&msg-id=36969 Die Macht der Untermieter]'', consultà ils 5 da matg 2014.</ref> === Chariels che chaschunan malsognas === [[Datoteca:Varroa_destructor_bee.jpg|thumb|220px|Chariel da varroa sin in avieul]] Malsognas che vegnan chaschunadas da chariels vegnan numnadas acariosas. Las secreziuns dals chariels da pulvra pon chaschunar tar l’uman allergias da pulvra. Na sa laschan tals allergichers betg tractar, sa sviluppa tar ina gronda part dad els suenter in temp asma. Ils chariels da gruscha (''Sarcoptes'') foran chanals en la pel da lur animal ospitant e deponan là lur ovs. Tar ils pertutgads chaschuna quai in ferm murdim. Las larvas che sortan dals ovs mainan tar l’uman u tar animals a la scabia (fam. gruscha u rugna). Chariels da folliculs (gener Demodex) vivan en ils folliculs da mammals. ''Demodex canis'' viva en la pel da blers chauns; tar la tipica malsogna da la pel vegni però be tar chauns ch’han ina flaivlezza dal sistem d’immunitad. ''Demodex folliculorum'' è da chattar tar tut ils umans sco abitant nunprivlus dals folliculs e da la pel, nua ch’el sa nutrescha surtut da grass, ma er da bacterias. Chariels da plimas vivan a moda parasitara en las plimas d’utschels. Tar [[avieuls]] da mel pon intgins chariels sco p.ex. il chariel da varroa (er numnà chariel d’avieuls) chaschunar epidemias d’animals (t.a. varroosa). === Chariels che transmettan malsognas === Intginas spezias da chariels pon transmetter tras lur morsa tifus, tschertas sorts da la virola u autras malsognas. Ils represchentants dal suturden dals raischens pon transmetter cun tschitschar sang malsognas privlusas sco [[borreliosa]] u [[encefalitis]] (inflammaziun da las paletschas dal tscharvè). == Chariels sco animals utils == Blers chariels da preda vegnan resguardads sco animals utils, damai ch’els cumbattan en l’agricultura, la viticultura e l’orticultura insects nuschaivels. Per quest intent vegnan els cultivads en serras sut cundiziuns controllads. In’utilisaziun da chariels sco animals da niz ha lieu tar la producziun dal ‹chaschiel da chariels› (''Milbenkäse''), ina spezialitad dal stadi federativ tudestg [[Saxonia-Anhalt]]. == Sistematica == [[Datoteca:Ixodus_ricinus_5x.jpg|thumb|200px|Er ils raischens appartegnan als chariels]] Ils sis urdens dals chariels vegnan subsummads en dus sururdens: * Sururden Acariformes ** Sarcoptiformes ** Trombidiforme * Sururden Parasitiformes ** Mesostigmata ** Holothyrida ** [[Raischens]] (Ixodida) ** Opilioacarida == Cumprovas fossilas == En l’ambra terziara (t.a. da derivanza batica e dominicana) cumparan chariels vaira savens. Cumprovas pli veglias èn percunter extremamain raras e per il mesozoicum mancavan ellas fin avant curt dal tuttafatg. Il chariel ''Protacarus crani'' or dal devon scot vala sco pli vegl fossil da quest taxon ed a medem temp sco suletta cumprova d’in chariel or dal paleozoicum. L’onn 2012 han ins chattà en ambra dal trias che deriva da las [[Dolomitas]] dus exemplars d’ina vegliadetgna da 230 milliuns onns. I sa tracta da represchentants da duas differentas spezias entaifer ils chariels da gala (Eriophyidae). Las furmas fossilas sa distinguan per ordinari be pauc da lur parents recents; perquai supponan ils palezoologs che l’evoluziun saja stagnada relativamain baud tar ils chariels.<ref>Arno Hermann Müller: ''Lehrbuch der Paläozoologie.'' Tom II: ''Invertebraten.'', part 2: ''Arthropoda 1 – Mollusca 2.'' Fischer, Jena 1981, ISBN 978-3-334-60458-8.</ref> == Per approfundar: Ils chariels da pulvra == Ils chariels da pulvra (''Dermatophagoides'') furman in gener entaifer la famiglia Pyroglyphidae ch’appartegna a l’urden dals Sarcoptiformes. En tut il mund han fin uss pudì vegnir cumprovadas radund 50 spezias da la famiglia Pyroglyphidae, da las qualas 13 vivan en la pulvra (ma be sis u set a moda fitg frequenta). I dat però numerusas autras spezias da chariels che pon viver en chasa, spezialmain bleras en las tropas. Il spazi da viver oriund dals chariels da pulvra furmavan gnieus d’utschels. Da là èn els arrivads en ils abitadis dals umans e sa derasads en tut il mund. [[Datoteca:House_dust_mites_(5247996458).jpg|thumb|220px|Chariels da pulvra (''Dermatophagoides pteronyssinus'')]] Las spezias las pli frequentas en l’Europa èn ''Dermatophagoides pteronyssinus'' e ''Dermatophagoides farinae''. In’ulteriura spezia ch’è fin uss savens vegnida scumbigliada cun ''farinae'' è ''Dermatophagoides microceras''.<ref name="Colloff">M.J. Colloff: ''Taxonomy and identification of dust mites.'' En: ''Allergy'', tom 53, suppl. s48, 1998, p. 7–12.</ref> === Caracteristicas === Chariels da pulvra han ina grondezza da 0,1 fin 0,5&nbsp;mm ed èn da colur alva. Lur corp è surtratg cun zaidlas. D’autras spezias da chariels da l’Europa Centrala e dal Nord che vivan en chasas sa differenzieschan els tras lur mantè (Cuticula) cun finas sdrimas (tar las spezias da la famiglia Glycyphagidae è quel glisch u munì cun papillas, ils Tarsonemidae portan plattas che sa cuvran). Dal gener Euroglyphus (cun la spezia ''Euroglyphus maynei'') che viva medemamain en chasas sa differenzieschan els tras la lunghezza da duas zaidlas vi dal corp e la mancanza d’ina platta sclerotisada sisum quel. === Survista === Il num scientific Dermatophagoides signifitga ‹magliapel›. Chariels da pulvra sa nutreschan da stgaglias da la pel, da las qualas l’uman perda mintga di tranter 0,5 ed 1&nbsp;gram.<ref>A.M. Kligman: ''The epidermis.'' Academic Press, New York 1964, cità tenor J. Korsgaard: ''Epidemiology of house-dust mites Allergy'', tom 53, suppl. s48, 1998, p. 36–40.</ref> A stgaglias pli veglias, vegnidas in pau bletschas, vegn dà la preferientscha envers stgaglias frestgas. Areguard la dumonda, schebain stgaglias infestadas cun bulieus da miffa dal gener ''Aspergillus'' vegnian preferidas datti indicaziuns cuntradictoricas. Tenor in studi reducescha il bulieu la durada da vita e la rata da multiplicaziun dals chariels. Quest effect sa volva però a lunga vista: populaziuns da chariels senza contact cun il bulieu na pon betg surviver sur in pli lung temp. Probablamain retiran ils chariels dal bulieu substanzas nutritivas essenzialas. === Ciclus da vita e multiplicaziun === Chariels da pulvra èn da schlattaina separada; ils mastgels èn cleramain pli pitschens che las femellas (las femellas cuntanschan in pais da 5,8&nbsp;micrograms, ils mastgels da 3,5&nbsp;micrograms). Suenter la copulaziun deponan las femellas ils ovs, però betg sco cuada, mabain cun deponer sur in pli lung temp singuls ovs. La durada da vita da las femellas dependa fermamain da la temperatura e da l’umiditad da l’aria, en pli sa differenziescha quella da spezia tar spezia e tanscha da 30 fin 100 dis. Durant quest temp deponan ellas tranter 40 ed 80 ovs. Dals ovs sorta in’uschenumnada deutonimfa (er numnada larva); quella sa transfurma en ina tritonimfa, da la quala sa sviluppa l’animal creschì. Ils chariels percurran pia dus stadis da larva. Mintga transfurmaziun è colliada cun ina perioda da ruaus da differenta lunghezza, durant la quala l’animal è bundant pli resistent cunter influenzas da l’ambient. La durada da l’entira perioda da vita da l’ov fin a l’animal ch’è sexualmain madir po variar fitg ferm; sut bunas cundiziuns dura quest svilup 30 fin 50 dis, tar temperaturas pli bassas po el però er s’extender sur var 120 dis.<ref>L.G. Arlian, C.M. Rapp, S.G. Ahmed: ''Development of Dermatophagoides pteronyssinus (Acari: Pyroglyphidae).'' En: ''Journal of Medical Entomology'', tom 27, nr. 6, 1990, p. 1035–1040.</ref><ref>B.J. Hart: ''Life cycle and reproduction of house-dust mites: environmental factors influencing mite populations.'' En: ''Allergy'', tom 53 (suppl. 48), 1998, p. 13–17.</ref> Animals ch’èn pronts da sa paregliar chattan in l’auter cun agid da feromons. === Moda da viver e spazi da viver === [[Datoteca:House_Dust_Mite.jpg|thumb|200px|‹Chariel da pulvra american›]] Chariels da pulvra cumparan praticamain be en abitaziuns d’umans; or en il liber na pon els per ordinari betg surviver. Per la vita al liber datti be paucas indicaziuns e cumprovas, p.ex. la derasaziun en gnieus d’utschels. Abitaziuns vegnan recolonisadas tras chariels che sa chattan en la vestgadira. La pli gronda cumpart da chariels da pulvra sa chatta en ils letgs, e quai tant en la matratscha sco er en il tarpet e plimatsch. In ulteriur lieu cun in’auta spessezza da chariels furman mobiglias pulstradas. En tarpuns sa chattan percunter normalmain be paucs chariels. Er en auters substrats sco per exempel en vegls cudeschs poi dar autas spessezzas da la populaziun. La pli auta concentraziun insumma è da chattar en matratschas e plimatschs, perquai ch’igl ha là bleras stgaglias da la pel sco nutriment ed avunda umiditad: In uman che dorma evapurescha per ura radund 40&nbsp;g aua en furma da flad e da suaditsch; da la pel sin la matratscha arrivan mintga notg 180–220&nbsp;g, sin il plimatsch 15–20&nbsp;g.<ref>E. Hasselaar, J.T. van Ginkel: ''The healthy bedroom.'' (''Conference paper, WHO, European Centre for Environment and Health''), Bonn Office 2004.</ref> Facturs essenzials per la spessezza da chariels en chasas furman l’umiditad e la temperatura. Mancanza da nutriment da datti percunter strusch, damai ch’il consum è extrem bass; da l’autra vart na cumparan er betg dapli chariels tar umans cun gruscha. Er il basegn da plaz dals animalets è minimal: Ina giada che stgaglias da pel èn penetradas a l’intern da matratschas da gumma-stgima pon els senz’auter viver là. Facturs che reduceschan la populaziun pon esser auters animalets sco il chariel ''Cheyletus'', che mangia chariels da pulvra, [[lantschetta|lantschettas]] u il pseudoscorpiun ''Chelifer cancroides''. En il spazi da viver ordinari dals chariels na giogan tut questas spezias però strusch ina rolla, damai ch’els cumparan en in dumber bler memia pitschen per pudair effectuar ina controlla da la populaziun === Effect da l’umiditad da l’aria sin la survivenza === Las cundiziuns optimalas da las duas spezias las pli frequentas ''Dermatophagoides pteronyssinus'' e ''Dermatophagoides farinae'' èn in pau differentas. ''D. farinae'' preferescha lieus in pau pli chauds e supporta pli gronda sitgira (l’optimum giascha tar 25–30&nbsp;°C e 70–75&nbsp;% umiditad relativa, envers 15–20&nbsp;°C e 75–80&nbsp;% umiditad relativa tar ''D. pteronyssinus''). Questa spezia è perquai pli frequenta en blers lieus dals [[Stadis Unids]] – e porta uschia magari il num ‹chariel da pulvra american› – entant che la spezia-sora dominescha per exempel en l’[[Engalterra]] pli frestga ed umida. Dentant cumparan savens tuttas duas spezias e tut tenor il spazi da viver po dominar quasi dapertut tant l’ina sco er l’autra spezia.<ref>Krzysztof Solarz: ''Temporal changes in the composition of house-dust-mite fauna in Poland.'' En: ''Acta zoologica cracoviensia.'' 53B(1–2), 2010, p. 39–64.</ref> Omaduas spezias basegnan per viver in’umiditad da l’aria relativa da 73&nbsp;% u dapli. Alura pon ellas numnadamain prender si or da l’ambient aua da contact u vapur d’aua. Pervi da la gronda surfatscha perdan ellas però er bler aua. Sut 50&nbsp;% umiditad da l’aria relativa na pon ellas betg surviver ditg ed er valurs levamain pli autas reduceschan marcantamain tant la reproducziun sco er la vitalitad. Dapi daditg parevi perquai plausibel da reducir la spessezza da chariels cun sbassar l’umiditad da l’aria. Da l’autra vart èn avant maun numerusas cumprovas ch’i basta als animalets gia d’avair ina perioda relativamain curta da trais uras a di cun in’umiditad da l’aria pli auta.<ref>P.ex. Yuichiro Oribe, Yoshiifumi Miyazaki: ''Effects of relative humidity on the population growth of house-dust mites.'' En: ''Journal of Physiological Anthropology.'' 19(4), 2000, p. 201–203.</ref> Applitgond criteris scientifics fitg severs, na mussa nagina metoda dal cumbat direct cunter chariels (sientar, matratschas ch’èn apparentamain segiras cunter chariels e.a.) in effect positiv sin il sa sentir d’asmatichers.<ref>P.C. Gøtzsche, H.K. Johansen: ''House dust mite control measures for asthma (Review).'' En: ''The Cochrane Library'', tom 2, JohnWiley & Sons, 2008.</ref> Indiscutabel èsi percunter che la spessezza dals chariels correlescha cun l’umiditad da l’aria relativa. Pervi da l’aria pli sitga è la spessezza da chariels perquai en general pli bassa l’enviern che la stad; ed er autezzas a partir da 1200 m (tenor auters studis da 1700 m) pon purtar levgiament ad asmatichers – quai vala però en general per tuttas sorts das asma. === Effect allergen === Substanzas che pon manar ad allergias èn cuntegnidas en ils excrements, ils ovs e las restanzas da chariels.<ref name="DOI10.1186/1756-3305-7-411">Yubao Cui: ''When mites attack: domestic mites are not just allergens.'' En: ''Parasites & Vectors'', nr. 7, 2014, p.&nbsp;411.</ref> Quellas sa repartan sco pulvra fitg fina (grondezza da las particlas ca. 35&nbsp;µm), vegnan respiradas e pon manar ad allergias. Sco chariels che pon chaschunar allergias èn enconuschentas quatter spezias, surtut ''D. pteronyssinus'', ma er ''D. farinae'', ''D. microceras'' e ''D. siboney''. Radund 10&nbsp;% da la populaziun e 90&nbsp;% dals asmatichers èn allergics sin chariels da pulvra u sin autras spezias da chariels che vivan en chasa. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Peter Brookesmith: ''Kleine Ungeheuer: die geheime Welt der winzigen Lebewesen''. Gondrom Verlag, 1999, ISBN 3-8112-1735-6, p. 122–128. * P.C. Gøtzsche, C. Hammarquist, M. Burr: ''House dust mite control measures in the management of asthma: meta-analysis.'' En: ''Br Med J.'' 317, 1998, p. 1105–1115. * David Crowther, Jane Horwood, Nick Baker e.a.: ''House Dust Mites and the Built Environment: A Literature Review. EPSRC project ‹A Hygrothermal Model for Predicting House-Dust Mite Response to Environmental Conditions in Dwellings›. First interim report.'' 2000. == Colliaziuns == {{Commonscat|Acari|Chariels}} * [http://www.nlm.nih.gov/cgi/mesh/2009/MB_cgi?mode=&term=Pyroglyphidae ''Pyroglyphidae''] en: ''National Library of Medicine, Medical Subject Headings'' (consultà ils 31 d’avust 2010) [[Categoria:Animals]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Animals)]] 1qmvc4lf7x4jjenkrt6krx9x599l8f9 0 13269 172600 172316 2026-05-31T01:51:12Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172600 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Vladimir Lenin in July 1920 by Pavel Zhukov.jpg|thumb|220px|Vladimir Iljitsch Lenin il 1920]] [[Datoteca:Unterschrift_Lenins.svg|frameless|right|Signatura da Lenin]] '''Lenin''' ([[lingua russa|russ]]: ''Ленин'', atgnamain '''Vladimir Iljitsch Uljanov''', russ: ''Владимир Ильич Ульянов''; naschì ils 10. [giul.]/ 22. [greg.] d’avrigl 1870 a Simbirsk; mort ils 21 da schaner 1924 a Gorki sper Moscau), è stà in politicher e revoluziunar russ communistic sco er teoreticher marxistic, parsura da la partida bolschevica e la partida communistica da la [[Russia]] ch’è resortida da quella (1912–1924), schef da regenza da la SFSR russa (1917–1924) e da l’[[Uniun sovietica]] (1922–1924), da la quala el vala sco fundatur. Suenter ch’il frar da Lenin Alexander Uljanov era vegnì executà pervi d’in attentat planisà cunter il zar, è il giuven um s’associà als socialdemocrats marxistics ed è sa deditgà a la lavur en clandestinitad che serviva a preparar ina revoluziun communistica en Russia. Pliras giadas ha el stuì emigrar en l’exil, dal qual el ha passentà la gronda part en [[Svizra]]. Il 1903 ha el fundà in’atgna fracziun entaifer la partida da lavurants socialdemocratica da la Russia, ils bolschevics, la partida communistica russa da pli tard. L’entschatta da l’onn 1917 è la monarchia en Russia bain vegnida cupitgada tras ina revoluziun burgaisa; la nova regenza vuleva però che l’engaschament da la Russia en l’[[Emprima Guerra mundiala]] cuntinuescha. Sinaquai han ils bolschevics sut Lenin conquistà en rom da la [[Revoluziun d'october]] la pussanza. Els han schlià cun la forza l’assamblea constitutiva ed han restrenschì la libertad d’opiniun. En la guerra civila ch’è suandada èsi reussì als bolschevics da dumagnar la gronda part dal territori da l’anteriur Imperi russ sut lur controlla e da rumper la resistenza da l’armada alva e d’autras partidas burgaisas adversarias. Questa finamira han ils bolschevics cuntanschì cun meds militars e faschond diever dal terrur cotschen, e quai malgrà che diversas pussanzas da l’exteriur han sustegnì materialmain l’armada alva e che divers stadis han occupà per in tschert temp territoris russ. Vers la fin da la guerra civila, il 1922, han ils bolschevics fundà l’uniun da las republicas socialisticas sovieticas. Da quel temp era Lenin gia grev malsaun. Suenter sia mort l’onn 1924 han ins embalsamà ed exponì sia bara en in mausoleum al Mir dal Kreml. Ils stalinists han sinaquai accentuà adina dapli la muntada da Lenin per l’Uniun sovietica e per il communissem tenor il model da Moscau. Entaifer la sanestra politica vegn la rolla da Lenin giuditgada fin oz a moda cuntraversa. Surtut tgi che resguarda las scrittiras da [[Karl Marx]] sco in sistem ideologic serrà, considerescha Lenin sco impurtant teoreticher ch’haja sviluppà vinavant a moda decisiva il marxissem cun il leninissem. Suenter la mort da Lenin, dapi il temp dal stalinissem, han ins construì londeror l’ideologia dal marxissem-stalinissem. Da l’autra vart vegn rendì attent a las violaziuns dals dretgs umans, al dogmatissem ed a las tendenzas antidemocraticas che na sajan betg cumpatiblas cun concepts dal socialissem moderns. In’impurtanta rolla en la valitaziun da la teoria da Lenin gioga la dumonda, schebain il communissem possia er sa sviluppar en in pajais ch’era industrialmain retardà e tge rolla che cumpetia en quest connex ad ina partida dal nov tip. == Vita == === Famiglia === Lenin derivava d’ina famiglia da tenuta liberala, engaschada tant sin il champ social sco er cultural, la quala aveva davos sai in’istorgia d’avanzament social. Il tat da Lenin da vart dal bab era in pur liberà da la sclavitid, il qual era sa stabilì sco cusunz. Il bab da Lenin Ilja Nikolajevitsch Uljanov (1831–1886) aveva absolvì il 1854 l’universitad da [[Kasan]]. Il 1869 ha el terminà si’activitad sco magister da matematica e da fisica a scolas superiuras a [[Pensa]] e [[Nischni Novgorod]] ed è daventà inspectur e pli tard directur da las instituziuns da la scola populara a [[Simbirsk]]. Il zar al ha auzà il 1882 en la noblezza ereditara. Durant ils bunamain 20 onns da si’activitad è il dumber da las scolas en il guvernament Simbirsk creschì considerablamain. Ultra da quai ha el furmà blers magisters da tenuta progressiva che vegnivan numnads ‹Uljanovs›.<ref name="kollektiv">Kollektiv: ''W.I. Lenin – Biographie.'' Dietz Verlag, Berlin 1964.</ref> La mamma da Lenin, Maria Alexandrovna Blank (1835–1916), aveva ragischs tudestgas, era creschida si en in vitg ed aveva giudì ina furmaziun chasana. Sco autodidacta ha ella emprendì las linguas estras tudestg, englais e franzos. Ella ha maridà il 1863 Ilja Uljanov. Cumbain ch’ella ha fatg il medem onn sco externa l’examen da magistra, sin il qual ella era sa preparada persula, è ella silsuenter sa deditgada a la famiglia e n’ha betg lavurà sco magistra.<ref name="kollektiv">Kollektiv: ''W.I. Lenin – Biographie.'' Dietz Verlag, Berlin 1964.</ref> === Giuventetgna === [[Datoteca:Lenin-circa-1887.jpg|thumb|160px|Lenin sco giuvenil (ca. 1887)]] Tenor l’urden ierarchic zarisitc era Lenin in dvorjanin, in nobel, er sche pir ses bab era vegnì auzà en la noblezza e cumbain che la famiglia n’ha betg propi chattà l’access a l’auta societad. Ses bab è mort nunspetgadamain il schaner 1886 d’ina hemorragia dal tscharvè.<ref name="cr16">Christopher Read: ''Lenin.'' Abingdon 2005, p. 16.</ref> Il frar vegl da Lenin, Alexander, era student a la facultad da matematica e fisica a l’universitad da [[Son Petersburg]]; el era s’associà ad ina gruppa revoluziunara che vuleva assassinar zar Alexander III.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;88–89.</ref> Il frar da Lenin è vegnì executà ils 20 da matg 1887. Sinaquai è la societad quasi ida dal tuttafatg ord via a la famiglia; ma malgrà la mort dal bab ed il stigma da l’execuziun ha quella pudì viver vinavant en bainstanza materiala. Sper ina renta respectabla retirava la famiglia entradas or dal possess d’in bain rural, il qual els avevan acquistà anc dal temp da vita dal bab or da la dota da la mamma.<ref>Dimitri Wolkogonow: ''Lenin – Utopie und Terror.'' Düsseldorf 1994, p.&nbsp;30–33, p.&nbsp;54s.</ref> Sper la mort tempriva dal bab ha l’execuziun da ses frar marcà decididamain il giuven Lenin. Ses frar è vegnì pendì trais dis suenter il cumenzament dals examens finals da Lenin; tuttina ha lez dumagnà quels cun distincziun.<ref name="cr16">Christopher Read: ''Lenin.'' Abingdon 2005, p. 16.</ref> El ha studegià ils cudeschs che Alexander aveva laschà enavos, surtut quels dal revoluziunar exilià [[Nikolai Gavrilovitsch Tschernyschevski]], il qual è s’engaschà per ina societad senza classas.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;97–98.</ref> Lenin aveva blers interess intellectuals sco litteratura e filologia classica ed è er daventà in bun giugader da schah.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;96, 107.</ref> Lenin n’ha betg pudì studegiar a Son Petersburg ed è perquai sa rendì per il studi da giurisdicziun a l’universitad da Kasan. Gia durant ses emprim onn da studi è el sa participà ad in protest da students ed è vegnì bandischà ils 6 da december 1887 ensemen cun 38 auters students da l’universitad.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;102/103, 105.</ref> Lenin n’era betg stà a la testa da la protesta; il fatg che las autoritads al han condemnà è plitost d’attribuir al passà da ses frar. Fjodor Kerenski, il bab dal primminister da la regenza provisorica da pli tard [[Alexander Kerenski]], aveva instruì Lenin al gimnasi ed al descriva sco scolar exemplaric; ma el è sa stentà adumbatten da cassar la paina.<ref>Dimitri Wolkogonow: ''Lenin – Utopie und Terror.'' Düsseldorf 1994, p.&nbsp;33, 38s.</ref> Sper [[Samara]] ha la famiglia retratg il matg 1889 in bain ch’els avevan acquistà cun lur agen chapital; curt suenter han els però dà quel a fittanza. Lenin era sa mussà sco betg adattà per administrar il bain, ma n’era er betg sa dà fadia da far quai.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;110–112.</ref> Cuntrari a l’opiniun ch’è sa derasada pli tard n’ha Lenin betg gì da quel temp contact cun famiglias da purs; sia savida davart il stan dals purs derivava anzi or da cudeschs sco quel da [[Gleb Uspenski]]. Quel è s’exprimì a moda negativa davart ils purs russ, als stigmatisond sco bavaders segnads da violenza e xenofobia. Lenin ha vivì da la facultad da la famiglia, ha fatg lungas spassegiadas, ha sustegnì ils fragliuns giuvens cun far las lezias, ha legì litteratura politica ed ha cuntinuà ses studi da dretg a moda autodidactica.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;113/114.</ref> El ha dastgà far il 1891 ils examens sco extern, quai ch’al è er reussì en tut ils roms sco meglier da tuts. La propaganda da pli tard ha taschentà ch’er il dretg da baselgia e da polizia avevan tutgà tar ses roms da studi. Ils 30 da schaner 1892 ha Lenin cumenzà a lavurar sco gidanter d’advocat.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;121, 123/124.</ref> En intgins cas è el stà engaschà sco defensur ed en pli è el s’occupà da dus cas persunals: Per l’ina cunter purs ch’avevan laschà pascular lur muvel senza lubientscha sin il bain da sia famiglia; per l’autra cunter in anteriur aristocrat franzos ch’al aveva blessà cun ses auto a chaschun d’ina visita a Paris.<ref>Dimitri Wolkogonow: ''Lenin – Utopie und Terror''. Düsseldorf 1994, p.&nbsp;40.</ref> === Cumenzament da l’activitad politica === Gia en ses giuvens onns è Lenin s’occupà cun differentas teorias politicas. Per l’ina è el sa confruntà a moda critica cun ils «socialists da purs» u «populists» (ils narodniki), ils quals propagavan in’atgna varianta dal socialissem, per l’autra ha el cumenzà ad interpretar a moda teoretica las tesas da [[Karl Marx]]. Lenin considerava la Russia en dumondas economicas e socialas sco pli avanzada che quai ch’ella era per propi, uschia ch’el era da l’avis ch’i vegnia bainbaud a dar ina revoluziun proletaria. Auters revoluziunars percunter eran da l’avis ch’il marxissem tenor l’interpretaziun da Lenin sa fundeschia anc memia fitg sin ils aspects terroristics dals narodniki; uschia ha Lenin per exempel repetì la pretensiun da [[Sergej Netschajev]] che «l’entira chasa Romanov» stoppia vegnir mazzada.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;137–139.</ref> Il 1891 ha Lenin condemnà las acziuns d’agid da las classas furmadas a chaschun da la fomina en la provinza Samara, nua ch’el lavurava sco advocat. Per el furmava la fomina in pass en direcziun dal socialissem, damai che quella destrueschia la cretta en Dieu ed en il zar.<ref>Nicolas Werth: ''Ein Staat gegen sein Volk.'' En: Stépahne Courtois e.a.: ''Das Schwarzbuch des Kommunismus.'' 4. ed., Minca 1998, p.&nbsp;140, 141.</ref> Dal fittadin da ses bain rural ha el pretendì l’entira summa fixada, e quel ha da sia vart, malgrà la fomina, fatg pajar ils purs la summa cumplaina.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;126.</ref> L’onn 1893 è Lenin ì a star a [[Son Petersburg]]. Là ha el studegià las teorias da [[Georgi Plechanov]], il qual el dueva pli tard inscuntrar persunalmain en Svizra. Suenter in viadi da plirs mais tras la [[Germania]], la [[Frantscha]] e la [[Svizra]] ha el fundà la Lia per la liberaziun da la classa da lavurants (Союз борьбы за освобождение рабочего класса). En Germania è Lenin sa trategnì sur pli lung temp a [[Berlin]], nua ch’el è sa deditgà en la biblioteca roiala al studi da la litteratura. Apaina returnà l’atun 1895 en Russia, ha el puspè reprendì si’activitad agitatorica. [[Datoteca:18951200-lenin-karteikarte-ochrana.jpg|thumb|210px|Fischa da la polizia secreta Ochrana davart Lenin (december 1895)]] Durant las lavurs preparatoricas d’edir la gasetta illegala ‹La chaussa dals lavurants› è Lenin vegnì arrestà il december 1895 pervi d’activitad agitatorica.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;151.</ref> En la praschun d’inquisiziun, nua ch’el ha passentà 14 mais, aveva el endrizzà ina biblioteca en sia «stanza da studi». Il 1897 è el vegnì bandischà per trais onns a [[Schuschenskoje]] en la Sibiria dal Sid, nua ch’el ha stuì viver sut surveglianza da la polizia. Ad [[Ufa]] ha el er puspè inscuntrà Nadeschda Krupskaja, la quala el ha maridà il 1898 en l’exil. Immediat suenter ses return il favrer 1900 ha Lenin tschertgà ina pussaivladad da pudair edir ina gasetta che n’era betg suttamessa a la censura statala. En Russia n’era quai betg pussaivel ed uschia è el sa rendì ils 29 da fanadur 1900 per dapli che tschintg onns en l’exteriur. Suenter ina curta fermada a [[Genevra]], nua ch’el è sa cunvegnì cun [[Plechanov]] davart l’ediziun da la gasetta Iskra (‹La sbrinzla›), è Lenin sa domicilià illegalmain a [[Minca]] tar il socialdemocrat [[Rittmeyer]] ch’al ha dà suttetg. Lenin n’è betg s’annunzià uffizialmain e sa numnava ‹Mayer›. Il 1901 ha el midà entaifer il quartier Schwabing da la Kaiserstrasse en la Siegfriedstrasse vischina. Il medem onn è cumparida la gasetta ‹Sarja› (‹Aurora›) edida dad el sez. === Concepziun d’ina partida da cader === Il 1902 ha Lenin publitgà a Minca sut il pseudonim ‹N. Lenin› la scrittira programmatica ‹Tge far?›. Quella al ha fatg enconuschent tranter ils revoluziunars, ha però er polarisà fitg. Pertge ch’en quella ha el sviluppà il concept d’ina partida da lavurants secreta, agitatorica, disciplinada e centralistica che dueva consister da revoluziunars da professiun. La partida dueva sa preschentar a moda unida en dumondas ideologicas e strategicas e manar la massa da la populaziun sin la via vers la revoluziun.<ref name="rs190192">Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p. 190–192.</ref> La necessitad d’installar ina tala organisaziun conspirativa ha Lenin argumentà cun il fatg che nagin’autra partida vegnia uschiglio da metter ad ir en l’imperi zaristic autocratic cun success ina revoluziun. El è s’orientà a l’exempel dals narodniki ch’avevan applitgà pli baud las medemas metodas en la lavur politica. Lenin è sa drizzà en sia scrittira explicitamain cunter la sanestra liberala che vuleva manar natiers midadas a basa da structuras directdemocraticas e dals sindicats.<ref>Christopher Read: ''Lenin.'' Abingdon 2005, p.&nbsp;52–59.</ref> L’idea d’ina partida che dueva vegnir manada sco organisaziun secreta e cun maun ferm ha la sanestra en Russia ch’era londervi da s’organisar discutà a moda cuntraversa. Lenin è sa stentà cun citads da Marx e d’auters teoretichers d’argumentar sia pretensiun a moda marxistica. Baininqual marxist russ è stà indignà che Lenin ludava manaders da purs terroristics ed il ‹terrur en massa› da [[Pjotr Tkatschov]]. Las pretensiuns da Lenin sa laschavan tuttavia er interpretar sco appel a la conspiraziun.<ref name="rs190192">Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p. 190–192.</ref> Pli tard è il model d’organisaziun da Lenin vegnì enconuschent sco ‹centralissem democratic›. === Pseudonim === A partir dal december 1900 ha el duvrà il num da cumbat resp. pseudonim ‹Lenin›. Uschia è gia la scrittira ‹Tge far?› cumparida sut il pseudonim N. Lenin (cf. survart). Davart l’origin da quest num na datti nagins fatgs cumprovads, ma duas explicaziuns pussaivlas. L’ina di che quel sa refereschia al flum sibiric Lena (Lenin vul dir en russ: ‹Quel che deriva dal flum Lena›) – d’esser vegnì bandischà en Sibiria muntava da quel temp facticamain ch’ins valeva en l’imperi russ sco cumbattant da l’opposiziun renconuschì. Tenor in’autra explicaziun duai Lenin avair pensà a Lena, la mattatscha ch’al aveva tgirà d’uffant, ed al fatg ch’el duai avair respundì sco giuven mattatsch sin la dumonda «[l’uffant] da tgi es ti?» cun «Lenin!» («[l’uffant] da Lena!»). Lenin è però sa servì da plirs pseudonims, uschia ha el vivì a Minca baud sco Iordan K. Iordanov e baud sut il num Mayer.<ref>[https://web.archive.org/web/20181213124045/http://www.koinae.de/Lenin.htm ''Lenin in Schwabing.'']</ref> Da quest puntg da vista para la tscherna dal pseudonim plitost d’esser stada casuala.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie''. Beck, Minca 2000, p.&nbsp;189.</ref> === Spartiziun da la partida e furmaziun da la nova partida da cader === Lenin ha mess ad ir ina partida da cader da «revoluziunars da professiun» organisada a moda rigida. Pervi da sia rigurusadad – la quala è vegnida dictada da l’illegalitad, ma è tuttavia er stada inspirada dal terrorissem revoluziunar russ – e pervi da sias posiziuns teoretica radicalas è Lenin avanzà al socialdemocrat sanester ch’ha attratg la pli grond’attenziun. Las ideas e finamiras da Lenin han facticamain manà il 1903 en rom dal segund di da partida a Londra a la spartiziun da la partida da lavurants socialdemocratica da la Russia. Lenin aveva plazzà cun success ses aderents en il comité d’organisaziun.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;205/206.</ref> Sustegnì da [[Plechanov]] e perquai ch’ils ‹economists› orientads a refurmas e la delegaziun gidieua èn sa retratgs da la ‹lia›, èsi reussì a Lenin d’integrar en il program da partida ed en ils statuts sias pretensiuns principalas, tranter auter da metter l’accent principal sin la «dictatura dal proletariat».<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;208/209.</ref> Sia pretensiun d’obligar ils commembers da partida betg be a sustegn material, mabain er a collavuraziun persunala, è però vegnì refusà da la gruppa enturn [[Julius Martov]]. Pervi dal resultat da la votaziun ha Lenin numnà sia gruppa bolschevics (''bolscheviki'' = maioritad) ed ils moderads menschevics (''menscheviki'' = minoritad). Il 1905 è prorutta ina revoluziun russa durant ch’il pajais sa chattava en guerra cunter il [[Giapun]]. Per Lenin na steva betg il cumbat a l’intern cunter la regenza en il center, mabain il cumbat cunter ils menschevics; areguard la politica exteriura ha el prendì partida per il Giapun. En medema moda dueva el er prender pli tard durant l’[[Emprima Guerra mundiala]] posiziun per ils inimis da la Russia zaristica. Questas tenutas da Lenin n’èn betg fruntadas sin chapientscha tar tut ils commembers da partida; intgins dals collavuraturs ils pli stretgs da Lenin vulevan convocar in terz di da partida per cuntanscher la reconciliaziun dals dus champs. Ina nauscha brev als bolschevics, la quala al avess isolà dal tuttafatg, ha Lenin mitigià en in proxim sboz. Tuttina vegnan els ad esser stads surstads, quant nunrealisticas che las ideas da Lenin eran per part, constatescha l’istoriograf Robert Service.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;228/229.</ref> Da quest temp ha Lenin er recepì l’idea dals cussegls, entant che blers bolschevics devan anc la preferenza ad ina conspiraziun clandestina.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;238.</ref> Suenter ch’ils bolschevics avevan empruvà il december 1905 da metter ad ir a Moscau ina sullevaziun, ha Lenin gì ina tenuta sceptica en la dumonda da las sullevaziuns. La partida duaja il cuntrari sa laschar eleger en la Duma, la nova represchentanza dal pievel. Da quel temp proponiva el anc da collavurar cun ils menschevics che duevan furmar in cuntrapais als malpazients entaifer ils bolschevics.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;240/241.</ref> Il schaner 1907 è Lenin fugì da la polizia secreta russa en [[Finlanda]], il november a [[Helsinki]],<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;248.</ref> ed in onn pli tard è el ì a star a [[Genevra]]. [[Datoteca:Lenin_Zuerich_01.jpg|thumb|160px|Spiegelgasse 14 nua che Lenin ha abità durant ses exil a Turitg]] Fin il 1912 èn las differenzas entaifer ils dus champs daventads adina pli gronds. A chaschun da la sisavla conferenza da partida a [[Prag]] han ins perquai exclus ils menschevics da la partida. Quels han sinaquai furmà in’atgna partida, entant ch’il num da partida d’enfin qua ha survegnì l’agiunta ‹bolschevics›. Pir il 1918 han ils bolschevics renumnà lur partida en Partida communistica da la Russia. La spartiziun da la partida era vegnida promovida da vart da la polizia secreta zaristica; [[Roman Malinovski]], in stretg collavuratur da Lenin, spiunava per quella.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;278.</ref> Suenter che commembers da partida eran vegnids mess a ferm, han intgins bolschevics suspectà Malinovski d’esser in spiun. Lenin ha però refusà questas reproschas en rom d’in’examinaziun a l’intern da la partida cun renviar a la provegnientscha da Malinovski or d’ina famiglia da lavurants.<ref>Dimitri Wolkogonow: ''Lenin – Utopie und Terror''; Düsseldorf 1994, p. 354f</ref> L’avrigl 1912 ha Lenin edì l’emprima giada la ‹Pravda›. Il proxim temp è el puspè sa deditgà en l’exil svizzer<ref>Bernard Degen: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/028375/2008-11-20/ ''Lenin, Wladimir Iljitsch''], en: Lexicon Istoric Svizzer.</ref> a studis marxistics; quels ha el surtut elavurà en la scrittira ‹L’imperialissem sco pli aut stadi dal chapitalissem› (schaner fin zercladur 1916), la quala ha furmà la basa da la teoria marxistica da l’imperialissem sco er da la teoria dal chapitalissem dal monopol statal che sa basa sin quella. Quest’ovra ha el terminà a [[Turitg]], nua ch’el ha dastgà ir a star il favrer 1916, suenter avair argumentà la dumonda respectiva cun il giavisch da pudair far diever là da la Biblioteca centrala.<ref>Willi Gautschi: ''Lenin als Emigrant in der Schweiz''. Benziger, Turitg/Cologna 1973, p. 185.</ref><ref>Adi Kälin: [https://www.nzz.ch/zuerich/wo-lenin-in-zuerich-spuren-hinterlassen-hat-lenin-und-die-friedlichen-spiesser-ld.146969 ''Der russische Revolutionär und die Spiesser''], en: ''Neue Zürcher Zeitung'' dals 22 da favrer 2017.</ref> === Emprima Guerra mundiala e sustegn dal Reich tudestg === Da l’entschatta da l’[[Emprima Guerra mundiala]] è Lenin vegnì surprendì en la [[Galizia]] austriaca. Là passentava el ils mais da stad a Poronin, in vitg situà sin la lingia da viafier da [[Krakau]] a [[Zakopane]]. Qua sa scuntrava el regularmain cun bolschevics ch’eran activs en Russia sco er cun commembers dal comité central da la partida. Ch’i possia da princip prorumper ina guerra tranter las pussanzas grondas europeicas aveva Lenin gia speculà a partir dal 1907, cura ch’el aveva influenzà a moda decisiva la resoluziun cunter la guerra dal congress da socialists a [[Stuttgart]]. Ina guerra tranter la Russia e l’[[Austria]] al aveva però anc parì il 1913 en ina brev a [[Maxim Gorki]] sco pauc probabla: «Ina guerra tranter l’Austria e la Russia fiss per la revoluziun (en l’entira Europa da l’Ost) da grond niz, ma igl è pauc probabel che [[Franz Joseph]] e noss ami [[Nikolaus]] ans vegnian a far quest plaschair.»<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;305.</ref> Sco «ester adversari» en vischinanza dal champ da guerra principal ha Lenin sveglià il suspect da las autoritads austriacas. Ils 8 d’avust 1914 è el vegnì arrestà e tegnì en fermanza indesch dis en la praschun a Novy Targ. Suenter in’intervenziun da [[Viktor Adler]] è el vegnì liber ed ha pudì emigrar cun sia dunna en [[Svizra]], nua ch’el è arrivà la fin d’avust 1914. Da quel temp aveva Lenin gia elavurà il fundament d’ina nova lingia politica che dueva determinar ses agir fin il 1917. Il fatg che bunamain tuttas partidas socialisticas avevan bandunà il puntg da vista da refusar la guerra, remplazzond quel tras la tenuta naziunalistica da la «defensiun da la patria», ha el considerà sco sconfitta irreparabla da la Segunda Internaziunala. Surtut il fatg che la fracziun da la SPD en il Reichstag aveva dà il consentiment als credits da guerra da la [[Germania]] ha fatg surstar e consternà Lenin, il qual – malgrà intginas resalvas – aveva partì il respect da blers socialists europeics envers la democrazia sociala en Germania. A la «defensiun da la patria» ha el opponì la pretaisa dal «defetissem revoluziunar». Criteri e finamira d’ina politica socialistica saja da manar natiers la sconfitta da l’‹atgna› regenza e da «transfurmar la guerra imperialistica en ina guerra civila» (uschia la famusa formulaziun cuntegnida en la resoluziun dal comité central ‹La guerra e la democrazia sociala russa› da l’october 1914). Schizunt tranter ils represchentants da las minoritads opposiziunalas da las partidas socialisticas europeicas, ils quals èn sa scuntrads il settember 1915 a Zimmerwald e l’avrigl 1916 a Kienthal – dus vitgs situads en il chantun da Berna –, n’ha quest program radical betg pudì sa far valair dal tuttafatg. Suenter avair fatg repetidamain appel als lavurants russ da betg batter cunter ils Tudestgs, mabain cunter l’atgna regenza, èn ils bolschevics en Russia vegnids chatschads l’atun 1914 en l’illegalitad e persequitads ils proxims onns da l’Ochrana senza remischun.<ref>Robert Service: ''Lenin. Eine Biographie''. Minca 2000, p. 311.</ref> Ils 8 d’avust 1914 aveva la fracziun bolschevica en la Duma vuschà cunter ils credits da guerra ed aveva bandunà la sala. Il november 1914 han ins arrestà tschintg deputads ed als manà pauc suenter en Sibiria.<ref>Hugh Seton-Watson: ''The Russian Empire 1801–1917''. Oxford 1967, p. 699.</ref> Cura che la partida ha puspè, suenter la Revoluziun dal favrer, pudì sa preschentar avertamain, era il dumber da ses commembers sa reducì a 24&nbsp;000. ==== Return or da l’exil svizzer en Russia ==== [[Datoteca:Reise Lenins durch Deutschland (Platten).JPG|thumb|170px|Publicaziun dal cunviagiatur Fritz Platten davart il viadi da Lenin da Turitg a Petrograd (1924)]] Da quel temp vivevan en Svizra radund 600 emigrants politics russ. La primavaira 1917 han quels tschertgà ina pussaivladad da returnar en Russia. Da viagiar sur la Frantscha u l’Italia ch’eran alliads cun la Russia è sa mussà sco nunpussaivel. Lenin ha sviluppà plans aventurus per arrivar travestgì u en aviun en Russia. Il menschevic [[Julius Martov]] ha la finala fatg la proposta da dumandar la regenza tudestga per ina dumonda da transit. En contractivas che [[Robert Grimm]] e [[Fritz Platten]] han manà a Berna cun l’ambassadur tudestg [[Gisbert von Romberg]] han els bainspert cuntanschì il consentiment da la regenza tudestga. Questa decisiun è crudada sut l’egida da l’uffizi da l’exteriur e betg – sco ch’i vegn savens supponì – da la direcziun superiura da l’armada. Tranter ils 33 viagiaturs ch’èn partids ils 9 d’avrigl 1917 en dus chars da tren tudestgs al cunfin da [[Gottmandingen]] e ch’èn arrivads la saira dals 11 d’avrigl a [[Sassnitz]], sa chattavan 19 bolschevics – sper Lenin er [[Karl Radek]], [[Grigori Sinovjev]], la dunna da Lenin [[Nadeschda Krupskaja]] e si’amanta [[Inessa Armand]]. Fin il zercladur 1917 han anc gì lieu ulteriurs transports da quest gener. Tut en tut han uschia traversà dapli che 400 emigrants russ da differenta direcziun politica territori tudestg.<ref>Werner Hahlweg: ''Lenins Reise durch Deutschland im April 1917''. En: ''Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte'', ann. 5 (1957), nr. 4, p. 333 ([https://www.ifz-muenchen.de/heftarchiv/1957_4.pdf online]).</ref> Lenin era conscient che las circumstanzas da quest viadi avessan pudì avair in effect compromittend. El ha perquai insista che sulettamain Platten contracteschia avant e durant il viadi directamain cun ils represchentants tudestgs. Er l’idea da declerar ils cumpartiments occupads dals emigrants sco ‹exterritorials› è vegnida da Lenin. Ses um da confidenza Platten n’è betg entrà sin las emprovas da Romberg da vulair sa cunvegnir davart in reglament da pasch futur. Er da sa scuntrar cun in aut funcziunari sindical ch’aveva ascendì il tren a [[Stuttgart]] han ils bolschevics refusà. Envers ils dus uffiziers tudestgs ch’accumpagnavan il transport, han ils viagiaturs mantegnì ina «retegnientscha stinada».<ref>Werner Hahlweg: ''Lenins Reise durch Deutschland im April 1917''. En: ''Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte'', ann. 5 (1957), nr. 4, p. 325 ([https://www.ifz-muenchen.de/heftarchiv/1957_4.pdf online]).</ref> Malgrà questas mesiras da precauziun ha la moda e maniera co che Lenin e returnà – ed anc dapli la politica ch’el ha suandà silsuenter – gia sveglià il 1917 il suspect ch’el ageschia per incumbensa e cun sustegn finanzial dals Tudestgs. Gia cura che Lenin è arrivà ils 16 d’avrigl a Petrograd (sco che sa numnava Son Petersburg dal 1914 fin il 1924) ha la pressa conservativa da la chapitala russa tratg a strada quest suspect.<ref>Alexander Rabinowitch: ''The Bolsheviks come to Power. The Revolution of 1917 in Petrograd''. New York 1976, p. 14.</ref> Durant la Crisa dal fanadur è la regenza provisorica sa stentada da derasar il suspect che Lenin vegnia pajà dals Tudestg.<ref>Manfred Hildermeier: ''Geschichte der Sowjetunion 1917–1991. Entstehung und Niedergang des ersten sozialistischen Staates''. Minca 1998, p. 85; Alexander Rabinowitch: ''The Bolsheviks come to Power. The Revolution of 1917 in Petrograd''. New York 1976, p. 15ss.</ref> In’autoritad guvernativa americana ha publitgà il 1918 ils documents da Sisson falsifitgads che duevan cumprovar ina «German-Bolshevik Conspiracy».<ref>Committee on Public Information: ''The German-Bolshevik Conspiracy''. Washington 1918. Tudestg: ''Die deutsch-bolschewistische Verschwörung. 70 Dokumente über die Beziehungen der Bolschewiki zur deutschen Heeresleitung, Großindustrie und Finanz, nebst einer Anzahl photographischer Reproduktionen''. Berna 1919.</ref> Il socialdemocrat tudestg [[Eduard Bernstein]] ha discurrì il schaner 1921 en ina seria d’artitgels en il ‹Vorwärts› sco emprim da «segir dapli che 50 milliuns marcs dad aur» che sajan vegnids pajads il 1917 directamain als bolschevics. Sco funtauna per sia pretensiun ha el numnà ina brev privata «d’ina persuna da renum mundial absolutamain credibla».<ref>Cità tenor Eva Bettina Görtz (ed.): ''Eduard Bernsteins Briefwechsel mit Karl Kautsky (1912–1932)''. Francfurt a.M. 2011, p. 86.</ref> Cumprovà tras funtaunas èsi che la regenza tudestga ha mess a disposiziun durant ils onns da guerra meds per differentas gruppaziuns revoluziunaras e naziunalisticas en l’Europa da l’Ost. Contestà fin oz èsi però, en tge dimensiun ch’ils bolschevics hajan profità da quai. Entant che singuls perscrutaders partan da summas plitost pitschnas, las qualas n’hajan ultra da quai mai cuntanschì la Russia<ref>Semion Lyandres: ''The Bolsheviks’ ‹German Gold› Revisited. An Inquiry into the 1917 Accusations''. Pittsburgh 1995 (''The Carl Beck Papers in Russian & East European Studies''. nr. 1106), p. 102, 104.</ref> u sajan stadas dal tuttafatg irrelevantas per il svilup politic durant la stad e l’atun 1917<ref>Cf. Alexander Rabinowitch: ''The Bolsheviks come to Power. The Revolution of 1917 in Petrograd''. New York 1976, p. 14.</ref>, discurran auters da «milliuns da marcs», cun ils quals ins haja surtut schlargià il 1917 massivamain la pressa da la partida.<ref>Robert Service, Lenin, p. 387s.</ref> La pretensiun pli vasta che instanzas tudestgas hajan gì in’influenza directa sin la lingia politica dals bolschevics u che Lenin sez saja stà in «agent tudestg» refusa la publicistica scientifica gia dapi decennis. L’istoriograf american Rex A. Wade numna questa tesa in «mitus» e manegia che quella saja, tranter las «numerusas teorias da conspiraziun dal 1917», quella che saja sa mantegnida il pli ditg.<ref>Rex A. Wade: ''The Russian Revolution 1917''. Cambridge 2005, p. 194.</ref> === Fasa da revoluziun 1917 fin 1918 === ==== Agitaziun cunter la regenza provisorica ==== [[Datoteca:Lenin_Tauride_Palace.jpg|thumb|200px|Pled da Lenin a Petrograd l’avrigl 1917]] En la segunda mesadad da l’avrigl 1917 ha Lenin cuntanschì cun intgins da ses socis la staziun dal tren finlandaisa a Petrograd ed ha propagà la revoluziun sinaquai ch’ils lavurants, purs e schuldads vegnian a la pussanza. En sias tesas da l’avrigl ha el pretendì che la regenza provisorica, denunziada sco chapitalistica, vegnia cupitgada, confurm a la doctrina marxistica ch’i stoppia avair lieu avant la revoluziun proletara ina revoluziun burgaisa. Il chau da la regenza provisorica, [[Kerenski]], ha Lenin disfamà publicamain sco «tabalori».<ref>Dimitri Wolkogonow: ''Lenin – Utopie und Terror''. Düsseldorf 1994, p.&nbsp;133.</ref> Questa tenuta radicala n’ha betg be fatg star perplex ils socialists ch’eran restads en Russia e ch’avevan sustegnì fin qua la regenza provisorica, mabain è er stà ina surpraisa per ils aderents da Lenin sez. Quel percunter ha pretendì d’iniziar la revoluziun socialistica uschè svelt sco pussaivel.<ref>Manfred Hildermeier: ''Die Sowjetunion 1917–1991.'' Oldenbourg, Minca 2007, p. 14.</ref> Gia ils 4 da zercladur, en rom da l’emprim congress sovietic, ha Lenin fatg palais las ambiziuns dals bolschevics da surpigliar la pussanza en il pajais. Sia pretensiun d’expropriar la classa sociala pussanta senza indemnisaziun e da reparter il funs sin ils purs è spert daventada populara. Durant l’Offensiva da Kerenski han ils bolschevics agì en l’armada russa cunter la cuntinuaziun da la guerra, er sche Lenin refusava anc ina pasch separada.<ref>Dimitri Wolkogonow: ''Lenin – Utopie und Terror''. Düsseldorf 1994, p.&nbsp;133–141</ref> Cura ch’igl è sa mussà che las operaziuns d’attatga duevan far naufragi, ha Lenin reproschà a la regenza provisorica d’avair tramess millis umans en ina mazzacrada sanguinusa.<ref>Dimitri Wolkogonow: ''Lenin – Utopie und Terror''. Düsseldorf 1994, p.&nbsp;141.</ref> Il fanadur ha Lenin empruvà da trair a niz la sperdita da reputaziun da la regenza per ils intents dals bolschevics. En la chapitala Petrograd ha la partida clamà suenter demonstraziuns en massa. Ma quai n’ha betg manà a la cupitga da la regenza, mabain è ì a finir en cumbats armads vaira caotics e spogliaziuns. Lenin sez ha constatà ch’ina sullevaziun stoppia vegnir organisada meglier per esser effectiva.<ref name="dw140146">Dimitri Wolkogonow: ''Lenin – Utopie und Terror.'' Düsseldorf 1994, p. 140–146.</ref> El sez na sa chattava a l’entschatta da las demonstraziuns betg en la chapitala, mabain en Finlanda per sa recrear.<ref>Christopher Read: ''Lenin.'' Abingdon 2005, p.&nbsp;159.</ref> Cun agid dal militar ha la regenza provisorica procurà che la citad vegnia puspè a ruaus. Ultra da quai han ins mess ad ir ina procedura giudiziala pervi dad auttradiment. La partida dals bolschevics e ses organ da pressa principal, la ‹Pravda›, ha la regenza sut Kerenski laschà scumandar uffizialmain. Cun midar il num da la partida e da la gasetta, èsi però reussì als bolschevics da cuntinuar cun lur activitads.<ref>Christopher Read: ''Lenin.'' Abingdon 2005, p.&nbsp;161–163.</ref> Lenin ha temì suenter questa sconfitta ch’ins al sentenzieschia a la mort per cas ch’el vegnia accusà ed è perquai sa rendì en la clandestinitad.<ref name="dw140146">Dimitri Wolkogonow: ''Lenin – Utopie und Terror.'' Düsseldorf 1994, p. 140–146.</ref> Suenter questas mesiras da vart da la regenza cunter ils bolschevics ha Lenin midà strategia e giustifitgà quai sco suonda: «Tuttas speranzas che la revoluziun russa sa sviluppia a moda paschaivla èn idas ad aua. Quai è la situaziun objectiva: Ubain la victoria cumplaina da la dictatura militara ubain la victoria per la sullevaziun armada dals lavurants.»<ref>Cità tenor Christopher Read: ''Lenin.'' Abingdon 2005, p.&nbsp;163.</ref> ==== Surpigliada e consolidaziun da la pussanza ==== Suenter ulteriuras sconfittas militaras sut la regenza liberal-socialistica da primminister [[Alexander Kerenski]] – che numnava sasezza «regenza revoluziunara provisorica» – èsi reussì als bolschevics ed als soviets ch’ins aveva gist fundà da cupitgar la regenza burgaisa il november 1917 (resp. l’october tenor il chalender giulian ch’era anc en vigur en Russia). [[Leo Trotzki]], il confident da Lenin, ha organisà ils 25 d’october la sullevaziun, la quala è però fruntada be sin pitschna resistenza. Tar quest culp da partenza da la Revoluziun d’october èn vegnidas per la vita sis persunas. Ils 8 da november 1917 è er sa radunà a Petrograd il segund congress sovietic. Ils bolschevics na disponivan a l’entschatta da nagina maioritad en quest cussegl da lavurants e da schuldads central. Ord protest cunter il proceder dals bolschevics han però blers deputads, tranter quels ils menschevics, bandunà la sala ed han uschia surlaschà il champ als bolschevics. Sco parsura dal cussegl dals cumissaris dal pievel è Lenin vegnì sur notg schef da regenza da la Russia. «In’ascensiun andetga dal tschaler a la pussanza», ha el ditg, «a mai gira la testa.» Sin il segund congress dals soviets ha Lenin anc declerà che sia regenza vegnia a respectar l’assamblea constituenta russa e ch’ella vesia sasezza be sco provisori fin las elecziuns. Quellas han ins realisà a moda democratica ed ellas duevan sa splegar senza incaps. Ellas han però muntà per ils bolschevics ina sconfitta dolurusa, avevan quels gea be gudagnà in quart da las vuschs, entant che la maioritad da las vuschs era ida als socialrevoluziunars. A moda legala na sa laschava uschia nunpussaivel surpigliar la pussanza. Sinaquai ha Lenin, il qual aveva gia crititgà avant la legitimaziun da l’assamblea, laschà schliar quella cun la forza. A Petrograd hai sinaquai dà demonstraziuns e confruntaziuns violentas en rom da las qualas èn mortas pliras persunas.<ref>Christopher Read: ''Lenin.'' Abingdon 2005, p.&nbsp;191–192.</ref> Uss avevi num da terminar la guerra, da reparter il terren sin ils purs e da transferir las fabricas en ils mauns dals lavurants. La partida ha etablì, sut il presidi da Lenin, il cussegl dals cumissars dal pievel sco regenza bolschevica. Il favrer 1918 han ins installà per sustegn da quella l’armada cotschna sut [[Leo Trotzki]] e la polizia secreta Tscheka sut [[Felix Dserschinski]]. Ils 3 da mars 1918 ha il [[Contract da Brest-Litovsk]] terminà la guerra cun la [[Germania]], e quai – ord vista da la Russia – sut sperditas da territori massivas. A l’intern da si’atgna partida ha Lenin gì grondas difficultads da cuntanscher l’approvaziun da quest dictat tudestg. Sia coaliziun guvernamentala cun ils socialrevoluziunars sanesters è dada dapart pervi da quai. La guerra civila è plitost vegnida incitada che franada tras Brest-Litovsk; a la pausa da cumbat suenter la quala il giuven reschim sovietic bramava n’ha quai pia betg manà. L’istoriograf tudestg Gerd Koenen suppona che Lenin intendeva surtut da prolungar la guerra mundiala tranter la Germania e las pussanzas da l’Entente, perquai ch’el sperava che quai mainia a la revoluziun mundiala. En sia scrittira ‹Davart tgutgarias e pedantaria ‹sanestra›› explitgescha el ch’i haja uss num «da spetgar fin ch’il cumbat dals imperialists in cunter l’auter indeblescha quels anc pli fitg».<ref>Gerd Koenen: ''Die Farbe Rot. Ursprünge und Geschichte des Kommunismus''. Beck, Minca 2017, p. 792ss.; Id.: ''Spiel um Weltmacht. Deutschland und die Russische Revolution''. En: ''Aus Politik und Zeitgeschichte'' 67, carnet 34–36 (2017), p. 19.</ref> === Attentat e malsognas === Tar in attentat ils 30 d’avust 1918 è Lenin vegni blessà tras dus sajets. Ils projectils al han tutgà en il givè ed en il culiez. Sco attentadra han ins arrestà suenter curt temp Fanny Kaplan, in’aderenta dals socialrevoluziunars, la quala considerava Lenin sco in «traditur da la revoluziun», perquai ch’el haja schlià l’assamblea constituenta cun la forza. Suenter in’interrogaziun tras la Tscheka è ella vegnida executada senza procedura giudiziala. Da las consequenzas da l’attentat na dueva Lenin mai pli sa revegnir dal tut.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;566, 572.</ref> Pir il 1922 han ins allontanà a moda operativa la balla en il culiez, suenter ch’in medi tudestg era vegnì a la conclusiun ch’il mal il chau dal qual Lenin pativa derivia dal plum che tissientia il tscharvè. Tar las examinaziuns da quel temp han ins constatà ils suandants mals: problems cun ils egls, mal il magun, mal il chau, mancanza da sien, in’infecziun acuta da la pel e disturbis da la circulaziun dal sang en il tscharvè. Ad in neuropatolog aveva Lenin ultra da quai rapportà ch’el pateschia d’obsessiuns. In mais suenter l’operaziun ha Lenin gì ils 25 da matg 1922 in grev culp – suenter avair gì gia avant intgins pli pitschens – e dus ulteriurs grevs culps duevan anc suandar. Il culp ha schirà Lenin da la vart dretga, ha chaschunà difficultads da discurrer, ha turblà il spiert e rendì adina pli pauc probabel che Lenin possia sa revegnir dal tuttafatg. Repetidamain han ins clamà ils frars Georg e Felix Klemperer da Berlin a Moscau per intercurir il pazient.<ref>Victor Klemperer: ''«Ich will Zeugnis ablegen bis zum letzten.»'' Tom 1: ''Tagebücher 1933–1945''. Aufbau-Verlag Berlin 1995, ISBN 3-351-02340-5, p.&nbsp;733.</ref><ref>Robert Service: ''Lenin. A Biography''. Harvard University Press, Cambridge 2000, ISBN 0-674-00330-6, p.&nbsp;443.</ref><ref>Nina Tumarkin: ''Lenin Lives!: The Lenin Cult in Soviet Russia''. Harvard University Press 1997, ISBN 978-0-674-52431-6, p.&nbsp;112.</ref> Ils medis han tematisà pliras pussaivladads sco origin per propi dals mals da Lenin, senza però vegnir perina: sifilis, neurastenia, arteriosclerosa (sco gia tar il bab da Lenin) u er las consequenzas da l’operaziun. Lenin ha pensà a suicidi ed ha supplitgà Stalin d’al procurar tissi.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' C.H. Beck, Minca 2000, p.&nbsp;573–576.</ref> Tenor in studi ch’è cumparì il 2004 duai Lenin avair patì sur blers onns d’ina neurosifilis.<ref>V. Lerner, Y. Finkelstein und Witztum: ''The enigma of Lenin’s (1870–1924) malady''. En: ''European Journal of Neurology'', 11: p. 371–376.</ref> === Temp da la guerra civila da 1918 fin 1922 === Quant ditg che la guerra civila ch’aveva cumenzà il 1918 ha durà vegn discutà a moda cuntraversa. Las ultimas acziuns da cumbat èn idas a fin il 1922 en la part asiatica da la Russia, entant che quellas èn gia stadas terminadas il 1920 en la part centrala da l’imperi. La guerra è stada segnada dal cumbat tranter ils alvs ed ils cotschens e cun ils uschenumnads verds er da la resistenza da la populaziun rurala cunter truppas cotschnas ed alvas. Sullevaziuns naziunalas e moviments anarchistics han medemamain giugà ina rolla. Per gudagnar la guerra è la partida bolschevica sa servida da mesiras dal communissem da guerra ed è sa messa tras militarmain cun success. Malgrà numerusas divergenzas d’opiniun ch’èn vegnidas discutadas avertamain, è Lenin stà durant quests onns il manader incontestà tant da la partida sco er da la regenza ed è er vegnì considerà sco pli auta autoritad entaifer la Terza Internaziunala communistica (Comintern) ch’è sa furmada il 1919. ==== Decisiuns da princip areguard la politica economica ==== Gia curt suenter la Revoluziun d’october ha Lenin empruvà da transfurmar l’economia russa per decret en in’economia planisada centrala. Sco emprim han ins statalisà fin l’entschatta 1918 las bancas. Tenor il program da partida dals bolschevics duevan ils daners sco med da pajament vegnir abolids dal tuttafatg. Dama ch’ils daners na sa laschavan betg metter or dal mund per decret, ha la regenza laschà stampar daners supplementars, quai ch’ha manà fin il 1922 ad in’iperinflaziun ch’ha svalità tut ils meds finanzials ch’eran en circulaziun. Il 1918 ha Lenin incumbensà il schurnalist [[Jurij Larin]] da stgaffir in’instanza da planisaziun centrala per statalisar l’industria. Da quai è resortì il cussegl economic superiur ch’ha realisà l’expropriaziun da las interpresas privatas. Ils possessurs da quellas – sch’els n’eran betg gia fugids a l’exteriur – stuevan per ordinari ceder lur manaschis senza naginas indemnisaziuns. Las facultads da las firmas ha il stadi incassà. ==== Alfabetisaziun e politica da furmaziun ==== Sper questa transfurmaziun da l’economia ha Lenin realisà refurmas sin il sectur da la furmaziun. El ha fatg avanzar a moda energica l’alfabetisaziun en il pajais. Il december 1919 ha el stgaffì per decret curs d’instrucziun obligants per analfabets. La stad 1920 han ins cumenzà ad endrizzar ina rait da bibliotecas pitschnas che duevan pussibilitar a mintgin l’access a cudeschs. Il stgalim da las scolas autas ha la regenza da Lenin avert a las classas socialas pli povras ed abolì il sistem da scola cun differentas partiziuns. Il 1919 han ins introducì facultads da lavurants, las qualas han avert la furmaziun universitara a creschids che n’avevan betg gì la pussaivladad da studegiar.<ref>Manfred Hildermeier: ''Russische Revolution''. Francfurt a.M. 2004 p.&nbsp;81–83.</ref> ==== Cumenzament da la guerra civila ==== [[Datoteca:19190525-Lenin_and_bolshevik_leaders_on_Red_square.jpg|thumb|220px|Inspecziun da truppas sin la Plazza cotschna a Moscau]] En bleras parts dal pajais è sa furmada resistenza cunter la regenza bolschevica. Per segirar sia pussanza e rumper la resistenza, ha la regenza fatg diever da l’armada cotschna ch’il cumissari per fatgs da guerra [[Leo Trotzki]] aveva furmà il 1918. Uschia è sa sviluppada ina guerra civila, en la quala ils [[Stadis Unids]], la [[Gronda Britannia]] e numerus auters stadis èn intervegnids cun sustegnair las truppas alvas. La guerra civila è stada segnada dad omaduas varts da gronda direzza militara ed ha durà fin la sconfitta da las truppas alvas la fin da l’onn 1921. Lenin sez è sa restrenschì durant la guerra civila a manar las fatschentas politicas dal stadi sovietic. Tenor ses agen parairi eri per el memia tard da sa vulair acquistar enconuschientschas militaras. El è sa restrenschì a determinar la strategia da basa, senza però intervegnir en la planisaziun da las operaziuns militaras. Er la front n’ha el mai visità durant l’entir decurs da la guerra.<ref>Evan Mawdsley: ''The Russian Civil War.'' Edinburgh 2005, p.&nbsp;277.</ref> ==== Cumenzament dal terrur e cuntraterrur ==== En rom da sias cumpetenzas sco schef da stadi ha Lenin però proponì da prender ostagis tranter civilists e commembers da las famiglias d’uffiziers, damai ch’el temeva ch’i pudess dar in auttradiment tranter ils uffiziers ch’eran vegnids furmads dal temp dal vegl reschim.<ref name="cr251">Christopher Read: ''Lenin.'' Abingdon 2005, p. 251.</ref> Lenin sez ha pretendì e promovì sco schef da stadi il terrur cotschen durant la guerra civila. Uschia ha el ordinà ils 9 d’avust 1918 en in scriver a las autoritads a [[Nischni Novgorod]]: «Organisai immediat terrur en massa, sajettai e deportai las tschientinas da prostituadas che fan dals schuldads bavaders ed er anteriurs uffiziers etc.»<ref>Evan Mawdsley: ''The Russian Civil War.'' Edinburgh 2005, p.&nbsp;81.</ref> Il medem di ha el ordinà envers las autoritads da [[Pensa]] d’eriger in champ da concentraziun.<ref>Evan Mawdsley: ''The Russian Civil War.'' Edinburgh 2005, p.&nbsp;81–82.</ref> Lenin ha legitimà il terrur cotschen sco mesira che saja per il mument necessaria en la guerra civila; quella servia a la defensiun cunter il terrur alv. Il 1920 ha el ditg: «Il terrur ans è vegnì sfurzà si tras il terrorissem da l’Entente, cura che las pli grondas pussanzas dal mund èn sa bittadas sin nus senza cumpassiun. Nus n’ans avessan pudì tegnair gnanc dus dis, sche nus n’avessan betg fatg frunt a questas tentativas dals uffiziers e gardist alvs, e quai ha muntà terrur. (...) Nus avain declerà che la necessitad da far diever da la forza resultia da l’incumbensa da supprimer ils sfruttaders, proprietaris da bains e chapitalists; cura che quai è fatg, desistin nus da tuttas mesiras extraordinarias.»<ref name="wl115">Wolfgang Leonhard: ''Die Dreispaltung des Marxismus. Ursprung und Entwicklung des Sowjetmarxismus, Maoismus & Reformkommunismus.'' Düsseldorf/Vienna 1979, p. 115.</ref> Pli tard ha Lenin però precisà ch’el n’haja tuttavia betg l’intenziun d’abolir il terrur: En ina brev dal 1922 areguard la refurma da la giustia ha el exprimì l’intenziun da vulair suttametter il terrur a convenziuns giuridicas; l’idea d’al vulair abolir saja in engion da sasez.<ref>Peter Schreibert: ''Lenin an der Macht – Das russische Volk in der Revolution 1918–1922.'' Weinheim, 1984, p.&nbsp;99.</ref> ==== L’extensiun da la revoluziun en Pologna fa naufragi ==== La stad da l’onn 1920, suenter discussiuns a l’intern da la partida ch’èn vegnidas manadas a moda cuntraversa, è Lenin sa stentà d’etablir il communissem a l’exteriur. L’avrigl avevan unitads polonaisas e naziunalists ucranais empruvà adumbatten d’occupar l’Ucraina e da schliar quella dal stadi federativ sovietic. Sinaquai ha la partida fatg marschar l’armada cotschna en la [[Pologna]]. Ma la speranza ch’i cumenzia là ina revoluziun na dueva betg s’accumplir. Independentamain da lur appartegnientscha a la classa han ils Polonais cumbattì cunter l’invasiun russa. A las truppas polonaisas sut marschal [[Józef Piłsudski]] èsi reussì, cun sustegn da vart da la Frantscha, d’abatter l’armada cotschna. ==== Crisa agrara e sullevaziun dals marinars a Kronstadt ==== [[Datoteca:Kronstadt_attack.JPG|thumb|230px|Schuldads da l’armada cotschna attatgan la fortezza da Kronstadt]] Durant la guerra civila èsi vegnì tar ina crisa da provediment. Il motiv per quella ha furmà la politica agrara dals bolschevics. Tenor la doctrina dal marxissem eran ils purs independents da resguardar sco ina classa da la burgaisia pitschna senza avegnir. En rom da la centralisaziun da l’agricultura duevan ils purs dar giu lur racoltas a las instanzas statalas, e quai per pretschs fixs bass. Cura ch’ils purs èn s’opponids a quest proceder, ha Lenin laschà sequestrar las racoltas tras commandos militars. Ils purs han reagì sin quai cun resistenza armada e cun empitschnir las surfatschas da cultivaziun. Uschia èn las racoltas daventadas anc pli pitschnas, quai ch’ha surtut manà en las citads a fominas. Il 1921 è prorutta a [[Kronstadt]] ina sullevaziun dals marinars («Per soviets senza bolschevics!»). Quest moviment avess pudì daventar privlus per ils bolschevics, damai ch’el derivava da parts da l’atgna basa. Ins al ha però abattì sanguinusamain. Per segirar lur pussanza han ils bolschevics endrizzà champs per ils adversaris dal reschim; en lur funcziun na sa laschavan quels però betg anc cumparegliar cun ils champs da lavur cumplessivs (Gulag) che Stalin ha laschà eriger pli tard. ==== Politica da religiun ==== Durant la guerra civila è Lenin l’emprim passà si cun quità envers la baselgia ortodoxa. A chaschun dal segund congress sovietic il november 1918 ha el proponì da cumbatter la religiun be cun meds nunviolents da l’agitaziun. Curt suenter avair surpiglià la pussanza ha el decretà la separaziun da pussanza e stadi. In onn suenter la fin da la guerra civila ha Lenin dirigì ina gronda campagna dal stadi e da la partida cunter la baselgia. Sco pretext ha servì la fomina che regiva en vastas parts dal pajais e la quala aveva uss cuntanschì entras las requisiziuns sfurzadas da granezzas dimensiuns catastrofalas. Sco agid per ils fomentads avevan manaders da la baselgia dà liber parts da la facultad da la baselgia en furma da donaziuns. Sinaquai ha Lenin ordinà il favrer 1922 da laschar confiscar sche necessari cun la forza tut ils bains ecclesiastics, inclusiv objects consecrads. En parts da la populaziun èn questas mesiras fruntadas sin resistenza.<ref name="dw391401">Dimitri Wolkogonow: ''Lenin – Utopie und Terror.'' Düsseldorf 1994, p. 391–401.</ref> En ina brev dals 19 da mars 1922 drizzada al biro politic è Lenin s’exprimì sco suonda davart la dumonda co proceder en la citad [[Schuja]], nua ch’igl aveva dà conflicts violents tranter cartents e schuldads che vulevan sequestrar ils bains ecclesiastics: «Uss, e be uss, en vista a tut la glieud smagrentada che sa nutrescha da charn umana e da las vias cuvertas cun tschients e millis baras pudain (e stuain) nus confiscar cun tutta energia e senza remischun ils bains ecclesiastics. Precis uss, e be uss, è il mument d’abatter ils spirituals che fan resistenza, e quai cun ina franchezza e brutalitad ch’els vegnan anc a sa regurdar sur decennis da quai.»<ref>Gerd Koenen: ''Die Farbe Rot. Ursprünge und Geschichte des Kommunismus''. Beck, Minca 2017, p. 821.</ref> Ed en in auter lieu: «Dapli represchentants dal clerus reacziunar e da la burgaisia reacziunara che vegnan executads e meglier ch’igl è per nus. Nus stuain immediat dar a questa glieud ina tala lecziun ch’els na vegnan sur decennis betg pli a pensar a far resistenza.»<ref>Nicolas Werth: ''Ein Staat gegen sein Volk.'' En: Stéphane Courtois e.a.: ''Das Schwarzbuch des Kommunismus.'' 4. ed., Minca 1998, p.&nbsp;142s.</ref> Quai ha manà en l’entir territori sovietic a pogroms manads dal stadi cunter cartents, spirituals ed instituziuns religiusas. Il dumber da las baselgias ortodoxas ch’eran avertas è crudà da radund 80&nbsp;000 sin 11&nbsp;525. Dapli che 14&nbsp;000 spirituals, mungias e laics ortodoxs èn vegnids sajettads dals organs statals. Er las minoritads dals catolics, gidieus e muslims en il pajais èn stadas pertutgadas da quai. Sin iniziativa da Lenin è [[Tichon]], il patriarc da [[Moscau]] ch’aveva gronda influenza, vegnì mess a ferm per decret dal biro politic.<ref name="dw391401">Dimitri Wolkogonow: ''Lenin – Utopie und Terror.'' Düsseldorf 1994, p. 391–401.</ref> Dapi la fundaziun da l’Imperi russ era la baselgia ortodoxa adina stada ina pitga da sustegn dal zarissem. Er per quest motiv è il cumbat dals bolschevics sa drizzà cunter quella. En ina brev secreta dals 19 da mars 1922 ha Lenin fatg palais sia tema d’ina cuntrarevoluziun manada dal clerus ed ha suttastritgà che quel, sco anteriura part da la classa regenta en il zarissem, stoppia vegnir cumbattì.<ref>Brev secreta da Lenin dals 19 da mars 1922, cità tenor Gerd Stricker: ''Religion in Russland.'' Gütersloh 1993, p.&nbsp;84s.</ref> ==== Controlla da la partida e diever d’experts burgais ==== Lenin è er stà participà a la controlla da la vita intellectuala en il senn da la partida. Il zercladur 1922 ha il biro politic sut ses presidi decidì che congress scientifics sajan be pli admess cun consentiment da la polizia secreta. Il medem onn ha Lenin dirigì in’unda da repressiun cunter impurtants scienziads, artists e students en il pajais. Ina part da questas unfrendas è vegnida bandischada en l’exteriur u a l’intern dal stadi sovietic. Intgins han ins er sentenzià a painas da praschun u executà. Lenin ha redigì persunalmain las glistas da las unfrendas che l’aut uffizier dal directori politic statal [[Josef Unschlicht]] aveva preparà.<ref>Dimitri Wolkogonow: ''Lenin – Utopie und Terror.'' Düsseldorf 1994, p.&nbsp;374–377, 385–387.</ref> Suenter ch’il scriptur socialistic [[Maxim Gorki]] aveva protestà cunter quest proceder, è Lenin sa giustifitgà en ina brev sco suonda: «Las forzas intellectualas dals lavurants e purs creschan en il cumbat cunter la burgaisia ed ils gidanters da quella, ils uschenumnads intellectuals, ils lacais dals chapital. Quests ultims crain dad esser il tscharvè da la naziun, en vardad èn els però be il rufid da la naziun.»<ref>Dimitri Wolkogonow: ''Lenin – Utopie und Terror.'' Düsseldorf 1994, p.&nbsp;374–377, 379–380.</ref> Lenin è però er sa stentà da gudagnar l’uschenumnada «intelligenza burgaisa» per la revoluziun. Uschia ha el manegià il november 1919: «La nova societad na po betg vegnir erigida senza scienza, tecnica e cultura, ma quests champs èn en possess dals spezialists burgais. La gronda part dad els na simpatiseschan betg cun la pussanza sovietica, però senza els na pudain nus betg eriger il communissem. Ins sto crear in’atmosfera collegiala enturn els.» Ils spezialists stoppian pia vegnir transfurmads da «servients dal chapitalissem en servients da la massa lavuranta e daventar ils cussegliaders da quella». Il schaner 1922 ha Lenin schizunt pretendì davant la partida communistica «che nus protegian sco la poppa da noss egl mintga spezialist che lavura a moda conscienziusa, cumpetenta e passiunada, e quai er sche si’ideologia è cumplettamain estra al communissem».<ref>Wolfgang Leonhard: ''Die Dreispaltung des Marxismus. Ursprung und Entwicklung des Sowjetmarxismus, Maoismus & Reformkommunismus.'' Düsseldorf/Vienna 1979, p.&nbsp;108.</ref> ==== Politica envers ils lavurants e purs ==== [[Datoteca:Lenin_1919-03-18.jpg|220px|thumb|Pled da Lenin il 1919]] Là nua ch’ils lavurants na vulevan betg suandar las ideas dals bolschevics, han quests ultims mussà paucas retegnientschas d’er proceder cun la forza cunter aderents da la classa da lavurants. En las ovras da Putilov a [[Petrograd]] avevan plirs milli lavurants lantschà il 1919 ina chauma ed eran sa drizzads en lur pretensiuns cunter il domini dictatoric dals bolschevics. Lenin aveva l’emprim empruvà d’als disciplinar persunalmain, ma durant ses pled è el vegnì surtunà dals cloms da protesta dals preschents. Sinaquai han ins tramess chars armads en direcziun da las ovras e clamà natiers unitads da la Tscheka ch’han arrestà ed executà ils 200 manaders da chauma.<ref>Jörg Baberowski: ''Der rote Terror.'' Bundeszentrale für politische Bildung, Bonn 2007, p.&nbsp;45.</ref> Envers la populaziun rurala ha Lenin fatg ina politica variabla. Il fanadur 1918 ha el laschà endrizzar in comité cunter la povradad en ils vitgs. Lenin parteva da quel temp ils vitgs en purs pli povers e lavurers agriculs d’ina vart e purs da la classa mesauna e ‹kulaks› bainstants da l’autra. Cun agid dal comité vuleva el liar l’emprima gruppa als bolschevics.<ref name="cr217219">Christopher Read: ''Lenin.'' Abingdon 2005, p. 217–219.</ref> A medem temp dueva quel servir a las sequestraziuns sfurzadas en ils vitgs. Per motivar ils commembers dal comité, dastgavan quels salvar per sai ina part da la granezza ch’els avevan requirì en lur vitgs. Ils comités han però manchentà l’intent giavischà, perquai ch’en ils blers cas era la colliaziun dals purs pli povers envers la cuminanza dal vitg pli gronda che la loialitad envers il reschim communistic.<ref>Manfred Hildermeier: ''Russische Revolution.'' Francfurt a.M. 2004, p.&nbsp;69.</ref> En la publicitad ha Lenin valità ils comités sco grond success, facticamain als ha el però gia puspè dismess il december 1918. Durant l’onn 1919 ha Lenin midà sia politica ed è sa stentà da gudagnar la maioritad dal stan puril per sai. Damai ch’i vegniva a medem temp sequestrà sfurzadamain granezza, è però sa mantegnì, malgrà questa vieuta, in foss profund tranter il reschim da Lenin ed ils purs.<ref name="cr217219">Christopher Read: ''Lenin.'' Abingdon 2005, p. 217–219.</ref> ==== Cumenzaments d’in cult da la persunalitad ==== Emprims indizis d’in cult da persunalitad enturn Lenin èn gia sa fatgs valair curt suenter la fundaziun da l’Uniun sovietica. Suenter sia mort dueva quel anc s’extender massivamain. Lenin sez percunter è s’exprimì a moda spretschanta davart questa glorificaziun da sia persuna ed è sa lamentà da quai en brevs privatas. En il medem senn ha el effectuà ch’ina burgaisa sovietica ch’aveva disfigurà in da ses purtrets vegnia laschada libra.<ref name="cr251">Christopher Read: ''Lenin.'' Abingdon 2005, p. 251.</ref> === Nova politica economica === Per meglierar la nauscha situaziun da provediment suenter la fin da la guerra civila, han Lenin e Trotzki chatschà tras il 1921 la nova politica economica, e quai cunter atgnas resalvas e gronda resistenza en la partida. Quella ha remplazzà las requisiziuns dal communissem da guerra tras ina taglia en natiralias ed ha lubì als purs, almain a moda limitada, da far cun il surpli commerzi. Per Lenin sez n’èsi betg stà simpel da far quest pass enavos, ma el al ha fatg per motivs tactics e pragmatics che servivan a la fin a mantegnair la pussanza.<ref>Uschia Leonid Luks: ''Die Utopie an der Macht. Zum bolschewistischem Terror unter Lenin und Stalin.'' En: ''Historisches Jahrbuch'', nr. 119 (1999), p.&nbsp;338–240, qua p.&nbsp;252.</ref> Il 1922 ha el constatà en quest connex: «Igl è in grond sbagl da manegiar che la nova politica economica muntia la fin dal terrur.» E: «Nus vegnin a returnar tar il terrur, er tar il terrur economic.»<ref>Cità tenor Leonid Luks: ''Die Utopie an der Macht. Zum bolschewistischem Terror unter Lenin und Stalin.'' En: ''Historisches Jahrbuch'', nr. 119 (1999), p.&nbsp;232–264, qua p.&nbsp;252.</ref> === Scumond da fracziuns e fundaziun da l’URSS === Parallel als svilups descrits han ins scumandà a chaschun dal 10avel di da partida tutta furmaziun da fracziun a l’intern da partida. De facto ha quai muntà la fin da la libertad da s’exprimer libramain en rom dal process da la furmaziun d’opiniun da la partida.<ref name="mh293">Manfred Hildermeier: ''Die russische Revolution 1905–1921.'' Francfurt a.M. 1989, p. 293.</ref> Suenter il grev culp da Lenin dal matg 1922 al ha il biro politic protegì da la publicitad per promover sia reconvalescenza. Lenin ha però refusà da chalar da lavurar ed ha sa laschà tegnair vinavant al current davart la politica. El è sa revegnì in pau ed è puspè sa participà a discussiuns, sco per exempel davart la dumonda da la constituziun u davart il monopol en il commerzi cun l’exteriur. En la dumonda d’ina uniun da las republicas socialisticas sovieticas è el sa mess tras cunter Stalin, il qual vuleva che las ulteriuras republicas s’associeschian a la Russia. Il november e december 1922 ha Lenin gì en tut set culps.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie''. Beck, Minca 2000, p.&nbsp;584, 592.</ref> Suenter in ulteriur culp il mars 1923 è ses stadi da sanadad anc pegiurà ed ì n’al era strusch pli pussaivel da sa far chapir.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie''. Beck, Minca 2000, p.&nbsp;611–612.</ref> === Mort, testament politic e tema da la birocratisaziun === [[Datoteca:Lenin-last-photo.jpg|160px|thumb|Lenin il 1923 a Gorki, segnà da plirs culps]] Lenin è mort ils 21 da schaner 1924 a las 4:23 uras en la vegliadetgna da 53 onns. La raschun da la mort per propi è restada zuppada a la publicitad sur decennis. La biografia autorisada da la partida sco er Dmitri Volkogonov discurran da grevs disturbis da la circulaziun dal sang u d’in ulteriur culp. Suenter la mort da Lenin è prorut entaifer la partida in cumbat da pussanza tranter il champ da [[Josef Stalin]] e l’opposiziun sanestra enturn [[Leo Trotzki]]. En ina brev dals 25 da december 1922 drizzada al di da partida, la quala vegn considerada sco ses testament politic, valitescha Lenin ses successurs potenzials sco suonda: «Tras quai ch’el è daventà secretari general, ha Stalin concentrà in’immensa pussanza en ses mauns, ed jau na sun betg persvas ch’el vegn adina a chapir da far diever da questa pussanza a moda precauta. Trotzki da l’autra vart na sa distingua betg be tras abilitads excellentas, sco ch’ha mussà ses cumbat cunter il comité central en la dumonda dal cumissariat dal pievel per dumondas da traffic. Sco persuna è el bain l’um il pli abel entaifer il comité central actual; ma el è er in uman ch’è memia segir da sasez e ch’è segnà d’ina passiun stravaganta per mesiras puramain administrativas.» En in’agiunta dals 4 da schaner 1923 è el vegnì pli concis areguard Stalin: «Stalin è memia grop. En noss mez ed en il contact tranter ils communists è quest sbagl anc supportabel; ma en la funcziun dal secretari general na po quai betg vegnir tolerà. Perquai propon jau als socis da ponderar co ch’ins pudess substituir Stalin e tschentar insatgi auter sin quest post che sa differenziescha en tuts reguards be en quai da Stalin ch’el è pli tolerant, loial, curtaschaivel ed envers ils socis pli attent, main lunatic etc. I pudess far l’impressiun ch’i sa tractia tar quai d’ina piculezza. Sut l’aspect d’evitar ina spartiziun e sut l’aspect da la relaziun tranter Stalin e Trotzki che jau hai descrit survart crai jau però che quai na saja betg ina piculezza u alura ina piculezza che po daventar cun ina giada decisiva.»<ref>Citats tenor ''Werke'', tom 36, p.&nbsp;579s.: [http://www.vulture-bookz.de/marx/archive/quellen/Lenin~Testament.html online].</ref> Malgrà l’emprova da Lenin d’impedir che Stalin vegnia a la pussanza – uschia giuditgescha Edgar Hösch – saja «Stalin tuttavia er da considerar sco ‹uffant› legitim da Lenin. El ha be tratg a niz a moda pli consequenta che auters e senza scrupels las pussaivladads che sa purschevan en la Russia communistica ad in uman da la pussanza entaifer l’apparat da partida tutpussant, il qual Lenin sez aveva stgaffì.»<ref>Edgar Hösch: ''Geschichte Rußlands. Vom Kiewer Reich bis zum Zerfall des Sowjetimperiums.'' Kohlhammer, Stuttgart/Berlin/Cologna 1996, p.&nbsp;366.</ref> Wolfgang Leonhard constatescha che Lenin haja persequità cun preoccupaziun il svilup da la partida ad in «apparat da pussanza birocratic». Tranter il 1920 ed il 1922 haja el crititgà repetidamain «la realisaziun manglusa dal democratissem» ed ils «excess birocratics» a l’intern da la partida. Al lieu da revoluziunars intellectuals da tenuta internaziunala, penetrads dal marxissem revoluziunar e da finamiras socialisticas, sajan passads pli e pli ‹apparatschiks› bornads cun in orizont provinzial che hajan vis en la pussanza sco tala l’accumpliment da lur desideris. Quels sajan sa reunids enturn il biro d’organisaziun ed il secretariat da la partida, nua che residiava Stalin ch’era dapi il mars secretari general da quella. Il mars 1922 sa lamenta Lenin ch’il svilup sovietic possia be «vegnir dirigì da la stresa fitg fina ch’ins po numnar la veglia garda da partida». In pitschen cumbat a l’intern possia avair per consequenza ch’il svilup sovietic «na vegn gia betg pli a depender da quella». Suenter la mort da Lenin, uschia cuntinuescha Leonhard, n’hajan ins betg fatg stim da sias resalvas envers Stalin e betg suandà sia proposta da remplazzar quel. Sco che Lenin haja preditg, saja il svilup en l’Uniun sovietica betg pli vegnì dirigì da la veglia garda dals bolschevics, mabain da la nova dals apparatschiks sut Stalin.<ref>Wolfgang Leonhard: ''Die Dreispaltung des Marxismus. Ursprung und Entwicklung des Sowjetmarxismus, Maoismus & Reformkommunismus.'' Düsseldorf/Vienna 1979, p.&nbsp;135.</ref> == Recepziun == === Cult da Lenin === Cun la sepultura da Lenin ils 27 da schaner 1924 sin la [[Plazza cotschna]] a [[Moscau]] ha cumenzà a sa sviluppar in veritabel cult da Lenin. Il biro politic ha ordinà da laschar embalsamar ed exponer la bara. In edifizi da lain situà al mir dal [[Kreml]] han ins transfurmà il 1930 en il Mausoleum da Lenin odiern. Er sche sia dunna [[Nadeschda Krupskaja]] ha gì ina tenuta negativa envers quai, ha ella tuttina «propagà cun tutta premura il maletg da Lenin sco revoluziunar, pensader e consort perfetg» (Robert Service). Er Stalin ed auters han attribuì a preschentar Lenin sin in stgalim cun [[Marx]] ed [[Engels]] e sco la persunalitad che saja la finala stada decisiva per metter en la pratica il marxissem.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie''. Beck, Minca 2000, p.&nbsp;619–622.</ref> Ins ha zuppentà che Lenin aveva perdavants betg russ, ch’el era stà pli baud aristocrat d’ierta e bainstant e ch’el aveva simpatisà cun il terrur dals socialists da purs; medemamain na dastgava sia relaziun tar [[Inessa Armand]] betg vegnir menziunada.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie''. Beck, Minca 2000, p.&nbsp;626.</ref> [[Datoteca:Bundesarchiv_Bild_102-01169,_Moskau,_Lenin-Mausoleum.jpg|230px|thumb|Colonna davant il Mausoleum da Lenin (1925)]] Damai ch’ins era da l’avis ch’i saja stà in scheni extraordinari e che eventuals indizis persuenter stoppian sa laschar chattar vi da ses tscharvè, han persunas dal fatg sco il perscrutader dal tscharvè tudestg Oskar Vogt intercurì ses tscharvè e taglià quel en 30 983 tagls satigls fixads en parafin.<ref>[https://www.nzz.ch/feuilleton/wie-ein-deutscher-hirnforscher-lenins-genialitaet-belegte-ld.1330017 ''Wie ein deutscher Hirnforscher Lenins Genialität belegte''], en: ''Neue Zürcher Zeitung'' dals 20 da november 2017.</ref> Pervi da la [[Segunda Guerra mundiala]] che s’avischinava han ins manà il zercladur/fanadur 1941 en in’acziun secreta la mumia da Lenin a Tjumen. Il Mausoleum a Moscau è vegnì serrà durant quest temp, ma la midada da guardia ha cuntinuà fin che la mumia è returnada la primavaira 1945. Dapi lura è la bara da Lenin exponida là a la publicitad senza interrupziun ed i sa furman regularmain lungas colonnas da visitaders. Dal temp dal realsocialissem han ins attribuì a Lenin la rolla d’ina persuna directiva politica; perquai han blers stadis dal mund erigì monuments en si’onur. Tenor Lenin è er vegnida numnada la doctrina dal leninissem; suenter la mort da Lenin il 1924 han teoretichers da la societad en l’Uniun sovietica sviluppà da quella l’uschenumnà marxissem-leninissem sco nova concepziun dal mund. Nums sco Vilenas resp. Wladilena per persunas u Leningrad (il num da [[Son Petersburg]] dal 1924 fin il 1991), Leninakan resp. Leninabad per lieus eran derasads dal temp sovietic. Sin Lenin va er enavos il num da l’asteroid Wladilena. === Lenin ed il terrur === Entaifer stgars set onns ha Lenin installà suenter la Revoluziun d’october l’emprim stadi da lavurants e da purs ed introducì uschia il socialissem en Russia. Per transfurmar la societad russa durant la guerra civila han ins fatg diever, sa referind a la revoluziun burgaisa franzosa, dal med dal terrur (terrur cotschen). Durant ils onns da guerra ha Lenin sustegnì quel senza restricziuns e schizunt pretendì d’al intensivar er cunter las resalvas ch’èn vegnidas fatgas valair a l’intern da la partida.<ref>Leonid Luks: ''Die Utopie an der Macht. Zum bolschewistischem Terror unter Lenin und Stalin.'' En: ''Historisches Jahrbuch'', nr. 119 (1999), p.&nbsp;338–240.</ref> Surtut durant la guerra civila ha il terrur cotschen ed alv dumandà milliuns d’unfrendas. Per blers istoriografs è quai stà motiv avunda da suttametter la persuna da Lenin ad ina critica cumplessiva, e quai tant pli ch’ins na chattia nagins indizis che Lenin avess insacura deplorà las unfrendas dal terrur cotschen.<ref>Dmitri Wolkogonow: ''Lenin. Utopie und Terror''. Econ, Düsseldorf e.a. 1994, ISBN 3-430-19828-3; Martin Amis: ''Koba der Schreckliche. Die zwanzig Millionen und das Gelächter.'' Hanser, Minca 2007, ISBN 978-3-446-20821-6.</ref> Lenin ha scrit il 1918: {{citat|La burgaisia englaisa ha emblidà ses 1649, ils Franzos lur 1793. Il terrur è stà gist e legitim cura che la burgaisia al ha applitgà a sia favur cunter ils signurs feudals. Il terrur è però daventà monstrus e criminal en quel mument ch’ils lavurants e purs pitschens han gì la giagliardia d’al duvrar cunter la burgaisia. Il terrur è stà gist e legitim cura ch’el è vegnì applitgà per remplazzar ina minoritad sfruttanta tras in’autra minoritad sfruttanta. Il terrur è però daventà monstrus e criminal cura ch’ins al ha duvrà per cupitgar mintga minoritad sfruttanta. (...) La burgaisia imperialistica internaziunala ha mazzà en ‹sia› guerra 10 milliuns umans e struptgà ulteriurs 20 milliuns, e quai en ina guerra ch’è vegnida manada per decider schebain ils rubadurs englais u tudestgs duain dominar l’entir mund. Sche nossa guerra, la guerra dals supprimids e sfruttads cunter ils supprimiders e sfruttaders custa en tut ils pajais in mez u in entir milliun unfrendas, sche vegn la burgaisia a dir che las unfrendas da sia guerra sajan giustifitgadas, quellas da la nossa percunter in act criminal. (...) Ils represchentants da la burgaisia chapeschan bain che (...) la fin da la sclavaria [remartga: en ils Stadis Unids] haja valì la paina che l’entir pajais haja prendì sin sai lungs onns da guerra civila, accumpagnads – sco mintga guerra – da destrucziun, devastaziun e terrur. Uss però (...) na pon e vulan ils represchentants ed advocats da la burgaisia ed er betg ils socialists da refurma, ch’èn vegnids intimidads da la burgaisia e ch’han tema da la revoluziun, betg chapir che la guerra civila è necessaria e gista.|W.I. Lenin|''Brief an die amerikanischen Arbeiter'', 20 d’avust 1918.}} === Lingias da cuntinuitad da Lenin tar Stalin? === Ina dumonda ch’ha adina puspè interessà è quella, schebain i dettia ina cuntinuitad directa da Lenin al terrur dal stalinissem da pli tard. Suenter la mort da Lenin il 1924 ed ina tscherta perioda da ruaus dapi l’introducziun da la nova politica economica ha Stalin cumenzà a recurrer pli ferm a mesiras da forza. En las undas da purificaziun dals onns 1930 ha Stalin laschà umiliar ed executar l’entira garda revoluziunara dal 1918 sco per exempel [[Bucharin]], [[Radek]], [[Kamenev]] e [[Sinovjev]]. Almain areguard la moda e maniera da tractar l’atgna partida sa lascha quai interpretar sco ruptura da Stalin cun la tradiziun da la Revoluziun d’october e da Lenin. Ultra da quai sa lascha allegar che Lenin ha remplazzà la politica da l’autodeterminaziun dals pievels tras la politica da naziunalitads restrictiva dal stalinissem e ch’el ha per part revocà progress socials da la Revoluziun d’october. Da quest puntg da vista na fissan leninissem e stalinissem betg da metter a pèr. Da l’autra vart sa fan però valair numerusas vuschs che constateschan che blers impurtants elements dal model da la societad totalitar da Stalin eran gia avant maun dal temp da Lenin, e quai senza ch’i sa mussas in cuntrasts fundamental tranter ils dus manaders areguard l’applicaziun dal terrur sco med per midar la societad.<ref>Leonid Luks: ''Die Utopie an der Macht. Zum bolschewistischem Terror unter Lenin und Stalin.'' En: ''Historisches Jahrbuch'', 119 (1999). Cf. er Norman Naimark: ''Revolution, Stalinismus und Genozid.'' En: ''Aus Politik und Zeitgeschichte'', p.&nbsp;14–20.</ref> Numerus auturs, tranter quels [[Hannah Arendt]], [[Karl Popper]], [[Friedrich August von Hayek]] e [[Zbigniev Brzeziński]], fan a Lenin la reproscha d’avair almain levgià gia avant la revoluziun la via dal sistem sovietic en il totalitarissem tras ses concept da la partida da cader elitara.<ref>Christopher Read: ''Lenin.'' Abingdon 2005, p.&nbsp;292s.</ref> Per Heinrich August Winkler è resortì da las midadas che Lenin ha mess ad ir durant e suenter la Revoluziun d’october «l’emprim reschim totalitar dal 20avel tschientaner».<ref>Heinrich August Winkler: ''Die Revolution als Gegenrevolution. Von Marx zu Lenin oder Warum 1917 kein neues 1789 wurde.'' En: ''Frankfurter Allgemeine Zeitung'' dals 7 da november 1997, nr.&nbsp;259, p.&nbsp;44.</ref> Er Wolfgang Leonhard conceda tuttavia che Lenin haja sustegnì e promovì durant la guerra civila il terrur sco med per tegnair a la pussanza ils bolschevics e ch’el haja agravà la terminologia marxistica cun metter en il center da la ‹dictatura dal proletariat› la suppressiun dals inimis e l’applicaziun da meds da violenza dictatorics. En l’ultima fasa da la guerra civila – pia gia avant la fin da quella – sa laschia però percorscher tar Lenin «ina clera vieuta» cun l’intenziun «da restrenscher il terrur ed ils organs da suppressiun». Quai haja culminà il mars 1922 en l’idea da vulair remplazzar la Tscheka tras tribunals politics statals. Tut en tut haja Lenin cumenzà ils onns 1920 e 1921 a considerar la Tscheka, il terrur e la paina da mort sco mesiras da cumbat ed instituziuns temporaras dal temp da la guerra civila, las qualas sajan d’abolir suenter la fin da quella.<ref>Wolfgang Leonhard: ''Die Dreispaltung des Marxismus. Ursprung und Entwicklung des Sowjetmarxismus, Maoismus & Reformkommunismus.'' Düsseldorf/Vienna 1979, p.&nbsp;116.</ref> Che Lenin saja però propi sa stentà suenter la fin da la guerra civila la primavaira 1921 da metter ad ir cun tutta energia las correcturas necessarias metta Manfred Hildermeier en dumonda. Entaifer la societad e la partida eran sa fatgas valair da quel temp adina dapli vuschs cunter il curs da la violenza politica. En rom da la sullevaziun da marinars a [[Kronstadt]] il 1921, la quala ins ha immediat abattì, han parts da l’atgna basa pretendì «da returnar tar la democrazia da cussegls». Ma a quai n’han ils manaders politics betg dà suatientscha: «Lenin e Trotzki n’han betg tratg en consideraziun da ristgar dapli democrazia, sco che quai era atgnamain vegnì mess en vista en rom da la Revoluziun d’october». Enstagl è la Tscheka – suenter ch’ins l’aveva schlià be per curt temp – vegnida reintroducida sut il num GPU ed ha survegnì enavos sias pli impurtantas plenipotenzas, numnadamain las depurtaziuns e la paina da mort. Uschia è la «defurmaziun fundamentala sco ierta da la Revoluziun d’october e da la guerra civila» sa mantegnida ed è vegnida transferida permanentamain en il nov urden statal.<ref>Manfred Hildermeier: ''Die russische Revolution 1905–1921.'' Francfurt a.M. 1989, p.&nbsp;292.</ref> == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Angelica Balabanova: ''Lenin, oder: Der Zweck heiligt die Mittel''. Dietz Verlag, Berlin 2013 (ediziun revedida da la translaziun dal 1961). * Michael Brie: ''Lenin neu entdecken. Das hellblaue Bändchen zur Dialektik der Revolution & Metaphysik der Herrschaft''. Hamburg 2017, ISBN 978-3-89965-734-0. * Hélène Carrère d’Encausse: ''Lenin.'' Piper, Minca 2000. * Louis Fischer: ''Das Leben Lenins''. Transl. da l’american dad Irmgard Kutscher. Verlag Kiepenheuer & Witsch, Cologna/Berlin 1965. * Anton Pannekoek: ''Lenin als Philosoph.'' En: Anton Pannekoek, Paul Mattick e.a.: ''Marxistischer Antileninismus.'' ça ira, Freiburg 1991, p. 59–153. * Christopher Read: ''Lenin.'' New York/Abingdon 2005. * Wolfgang Ruge: ''Lenin: Vorgänger Stalins; eine politische Biografie.'' Ed. da Wladislaw Hedeler. 1. ed., Matthes & Seitz, Berlin 2010, ISBN 978-3-88221-541-0. * Victor Sebestyen: ''Lenin. Ein Leben.'' Rowohlt Berlin, Berlin 2017, ISBN 978-3-87134-165-6. * Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000. * David Shub: ''Lenin''. USA 1948. (Germania: Limes Verlag Wiesbaden, 1957). * Ruth Stoljarowa e Peter Schmalfuß (ed.): ''Briefe Deutscher an Lenin: 1917–1923.'' Dietz Verlag, Berlin 1990, ISBN 3-320-01320-3. * Maria Uhlmann, Helga Neusser: ''Lenins Werk in deutscher Sprache. Bibliographie''. Elav. da Maria Uhlmann e Helga Neusser. Editur: Institut für Marxismus-Leninismus beim ZK der SED, Berlin 1967. * Hermann Weber: ''Lenin in Selbstzeugnissen und Bilddokumenten.'' Rowohlt, Reinbek 1970, ISBN 3-499-50168-6. (18. ed: 2004, ISBN 3-499-50168-6). * Dmitri Wolkogonow: ''Lenin. Utopie und Terror.'' Econ, Düsseldorf e.a. 1994, ISBN 3-430-19828-3. == Colliaziuns == {{Commonscat|Владимир Ильич Ленин|Lenin}} * [https://web.archive.org/web/20160304234742/http://www.kalle-der-rote.de/bandi.pdf L’emprim tom da las ovras da Lenin en format pdf] (tudestg) (2,80&nbsp;MB) * [http://www.mlwerke.de/le/default.htm ''Reden, Schriften, Briefe und wissenschaftliche Studien Lenins''], sin: mlwerke.de * Marxists Internet Archive: [https://www.marxists.org/deutsch/archiv/lenin/index.htm Texts e cudeschs da Lenin] en lingua tudestga * [http://www.vulture-bookz.de/marx/archive/portraits/Wladimir_I_Lenin.html Archiv da Lenin] cun numerusas fotografias * Lenin, V.I.: [https://web.archive.org/web/20210622131134/https://www.1000dokumente.de/index.html?c=dokument_ru&dokument=0013_tes&l=de, ''Brief an den Parteitag''], sin: 1000dokumente.de {{DEFAULTSORT:Lenin, Wladimir Iljitsch}} [[Categoria:Umens]] [[Categoria:Politichers]] [[Categoria:Persunas russas]] [[Categoria:Persunas dal 19avel tschientaner]] [[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Istorgia mundiala)]] sa8udaumz0z8a0wlhxtglw4ugbru7z0 0 13591 172596 161882 2026-05-31T01:28:23Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172596 wikitext text/x-wiki <div class="noprint">{{Model:Taxobox |Tip = Planta |Num = Taisch |Maletg = Eibe_Samen_mit_Samenmantel.JPG |Descripziun = Taisch |Classa = Coniferopsida |Urden = Coniferas (Coniferales) |Famiglia = Taxaceae |Gener = Taischs (''Taxus'') |Binomen = Taxus baccata |Autur = L. |Onn = }} </div> Il '''taisch''' u pli precis taisch europeic (''Taxus baccata'') furma la suletta spezia or dal gener dals taischs (''Taxus'') che crescha en l’[[Europa]]. I sa tracta da la pli veglia planta europeica (relict dal terziar)<ref>Hageneder, p.&nbsp;17 e 32.</ref> ed a medem temp da quella che cumporta il meglier la sumbriva. Ella po cuntanscher ina fitg auta vegliadetgna (en singuls cas fin 1500 onns e dapli). Cun excepziun dal mantè dal sem (arillus) – il qual circumdescha quel en furma d’in cup colurà cotschen viv – e dal pollen, èn tut las parts dal taisch fitg toxicas. La regressiun dal taisch vegn savens messa en connex cun la derasaziun dal fau a l’entschatta da la midada dal clima avant ca. 2000 onns. Anc bler dapli è la periclitaziun da la planta però d’attribuir a la surexplotaziun tras l’uman ch’ha perdurà sur blers tschientaners. Il lain da taisch ha l’uman stimà da vegl ennà, damai che quel è segnà d’ina direzza e resistenza extraordinaria. Las pli veglias utilisaziuns cumprovadas derivan da lantschas d’ina vegliadetgna da radund 300&nbsp;000 onns (Clacton-on-Sea) resp. da 130&nbsp;000 onns (Lehringen). Er [[Ötzi]], la famusa mumia da glatscher ch’ha vivì avant radund 5200 onns, manava cun sai in artg d’ina lunghezza da ca. 1,80 meters fatg da lain da taisch, ed il moni da sia manera d’arom sa cumponiva dal medem material. Entant che l’utilisaziun dal taisch n’ha oz nagina muntada economica pli entaifer la selvicultura, vegn la planta che sa lascha tagliar bain duvrada dapi la renaschientscha en l’orticultura. Ella vegniva e vegn surtut plantada sco saiv viva semperverda. == Descripziun == === Cumparsa === [[Datoteca:Bayerischer_Wald_-_Mittelsteighütte_001.jpg|thumb|240px|Taisch che crescha en la sumbriva da plantas da feglia]] [[Datoteca:Labyrinth,_Schönbrunn_garden.jpg|thumb|200px|Labirint da saiv viva]] Il taisch è ina planta semperverda ch’è ordvart variabla areguard sia cumparsa. Tut tenor lieu po ella crescher sco planta u sco chaglia; ed en posiziuns extremas sco en l’auta muntogna u vi da paraids-crap crescha ella schizunt sco chaglia ruschnanta. La planta cun bist mida sia cumparsa en il decurs dals onns. Giuvens taischs disponan per ordinari d’in bist satigl e la roma è ordinada a moda regulara. La curuna da plantas giuvnas è conica e sa sviluppa en la vegliadetgna ad ina furma ovala u radunda. Exemplars pli vegls han magari er pliras tschimas e plirs bists. Plantas che creschan sulettas han savens roma fin giun plaun. Il bist dal taisch è segnà d’ina scorsa da squamas satiglia, da colur brin cotschna (plantas giuvnas) fin brin grischa (plantas pli veglias). En l’Europa Centrala cuntanschan be paucas plantas in’autezza da dapli che 15 meters.<ref>Ulrich Hecker: ''Bäume und Sträucher.'' BLV Buchverlag, Minca 2006, ISBN 3-8354-0021-5, p.&nbsp;166.</ref> En la [[Tirchia dal Nord]] creschan però taischs monumentals d’in’autezza da 20 meters ed en ils guauds maschadads dal [[Caucasus]] daventan singuls exemplars fin a 32 meters auts.<ref>Hageneder, p.&nbsp;16s.</ref> Taischs giuvens èn per il pli segnads d’in bist cun ina clera axa principala, entant che plantas ch’han cuntanschì la madirezza sexuala han savens plirs bists. En la giuventetgna crescha il taisch extrem plaun. En cas da cundiziuns disfavuraivlas stat el airi en in’autezza da 10 fin 50 centimeters e furma ina curuna pitschna. Èn las cundiziuns bunas, duri almain 10–20 onns, fin che la planta ha surmuntà il privel da ruissas da vart da la selvaschina. Silsuenter crescha la planta sut bunas cundiziuns fin 20 centimeters ad onn. En ina vegliadetgna da ca. 90 onns culminescha la creschientscha en l’autezza; l’augment da la grossezza e la creschientscha da la curuna na chalan percunter mai. Uschia èn pussaivels diameters dal bist da bundant in meter. Pervi da l’auta abilitad da sa reproducir a moda vegetativa, èn tipics per la planta chatschs che derivan da las ragischs u da roma che tutgan il terren. Entras bists che creschan ensemen pon sa furmar bists cumplexs d’ina grossezza da fin 1 meter. A partir d’ina vegliadetgna da ca. 250 onns cumenza a l’intern dal bist savens ina smarschira che po far daventar en il decurs dals tschientaners dal tuttafatg chavortg il mutagl. Per quest motiv èsi savens er betg pussaivel d’eruir la vegliadetgna da la planta a basa da rintgs annuals; la vegliadetgna vegn perquai per il pli stimada. In tratg caracteristic da la fasa da vegliadetgna dal taisch europeic è il fatg che la planta dispona l’emprim malgrà il bist chavortg d’ina curuna sviluppada dal tuttafatg. Alura na po il bist chavortg però betg pli purtar il pais da la curuna e parts da la planta rumpan davent. I restan silsuenter fragments dal bist che pon, sut bunas cundiziuns, vegnir cumplettads tras novs chatschs or dal mutagl u or dal sistem da ragischs.<ref>Toby Hindson: ''The growth rate of yew trees: An empirically generated growth rate.'' Alan Mitchell Lecture 2000, Londra 2000, Conservation Foundation.</ref> Taischs vegls disponan da duas strategias da remplazzar da dadora il bist che smarschescha da dadens. Per l’ina pon sa furmar a l’intern dal bist ragischs ch’èn ablas da sa sviluppar ad in nov bist. Per l’autra pon chatschs sa furmar a l’exteriur dal bist e crescher ad aut, uschia che vegls taischs consistan magari be pli d’in tschupè da tals bists da chatschs ch’èn creschids ensemen.<ref>Schütt, Weisgerber, Schuck, Lang, Stimm, Roloff (ed.): ''Lexikon der Nadelbäume.'' Nikol Verlagsgesellschaft, Hamburg 2004, ISBN 3-933203-80-5, p.&nbsp;575.</ref> === Las guglias === Las guglias dal taisch èn lomas ed elasticas; ellas han ina furma lineara, per part levamain storta (en furma da farcla). Vi dals chatschs principals èn las guglias ordinadas en furma da spirala, vi dals chatschs laterals en duas lingias. Las guglias dal taisch han ina lunghezza da 1,5 fin 3,5 centimeters ed ina ladezza da 2 fin 2,5 millimeters; ellas cuntanschan ina vegliadetgna da trais fin otg onns, fin che la planta las bitta giu. La vart sura da las guglias è verd stgira e glischanta, la vart sut è d’in verd cler fin verd-uliva. Sin la vart sura è visibel in gnerv central in pau elevà, ma na sa chattan naginas sfessas; la vart sut porta duas strivlas da stoma indistinctas. Las guglias dal taisch èn segnadas da pliras caracteristicas marcantas: Ellas na disponan da nagina ipodermis rinforzada mecanicamain tras sclerenchim; en pli mancan ils chanals da rascha. === Sistem da ragischs === [[Datoteca:Ancient_Yew_-_geograph.org.uk_-_726976.jpg|thumb|220px|Ragischs d’ina planta pli veglia]] Il taisch europeic ha in sistem da ragischs fitg vast, profund e spess. Il svilup da quest sistem da ragischs ha prioritad tar la creschientscha da la planta, anc avant la creschientscha en l’autezza e l’augment da la grossezza. Taischs èn er abels da penetrar en terrens fitg spess. Il sistem da ragischs ch’è sviluppà pli ferm che tar autras spezias da plantas pussibilitescha l’auta abilitad da sa regenerar dal taisch. Schizunt tar ina sperdita cumpletta dal bist pon anc crescher chatschs da ragisch. Cun ses sistem da ragischs multifar e flexibel è la planta abla da resister ad umiditad variabla, a terrens bletschs ed a la mancanza d’aria en il terren. Da qua deriva l’auta capacitad dals singuls individis da s’adattar als pli differents lieus e cundiziuns da viver. En regiuns grippusas è il taisch europeic abel da penetrar cun sias ragischs en sfendaglias e foppas che mainan aua, entant ch’el sa tegna ferm vi dal grip niv. Il taisch dispona d’ina ragisch da bulieu dal tip endomicoriza; perquai furma il taisch ina da las paucas plantas da guaud, da las qualas la ragisch na furma nagina simbiosa cun bulieus da micoriza che sviluppan fritgals. === Puschas, sems e multiplicaziun === [[Datoteca:Taxus_baccata_flowers.jpg|thumb|200px|Puschas masculinas]] [[Datoteca:MG_2621_Eibe_weiblich_mit_Befruchtungstropfen.jpg|thumb|200px|Puschas femininas cun dagut d’impollinaziun]] Sut cundiziuns dal lieu optimalas portan taischs l’emprima giada puschas femininas suenter avair cuntanschì ina vegliadetgna da 15 fin 30 onns. Sut cundiziuns main bunas poi esser che la madirezza sexuala vegn cuntanschida bundant pli tard. Taischs che creschan en effectivs spess e che na vegnan pervi da quai betg provedids suffizientamain cun glisch pon er cuntanscher lur madirezza sexuala pir cun 70 fin 120 onns. Las puschas vegnan gia furmadas vers la fin da la stad. Il temp da fluriziun ha lieu vers la fin da l’enviern u l’entschatta da la primavaira da l’onn proxim, en il cas normal tranter il favrer ed il mars, en regiuns pli fraidas pir tranter l’avrigl ed il matg. Il taisch europeic è normalmain bichasan: puschas masculinas e puschas femininas sa chattan sin differentas plantas. Cas excepziunals furman exemplars monochasans cun puschas dad omaduas schlattainas vi da la medema planta; en quests cas porta per ordinari be in singul rom flurs da l’autra schlattaina. Las numerusas puschas masculinas èn da furma radunda, han in diameter da ca. 4&nbsp;mm e cuntegnan 6 fin 14 stamins en furma da scut, ils quals portan mintgamai 6 fin 8 satgs da pollen melnents. S’avran quests satgets tras chalur, vegnan ils grauns da pollen manads davent gia tras il minim moviment dal vent. Il fatg che la planta flurescha baud, d’in temp che las plantas da feglia na portan per ordinari anc nagina feglia, garantescha che la derasaziun dal pollen ha lieu senza restricziuns, er sch’il taisch è uschiglio surcuvert da plantas da feglia. [[Datoteca:Taxus_baccata_MHNT.jpg|thumb|200px|Arillus]] [[Datoteca:Taxus_baccata_MHNT_seed.jpg|thumb|200px|Sems]] Las puschas femininas han be ina grondezza da 1 fin 1,5&nbsp;mm, sa chattan mintgamai en furma da chatschs curts en ils anguls dals fegls da roma giuvna e na dattan strusch en egl pervi da lur colur verdenta. Ellas consistan da squamas che sa cuvran, da las qualas be quella sisum è fritgaivla e porta be in furmasem. Dal temp da fluriziun sa sviluppa al piz in dagut d’impollinaziun. Quel prenda si ils grauns da pollen che sgolan natiers e maina, ina giada ch’el è svapurà, ils grauns al nucellus, uschia che la puscha vegn fructifitgada.<ref>Schütt, Weisgerber, Schuck, Lang, Stimm, Roloff (ed.): ''Lexikon der Nadelbäume.'' Nikol Verlagsgesellschaft, Hamburg 2004, ISBN 3-933203-80-5, p.&nbsp;577.</ref> A la basa dal furmasem (ovulum) sa chatta ina bulscha en furma d’anè. Suenter che la flur è vegnida fructifitgada, sa sviluppa quella ad in mantè dal sem, l’arillus. Quel circumdescha il sem en furma d’in cup; sia colur mida cun sa madirar da verd sin cotschen viv. Pervi da l’arillus vegn il sem dal taisch savens designà per sbagl sco fritg u schizunt sco cocla. Quai n’è botanicamain betg correct, damai ch’i n’existan tar gimnosperms nagins ovaris, ils quals fissan necessaris per ch’i possia sa sviluppar in fritg. Er las autras spezias da la famiglia dals taischs sviluppan in tal mantè dal sem. Il mantè dal sem cotschen è mangiabel e betg toxic, be ils sems èn da tissi. Ils brumbels da las flurs vegnan furmads en il decurs da la segunda mesadad da la stad. Il sem brin blauent, da furma ovala, ha ina lunghezza da 6 fin 7 mm ed ina ladezza da 3 fin 5&nbsp;mm. Il pais dal sem giascha tranter 43 e 77&nbsp;mg. Ils sems madiran da l’avust fin l’october e schermiglian pir la segunda primavaira. La derasaziun dal sem ha lieu tras utschels che vegnan attratgs da l’arillus dultsch. L’arillus vegn digerì ed il sem passa senza donn tras il tract da digestiun. Il dumber da cromosoms da la spezia munta a 2n = 24.<ref>Erich Oberdorfer: ''Pflanzensoziologische Exkursionsflora für Deutschland und angrenzende Gebiete''. 8. ed., Stuttgart, Verlag Eugen Ulmer, 2001, p. 89s., ISBN 3-8001-3131-5.</ref> == Sistematica == Las Taxaceae vegnan attribuidas als gimnosperms ed entaifer quels a las coniferas (plantas da guglias). Interessant è il fatg ch’i manca als taischs las puschas ch’èn uschiglio tipicas entaifer questa gruppa; l’arillus charnus (che vegn numnà en la lingua da mintgadi faussamain ‹cocla›) sa furma or dal moni da l’ovulum (furmasem). A la famiglia dals taischs appartegnan en tut tschintg geners (''Amentotaxus'', ''Austrotaxus'', ''Pseudotaxus'', ''Torreya'', ''Taxus''), ils quals furman tuts sems cun in arillus. Il gener ''Taxus'' cumpiglia spezias che na sa laschan betg distinguer tuttas cleramain ina da l’autra, quai vala surtut per ils effectivs dal Himalaia e da la China. Las propostas dals taxonoms tanschan da 2 fin 24 differentas spezias. Da las datas geneticas resulta percunter ch’il taisch europeic furma – malgrà il grond territori da derasaziun – in’unitad monofiletica e la suletta spezia ch’è derasada en l’Europa. == Derasaziun == La derasaziun da ''Taxus baccata'' na sa restrenscha betg sin l’Europa, mabain tanscha da las [[Azoras]] e la muntogna da l’[[Atlas]] en l’[[Africa dal Nordvest]] sur l’[[Europa]] e l’[[Asia Minura]] fin en il [[Caucasus]] e l’[[Iran dal Nord]]. En il nord tanscha il territori da derasaziun da las [[Inslas Britannicas]] sur la [[Norvegia]] fin en [[Svezia]] e [[Finlanda]]. En l’ost maina il cunfin dal territori da derasaziun da la [[Lettonia]] per lung il cunfin polonais-russ sur las [[Carpatas orientalas]] e finescha en la [[Tirchia dal Nord]]. En il sid tanscha il cunfin da la [[Spagna dal Sid]] e parts dal [[Maroc]] e da l’[[Algeria]] fin en la [[Tirchia dal Sid]] e da là en l’[[Iran dal Nord]]. En l’Europa n’è il territori da derasaziun betg coerent, mabain sa divida en plirs areals parzials. Entaifer quels cumpara il taisch ultra da quai be pli en pitschens effectivs u sco plantas singulas. Il motiv per questa disjuncziun furma fitg probabel la surexplotaziun antropogena dals effectivs da taischs en temps passads. Effectivs natirals existan surtut en il [[Portugal dal Nord]], la [[Spagna]], la [[Bretagna]] e la [[Normandia]], sin las [[Inslas Britannicas]], en la part meridiunala da la [[Scandinavia]], en il [[Balticum]], en las [[Carpatas]], en la part settentriunala da la [[Peninsla dal Balcan]], en l’[[Italia dal Nord]] ed [[Italia Centrala]] sco er sin las inslas [[Corsica]] e [[Sardegna]]. Percunter manca la planta per exempel en il Danemarc, en las parts settentriunalas da la [[Belgia]] e dals [[Pajais Bass]] sco er per lung dal curs central ed inferiur dals flums [[Elbe]] e [[Saale]] ed en la part centrala da la [[Pologna]]. Vers nord vegn il territori da derasaziun limità dal fatg che la planta n’è betg fitg resistenta cunter schelira. Il cunfin tanscha en la [[Norvegia]] e [[Svezia]] per lung da l’isoterma dal schaner da −5° C. La planta crescha surtut là nua ch’il clima è segnà d’envierns miaivels, da stad frestgas, da blera plievgia e d’in’auta umiditad da l’aria. En las [[Alps]] crescha il taisch, tut tenor regiun, fin en autezzas tranter 1350 e 1600&nbsp;m. == Pretensiuns al lieu == [[Datoteca:Schuppenborke_einer_Eibe.JPG|thumb|200px|Scorsa]] [[Datoteca:Taxus_wood.jpg|thumb|200px|Lain]] Il taisch crescha tant en lieus umids, cun umiditad variabla e fitg sitgs sco er sin terrens acidics e basics. Er areguard il terren (chaltschina, silicat, substrat organic) è ella fitg flexibla. Bain preferescha la planta terrens plitost umids, ritgs da substanzas nutritivas; ma cumpareglià cun autras spezias è l’ecogram dal taisch segnà d’ina fitg gronda amplituda fisiologica che cumpiglia schizunt lieus situads pli ad aut ch’il cunfin dal guaud pussaivel ed er territoris, en ils quals las cundiziuns da l’ambient varieschan fitg ferm. Da tut las planta da guaud che creschan en l’[[Europa]] è il taisch la spezia che cumporta il meglier la sumbriva. Plantas giuvnas èn schizunt dependentas da lieus sumbrivauns; plantas pli veglias pon alura er crescher vinavant en lieus suleglivs. Il meglier sa sviluppan taischs en guauds maschadads betg memia spess, ma be sch’ils effectivs da selvaschina n’èn betg uschè auts che plantas giuvnas vegnan ruissas immediat. Guauds che consistan be da taischs èn percunter stgars. Pervi da la surexplotaziun chattan ins oz taischs savens en lieus da retratga, surtut sin spundas muntagnardas sumbrivauns e taissas che vegnan er guntgidas da la selvaschina. == Strategias da surviver == === Abilitad da sa generar === Er l’abilitad da sa generar dal taisch è sviluppada bundant pli ferm che tar tut las autras spezias da coniferas indigenas. Quella sa mussa per l’ina en il fatg ch’il taisch, sco suletta spezia da planta da guglias, è bun da furmar plantinas dal tschep. Per l’autra è il taisch abel, grazia a la fitg buna guariziun da blessuras, da surviver er donns pli gronds. Fin en l’auta vegliadetgna è la planta abla da reagir tras tals chatschs sin donns mecanics, ma er sin donns da schelira u d’arsentada dal sulegl. In’ulteriura strategia da surviver furma la multiplicaziun vegetativa. Roma che tutga il terren po servir a munir la planta cun substanzas alimentaras supplementaras, ma er daventar il punct da partenza per la regiuvinaziun cumpletta da l’individi. Er tar plantas ch’èn sa derschidas sa lascha constatar che la roma che vegn en contact cun il terren cumenza immediat a far ragischs. === Resistenza cunter sitgira === Cumbain che las guglias dal taisch na disponan da nagina stresa rinforzanta ubain proteginta valan ellas sco fitg resistentas cunter sitgira. Uschia è il taisch abel da supportar sperditas d’aua relativas quasi tuttina autas sco il [[tieu da guaud]]. Omaduas spezias disponan da reservas d’aua absolutas sumegliantamain autas sco plantas ritgas da suc, e quai cumbain che lur capacitad d’aua (cuntegn d’aua en il stadi da saziada) è relativamain bassa. In’ulteriura abilitad che protegia la planta cunter sitgira è quella da serrar svelt ils stomata; quest mecanissem activescha l’aviez quatter giadas pli svelt ch’il pign. === Resistenza cunter schelira === La strategia dal taisch da resister a las cundiziuns crivas da la stagiun fraida sa basa sin duas cumponentas. Per l’ina sa reducescha la transpiraziun cumpareglià cun la stad sin in tschintgavel fin in ventgavel. La reducziun è tant pli auta, pli fraida che la temperatura da l’ambient sa preschenta. Per l’autra auza il taisch la concentraziun dal suc da la cella. Tras quai sa sbassa il punct da schelira ed ensemen cun quel er la temperatura minimala ch’è necessaria per il process d’assimilaziun (da ca. −3&nbsp;°C sin ca. −8&nbsp;°C). Ha il taisch avunda temp da sa preparar sin il fraid, datti per ordinari donns da schelira pir tar temperaturas fitg bassas da sut −20&nbsp;°C. Bundant pli savens datti donns d’airiadad da schelira, quai ch’è tranter auter d’attribuir a la protecziun da transpiraziun ch’è relativamain pauc sviluppada. Quest privel exista però per il pli be tar plantas sulettas en posiziuns exponidas. En pli na patescha il taisch betg da schelira tardiva. Quai cuntanscha la planta tras quai ch’ella reducescha be plaunsieu la concentraziun dal suc da la cella; las valurs normalas da l’onn precedent vegnan pir puspè cuntanschidas il zercladur. === Toleranza envers sumbriva === Il taisch vala sco planta ordvart toleranta envers sumbriva. Ella è er abla da surviver sch’ella vegn surcuverta dal tuttafatg d’autras plantas. Er en cumparegliaziun cun autras plantas ch’èn enconuschentas per lur toleranza envers sumbriva, sco il pign u il fau verd, cumporta il taisch cleramain dapli sumbriva. Sco che quai è il cas tar in deficit d’aua, sa serran ils stomata er en cas da stgirentada svelt. Quels s’avran pir suenter avair surpassà il punct da cumpensaziun da la glisch, pia il punct tar il qual è gist anc pussaivla in’assimilaziun netto positiva. Tar il taisch munta il punct d’assimilaziun da la glisch tar ina temperatura da 20&nbsp;°C radund 300 lux. Tar il [[fau verd]] èn quai 300–500 lux, tar il [[pign]] 300–600 lux. Ina tipica planta da guaud che crescha en la glisch, sco il [[tieu da guaud]], basegna percunter valurs da 1000 fin 5000 lux per surmuntar il punct da cumpensaziun da la glisch. == Toxicitad == [[Datoteca:Taxus_baccata_tree.jpg|thumb|200px|Planta singula]] Il lain, la scorsa, las guglias ed ils sems cuntegnan cumbinaziuns chemicas che vegnan numnadas en lur totalitad taxans u derivats da taxans (diterpens). La concentraziun da las cumbinaziuns toxicas variescha en las singulas parts da la planta, dependa da la stagiun ed er da la singula planta.<ref>Vidensek N. e.a.: ''Taxol content in Bark, Wood, Root, Leaf, Twig, and seedling from several Taxus Species''. En: ''Journal of Natural Products'', tom 53, nr. 6, p. 1609s., nov.-dec. 1990.</ref> Il mantè dal sem da la planta n’è percunter betg toxic e gusta dultsch. Tar l’uman e tar auters mammals vegnan las cumbinaziuns toxicas absorbadas svelt en il tract digestiv. Sintoms d’intoxicaziun pon gia cumparair tar l’uman suenter 30 minutas. Las cumbinaziuns toxicas fan donn als organs digestivs, al sistem da la gnerva, al dir ed a la musculatura dal cor. In cuntraremedi n’exista betg. Tar ils sintoms d’ina intoxicaziun tutgan in puls accelerà, pupillas engrondidas, vomitar, sturnizi, flaivlezza da la circulaziun e svaniment. Gia ina quantitad da guglias da 50 fin 100 grams po esser mortala per l’uman. En furma manizzada è l’effect da las guglias anc tschintg giadas pli ferm. Animals da chasa reageschan a moda differenta sin las cumbinaziuns toxicas cuntegnidas en il taisch. Chavals valan sco spezialmain periclitads – tar els duain 100 fin 200 grams guglias da taisch esser mortals. Tar vatgas cumparan sintoms d’intoxicaziun a partir da ca. 500 grams. Animals che pasculeschan èn surtut periclitads sch’els consumeschan andetgamain grondas quantitads. Percunter paran almain vatgas, nursas e chauras da sviluppar ina toleranza envers ils toxins dal taisch sch’ellas èn disadas da magliar regularmain pitschnas quantitads. == Il taisch sco planta medicinala == En la medischina populara sa serviv’ins da pizs da frastgas cunter verms, sco med per il cor, per promover la menstruaziun e sco med abortiv. Pervi da la toxicitad da la planta considerescha la medischina moderna questas furmas da diever sco memia ristgantas. Ils onns 1990 èsi reussì d’isolar dal taisch europeic a moda parzialmain sintetica las substanzas paclitaxel e pli tard docetaxel ch’èn ablas da retardar la divisiun cellulara. Questas substanzas èn admessas en la chemoterapia en cas da differentas furmas da cancer. == Il taisch sco cuminanza da viver == Tipicas spezias da plantas da guaud ch’accumpognan savens il taisch èn en l’Europa Centrala ruver, charpinet, fraissen, ulm, tigl, aviez ed ischi da muntogna. Sin terren cultivà crescha il taisch savens tranter bostgaglia cun spinas sco parmuglia e frosler, las qualas protegian la planta giuvna cunter ruissas. Tar ils utschels vegn differenzià tranter spezias che s’interesseschan be per l’arillus dultsch e gidan a derasar il sem ([[sturnel]], [[filomela]], [[merlotscha]], [[tursch perniclà]] e.a.) e talas che maglian il sem ([[verdaun]], [[pitgarel]], [[maset grond]], divers [[pitgalains]] e.a.). La filomela e surtut il tursch perniclà mussan in cumportament territorial e defendan la fin da la stad ‹lur› taisch cunter auters utschels. Talas plantas portan fin il schaner u favrer ils cups da sem cotschen vivs. Diversas spezias da [[durmigliets]] raivan sin taischs per cuntanscher l’arillus dultsch. Autras spezias da mammals, sco differentas mieurs, maglian be cups da sem ch’èn crudads per terra. Invertebrads vivan, cumpareglià cun autras plantas da guaud europeicas, be paucs sin il taisch, per exempel il [[mustgin da la gala da taisch]] (''Taxomyia taxi'') e duas vespras parasitaras (''Mesopolobus diffinis'' e ''Torymus nigritarsus'') che sa servan da las galas resp. larvas da quel.<ref>Schütt, Weisgerber, Schuck, Lang, Stimm, Roloff (ed.): ''Lexikon der Nadelbäume.'' Nikol Verlagsgesellschaft, Hamburg 2004, ISBN 3-933203-80-5, p.&nbsp;581.</ref> == Il lain da taisch == === Caracteristicas e diever odiern === Il taisch furma ina planta cun lain da cor. Tar il lain da cor sa tracti en il tagl traversal da la part stgira, interiura, la quala n’è fisiologicamain betg pli activa e che sa distingua cleramain dal lain alv, la part exteriura pli clera. Il lain alv dal taisch è da colur alv melnenta, e furma ina stresa plitost graschla da diesch fin ventg rintgs annuals. Il lain da cor è da colur brin cotschnenta. Perquai ch’il lain crescha plaun, è quel persistent, spess, dir ed elastic. La duraivladad dal lain deriva da tannins che vegnan depositads en quel. In meter cubic lain da taisch paisa 640 fin 800 kilos (tieu: 510, fau: 720 kilos). Lain da taisch sia fitg bain e sa lascha elavurar tgunsch. Ozendi n’ha il taisch europeic però nagina muntada economica pli. Il lain che vegn be purschì darar sin martgà serva a lavurs da furnier, da turnar ed en la construcziun d’instruments da musica. === Diever istoric === [[Datoteca:Arc_long_anglais.jpg|thumb|140px|Artg lung englais]] En l’istorgia da l’umanitad ha il lain da taisch gì ina muntada bundant pli gronda che ozendi. Il diever dal lain per producir objects dal mintgadi (tschaduns, plats, cuppas, guglias, monis e.a.) è cumprovà gia dapi il [[temp neolitic]]. Daspera han ins stimà il lain pervi da sia resistenza cunter l’umiditad, sco che mussan restanzas da navs (t.a. dal [[temp da bronz]]), butschins, sadellas, conducts d’aua e.a. Ma la pli gronda muntada ha il lain dir ed elastic cuntanschì per fabritgar lantschas ed artgs. Ils pli vegls exemplars da lantschas fatgas da taisch derivan da Clacton-on-Sea, [[Essex]] (ca. avant 150&nbsp;000 onns) e da Lehringen, [[Saxonia Inferiura]] (ca. avant 90&nbsp;000 onns); quest’ultima vegn attribuida a l’[[uman da Neandertal]]. D’ina vegliadetgna tranter 8000 e 5000 onns èn sa conservads numerus artgs, tranter auter quel dad [[Ötzi]] d’ina vegliadetgna da ca. 5200 onns. L’emprim vegnivan ils artgs be construids dal lain da cor dal taisch. A partir dal 8avel tschientaner s.C. han ins cumenzà a trair a niz en la construcziun d’artgs las differentas caracteristicas dal lain alv e lain da cor. Sco artg lung englais vegn designà in tip d’artg dal temp medieval tardiv che vegniva construì d’in singul toc lain, ch’era ca. tuttina lung sco l’artger, pia ca. 180 centimeters, e che consistiva da ⅓ lain alv e ⅔ lain da cor vi da la part exteriura resp. interiura. Quests artgs han dominà las guerras tranter auter en il cumbat tranter Englais e Franzos durant il 11avel fin 16avel tschientaner (p.ex. [[Battaglia da Hastings]] 1066, [[Guerra da tschient onns]] a partir dal 1337). A partir dal 13avel tschientaner èn ils effectivs da taischs sin las [[Inslas Britannicas]] sa diminuids fermamain; davent da l’onn 1492 è mintga nav da commerzi che vuleva far commerzi cun l’[[Engalterra]] vegnida obligada da manar cun sai in dumber fix da lains da taisch. Be tranter il 1521 ed il 1567 han ins exportà da l’[[Austria]] e da la [[Baviera]] tranter 600&nbsp;000 ed 1 milliun tocs lain d’ina lunghezza da dus meters e ladezza da 6 cm per vegnir elavurads ad artgs. L’onn 1568 ha il duca [[Albrecht]] stuì communitgar al cussegl imperial a Nürnberg che la [[Baviera]] na disponia pli da nagins taischs pronts da vegnir tagliads. En l’Engalterra ha la mancanza da lain da taisch manà a l’ordinaziun roiala ch’ils construiders d’artgs stoppian far per mintga artg da taisch quatter da lain d’ischi da muntogna. Suenter ch’ils effectivs da taischs da l’Europa Centrala e dal Sid èn stads duvrads, ha l’Engalterra anc importà laina da las Carpatas e dal Balticum. L’onn 1595 ha la regina da l’Engalterra [[Elizabeth I]] fatg midar l’armada englaisa da l’artg lung sin la muschetta.<ref>Hagen Seehase, Ralf Krekeler: ''Der gefiederte Tod. Die Geschichte des englischen Langbogens in den Kriegen des Mittelalters.'' Hörnig, Ludwigshafen 2001, ISBN 3-9805877-6-2, p.&nbsp;34s.</ref> == Utilisaziun sco planta toxica, curativa e da nutriment == La toxicitad dal taisch è gia in tema en la mitologia greca: La dieua da la chatscha [[Artemis]] mazza cun frizzas da tissi da taisch las figlias da [[Niobe]] ch’eran sa gloriadas envers ellas pervi da lur grond dumber d’uffants. Er ils [[Celts]] faschevan diever d’in decotg da guglias da taisch per tissientar ils pizs da lur frizzas, e [[Julius Cesar]] rapporta en ses ‹De bello gallico› d’in chau da stirpa dals Eburons ch’haja pli gugent fatg suicidi cun tissi da taisch che da sa surdar als Romans. Areguard la toxicitad s’expriman [[Paracelsus]], [[Virgil]] e [[Plinius il Vegl]]. [[Dioskurides]] raquinta da taischs spagnols d’ina tala toxicitad che quels pudevan schizunt daventar privlus per tgi che seseva u durmiva en lur sumbriva. En la medischina han preparaziuns da taisch giugà ina rolla a partir dal temp medieval tempriv (cf. latiers survart). Dascha da taisch en pitschnas dosas vegniva maschadada tradiziunalmain en il pavel dal muvel per prevegnir a malsognas. En intginas regiuns, sco per exempel en l’[[Albania]], vegn quai per part pratitgà fin oz. Sper l’utilisaziun sco planta da tissi e curativa vegnan parts da taischs schizunt utilisadas sco nutriment: Dal mantè dal sem cotschen e dultsch, il qual n’è betg toxic, sa lascha preparar marmelada, sut la cundiziun ch’ils sems toxics vegnan allontanads. == Utilisaziun sco planta decorativa == [[Datoteca:Taxus_baccata_'fastigiata'.jpg|thumb|180px|La furma cultivada 'Fastigiata']] Sco suletta conifera europeica dispona il taisch d’ina buna abilitad da chatschar suenter esser vegnì taglià. Quai e la creschientscha spessa han predestinà il taisch da vegl ennà sco saiv viva en diever sco paravista. Taischs èn er adattads fitg bain per furmas geometricas u per tagliar figuras. Dapi la renaschientscha èn ils taischs semperverds perquai vegnids utilisads en l’orticultura. Surtut en ierts barocs eran saivs vivas da taischs fitg popularas; tar las pli enconuschentas tutgan las saivs vivas tagliadas en ils ierts da [[Versailles]]. En l’Engalterra han ins endrizzà stediamain labirints fatgs da saivs vivas da taischs. Da l’interess per furmas cultivadas adina pli stravagantas èn resultadas dapli che setanta differentas sorts, tranter auter: * 'Adpressa': Questa furma è vegnida cultivada l’onn 1838. Ella crescha sco chaglia (be feminina) cun roma pitschna, per part surpendenta. Las guglias a piz èn lunghent-ellipticas; ellas han be ina lunghezza da 1 cm. Igl exista er ina furma melnenta. * 'Dovastoniana': Questa furma è vegnida descritta l’emprima giada l’onn 1777. Ella cuntanscha in’autezza da 5 fin 8 meters ed ina ladezza da 6 meters. La planta posseda be in bist. La roma è ordinada en posiziun orizontala; ils pizs e frastgas lateralas pli pitschnas èn surpendents. Las guglias èn da colur verd stgira. * 'Fastigiata': Questa furma ch’è cumprovada l’emprima giada ils onns 1760 en l’[[Irlanda]] è derasada vastamain sco taisch da pitga en parcs, ierts e sin santeris. Ella crescha ad aut a moda tendida, en furma da colonna. Las guglias èn d’in verd fitg stgir ed ordinadas vi da la roma en furma da spirala. La tschima sa cumpona per ordinari da plirs chatschs; tras quai vegn la curuna cun ils onns pli lada en la part superiura. Sin las [[Inslas Britannicas]] cuntanscha il taisch da pitga autezzas da fin 15 meters. Igl existan er sorts parentadas cun guglias verd cleras, melnas u cun ina statura in pau pli bratga. * 'Fructo-luteo': Questa varianta deriva medemamain da l’Irlanda e tanscha enavos fin l’onn 1817. Ella crescha sco chaglia lada ed ha guglias verd stgiras. Ils mantels dal sem madiras n’èn betg sco uschiglio da colur cotschna, mabain da colur melna. * 'Overeynderi': La planta crescha sco chaglia ovala, cuntanscha in’autezza da 5 meters ed ina ladezza da 3 meters. Las guglias èn verd stgiras. * 'Repandens': Questa furma crescha sco pitschna chaglia cun roma planiva che sa cruscha. Suenter 10 fin 15 onns ha la planta cuntanschì in’autezza da 0,5 fin 0,6 meters; l’autezza maximala munta a 0,8 fin 1 meter. Sin la vart sura èn las guglias verd nairas e glischantas, sin la vart sut d’in verd fustg. == Toponomastica == Il num tudestg Eibe, Eibenbaum, er Ibenbaum (en furma curta Ibaum, er Ybaum) ha dà il num a numerus lieus geografics. Ad effectivs da taischs istorics renvieschan toponims sco Eiben, Eibenberg, Ibenberg, Iberg, Yberg, Iberig ed Ibach. Sper [[Hemiswil]] ([[Emmental]]) sa chatta il pli vegl taisch da la Svizra. La planta d’ina vegliadetgna da bundant 1000 onns cumpara er en la vopna da la vischnanca. In dals pli gronds effectivs da taischs da l’Europa cun var 80&nbsp;000 taischs sa chatta en il [[chantun Turitg]] sin las collinas da l’[[Albis]] e là surtut en il territori da l’[[Uetliberg]]. Il motiv per quest effectiv ha furmà la liberalisaziun da la lescha da chatscha en Svizra suenter la [[Revoluziun franzosa]]. Dal 1798 fin il 1850 han ins fatg chatscha sin las populaziuns da selvaschina fin che quellas èn bunamain stadas extirpadas dal tuttafatg. Senza donns da ruissas han ils taischs pudì crescher ad in vast effectiv, dal qual ils individis dumbran oz quasi tuts bundant 150 onns. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Fred Hageneder: ''Die Eibe in neuem Licht. Eine Monographie der Gattung Taxus.'' Neue Erde, Saarbrücken 2007, ISBN 978-3-89060-077-2. * Hassler-Schwarz Jürg: ''Die Eibe (TAXUS BACCATA L.) Eine Beschreibung unter besonderer Berücksichtigung der Verbreitung und der kulturellen Bedeutung im Kanton Graubünden (Schweiz).'' 1999. * Thomas Scheeder: ''Die Eibe (Taxus baccata L.). Hoffnung für ein fast verschwundenes Waldvolk.'' IHW-Verlag, Eching 1994, ISBN 3-930167-06-9. * Christoph Leuthold: ''Die ökologische und pflanzensoziologische Stellung der Eibe (Taxus baccata) in der Schweiz''. (''Veröffentlichungen des Geobotanischen Institutes der ETH'', nr. 67). Geobotanisches Institut der ETH, Stiftung Rübel, Turitg 1980. * Markus Kölbel, Olaf Schmidt e.a. (red.): ''Beiträge zur Eibe''. (''Berichte aus der Bayerischen Landesanstalt für Wald und Forstwirtschaft'', nr. 10), Bayerische Landesanstalt für Wald und Forstwirtschaft, Freising 1996. * Hugo Conwentz: ''Die Eibe in Westpreußen, ein aussterbender Waldbaum''. Bertling, Danzig 1892. * Angelika Haschler-Böckle: ''Magie des Eibenwaldes''. Neue Erde, Saarbrücken 2005, ISBN 3-89060-084-0. * Michael Schön: ''Forstwirtschaft und Gefäßpflanzen der Roten Liste. Arten – Standorte – Flächennutzung.'' 2. ed., Herbert Utz Verlag, Minca 1998, ISBN 3-89675-375-4. * U. Pietzarka: ''Zur ökologischen Strategie der Eibe.'' Stuttgart 2005. * Christina R. Wilson, John-Michael Sauer, Stephen B. Hooser: ''Taxines: a review of the mechanism and toxicity of yew (Taxus spp.) alkaloids.'' En: ''Toxicon'', tom 39, nr. 2–3, 2001, p. 175–185. * Lutz Roth, Max Daunderer, Kurt Kormann: ''Giftpflanzen Pflanzengifte.'' 6. ed. extendida, 2012, Nikol-Verlag, ISBN 978-3-86820-009-6. * Ingrid e Peter Schönfelder: ''Das Neue Handbuch der Heilpflanzen, Botanik Arzneidrogen, Wirkstoffe Anwendungen.'' Franckh-Kosmos Verlag, Stuttgart 2011, ISBN 978-3-440-12932-6. == Colliaziuns == {{Commonscat|Taxus baccata|Taisch europeic}} * [https://web.archive.org/web/20150923193948/http://www.botanik.univie.ac.at/hbv/download/ib_taxus_baccata.pdf Fegl d’infurmaziun davart il taisch] * Thomas Meyer: [http://www.blumeninschwaben.de/Hauptgruppen/taxus.htm#Gewöhnliche_Eibe Infurmaziuns davart la planta e fotografias], sin: flora-de * Wolfgang Arenhövel: ''Die Eibe.'' En: Stiftung Wald in Not (ed.): ''Seltene Bäume in unseren Wäldern – Erkennen, Erhalten, Nutzen'', p. 24–26 * ETH: [https://web.archive.org/web/20140228023430/http://www.wm.ethz.ch/sebapub/seba_1/verbreitung/eibe ''Die Eibe in der Schweiz''] * [http://www.awl.ch/heilpflanzen/taxus_baccata/eibe.htm Il taisch sco planta curativa] * [https://web.archive.org/web/20200803201519/http://www.heimat-pfalz.de/index.php/hans-wagners-naturseite/903-die-eibe-taxus-baccata-der-baum-der-auferstehung.html Davart l’istorgia culturala dal taisch] [[Categoria:Plantas]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Coniferas e plantas da feglia)]] 4fz4sjy8o7c0wswoypx8r93vis23bmg 0 14226 172594 172244 2026-05-31T01:02:03Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172594 wikitext text/x-wiki La '''Fundaziun Premi grischun da litteratura''', ch'è vegnida fundada da la soroptimista Milly Enderlin da Cuira, attribuescha mintg'onn ses premi dotà cun CHF 10'000.00 per prestaziuns extraordinarias per la litteratura dal Grischun.<ref>https://web.archive.org/web/20220223091616/http://www.soroptimist-chur.ch/buendner-literaturpreis/index.html</ref> Auturas ed auturs che vivan en Grischun u han il dretg da burgais grischun ubain auturas ed auturs tar ils quals lur ovras stattan en stretg connex cun il Grischun, pon vegnir onuradas per lur lavur litterara en rumantsch, talian u tudestg cun il Premi grischun da litteratura / Premio letterario grigione / Bündner Literaturpreis. Il cussegl da fundaziun sa cumpona da Köbi Gantenbein (Fläsch, president), Rita Schmid (Vals, vicepresidenta), Arianna Nussio (Brusio, Andeer), Elisabeth Flury (Lai) e Rico Valär (Zuoz, Zürich).<ref>https://web.archive.org/web/20220223091620/https://www.suedostschweiz.ch/kultur-musik/2021-01-28/rettung-in-letzter-minute</ref> == Auturas premiadas ed auturs premiads<ref>https://web.archive.org/web/20220223091619/https://www.suedostschweiz.ch/kultur-musik/2021-04-07/drei-preise-fuers-buendner-literaturschaffen</ref> == * 2026: Begoña Feijoo Fariña, Poschiavo<ref>https://ilbernina.ch/notizie/cultura/premio-letterario-grigione-2026-per-begona-feijoo-farina</ref> * 2025: [[Flurina Badel]], Ftan<ref>https://www.rtr.ch/novitads/grischun/per-ses-roman-tschiera-flurina-badel-survegn-premi-grischun-da-litteratura</ref> * 2024: [[Jessica Zuan]], Barcelona/Segl Maria<ref>https://www.rtr.ch/cultura/launa-da-pavagls-jessica-zuan-survegn-premi-grischun-da-litteratura-2024</ref> * 2023: Joachim B. Schmidt, Reykyavik/Mantogna * 2022: [[Gion Mathias Cavelty]], Cuira/Turitg<ref>https://www.rtr.ch/cultura/cultura/premi-da-litteratura-grischun-gion-mathias-cavelty-survegn-il-premi-2022</ref> * 2021: Asa S. Hendry; Luca Maurizio; Ursina Trautmann * 2020: Romana Ganzoni, Schlarigna * 2019: Andri Perl, Cuira * 2018: Melitta Breznik * 2017: Massimo Lardi * 2016: Mariella Mehr * 2015: Angelika Overath, Sent * 2014: [[Oscar Peer]], Cuira/Lavin * 2013: Silvio Huonder, Schwielowsee (b. Berlin)/Cuira * 2012: Andrea Paganini, Cuira/Poschiavo * 2011: Leta Semadeni, Lavin * 2010: Peter Michael-Caflisch, Arezen * 2009: [[Leo Tuor]], Surrein * 2008: Margrit Sprecher, Turitg-Cuira * 2007: [[Benedetto Vigne]], Turitg-Salouf * 2006: Andrea Bellasi und Ursula Riederer, Tusaun * 2005: Vincenzo Todisco, Razén * 2004: Cesare Santi, Soazza-Chiasso * 2003: Bernadette Lerjen-Sarbach, Zizers * 2002: Robert Vieli, Cuira * 2001: Rut Plouda, Ftan * 2000: Kurt Wanner, Splügen * 1999: Cathomas/Fischbacher/Jecklin == Annotaziuns == <references/> [[Categoria:Cultura dal chantun Grischun]] 52jolegk6675lg97esulpzf05dibchq 0 14796 172599 172497 2026-05-31T01:47:14Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172599 wikitext text/x-wiki {{Sursilvan}} [[File:Triada_odeon_brugg_2.jpg|mini|Ursina Giger (center) ensemen cun Corin Curschellas (seniester) ed Astrid Alexandre (dretg) tier ina presentaziun sco gruppa da cant La Triada (2016)]] '''Ursina Giger''' (* [[1985|06-08-1985]] a [[Mustér]]) ei ina cantadura, cumponista e musicista svizra. == Veta == Ursina Giger ei gia duront siu temps da scola s'interessada per la musica ed ei vegnida instruida en cant classic e clavazin. Suenter la matura al gimnasi da Mustér eis ella ida a Turitg per far il cuors preliminar dalla Scola da jazz Turitg. Agl institut da jazz dalla scola aulta da Lucerna ha ella studegiau musica. Il 2009 ha ella fatg il Bachelor of Arts in Music cun cant el rom principal tier Susanne Abbuehl e Lauren Newton. Ella ha finiu siu studi cul master en pedagogia da musica il 2012. Duront siu studi da master ha Ursina studegiau el program Erasmus+ in onn al Rytmisk Musikkonservatorium København (Danemarc) tier Hanne Boel e Django Bates. A Kopenhagen ha ella fatg musica cun musicists e musicistas da tut la Scandinavia e fundau cun tals la band Ursina’s Danish Laboratory che ha publicau il 2012 la EP «Lontan» cun tschun empremas atgnas cumposiziuns. Ursina cumpona e scriva atgnas canzuns per romontsch ed engles. Siu project principal ei sia band URSINA che exista dapi 2012. Il 2013 ed il 2014 ein las empremas duas EPs cumparidas che Ursina ha cumponiu e produciu en atgna reschia. Ultra da quei ha la band gudignau il Swiss Live Talents National Language and Public Award. Igl onn 2015 ha Ursina survegniu la contribuziun per lavur culturala professiunala dil cantun Grischun per luvrar vid in niev album. Igl album «You Have My Heart» ch'ei cumparius il 2017 ei staus il resultat da quella contribuziun. Igl album ei vegnius registraus e producius a Berlin da Pola Roy, il battarist dalla band tudestga Wir sind Helden. Ina turnea da concerts ha menau URSINA atras la Svizra, la Tiaratudestga, l’Austria e la Hollanda. Il secund album «When I Let Go», producius en collaboraziun cun l’Irlandes David Odlum, ei cumparius il 2021. Per il giubileum da 10 onns dalla band URSINA ei la EP «Acoustic Variations» cumparida igl avrel 2022 - ina collecziun da canzuns existentas dad URSINA. Ils arranschaments per questa EP ein vegni reduci sapientivamein aschia che las novas versiuns acusticas per sediferenziar dallas versiuns gia registradas. Las registraziuns ein vegnidas fatgas per l’emprema gada egl agen local d'emprova en collaboraziun cun ils dus commembers Vojko Huter (ghitara) e Florian Egli (bass, registraziuns e mix). Sper l’atgna band sefatschenta Ursina adina puspei cun canzuns popularas rumantschas che ein sias ragischs musicalas. Ensemen cun Corin Curschellas ed Astrid Alexandre elaborescha ella canzuns popularas per treis vuschs e representa ellas sco LA TRIADA. Las treis cantaduras han publicau il 2015 in album cul medem num, cun ina collecziun da 34 canzuns da tut la Romontschia. Il secund album «Chantinadas» ei cumparius el decuors digl onn 2022<ref>[https://www.rtr.ch/cultura/chantinadas-la-triada-12-mais-24-chanzuns-3-vuschs ''LA TRIADA: 12 mais – 24 chanzuns – 3 vuschs''], consultau ils 22 da fevrer 2026.</ref>, denton buca sco portatun mobein sco abonnament digital da canzuns che accumpogna ils auditurs tematicamein atras igl onn e che porscha sper las registraziuns era notas, translaziuns ed ulteriuras informaziuns sur da mintga canzun populabara. LA TRIADA stat adina puspei sin tribuna ell’entira Svizra. In niev project «Chanterlottas» ei naschius il 2024. Quel ha la finamira da render enconuschent a famiglias canzuns d’affons da tut ils idioms romontschs. Ursina viva cun sia famiglia a Turitg e discuora romontsch cun ses affons. Aschia eis ei vegniu adina pli cunscient ad ella ch’ei dat fetg bia bialas canzuns d’affons romontschas ch'ein denton idas en emblidonza. Ensemen cun siu partenari Florian Egli conta, suna e producescha ella registraziuns modernas da quellas canzuns existentas. Il 2026 cumpara in abonnament da canzuns cun 24 canzuns. La canzun «Miu cor» digl album «When I Let Go» ei l’emprema canzun romontscha sin Netflix. Ella ei vegnida duvrada il 2022 en l’emprema episoda dalla secunda stafla dalla seria ''Warrior Nun'' en ina scena che gioga en ina bar svizra.<ref>[https://web.archive.org/web/20200625000000/https://https//udn.com/news/story/121424/4659358://www.rtr.ch/novitads/grischun/warrior-nun-musica-rumantscha-en-seria-da-netflix ''L' emprema canzun romontscha sin Netflix: «Miu cor» dad URSINA''], consultau ils 22 da fevrer 2026.</ref> == Honurs e premis == * 2013: Contribuziun d'ovra dil cantun e dil marcau Lucerna (Stimmorchester) <ref>[https://kulturfoerderung.lu.ch/Ausschreibungen/Selektive_Foerderung/archiv/Stimmorchester ''Sustegn e communicaziun da cultura dil cantun e dil marcau Lucerna''], consultau ils 22 da fevrer 2026.</ref> * 2013: Swiss Live Talents, Premi dil publicum e premi "National Language" <ref>[https://web.archive.org/web/20180701003655/https://www.suedostschweiz.ch/kultur/triumph-fuer-buendner-saengerin-bei-swiss-live-talents ''Swiss Live Talents 2013''], consultau ils 22 da fevrer 2026.</ref> * 2013: Premi da promoziun dil cantun Grischun * 2015: Contribuziun per cultura professiunala dil cantun Grischun <ref>[https://www.suedostschweiz.ch/panorama/2015-06-08/200-000-franken-fur-zehn-bundner-kunstler ''Cantun Grischun''], consultau ils 22 da fevrer 2026.</ref> == Discografia (URSINA) == * 2012 Ursina’s Danish Laboratory – Lontan EP * 2013 URSINA – Time Is A Thief EP * 2014 URSINA – Hiding Behind A Mask EP * 2017 URSINA – You Have My Heart (Radicalis Music) * 2021 URSINA – When I Let Go (Radicalis Music) * 2022 URSINA – Acoustic Variations == Discografia (ulteriurs projects cun artists differents) == * 2012 Quintinò – Sco Alas * 2014 Stimmorchester – Room (Unit Records) * 2015 La Triada – La Triada (r-tunes) * 2019 Pascal Gamboni – Everybody Wants The Honey (r-tunes) * 2021 Clo Duri Bezzola – Il lung viadi * 2022 La Triada – Chantinadas (r-tunes) * 2025 Trummer - Ir Brandig (Tourbomusic) * 2026 Chanterlottas (abonnament da canzuns) == Colligiaziuns == {{Commonscat}} * [https://www.ursinamusic.com/ Pagina persunala silla reit] * [https://www.playsuisse.ch/detail/1341015?locale=rm Concert dad URSINA sin RTR emissiun Late Lounge Live] * [https://www.youtube.com/watch?v=5dtdPltTYtA&list=RD5dtdPltTYtA&start_radio=1 Chalet Session #23: Ursina suna en ina stalla a Disla] * [https://mx3.ch/home/search?q=ursina Musica dad Ursina] sin Mx3 (plattafuorma da musica) == Annotaziuns == <references /> {{DEFAULTSORT:Giger, Ursina}} [[Categoria:Musicists]] [[Categoria:Chantadurs]] [[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner]] [[Categoria:Persunas svizras]] [[Categoria:Persunas grischunas]] [[Categoria:Persunas rumantschas]] [[Categoria:Dunnas]] nge2uhijybdpskb9nch3bs2evrvz2jc