Wikipedia
rmwiki
https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala
MediaWiki 1.47.0-wmf.4
first-letter
Multimedia
Spezial
Discussiun
Utilisader
Utilisader discussiun
Wikipedia
Wikipedia discussiun
Datoteca
Datoteca discussiun
MediaWiki
MediaWiki discussiun
Model
Model discussiun
Agid
Agid discussiun
Categoria
Categoria discussiun
TimedText
TimedText talk
Modul
Modul Diskussion
Veranstaltung
Veranstaltung Diskussion
Imperi bizantin
0
12420
172605
164938
2026-06-02T23:02:24Z
SyntaxTerror
23592
Prise de Constantinople par les croisés (12 avril 1204).jpg restored version
172605
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Justinian555AD.png|thumb|260px|L’Imperi bizantin dal temp da sia pli gronda extensiun]]
[[Datoteca:Bizansist_touchup.jpg|thumb|260px|Tranter il 9avel ed il 11avel tschientaner è Constantinopel sa sviluppà a la pli gronda e pli ritga citad en l’entira Europa]]
L’'''Imperi bizantin''', en furma curta er be ‹Bizanz›, u – pervi da l’origin istoric – ‹Imperi roman oriental› resp. ‹Roma orientala›, è stà in imperi situà en la regiun orientala da la [[Mar Mediterrana]]. El è sa furmà en l’antica tardiva – suenter la partiziun da l’Imperi dal 395 – or da la part orientala da l’[[Imperi roman]]. L’Imperi vegniva dirigì da la chapitala [[Constantinopel]], che vegniva er numnada [[Bizanz]], e cumpigliava dal temp da sia pli gronda extensiun vers la mesadad dal 6avel tschientaner territoris che tanschevan da l’[[Italia]] ed il [[Balcan]] fin a la [[Peninsla Araba]] ed en l’[[Africa dal Nord]]. Gia dapi il 7avel tschientaner sa restrenscheva il territori però sin l’[[Asia Minura]] e l’[[Europa dal Sidost]]. Cun la conquista da Constantinopel tras ils [[Osmans]] l’onn 1453 è l’Imperi bizantin ì a fin.
L’istorgia bizantina è stada segnada d’in cumbat da defensiun permanent cunter inimis d’ordaifer, il qual ha absorbà massivamain las forzas da l’Imperi. Fin en la fasa tardiva, cura che l’Imperi na disponiva betg pli da resursas suffizientas, han alternà fasas d’expansiun (a sperditas da territori en il 7avel tschientaner èn suandadas conquistas en il 10avel ed 11avel tschientaner) e da retratga. A l’intern hai adina puspè dà (surtut fin en il 9avel tschientaner) cuntraversas teologicas e singulas guerras burgaisas; ma malgrà tut è il fundament statal, orientà a las structuras romanas, restà pli u main intact fin l’entschatta dal 13avel tschientaner. Culturalmain ha Bizanz laschà enavos a la posteriuritad impurtantas ovras litteraras e d’art. Ultra da quai ha l’Imperi giugà ina rolla centrala sco intermediatura da l’ierta antica ch’era sa mantegnida qua pli ditg. E la finala è l’influenza bizantina stada centrala areguard la cristianisaziun da l’Europa da l’Ost ([[Balcan]] e [[Russia]]).
== Determinaziun ed istorgia da la noziun ==
[[Datoteca:Car_bed_5.jpg|thumb|200px|Part dal mir da defensiun davant Bizanz (entschatta dal 5avel tschientaner)]]
Il bizantinist Georg Ostrogorsky caracterisescha l’Imperi bizantin sco maschaida tranter stadi roman, cultura greca e cretta cristiana.<ref>Georg Ostrogorsky: ''Geschichte des byzantinischen Staates.'' (''Handbuch der Altertumswissenschaft XII 1.2''), 3. ed., Minca 1963, p. 22.</ref> La denominaziun ‹Imperi bizantin›, deducida da la chapitala, è be usitada en la perscrutaziun moderna, n’è però betg vegnida duvrada dals contemporans. Al lieu da ‹Bizantins› discurrivan quels vinavant da ‹Romans› u (en il vest latin) da ‹Grecs›.
La perscrutaziun moderna sutdivida l’istorgia da l’Imperi bizantin en trais fasas:
# La fasa tempriva (da la fin dal terz tschientaner / entschatta dal quart tschientaner fin la mesadad dal 7avel tschientaner), durant la quala l’Imperi – sco part orientala da l’''Imperium Romanum'' – steva anc cleramain sut l’ensaina da l’antica romana e controllava sco pussanza gronda intacta l’entir territori oriental da la Mar Mediterrana.
# La fasa mesauna (ca. a partir da la mesadad dal 7avel tschientaner fin il 1204/1261), durant la quala l’Imperi ch’era uss segnà dal tuttafatg da la cultura greca, è sa revegnì suenter avair subì grondas sperditas territorialas ed ha pudì furmar vinavant in impurtant factur da pussanza en la regiun da la Mar Mediterrana.
# La fasa tardiva (dal 1204/1261 fin il 1453), durant la quala l’Imperi è sa reducì ad ina citad-stadi e na giugava nagina rolla politica pli en la regiun.
Sper questa periodisaziun tradiziunala existan per part er ponderaziuns divergentas. Uschia vegn per exempel discutà en la perscrutaziun pli nova da laschar cumenzar l’istorgia ‹bizantina› en il vair senn dal pled cun la fin dal 6avel u l’entschatta dal 7avel tschientaner e d’attribuir il temp precedent a l’istorgia romana tardiva.<ref>Cf. p.ex. Peter Schreiner: ''Byzanz.'' 3. ed., Minca 2008.</ref>
Ils Bizantins – ed ils Grecs fin en il 19avel tschientaner – han resguardà e denominà sasezs sco ‹Romans› (Ῥωμαῖοι ''Rhōmaîoi''). Il term ‹Grecs› (Ἕλληνες ''Héllēnes/Éllines'') è praticamain be vegnì duvrà per las culturas ed ils stadis grecs dal temp precristian, pia ‹pajauns›. Vers il 1400 han però er Bizantins scolads sco Plethon discurrì da sasezs sco Hellens.
Las denominaziuns ch’èn oz las pli frequentas – ‹Bizantin› ed ‹Imperi bizantin› – èn d’origin modern. Ils contemporans discurrivan da sasezs adina sco Βασιλεία τῶν Ῥωμαίων ''Basileía tōn Rhōmaíōn'' (‹Imperi dals Romans›) u Ῥωμαικὴ Αὐτοκρατορία ''Rhōmaikḗ Autokratoría'' (‹Autocrazia romana› resp. ‹Imperi roman›). Tenor atgna chapientscha na furmavan els betg ils successurs da l’Imperi roman – els eran l’Imperi roman. Quai resorta er dal fatg che las denominaziuns ‹Imperi roman occidental› resp. ‹Imperi roman oriental› èn da derivanza moderna; per ils contemporans devi – uschè ditg che omaduas parts da l’Imperi roman eran anc existentas – be in imperi sut dus imperaturs. Ord vista dal dretg statal è quai er stà correct, damai ch’i n’aveva betg dà ina ruptura en il svilup sco en il vest: Bizanz existiva vinavant en ina furma intacta che regurdava a l’antica tardiva e ch’è be sa midada successivamain; sut Herakleios è il stadi alura vegnì refurmà tenor la cultura greca. L’identitad dominanta da l’Imperi roman oriental era però gia avant greca. Il grec vegl e dapi la vieuta vers il 600 il grec mesaun (ch’era areguard la fonetica gia quasi identic cun il grec odiern) ha remplazzà gia avant Herakleios il latin sco lingua uffiziala, ma er sco lingua da baselgia, lingua litterara (resp. culturala) e lingua da commerzi.
Considerond questas ragischs sa lascha l’emprima fasa da l’Imperi bizantin caracterisar sco maschaida da cultura hellenistica, stadi roman e religiun cristiana. Sia tempra romana e d’antica tardiva ha l’Imperi roman oriental e bizantin pir pers en il decurs da las conquistas arabas en il 7avel tschientaner. Durant l’entir temp da si’existenza è l’Imperi sa resguardà sco directa e suletta cuntinuaziun legitima da l’Imperi roman; da quai han ins deducì la pretensiun d’ina suveranitad sur tut ils stadis cristians dal temp medieval. Il pli tard a partir da ca. l’onn 600 na sa laschava questa pretensiun betg pli realisar; ma en la teoria statala è ella vegnida mantegnida consequentamain.
== Istorgia politica ==
=== L’antica tardiva: l’Imperi roman oriental ===
[[Datoteca:Constantin_I.JPG|thumb|160px|Constantin il Grond]]
Las ragischs da l’Imperi bizantin èn da chattar en l’antica romana (284 fin 641). L’Imperi bizantin n’è betg stà ina nova fundaziun statala, mabain ha furmà fin il 1453 la part orientala da l’[[Imperi roman]] ch’era vegnì dividì definitivamain il 395. El sa lascha pia designar sco cuntinuaziun directa da l’''Imperium Romanum''. La dumonda cura che l’istorgia romana fineschia e l’istorgia bizantina cumenzia na sa lascha perquai betg respunder cler e net. Surtut en la perscrutaziun pli veglia han ins savens mess a pèr il cumenzament cun il temp da regenza da l’imperatur [[Constantin il Grond]] (306 fin 337). Per l’ina ha el favurisà sco emprim autur roman a moda activa il cristianissem (vieuta constantina). Per l’autra ha el stgaffì la chapitala da l’Imperi bizantin da pli tard: tranter il 325 ed il 330 ha el laschà amplifitgar a moda generusa la veglia polis greca Bizanz e l’ha renumnà tenor el sez en Constantinopel. Il vegl num Bizanz ha però existì vinavant ed è vegnì applitgà en il temp modern sin l’entir Imperi. Gia avant el avevan ils imperaturs tschertga residenzas ch’eran situadas pli datiers dal cunfin da l’Imperi e/u che sa laschavan defender meglier che Roma. Il pli tard suenter il curt temp da regenza da l’imperatur [[Maxentius]] n’è Roma per ordinari betg pli stada la sedia dals imperaturs, mabain ha be pli furmà idealmain la chapitala da l’Imperi. Cuntrari ad autras citads residenzialas ha Constantinopel però survegnì in agen senat; sut [[Constantius II]], il figl da Constantin, è quel vegnì mess a pèr formalmain al senat da Roma. Pli e pli è la citad sa sviluppada al center administrativ da la part orientala da l’Imperi. Vers la fin dal quart tschientaner èn schizunt cumparidas per Bizanz las denominaziuns ''Nova Roma'' resp. Νέα ῾Ρώμη, entant che Roma vegniva per part numnà Παλαιὰ ῾Ρώμη (‹Roma veglia›). Malgrà quest cuntrast sapientiv è la veglia citad da Roma restada il punct da referenza areguard l’ideologia da l’Imperi. Dapi il temp da l’imperatur [[Theodosius I]] è Constantinopel alura stada la residenza permanenta dals imperaturs romans che regivan en l’ost.
Suenter la mort da Constantin l’onn 337 hai per ordinari dà plirs ''Augusti'' che regnavan mintgin tschertas parts da l’Imperi. Malgrà quai n’è l’unitad da l’''Imperium Romanum'' betg vegnida messa en dumonda: i sa tractava be d’in domini da plirs imperaturs cun repartiziun da las incumbensas regiunala sco che quella era usitada dapi Diocletian. L’ost è vegnì regnà da [[Constantius II]] (337–361), [[Valens]] (364–378) e [[Theodosius I]] (379–395).
[[Datoteca:Reichsteilung.svg|thumb|220px|Divisiun da l’Imperi roman da l’onn 395]]
Suenter la mort da Theodosius – il qual aveva furmà il 394/395 per curt temp il davos imperatur da l’entir Imperi – han ins danovamain dividì il 395 l’Imperi roman en ina part orientala ed ina occidentala (regnadas da ses dus figls [[Honorius]] ed [[Arcadius]]). Talas ‹spartiziuns› avevi gia dà repetidamain; ma questa giada dueva ella sa mussar sco definitiva: Arcadius che residiava a Constantinopel vala perquai tar intgins perscrutaders sco emprim imperatur da l’Imperi roman oriental resp. da l’Imperi bizantin tempriv. Malgrà quai han tut las leschas mantegnì lur vigur en omaduas parts da l’Imperi (quellas vegnivan per ordinari relaschadas en num dad omadus imperaturs) ed il consul da l’autra part da l’Imperi è mintgamai vegnì renconuschì vicendaivlamain. Da l’autra vart han las duas curts imperialas tuttavia rivalisà durant il 5avel tschientaner per la preferenza entaifer l’Imperi cumplessiv.
En il quart tschientaner tardiv, cura ch’han cumenzà las uschenumnadas migraziuns dals pievels, è l’emprim daventada la part orientala da l’Imperi l’unfrenda d’attatgas guerrilas germanas (da vart dals [[Visigots]] ed [[Ostrogots]]). En la Battaglia d’Adrianopel ha l’armada da l’Imperi roman oriental subì il 378 ina greva sconfitta cunter (Visi-)Gots rebels. L’onn 382 ha [[Theodosius I]] alura attribuì ad els al sid dal Danubi terren sco ''foederati'' che sa chattavan formalmain ordaifer las structuras da l’Imperi. Dapi l’entschatta dal 5avel tschientaner èn las attatgas nà da l’exteriur però sa drizzadas adina pli fitg vers l’Imperi roman dal vest ch’era militarmain e finanzialmain pli flaivel. Ensemen cun las guerras burgaisas senza fin ch’èn proruttas là, ha quai plaunsieu manà al declin da l’Imperi dal vest. Schebain ils guerriers germans han giugà ina rolla decisiva en connex cun la fin da l’Imperi roman dal vest vegn discutà en la scienza a moda cuntraversa.<ref>Cf. en general Walter Pohl: ''Die Völkerwanderung.'' 2. ed., Stuttgart 2005.</ref> En l’ost èsi percunter reussì da mantegnair a l’intern la stabilitad politica. Be sporadicamain ha la Roma orientala stuì sa defender cunter attatgas da vart dal nov imperi persic dals Sassanids. Tranter il 387 ed il 502 ha però regì quasi tras a tras pasch cun quest sulet veritabel rival da Roma. Il 401 han ''foederati'' visigots rebellants spoglià la citad da Roma. Quai ha er gì in effect schoccant sin la part orientala da l’Imperi, la quala è restada – abstrahà dal Balcan, nua che penetravan adina puspè guerriers nà dal nord – pli u main preservada da conflicts guerrils ed ha pudì mantegnair tut en tut la pasch interna (''pax Augusta''). La part orientala da l’Imperi ha tuttavia empruvà da stabilisar la part dal vest ed ha intervegnì repetidamain tant cun daners sco er cun truppas. Uschia è per exempel l’expediziun da flotta cunter ils Vandals il 467/468 – che dueva la finala far naufragi – vegnida purtada surtut da vart da l’Imperi roman oriental. Ma la finala era l’ost occupà memia ferm cun si’atgna consolidaziun per pudair retegnair il declin da l’Imperi dal vest.
[[Datoteca:Roman_Empire_460_AD.png|thumb|220px|Extensiun da l’Imperi roman vers il 460]]
En il 5avel tschientaner tardiv ha lura er l’Imperi roman oriental gì da batter cun grevs problems. Intginas posiziuns politicas han occupà schuldads, e quai betg darar da derivanza ‹barbara› (surtut en la persuna dal ''magister militum'' Aspar). Ma quests regents-schuldads eran malvis ed igl avess tgunschamain pudì capitar – sco vidavant en il vest – che l’imperatur e l’administraziun fissan vegnids permanentamain sut il domini da militars pussants. Sut l’imperatur [[Leo I]] (457–474) han ins perquai empruvà da neutralisar ils aderents dad Aspar che consistivan surtut da ''foederati''. Ins ha fatg quai cun sa servir cunter els dals Isaurs, ils abitants da la muntogna en il sidost da l’Asia Minura ch’appartegnevan – cuntrari als ''foederati'' – er formalmain a l’Imperi. Ultra da quai ha Leo tschentà si ina nova garda imperiala, ils ''excubitores'' ch’eran persunalmain fidaivels a l’imperatur; er tranter els sa chattavan blers Isaurs. En la persuna da [[Zenon]] ha in dad els schizunt cuntanschì il 474 il tron imperial, suenter che Aspar era vegnì assassinà il 471.
Pass per pass èsi reussì en questa moda als imperaturs da puspè dumagnar il militar sut controlla (tranter il 470 ed il 500). E sut l’imperatur [[Anastasios I]] è er l’influenza creschenta dals Isaurs vegnida tschessentada cun gronds sforzs. En la perscrutaziun pli nova èn ins da l’avis che l’etnia dals pertutgads n’haja en vardad betg furmà ina rolla centrala entaifer quest cumbat da pussanza. I na saja en emprima lingia betg stà in conflict tranter ‹Romans› e ‹barbars›, mabain tranter la curt imperiala ed ils manaders militars. La finala haja l’imperatur pudì sa far valair: bain saja l’armada er vegnida dominada vinavant da mercenaris da l’exteriur (savens germans); ma l’influenza dals generals sin la politica saja stada limitada da qua davent, entant ch’ils imperaturs hajan puspè gudagnà libertad d’agir.
Quasi a medem temp è ì a fin l’Imperi en il vest. Il davos imperatur [[Romulus Augustulus]], che n’aveva quasi nagina pussanza pli, ha il cumandant d’armada [[Odoaker]] destituì il 476 (l’ultim imperatur ch’è vegnì renconuschì da l’Imperi roman oriental è però stà [[Julius Nepos]] ch’è vegnì assassinà l’onn 480 en la Dalmatia). Odoaker è sa suttamess a l’imperatur da l’ost. De jure furmava quest ultim da qua davent il sulet regent sur l’entir imperi, cumbain ch’ils territoris dal vest eran facticamain pers. La gronda part dals reginavels ch’èn uss sa furmads sin las ruinas da l’Imperi dal vest sut il commando da ''reges'' betg romans han renconuschì sur lung temp l’imperatur da l’ost sco lur signur nominal. Vers la vieuta dal 5avel al 6avel tschientaner ha l’imperatur [[Anastasios I]] er rinforzà la capacitad finanziala da l’Imperi, quai che dueva pussibilitar la politica d’expansiun da pli tard.
[[Datoteca:Justinian_mosaik_ravenna.jpg|thumb|200px|Mosaic da Justinian a Ravenna (ca. 544/545)]]
En il 6avel tschientaner, sut l’imperatur [[Justinian]] (527–565), han ils dus cumandants d’armada da l’Imperi roman oriental Belisar e Narses reconquistà vastas parts da las provinzas da l’Imperi roman dal vest, numnadamain l’Italia, l’Africa dal Nord e la Spagna dal Sid. Per curt temp è l’''Imperium Romanum'' pia stà restituì en furma pli pitschna. Ma alura han divers cumbats flaivlentà la posiziun da l’Imperi oriental: per l’ina las guerras cunter ils reginavels dals [[Vandals]] e [[Gots]] en il vest, per l’autra la defensiun cunter il ferm reginavel dals [[Sassanids]] sut [[Chosrau I]] en l’ost; ed a partir dal 541 ha anc la pestilenza tutgà l’entir territori da la Mar Mediterrana.<ref>Hartmut Leppin: ''Justinian. Das christliche Experiment''. Stuttgart 2011. Cf. era Michael Maas (ed.): ''The Cambridge Companion to the Age of Justinian.'' Cambridge 2005.</ref> Durant il temp da regenza da [[Justinian]], il qual aveva sco davos ''Augustus'' il latin sco lingua materna, è er vegnida erigida la [[Hagia Sophia]] ch’è stada il davos grond edifizi da l’antica e ch’ha furmà sur lung temp la pli gronda baselgia dal cristianissem. Medemamain ha gì lieu il 534 la codificaziun cumplessiva e da lunga durada dal dretg roman (che dueva vegnir numnada pli tard ‹Corpus iuris civilis›).
Sin il champ religius n’èsi percunter betg reussì a l’imperatur da sa far valair. Las tensiuns cuntinuantas tranter ils cristians ortodoxs ed ils monofisitis han muntà – sper la cassa dal stadi vida – ina grond’ipoteca che [[Justinian]] ha laschà enavos a ses successur. Il lung temp da regenza da Justinian marchescha in impurtant temp da transiziun dal stadi segnà da l’antica tardiva a la fasa mesauna dal stadi bizantin (e quai cumbain che Justinian sez è tut en tut senz’auter anc d’attribuir a l’antica). Tranter ses successurs è er la derasaziun ed utilisaziun da la lingua latina en l’Imperi sa diminuida successivamain. Cun l’installaziun dals exarchats a [[Cartago]] e [[Ravenna]] ha l’imperatur [[Maurikios]] bandunà per l’emprima giada il princip da l’antica tardiva da sparter las cumpetenzas civilas e militaras; entaifer la part centrala da l’Imperi oriental ha el percunter mantegnì l’administraziun tradiziunala.
[[Datoteca:42-manasses-chronicle.jpg|thumb|200px|Attatga persiana sin Constantinopel dal temp da Herakleios]]
A partir da la segunda mesadad dal 6avel tschientaner è l’Imperi danovamain vegnì en difficultads pervi da las cassas vidas ed ils inimis che smanatschavan da tuttas varts. [[Justin II]], il successur da Justinian, ha provocà l’onn 572 ina guerra cunter la Persia. Suenter sia sconfitta ha el gì in collaps da la gnerva ed è vegnì malsaun da spiert; profitond da quest vacum, han ils Langobards occupà gia a partir dal 568 vastas parts da l’Italia. En il fratemp èn penetrads ils Slavs dapi ca. 580 sin il Balcan ed han per gronda part colonisà quel fin la fin dal 7avel tschientaner. L’imperatur [[Maurikios]] aveva pudì serrar l’onn 591 ina pasch avantagiusa cun ils Sassanids ed era procedì a moda energica cunter ils Slavs; ma cun sia mort violenta l’onn 602 è escalada la crisa militara. Maurikios è stà l’emprim imperatur da la Roma orientala ch’ha stuì succumber ad in usurpader; a ses successur [[Phokas]] da nauscha reputaziun n’èsi betg reussì da stabilisar la posiziun dal monarc. Dapi il 603 han ultra da quai ils Persians sassanids sut il retg [[Chosrau II]] surpiglià temporarmain il domini sur la gronda part da las provinzas orientalas. Fin il 620 avevan els occupà l’Egipta e la Siria che furmavan las provinzas las pli ritgas da l’Imperi roman oriental; ed il 626 stevan els schizunt davant Constantinopel. L’Imperi pareva da star curt avant sia fin, quai tant pli ch’ils Avars e lur subdits slavs sin il Balcan avanzavan sin territori da l’Imperi. A l’intern ha la guerra civila tranter l’imperatur Phokas e ses rival [[Herakleios]] anc favurisà il declin statal. Quest ultim ha però pudì sa far valair l’onn 610 e suenter in dir cumbat al èsi er reussì da manar natiers la vieuta en la guerra cunter ils Persians: en rom da pliras campagnas militaras è el penetrà dapi l’onn 622 sin territori persian ed ha battì la fin 627 in’armada sassanida en la Battaglia sper Ninive. Militarmain n’eran ils Sassanids bain betg vegnids battids a moda decisiva; ma la Persia vegniva uss smanatschada d’autras varts ed è perquai stada interessada da pacifitgar la situaziun en il vest. Chosrau II, ch’era nunpopular, è vegnì cupitgà e ses successur ha fatg pasch cun Bizanz. La Persia ha rumì ils territoris ch’ella aveva conquistà ed è silsuenter stada occupada cun cumbats da pussanza a l’intern. Suenter quest immens sforz eran las forzas da l’Imperi roman oriental però consumadas. L’aristocrazia da senats ch’aveva furmà in purtader decisiv da las tradiziuns da l’antica tardiva era ultra da quai gia vegnida flaivlentada dal temp da regenza da Phokas; ed il domini sur grondas parts dal Balcan è stà pers.<ref>Cf. en general John Haldon: ''Byzantium in the Seventh Century.'' Cambridge 1997. En pli Mark Whittow: ''The Making of Byzantium, 600–1025.'' Berkeley 1996 e Walter Kaegi: ''Heraclius.'' Cambridge 2003.</ref>
Herakleios ha laschà festivar pompusamain la victoria sur ils Persians ed il salvament da l’Imperi, bain exagerond in pau ses success. En mintga cas è il triumf bizantin be stà da curta durada. Durant ils onns 630 ha cumenzà l’expansiun militara dals Arabs, incitads da lur nova cretta muslima. Herakleios ha stuì guardar tiers co che las provinzas orientalas ch’eran apaina vegnidas rumidas dals Sassanids èn danovamain idas a perder – questa giada per adina. La Battaglia decisiva al Jarmuk ils 20 d’avust 636 han ils Romans da l’ost pers cunter in’armada dal segund calif [[Umar ibn al-Chattab]]. Enfin il 642 è l’entir sidost da l’Imperi, inclusiv la [[Siria]], l’[[Egipta]] e la [[Palestina]] stà pers; e fin l’onn 698 è er l’[[Africa]] cun [[Cartago]] vegnida en ils mauns dals muslims.<ref>Cf. Walter Kaegi: ''Byzantium and the Early Islamic Conquests.'' Cambridge 1992; Hugh Kennedy: ''The Great Arab Conquests.'' Philadelphia 2007.</ref>
=== L’epoca mesauna da l’Imperi bizantin ===
==== Il 7avel tschientaner: Da la Roma orientala a l’Imperi bizantin ====
[[Datoteca:Map_of_expansion_of_Caliphate.svg|thumb|220px|L’expansiun islamica fin l’onn 750]]
Suenter il 636 era la Roma orientala sin il precint da sparir dal tuttafatg. Cuntrari a ses rival da blers onns, l’Imperi dals Sassanids ch’è vegnì suttamess dals Arabs ils onns 642/651, ha l’Imperi bizantin però adina pudì sa defender cun success cunter la conquista cumpletta da vart islamica. Las truppas imperialas ch’avevan defendì fin qua las provinzas orientalas han percunter stuì sa retrair en l’[[Asia Minura]] ch’era sezza adina puspè pertutgada d’attatgas arabas. En il decurs dal 7avel tschientaner ha Bizanz schizunt pers temporarmain il domini sin la mar (sconfitta sper Phoinix il 655) ed ha be pudì tegnair cun stenta l’Asia Minura. Sin il Balcan smanatschavan a medem temp Slavs e Bulgars l’Imperi ed han reducì il domini imperial sin paucs lieus. Uschia cumpigliava la Roma orientala vers il 700 pli u main be pli l’Asia Minura, il territori enturn la chapitala sco er intginas regiuns en [[Grezia]] e l’[[Italia]].
Quai che l’Imperi ha pers areguard l’expansiun territoriala, ha el però pudì cumpensar tras unifurmitad a l’intern dal pajais. La civilisaziun antica era stada dependenta dapi tschientaners da l’existenza da numerusas citads pli grondas e pli pitschnas, las ''póleis''; quest temp è uss ì a fin. La gronda part da las citads èn vegnidas schliadas u èn sa diminuidas sin la grondezza da vitgs fortifitgads, ils ''kastra''. Las provinzas meridiunalas ed orientalas sa differenziavan culturalmain ferm dal nord ed appartegnevan dapi il 5avel tschientaner per gronda part a las baselgias oriental-ortodoxas monofisitas ch’avevan dapi il 451 dispita cun la baselgia grec-ortodoxa da las provinzas dal nord. Quest conflict ha forsa furmà in dals motivs, daco che l’Egipta e la Siria han acceptà relativamain spert ils novs signurs muslims (quai ch’è però contestà en la perscrutaziun pli nova). En mintga cas ha il nord da l’Imperi, ch’era restà sut controlla imperiala, cuntanschì ina pli gronda unitad ed ina pli auta prontezza da cumbat. Il pretsch per la survivenza ha però furmà la sperdita definitiva da dus terzs da l’Imperi e da la gronda part da las entradas da taglia.
Gia Herakleios aveva etablì il grec – che furmava oramai la lingua dominanta en las parts restantas da l’Imperi – sco suletta lingua uffiziala. Questa reorientaziun culturala dueva furmar in impurtant pass vers l’Imperi bizantin medieval. Per blers perscrutaders furma perquai quest regent – ch’ha mess giu il titel d’''Imperator'' ed è sa numnà da qua davent uffizialmain ''Basileus'' – il davos imperatur da l’Imperi roman oriental ed a medem temp l’emprim imperatur bizantin. Per l’entira scienza èsi entant cler ch’il 7avel tschientaner marchescha tut en tut ina gronda cesura en l’istorgia da l’Imperi.<ref>Areguard il svilup en il 7avel tschientaner cf. surtut John Haldon: ''Byzantium in the Seventh Century.'' Cambridge 1997.</ref> Dispitada è sulettamain la dumonda, sch’ins duaja attribuir ils trais tschientaners precedents a l’istorgia romana ubain bizantina. Cun numnar questa fasa a moda neutrala ‹antica tardiva› e designar ella sco epoca da transiziun, ha la dumonda davart l’‹entschatta› da Bizanz però pers in pau sia relevanza. Cun l’istorgia da la Roma orientala enfin e cun Herakleios sa fatschentan en mintga cas er blers istoriografs da l’antica, entant ch’ils proxims tschientaners tutgan cleramain tar il champ da lavur da la bizantinistica.
[[Datoteca:Byzantiumby650AD.svg|thumb|240px|L’Imperi bizantin e ses vischins vers il 650]]
Las structuras statalas e socialas da l’antica tardiva n’eran en blers reguards betg pli confurmas a la nova situaziun ch’era sa midada radicalmain. Insumma fai surstar che Bizanz ha survivì il cumbat dals proxims decennis cunter in’enorma surpussanza ostila. Per l’ina èn ils Arabs vegnids franads da dispitas a l’intern e retegnids da las atgnadads geograficas da l’Asia Minura; da l’autra vart ha il nov sistem da provinzas militaras, las uschenumnadas themas, mussà effect.<ref>John F. Haldon: ''Military Service, Military Lands, and the Status of Soldiers. Current Problems and Interpretations.'' En: ''Dumbarton Oaks Papers'', tom 47, 1993, p. 1–67.</ref> Quellas èn probablamain vegnidas stgaffidas pir suenter il temp da regenza da Herakleios (cuntrari a quai che pensava la perscrutaziun pli veglia) e duevan gidar a resister a las attatgas cuntinuantas ed al declin da la vita citadina ordaifer la chapitala. Per resumar vala per questa fasa: Tendenzas ch’eran gia sa mussadas dapi lung temp han pudì s’effectuar suenter il 636 sin blers champs da la politica statala e da la societad. A medem temp èn idas a fin numerusas tradiziuns romanas – l’Imperi roman oriental da l’antica tardiva ha fatg plazza a l’Imperi bizantin dal temp medieval.
Il temp da la mesadad dal 7avel tschientaner fin la fin dal 8avel tschientaner è stà segnà da dirs cumbats da defensiun, durant ils quals praticamain tut las acziuns guerrilas èn vegnidas iniziadas da vart dals inimis da Bizanz.<ref>Ralph-Johannes Lilie: ''Die byzantinische Reaktion auf die Ausbreitung der Araber. Studien zur Strukturwandlung des byzantinischen Staates im 7. und 8. Jahrhundert.'' Minca 1976.</ref> Da l’onn 661 fin il 668 ha l’imperatur [[Constans II]] dischlocà sia residenza en la citad siciliana [[Syrakus]], forsa per pudair segirar da là davent meglier il domini sin la mar cunter ils Arabs. Ma ses successurs èn puspè returnads en l’ost. L’onn 681 ha l’imperatur [[Constantin IV Pogonatos]] stuì renconuscher il nov reginavel dals Bulgars ch’era sa furmà sin il Balcan. Ed il 678 duai avair gì lieu in emprim assedi da la citad da Constantinopel tras ils Arabs.<ref>Marek Jankowiak: ''The first Arab siege of Constantinople.'' En: ''Travaux et Mémoires du Centre de Recherche d’Histoire et Civilisation de Byzance'', tom 17, Paris 2013, p. 237–320.</ref> Quel duai esser vegnì parà cun agid da l’uschenumnà fieu grec che brischava schizunt sin l’aua. La perscrutaziun moderna metta però en dumonda ils rapports correspundents che derivan da funtaunas pli giuvnas. Pli probabel han gì lieu diversas undas d’attatgas e da bloccadas maritimas, ma senza ch’i fiss vegnì tar in assedi da la chapitala per propi. En mintga cas è il spazi d’agir da l’Imperi stà restrenschì da qua davent sin l’Asia Minura; vitiers èn anc vegnids tscherts territoris sin il Balcan, l’Italia sco er, fin il 698, l’Africa dal Nord.<ref> Leslie Brubaker, John F. Haldon: ''Byzantium in the Iconoclast era. c. 680–850. A History.'' Cambridge e.a. 2011; Mark Whittow: ''The Making of Byzantium, 600–1025.'' Berkeley 1996.</ref>
==== 8avel e 9avel tschientaner: cumbats da defensiun ed iconoclassem ====
Durant il temp d’uffizi da l’imperatur [[Justinian II]] è l’Imperi ì l’ultima giada en l’offensiva; a medem temp ha el furmà il davos monarc da la dinastia heracliana. En rom d’ina tactica ch’ins ha pratitgà pli tard repetidamain èn colonisaturs slavs vegnids manads dal Balcan en l’Asia Minura. La finamira era quella da rinforzar la defensiun dals cunfins. Ma adina puspè hai er dà deserziuns e per part han ins transferì gruppas da la populaziun da l’Asia Minura sin il Balcan. Justinian è però daventà il 695 l’unfrenda d’ina conspiraziun. El è vegnì sfigurà (ins al ha taglià giu il nas) e tramess en l’exil. Suenter avair maridà ina princessa or dal pievel dals Chazars tircs è el, cun sustegn dals Bulgars, danovamain returnà a la pussanza; l’onn 711 è el vegnì assassinà.
Il pli privlus assedi da Constantinopel tras ils Arabs ha gì lieu ils onns 717–718. Be grazia a las capacitads da l’imperatur Leo III, operaziuns reussidas da la flotta (a chaschun da las qualas ils Bizantins han applitgà il fieu grec) e pervi d’in enviern extremamain dir ch’ha fatg fastidi als Arabs èsi reussì da tegnair la chapitala. L’onn 740 han ils Bizantins battì ils Arabs a moda decisiva sper Akroinon. Cumbain ch’ils cumbats da defensiun cunter ils Arabs han cuntinuà, na vegniva l’existenza da l’Imperi bizantin betg pli smanatschada seriusamain da lur vart. Sin il Balcan era Bizanz involvì en il fratemp en dirs cumbats cun ils Slavs; suenter il declin dal reginavel dals Avars penetravan quels adina pli profund en il territori bizantin.<ref>Florin Curta: ''Still waiting for the barbarians? The making of the Slavs in ‹Dark-Age› Greece.'' En: Florin Curta (ed.): ''Neglected Barbarians.'' Turnhout 2010, p. 403–478.</ref> Vastas parts dal Balcan èn uschia stadas privadas per in tschert temp da l’access da vart da Bizanz; ma pass per pass èsi reussì als Grecs da recuperar dals Slavs territoris. A partir dal 7avel tschientaner han ins integrà quels en l’Imperi sco uschenumnada Sklaviniai. Per la paja è l’Imperi stà confruntà cun in nov adversari en furma dals Bulgars ch’aspiravan cun success da fundar in agen stadi.
[[Datoteca:Solidus-Leo_III_and_Constantine_V-sb1504.jpg|thumb|200px|Solidus cun ils purtrets da Leo III e da ses figl Constantin V]]
L’imperatur [[Leo III]] duai avair mess ad ir il 726 la dispita da maletgs ch’ha durà bundant 110 onns e ch’ha manà a diversas guerras burgaisas. Suenter la victoria dals iconoduls (‹veneraturs da las iconas›) èn las scrittiras dals iconoclasts (‹devastaders da las iconas›) però vegnidas destruidas, uschia che las funtaunas che dattan scleriment davart quest’epoca èn quasi tuttas scrittas or da la perspectiva dals victurs e sa preschentan correspundentamain a moda unilaterala.<ref>Leslie Brubaker: ''Inventing Byzantine Iconoclasm''. London 2012; Leslie Brubaker, John F. Haldon: ''Byzantium in the Iconoclast era, ca 680–850. A History.'' Cambridge 2011; Judith Herrin: ''The Formation of Christendom''. Princeton 1987, p. 307ss.</ref> Suenter l’erupziun d’in vulcan en la Mar Egeica duai Leo avair allontanà l’onn 726 l’icona da Cristus che pendeva sur la porta da la chalke al palaz imperial. En la perscrutaziun pli nova vegn quai per part mess en dumonda; tut tenor sajan acziuns da pli tard vegnidas projectadas sin il temp da Leo. En mintga cas paran Leo e ses successurs betg d’esser stads gronds amis da l’aduraziun d’iconas. Grazia a lur success militars èsi stà pussaivel a quests imperaturs da remplazzar senza pli gronda resistenza las iconas (che n’avevan da quel temp però anc betg la muntada odierna) tras represchentaziuns da la crusch che pudevan vegnir acceptadas da tut ils Bizantins. Che quest pass saja succedì sut influenza da l’islam vegn oz mess fermamain en dumonda. Ils imperaturs iconoclasts eran numnadamain cristians persvadids che refusavan las iconas gist perquai che l’esser divin na sa laschava betg represchentar tenor els. En pli era la crusch, che dueva remplazzar las iconas, in simbol proscrit en il territori islam. La scienza pli nova n’è er betg pli da l’avis che Leo haja relaschà in veritabel scumond da maletgs u ch’i saja vegnì a gronds tumults, sco quai ch’i vegn descrit en las funtaunas iconodulas da pli tard. Probablamain n’è questa emprima fasa dal conflict betg vegnida manada cun tutta direzza sco che quai dueva alura esser il cas durant il 9avel tschientaner.<ref> Dirk Jäckel: ''Leon III. und die Anfänge des byzantinischen Bilderstreits.'' En: Mischa Meier (ed.): ''Sie schufen Europa.'' Minca 2007, p. 259ss.</ref>
A l’intern ha Leo realisà pliras refurmas ed er militarmain ha el gì gronds success. En l’Asia Minura è el avanzà a moda offensiva cunter ils Arabs e ses figl [[Constantin]] è sa cumprovà sco cumandant. Cura che quest ultim è suandà ses bab il 741 sco Constantin V, ha el abattì la sullevaziun da ses quinà Artabasdos. Constantin era in inimi da la veneraziun da las iconas ed ha schizunt scrit plirs tractats teologics davart questa tematica. Tras il Concil da Hiereia l’onn 754 dueva la veneraziun dals maletgs er vegnir dismessa formalmain; ma Constantin è be intervegnì excepziunalmain ed ha schizunt scumandà explicitamain mintga furma da vandalissem envers instituziuns ecclesiasticas. Cumbain che ses temp d’uffizi è stà segnà da gronds success militars (e quai tant cunter ils Arabs sco er cunter ils Bulgars) vegn Constantin descrit en las funtaunas bizantinas sco regent ordvart crudaivel – quai è nungiustifitgà e probablamain be d’attribuir a sia tenuta envers las iconas. Autras funtaunas cumprovan numnadamain ch’el era relativamain bainvis entaifer la populaziun e ch’el giudeva gronda stima tar ils schuldads. A l’intern dal pajais ha Constantin realisà pliras refurmas e para plitost d’avair fatg ina politica miaivla areguard il scumond da las iconas. Plirs adversaris politics che l’imperatur ha fatg punir han ins probablamain pir declerà pli tard sco martirs che duain esser vegnids mazzads pervi da lur posiziun a favur da la veneraziun dals maletgs. Constantin n’era pia tuttavia betg l’iconoclast senza remischun sco quai ch’i vegniva pretendì en la litteratura pli veglia, la quala sa referiva a moda memia nuncritica als rapports iconoduls.<ref>Ilse Rochow: ''Kaiser Constantin V. (741–775). Materialien zu seinem Leben und Nachleben''. Francfurt a.M. e.a. 1994.</ref>
[[Datoteca:Byzantine_Empire_Themata-950-en.svg|thumb|200px|La sutdivisiun da las themas en l’Asia Minura è stada suttamessa ad in svilup cuntinuant]]
Er [[Leo IV]], il figl da Constantin, ha suandà areguard dumondas da religiun la medema lingia sco ses perdavants; ma el è stà confruntà cun plirs cumplots ed è mort il 780 suenter in temp da regenza da tschintg onns. Per ses figl minoren Constantin VI ha sia mamma Irene surpiglià la regenza.<ref>Warren Treadgold: ''The Byzantine Revival, 780–842.'' Stanford 1988.</ref> Bainspert èsi però sa mussà che quella n’aveva betg l’intenziun da ceder la pussanza. Pli tard è Constantin vegnì tschorventà ed è mort en consequenza da quai. Irene ha midà la politica religiusa da ses antecessurs sa posiziunond puspè a moda pli positiva envers las iconas. Durant ses temp da regenza ha la pretensiun universala da l’Imperi bizantin subì ina greva frida, numnadamain en quel mument che Carl il Grond è vegnì curunà dal papa a Roma sco imperatur. L’onn 802 è Irene, ch’aveva agì politicamain plitost a moda maladestra, vegnida privada da la pussanza; cun ella è a medem temp ida a fin la dinastia siriana, numnada uschia tenor il pajais d’origin da ses fundatur Leo III.
Areguard la politica da l’exteriur na sa laschava per il mument betg cuntanscher bler cunter la pussanza dals Bulgars sin il Balcan. L’onn 811 è in’armada bizantina sut l’imperatur [[Nikephoros I]] schizunt vegnida battida dal khagan bulgar [[Krum]]; Nikephoros sez è crudà en il cumbat. Pir a [[Leo V]] èsi reussì da sa cunvegnir per contract cun il khan [[Omurtag]]. Leo V èsi er stà a prender puspè ina via pli iconoclastica. Durant il 9avel e 10avel tschientaner ha l’Imperi cuntanschì in pèr impurtants success areguard la politica da l’exteriur, e quai cumbain che la dinastia dad Amorion (a partir da [[Michael II]] il 820) ha l’emprim pers territoris als Arabs (numnadamain las inslas [[Creta]] e [[Sicilia]]). [[Theophilos]], il figl e successur da Michael, è stà involvì sco ultim en la dispita pervi da las iconas; sut [[Michael III]] (842–867), il davos represchentant da la dinastia dad Amorion, ha quella pudì vegnir surmuntada definitivamain. Durant ses temp d’uffizi èn ils Bulgars sa convertids al cristianissem – e quai bain chapì en sia furma orientala, uschia che la cultura bizantina, che sa chattava en plaina fluriziun, è er daventada da muntada centrala entaifer il Reginavel bulgar. Il conflict pervi dals maletgs ha pudì vegnir surmuntà definitivamain ed en l’Asia Minura èn reussidas pliras victorias cunter ils Arabs. Ins ha schizunt fatg expediziuns da flotta a [[Creta]] ed en l’[[Egipta]], las qualas èn però stadas senza success. Tut en tut aveva Bizanz pudì surmuntar uschia la fasa dals cumbats puramain defensivs.
==== La dinastia macedona ====
[[Michael III]] ha designà l’onn 866 [[Basileios]] sco cunregent; ma in onn pli tard ha quest ultim assassinà Michael, è sa declerà sco sulet imperatur ed ha fundà la dinastia macedona. Il temp da regenza da Michael è vegnì discredità fermamain en las funtaunas – e quai senza raschun, sco che mussan ils resultats da la perscrutaziun pli nova. Culturalmain è Bizanz stà segnà sut la nova dinastia d’in temp da fluriziun (l’uschenumnada renaschientscha macedona); quai sa mussa per exempel dal temp da [[Constantin VII]], il qual era l’emprim vegnì exclus da [[Romanos I]] Lakapenos da las fatschentas da la regenza. Er areguard la politica da l’exteriur èsi reussì a l’Imperi da gudagnar terren: sut [[Nikephoros II Phokas]] è vegnida reconquistada l’insla Creta; e da segirar ils cunfins en l’ost era uss per gronda part l’incumbensa dals Acrits. Ioannes I Tzimiskes, il qual ha sco [[Nikephoros II]] be regì sco substitut dals figls da [[Romanos II]], ha schlargià la sfera d’influenza bizantina fin en la Siria e per curt temp schizunt fin en la Palestina; a medem temp èsi reussì da tegnair a mastrin ils Bulgars. I fascheva l’impressiun sco sche Bizanz fiss sin via da daventar en la regiun la pussanza egemoniala.
[[Datoteca:Map_Byzantine_Empire_1025-en.svg|thumb|240px|L’Imperi bizantin dal temp da la culminaziun da sia pussanza]]
La culminaziun da sia pussanza ha l’Imperi cuntanschì sut ils imperaturs macedons dal 10avel e da l’entschatta dal 11avel tschientaner. La maridaglia tranter la sora da l’imperatur [[Basileios II]] ed il grond prinzi da Kiev Wladimir I ha fullà via a la cretta ortodoxa en ils territoris dals stadis odierns Ucraina, Bielorussia e Russia. La baselgia russa era suttamessa al patriarc da Constantinopel. Suenter cumbats da plirs onns èsi reussì a Basileos II da conquistar l’emprim Reginavel bulgar, quai ch’al ha dà il num da ''Bulgaroktónos'' (‹mazzabulgars›). L’onn 1018 è la Bulgaria daventada ina provinza bizantina ed er en l’ost è Basileios vegnì activ a moda expansiva.<ref> Catherine Holmes: ''Basil II and the Governance of Empire.'' Oxford 2005.</ref>
Malgrà quests svilups è prorutta en l’Imperi ina crisa ch’è d’attribuir per gronda part a la creschientscha da la noblezza da la champagna che sutminava il sistem dals themas. Uschia ha l’armada permanenta per part stuì vegnir remplazzada tras truppas da mercenaris, quai che dueva sa vinditgar pitramain a chaschun da la Battaglia sper Manzikert cunter ils Seldschucs tircs. Fiss l’Imperi be stà confruntà cun ses vegls inimis, sco il califat dals Abbasids, avess el eventualmain pudì sa revegnir; ma a medem temp èn sa mussads novs invasurs: ils Normans ch’han conquistà l’Italia dal Sid (crudada da Bari il 1071) ed ils Seldschucs che s’interessavan surtut per l’Egipta, ma ch’han er fatg expediziuns da rapina en l’Asia Minura. Suenter la sconfitta da l’imperatur [[Romanos IV]] sper Mantzikert cunter Alp Arslan, il sultan dals Seldschucs, è ida a perder la gronda part da l’Asia Minura che furmava la pli impurtanta part da l’Imperi per la recrutaziun da schuldads en l’armada bizantina. Tranter auter è questa sconfitta stada d’attribuir al fatg ch’igl eran proruts a l’intern cumbats per il tron da l’imperatur, uschia ch’i n’era betg reussì da furmar ina defensiun communabla cunter ils Seldschucs. La sperdita da l’Asia Minura n’è però betg succedida immediat suenter la sconfitta; l’invasiun ha gì lieu pir trais onns pli tard, cura ch’il nov imperatur n’è betg pli sa tegnì vi da la cunvegna ch’era vegnida fatga tranter [[Romanos VI]] ed il sultan, uschia ch’ils Seldschucs han gì in motiv per penetrar en il pajais.
==== Il temp dals imperaturs comnens ====
[[Datoteca:Alexios_I_Komnenos.jpg|thumb|160px|Imperatur Alexios I Komnenos]]
Ils proxims tschientaners ha la dinastia dad [[Alexios I Komnenos]] dominà l’istorgia bizantina. Quel era vegnì a la pussanza l’onn 1081 ed aveva cumenzà a restabilir l’armada a basa d’in sistem feudal. Ad el èn reussidas impurtantas acziuns cunter ils Seldschucs e sin il Balcan cunter ils Petschenegs ch’eran medemamain da derivanza tirca. Ses clom d’agid drizzà vers il vest ha evocà senza vulair l’Emprima Cruschada; al lieu dals mercenaris suenter ils quals l’imperatur aveva dumandà, èn numnadamain arrivadas armadas da chavaliers ch’agivan independentamain da ses cumonds. Alexios pretendeva bain che mintga prinzi cruschader che vuleva passar cun si’armada tras Bizanz al stoppia prestar il sarament. Ma malgrà che la gronda part dals prinzis ha prestà quest sarament, han els tuttina agì tenor atgna voluntad.
Er suenter las tensiuns da l’Emprima Cruschada èn las relaziuns cun il vest restadas plitost tendidas. Tranter auter èn ils cruschaders vegnids a savair il cuntegn d’ina correspundenza tranter l’imperatur bizantin Alexios ed il regent fatimid da l’Egipta; en quella è Alexios sa distanzià explicitamain dals conquistaders da la Terra sontga. En vista a las relaziuns tranter ils Fatimids e Bizanz ch’eran tradiziunalmain bunas ed er strategicamain d’impurtanza è quai stà chapaivel; ultra da quai era il concept da la ‹guerra sontga› estra als Bizantins.
A partir dal 12avel tschientaner è daventada la republica da Vaniescha in serius privel per l’integritad da l’Imperi. Quai para paradox, aveva quella gea furmà fin en il 9avel tschientaner in impurtant avantpost da la cultura bizantina en il vest. Ils privilegis da commerzi ch’ins aveva consegnà per il sustegn militar en il cumbat cunter ils Normans e Seldschucs ha [[Manuel I]] empruvà da revocar cun metter a ferm tut ils Venezians. In proceder cumparegliabel è er vegnì applitgà envers ils commerziants da l’ulteriura Italia. L’onn 1185 èn numerusas persunas da derivanza latina vegnidas assassinadas en rom d’ina mazzacra cun tratgs da pogrom. Il medem onn èn sa revoltads ils Bulgars en il nord da la muntogna dal Balcan; sut il cumond dals Asenits als èsi reussì da furmar il segund reginavel bulgar.
[[Datoteca:Meister_von_Nerezi_001.jpg|thumb|200px|Art bizantin dal temp da la fluriziun culturala durant il 12avel tschientaner]]
Malgrà quai ha Bizanz enconuschì da quel temp ina fluriziun culturala. Ils imperaturs [[Ioannes II Komnenos]] – il figl dad [[Alexios I]] – e ses figl [[Manuel I]] han consolidà la posiziun da l’Imperi en l’Asia Minura e sin il Balcan.<ref>Paul Magdalino: ''The Empire of Manuel I Komnenos.'' Cambridge 1993.</ref> Manuel I n’ha betg be gì da s’occupar da las attatgas dal Reginavel norman en l’Italia dal Sid e da la Segunda Cruschada (1147–1149), mabain ha er fatg ina politica dal vest ambiziusa cun la finamira da gudagnar territoris en l’Italia ed en l’Ungaria; ma uschia è el vegnì en conflict cun l’imperatur [[Friedrich I Barbarossa]]. En l’ost ha el gì success cunter ils Seldschucs. Si’emprova da suttametter dal tuttafatg lur imperi è però ida a finir en la terrada sper Myriokephalon l’onn 1176.
Ils proxims onns èsi reussì als Seldschucs d’extender lur pussanza sin ils reginavels muslims vischins en l’Asia Minura (t.a. sin il reginavel dals Danischmendids ch’eran medemamain da derivanza tirca) ed er vers Bizanz a la costa da la Mar Mediterrana. [[Andronikos I]] – il davos imperatur dals Comnens – ha erigì in curt, ma brutal guvern da terrur (1183–1185); cun quel è ì a fin il sistem guvernamental ch’era vegnì fundà dad [[Alexios I]] e che sa basava surtut sin l’integraziun da l’aristocrazia militara. En consequenza da quai èn er idas en mal las forzas armadas efficazias ed organisadas a moda severa, cun las qualas l’Imperi aveva pudì ir in’ultima giada en l’offensiva sut ils regents Alexios, Ioannes e Manuel.
Sut ils imperaturs or da la chasa dals Angeloi ch’èn suandads han grevas crisas internas scurlattà l’Imperi. Quellas han la finala incità [[Alexios IV]] da sa drizzar als cruschaders e d’als dumandar da batter per el e ses bab per il tron. Ma la collavuraziun sin la quala ins aveva speculà n’è betg reussida; anzi han ils cruschaders vieut il moni e sblundregià sut l’influenza da [[Venezia]] Constantinopel (en rom da la Quarta Cruschada il 1204). Ils cruschaders han fundà l’Imperi latin ch’è bain stà da curta durada, ma ch’ha flaivlentà a lunga vista la pussanza bizantina e ch’ha engrondì il foss tranter ils Grecs ortodoxs ed ils Latins catolics.
=== Il temp bizantin tardiv ===
[[Datoteca:Prise de Constantinople par les croisés (12 avril 1204).jpg|thumb|200px|Ils cruschaders entran a Constantinopel (maletg istorisant dad Eugène Delacroix, 1840)]]
Suenter ch’ils participants da la Quarta Cruschada han gì conquistà il 1204 Constantinopel, èn sa furmads trais stadis successurs bizantins: l’imperi da Nicea, nua che l’imperatur [[Theodoros I Laskaris]] ha tgirà en l’exil la tradiziun bizantina, il despotat Epirus e l’imperi da Trapezunt. Sut ils successurs dals Comnens era quest ultim sa separà gia avant la conquista da Constantinopel. A [[Theodoros I Laskaris]] ed a ses successur [[Ioannes III Dukas Batatzes]] èsi reussì d’etablir en il vest da l’Asia Minura in stadi cun in’economia flurinta e da consolidar il cunfin vers ils Seldschucs, ils quals sa chattavan en ina fasa da declin suenter lur sconfitta cunter ils Mongols il 1243. Sa basond sin quest fundament da pussanza, èsi reussì als Lascarids d’expander en l’Europa. Els han conquistà la Tracia e la Macedonia e mess ord via ils concurrents per la reconquista da Constantinopel: il reginavel dad Epiros – ch’era gia flaivlentà suenter ina terrada cunter ils Bulgars il 1230 – ed il reginavel dals Bulgars sezs ch’aveva patì fermamain d’ina invasiun dals Mongols il 1241.
Suenter il curt temp da regenza da [[Theodoros II Laskaris]], ch’era fitg cultivà, ha il chau d’armada victorius [[Michael VIII Palaiologos]] surpiglià la regenza per Ioannes IV Laskaris ch’era anc minoren. La finala ha el fatg tschorventar quel ed al ha tramess en ina claustra; el sez ha fundà la nova dinastia dals Palaiologos che dueva reger l’Imperi fin la fin da quel.
A Michael èsi reussì da victorisar il 1259 en la Battaglia sper Pelagonia en la Macedonia sur in’allianza da ses inimis (despotat Epiros, principadi d’Achaia, reginavel da Sicilia, Serbia e Bulgaria) e da reconquistar tras in rampign Constantinopel (1261). L’Imperi era pia restituì, ma grondas parts da ses anteriur territori na stevan betg pli sut controlla da quel; ils regents dals stadis parzials ch’eran sa furmads suenter il 1204 n’èn numnadamain betg stads pronts da sa suttametter a Bizanz. Er la chapitala sezza n’era betg pli la metropola pumpusa da pli baud: il dumber d’abitants era sa reducì considerablamain, entirs quartiers eran ids en decadenza e cura che l’imperatur è returnà, sche vesev’ins bain anc dapertut ils fastizs da la conquista dal 1204, ma nagliur indizis d’ina reconstrucziun. Bizanz n’era betg pli la pussanza gronda potenta, mabain sin il pli in stadi da muntada regiunala.<ref>Donald M. Nicol: ''The Last Centuries of Byzantium, 1261–1453.'' 2. ed., Cambridge 1993.</ref>
[[Datoteca:1263_Mediterranean_Sea.svg|thumb|240px|L’Imperi bizantin ca. l’onn 1263]]
Il quità principal da Michael è però stà da proteger las possessiuns europeicas e surtut la chapitala cunter novas cruschadas ed emprovas da conquista nà dal vest (surtut da vart da [[Charles I d’Anjou]] ch’aveva substituì ils Staufers en l’Italia dal Sid). Per quest motiv ha el serrà il 1274 l’Uniun da Lyon cun la baselgia dal vest, per impedir ch’il papa sustegnia ulteriuras cruschadas. Cura che Charles I dad Anjou ha tuttina cumenzà a preparar in’attatga, ha la diplomazia bizantina mess en moviment cun success ina sullevaziun a Sicilia, las Vespras sicilianas. Daspera han ils Palaiologos però negligì la defensiun dal cunfin en l’ost; quai ha pussibilità als divers principadis tircs d’expander en l’Asia Minura bizantina ch’è ida a perder successivamain durant ils onns 1330.
En rom da la dissoluziun dal sultanat dals Seldschucs da Rum èn s’etablids en l’Asia Minura sin l’anteriur territori bizantin numerus principadis tircs (Mentesche, Aydin, Germiyan, Saruhan, Karesi, Teke, Candar, Karaman, Hamid, Eretna ed ils Osmans en la Bitinia). Da quel temp eran ils Palaiologos però occupads cun in’ultima ferma offensiva cunter ils possess latins en la Grezia; fin il 1336 han els conquistà l’entira Thessalia ed il 1337 il despotat Epirus che vegniva dominà da la famiglia Orsini. Paucs onns suenter è l’imperatur [[Ioannes V Palaiologos]] stà confruntà cun las consequenzas dramaticas da la gronda pandemia da pestilenza ch’ha furià dal 1347 al 1353 e ch’ha fatg stremblir ils fundaments dal stadi. Ultra da quai han gì lieu pliras guerras burgaisas, la pli lunga (1321–1328) tranter [[Andronikos II Palaiologos]] e ses biadi [[Andronikos III Palaiologos]]. Suandond quest exempel han medemamain [[Ioannes V Palaiologos]] e [[Ioannes VI Kantakuzenos]] lutgà repetidamain per la pussanza (1341–1347 e 1352–1354); ed omadus èn sa stentads da gudagnar partenaris en la vischinanza (Serbs, Bulgars, ma er Aydın ed Osmans). Quai ha pussibilità al Reginavel dals Serbs sut [[Steffan IV Dušan]] d’avanzar tranter il 1331 ed il 1355 a la pussanza dominanta sin il Balcan. Uschia èn ils Bulgars vegnids suenter la Battaglia sper Küstendil dal 1330 en ina relaziun da dependenza envers la Serbia; ultra da quai ha Steffan cuntanschì fin il 1348 l’egemonia sur vastas parts da la Macedonia, da l’Albania, dal despotat Epirus e da la Theassalia ch’eran stads avant en la suzeranitad da l’imperatur bizantin. Cun sia curunaziun sco zar dals Serbs ed autocrat dals ''Rhōmaíoi'' ha quel er pretendì il tron imperial bizantin ed il domini sur Constantinopel. Ma i n’al dueva gnanc reussir da conquistar la segunda chapitala bizantina Thessaloníki e suenter sia mort l’onn 1355 è ses Reginavel grond serb sa dividì en in conglomerat da principadis serbs ch’eran pli u main independents (despotats).
Entant ch’ils stadis cristians sin il Balcan eran pia en dischuniun in cun l’auter, èn ils Osmans s’installads a partir dal 1354 en l’Europa ed han expandì en la Trakia bizantina, la quala els han per gronda part conquistà en il decurs dals onns 1360. In culp preventiv dal retg da la Serbia dal Sid [[Vukašin Mrnjavčević]] ensemen cun il zar bulgar [[Iwan Schischman]] da Weliko Tarnowo cunter il center da la pussanza osmanica en l’Europa, Adrianopel, è ì a fin cun la terrada sper la Mariza l’onn 1371, e quai cumbain che l’allianza cristiana era numericamain pli gronda. La victoria sur las duas pussanzas slavas sin il Balcan ha segirà al sultan l’egemonia sur parts da la Bulgaria dal Sid, la Macedonia serba e vastas parts dal Balcan. La finala ha el sfurzà l’onn 1373 il regent bulgar da renconuscher la supremazia dals Osmans. A quest exempel èn suandads Bizanz, ch’era daventà en il fratemp in stadi pitschen (che cumpigliava Constantinopel e Thessaloniki cun ils territoris cunfinants, la Thessalia, las Inslas Egeicas ed il despotat Morea), ed il reginavel da la Serbia dal Nord sut prinzi Lazar Hrebeljanović ch’è medemamain daventà in vasal dals Osmans. Repetidamain ha Bizanz clamà en agid il vest ed ha schizunt proponì per quest intent d’unir las baselgias, uschia per exempel il 1439 sin il Concil da Ferrara e Firenza; ma quai ha fatg naufragi pervi da la resistenza da la populaziun bizantina («Pli gugent il turban dal sultan ch’il chapè da cardinal»).
[[Datoteca:Eastern_Mediterranean_1450.svg|thumb|200px|La situaziun en la part orientala da la Mar Mediterrana avant la crudada da Constantinopel]]
Suenter la Battaglia da Cosovo dal 1389 e la terrada dals cruschaders dal vest sper Nikopolis il 1396 pareva la situaziun da l’Imperi bizantin d’esser senza speranza. Pir la sconfitta dolurusa dals Osmans cunter Tamerlan – ch’era bainvulent envers Bizanz – a chaschun da la Battaglia sper Angora il 1402 ed il caos ch’è prorut en l’Imperi osmanic suenter la battaglia han concedì als Grecs ina davosa pausa. Ma la pussaivladad da parar il culp mortal tras ils Osmans n’aveva l’Imperi betg pli, damai ch’i mancava la basa territoriala e las resursas che fissan stadas necessarias. Uschia è restada be pli la via da la diplomazia. Tuttina han las sperditas da territori cuntinuà, damai che las pussanzas europeicas n’èn betg stadas bunas da s’unir ad in concept d’agid per l’Imperi smanatschà. Surtut suenter il 1402 han ellas gì l’impressiun che quai na saja er betg pli necessari, sa chattava l’Imperi tirc gea en ina fasa da dissoluziun interna.
Ma a sultan [[Murad II]] èsi reussì da manar ad ina buna fin la fasa da consolidaziun da l’interregnum osmanic, uschia ch’el ha puspè reprendì la politica d’expansiun da ses antecessurs. Suenter avair assedià il 1422 senza success Constantinopel, ha el tramess in’expediziun da sblundregiada en il despotat da Morea che furmava la secundogenitur imperiala en la Grezia dal Sid. Il 1430 ha el annectà parts da l’Epirus cun conquistar Janina. Anc il medem onn ha el occupà Thessaloníki che sa chattava – pervi d’ina cunvegna d’agid – dapi il 1423 sut domini venezian. E pauc suenter è el er sa drizzà cunter il reginavel serb dal prinzi Georg Branković, perquai che quel aveva refusà da dar sia figlia Mara al sultan sco dunna.
A chaschun d’ina expediziun per chasti en direcziun dal Danubi è vegnida destruida il 1439 la fortezza serba Smederevo ed il 1440 è la citad da [[Belgrad]] vegnida assediada senza success. La sconfitta osmanica davant Belgrad ha mobilisà ses adversaris cristians. Sut l’egida da papa Eugenius IV, il qual sa referiva a l’uniun da la baselgia da Firenza (1439), han ins danovamain planisà ina cruschada cunter ils ‹nuncartents›. L’[[Ungaria]], la [[Pologna]], la [[Serbia]], l’[[Albania]] e schizunt l’emirat tirc Karaman en l’[[Anatolia]] han furmà in’allianza antiosmanica. Ma suenter la Battaglia sper Warna il 1444 e la segunda Battaglia da Cosovo il 1448 han ils regents cristians pers definitivamain la speranza da pudair preservar l’Imperi bizantin d’ina annexiun osmanica.
[[Datoteca:Constantinople 1453.jpg|thumb|160px|Assedi da Constantinopel l’onn 1453]]
Ils 29 da matg 1453, suenter in assedi da prest dus mais, è la chapitala crudada en ils mauns da Mehmed II. Il davos imperatur bizantin, Constantin XI, è mort durant ils cumbats per la citad.
Ils 29 da matg vala anc oz tar ils Grecs sco di da disgrazia; igl ha cumenzà il lung domini ester, durant il qual tschertas parts dal pajais han surpiglià la lingua dals victurs, uschia ch’igl è be pli restada la religiun sco liom. Las datas dal cumenzament e da la fin da l’independenza da la chapitala, 395 e 1453, han ins resguardà sur lung temp sco cunfins d’epoca dal temp medieval. Suenter che Bizanz era crudà, èn er vegnids conquistads ils stadis restants ch’eran d’origin bizantin: il despotat Morea il 1460, l’imperi Trapezunt il 1461 ed il principadi Theodor il 1475. Sulettamain la citad Monemvasia, ch’era sa suttamettessa il 1464 a la protecziun da Venezia, ha pudì far frunt als Tircs fin il 1540. Ord vista dal dretg public furmava questa citad quai ch’era restà en il decurs dals tschientaners da l’‹Imperi roman›.
La crudada da Bizanz è stada ina vieuta da muntada istorica. L’Imperi bizantin, ch’era sa mussà sco in dals pli duraivels en tut l’istorgia mundiala, è svanì e cun el in’èra da 2000 onns. Pervi da la conquista da l’Imperi bizantin e la bloccada dal Bosporus sco er da la via terrestra en l’Asia tras ils Tircs osmans ha però er cumenzà ina nov’èra, numnadamain quella da las scuvertas maritimas e da la renaschientscha (ch’è vegnida favurisada tras scienziads bizantins ch’eran emigrads en il vest suenter la crudada da Bizanz).
== Relaziuns demograficas ==
L’Imperi bizantin era in stadi multietnic che cumpigliava sper ils Grecs er Armens, Illirs, Slavs ed ina minoritad gidieua sco er, en la fasa tempriva, Sirians ed Egipzians. La gronda part dals territoris da l’Imperi eran vegnids hellenisads avant tschientaners, appartegnevan pia al circul cultural grec. Qua sa chattavan impurtants centers dal hellenissem sco Constantinopel, Antiochia, Ephesos, Thessaloníki ed Alexandria e qua è sa sviluppada la furma ortodoxa dal cristianissem.
[[Athen]] è restà vinavant in impurtant center cultural, fin che l’imperatur Justinan ha scumandà là il 529 la scola neoplatonica. Alura èn las relaziuns demograficas sa spustadas: sper la chapitala sa chattavan ils territoris ch’eran economicamain e militarmain ils pli impurtants en las provinzas orientalas da l’Imperi. Suenter che quellas èn idas a perder, ha l’Asia Minura giugà in’impurtanta rolla e pir dapi il temp medieval tempriv puspè il Balcan. E suenter che l’Asia Minura è crudada a partir dal 1071 parzialmain ed en il 14avel tschientaner definitivamain en ils mauns dals invasurs tircs, ha cumenzà il declin da la pussanza gronda a la pussanza regiunala e la finala al stadi pitschen.
== Istorgia constituziunala, economica e culturala ==
[[Datoteca:Santa_Sofia_-_Mosaic_de_Joan_II_Comnè_i_la_seva_esposa,_Irene.JPG|thumb|220px|Mosaic da la Hagia Sophia a Constantinopel (12avel tschientaner)]]
Cuntrari a la gronda part dals ulteriurs reginavels dal temp medieval, ha l’Imperi bizantin possedì ina birocrazia organisada a moda centrala che vegniva dirigida nà da Constantinopel. Quella è er anc sa mantegnida suenter ch’ils Arabs avevan cumenzà a conquistar parts da l’Imperi. Perquai ha l’enconuschent bizantinist George Ostrogorsky pudì discurrer cun raschun d’in stadi en il senn modern. Ultra d’in apparat administrativ effizient disponiva l’Imperi er da fatgs da finanzas bain organisads e d’ina armada permanenta. Nagin imperi situà en il vest da l’imperi da la China pudeva disponer da summas uschè grondas sco Bizanz. Numerusas vias da commerzi passavan tras l’Imperi bizantin e Constantinopel sez era in’impurtanta plazza da stgomi da martganzia, quai che generava impurtantas entradas (p.ex. en furma da dazis d’import ed export). La forza economica ed irradiaziun da Bizanz era uschè gronda ch’il solidus dad aur ha furmà tranter il quart ed il 11avel tschientaner la valuta-clav en il territori mediterran.<ref>Davart l’economia en general cf. Angeliki E. Laiou (ed.): ''The Economic History of Byzantium'' 3 toms Washington/DC 2002; [https://web.archive.org/web/20121011034911/http://www.doaks.org/resources/publications/doaks-online-publications/byzantine-studies/the-economic-history-of-byzantium (online)].</ref> L’imperatur sez regiva de facto quasi a moda absoluta sur l’Imperi (che sa sentiva anc adina obligà a l’idea da la pussanza universala) e la baselgia; tuttina na disponiva nagin auter stadi d’uschè vastas pussaivladads da far carriera per l’aristocrazia.
Sulettamain Bizanz – uschia l’opiniun contemporana – furmava la funtauna da la ‹vaira cretta› e da la civilisaziun. E propi era il nivel cultural a Bizanz, almain fin en il temp autmedieval, superiur a tut ils auters reginavels contemporans. A quai ha er contribuì il fatg che Bizanz aveva conservà bundant dapli da l’ierta antica che l’Europa dal Vest; medemamain è il standard da furmaziun stà sur lung temp pli aut che en il vest.
Davart tschertas fasas da la ‹Nova Roma› san ins be pauc. Per l’ina èn sa mantegnidas be paucas actas, per l’autra tascha er l’istoriografia bizantina sezza areguard il temp d’uffizi da singuls imperaturs. Cumbain ch’igl èn avant maun per tscherts temps be actas ‹ecclesiasticas› na dastg’ins betg deducir da quai che Bizanz saja stà in stadi teocratic. La religiun ha bain giugà ina rolla dominanta, ma il corpus da funtaunas è savens memia rudimentar (surtut per la perioda dal 7avel fin il 9avel tschientaner) per pudair gudagnar in maletg cumplessiv da la situaziun. Da l’autra vart è la scienza sa distanziada da l’idea d’in cesaropapissem bizantin, en il qual l’imperatur avess dominà la baselgia quasi a moda absoluta.
== Influenzas posteriuras ==
Suenter la crudada da Constantinopel l’onn 1453 han fugitivs ch’èn arrivads nà da Bizanz, e tranter els blers scienziads, manà cun sai en las citads da l’Europa dal Vest lur savida da las scienzas natiralas e da la tecnica sco er las veglias scrittiras dals pensaders grecs; quai dueva attribuir a moda essenziala a la derasaziun da la renaschientscha. Il pli ditg è la cultura bizantina sa mantegnida – sco uschenumnada ‹renaschientscha bizantina› – sin l’insla Creta che steva sut domini venezian. Questas restanzas d’ina cultura hellenistic-bizantina autonoma èn idas a fin il 1669 cura ch’ils Osmans han conquistà l’insla.
Fin oz perdura la cultura bizantina surtut en il ritus da las baselgias oriental-ortodoxas. Tras missiun bizantina è il cristianissem ortodox sa derasà tar blers pievels slavs ed è sa mantegnì fin oz sco confessiun dominanta en l’Europa da l’Ost ed en la [[Grezia]], en parts da l’Europa dal Sidost e dal Caucasus sco er tar la gronda part dals cristians arabs. La cultura ed il pensar bizantin han dà als pievels ortodoxs lur atgna tempra.
Ils reginavels slavs sin il [[Balcan]] ed a la [[Mar Naira]] han surpiglià sper la baselgia ortodoxa er usits profans bizantins. Surtut la [[Russia]], [[Serbia]], [[Ucraina]], [[Bielorussia]] ed en ina dimensiun in pau pli pitschna er la [[Bulgaria]] duevan manar vinavant la ierta da l’Imperi bizantin.
Gia en il 9avel tschientaner èn las Rus vegnidas en contact cun Bizanz. Malgrà ch’igl ha adina puspè dà emprovas da vart da las Rus da conquistar Constantinopel, èn sa sviluppads intensivs contacts diplomatics ed economics tranter l’Imperi bizantin ed il reginavel da la Rus da Kiev. L’onn 988 è la Rus la finala sa convertida a la cretta ortodoxa. En il decurs dals proxims tschientaners han ins erigì sin il territori slav da l’ost numerusas baselgias pompusas tenor exempel bizantin. Uschia han l’architectura e l’art russ, sper il fundament slav e las influenzas scandinavas da pli tard, surtut ragischs bizantinas. Il medem vala er per l’architectura e l’art da l’Ucraina e da la Bielorussia.
Suenter il declin da l’Imperi bizantin ha l’Imperi russ surpiglià en vastas parts il ceremonial bizantin. Il patriarc da Moscau ha bainbaud acquistà ina posiziun cumparegliabla a quella dal patriarc a Constantinopel. Sco naziun ortodoxa ch’era economicamain la pli pussanta è la Russia sa resguardada sco terza Roma en la successiun da Constantinopel. [[Iwan III]], il regent dal gronducadi da [[Moscau]], ha maridà Zoe, la nezza da [[Constantin XI]], e surpiglià l’evla a dus chaus sco animal da vopna. Iwan IV, numnà il Terribel, è la finala stà l’emprim regent moscovit ch’ha sa laschà curunar uffizialmain sco zar.
Ma er ils sultans osmans han considerà sasezs sco ertavels legitims da l’Imperi bizantin, cumbain ch’ils Tircs seldschucs ed osmans eran stads sur tschientaners ils inimis mortals dals ‹Romans› ed avevan la finala conquistà l’Imperi bizantin. Gia sultan [[Mehmed II]] è sa numnà ''Kayser-i Rum'' (imperatur da Ruma) – ils sultans èn uschia sa posiziunads sapientivamain en la cuntinuitad da l’Imperi roman (oriental) per sa legitimar. L’Imperi osmanic ch’è sa sviluppà en la confruntaziun cun Bizanz ha davaira gì cun quel dapli communabel che be il spazi geografic.
E betg il davos viva la ierta culturala e linguistica da Bizanz vinavant en ils Grecs odierns, surtut en la Grezia moderna e sin l’insla Cipra sco er en la baselgia grec-ortodoxa (surtut er en il patriarcat da Constantinopel ad [[Istanbul]]). Fin l’entschatta dal 20avel tschientaner sa curclava il territori da colonisaziun grec ultra da quai en vastas parts cun il territori da tschep bizantin.
== Militar ==
[[Datoteca:Leo_Phokas_defeats_Hambdan_at_Adrassos.png|thumb|220px|L’armada bizantina stgatscha truppas islamicas ch’èn penetradas en l’Asia Minura (960)]]
Durant l’entira istorgia da l’Imperi bizantin ha quel disponì d’ina armada permanenta, quai che n’era uschiglio betg il cas en ils reginavels europeics dal temp medieval.<ref>Ralph-Johannes Lilie: ''Einführung in die byzantinische Geschichte.'' Stuttgart 2007, p. 183ss.</ref> Durant il temp mesaun da l’Imperi eran las structuras da l’armada romanas da l’antica tardiva vegnidas reorganisadas dal tuttafatg. En la segunda mesadad dal 7avel tschientaner han ins endrizzà districts militars ch’han furmà sur lung temp las pitgas centralas da la defensiun bizantina cunter inimis da l’exteriur. L’armada e la flotta èn vegnidas divididas en mintgamai in’unitad centrala en la chapitala e las truppas localas staziunadas en las provinzas; las armadas da las grondas provinzas dumbravan en il 7avel/8avel tschientaner radund 10 000 schuldads. Tut en tut è l’armada bizantina sa mussada sco forza armada effectiva (sa chapescha mintgamai en dependenza dals singuls cumandants e da la logistica). En il 7avel tschientaner dumbrava l’armada probablamain 100 000 umens, en il 8avel tschientaner ca. 80 000 e vers l’onn 1000 ca. 250 000.<ref>Warren Treadgold: ''Byzantium and Its Army, 284–1081.'' Stanford 1995, p. 43ss.</ref> En il decurs dals tschientaners è la forza da cumbat da l’armada bizantina però sa sminuida in pau; surtut a partir dal 13avel tschientaner n’eran las truppas betg pli ablas da far frunt a moda effectiva a las smanatschas nà da l’exteriur. Da quel temp na disponiva Bizanz betg pli dals meds finanzials necessaris e stueva ultra da quai sa basar fermamain sin mercenaris, quai ch’ha be pegiurà la situaziun. Cun la sperdita da territoris centrals (surtut en l’Asia Minura als Tircs) è er l’armada bizantina sa diminuida adina pli fitg e furmava a la fin be pli ina forza locala. La marina bizantina ch’aveva anc giugà in’impurtanta rolla en la fasa mesauna da l’Imperi bizantin n’existiva strusch pli en la fasa tardiva.
== Recepziun ==
La perscrutaziun dal vest pli veglia ha savens resguardà Bizanz sco ina despotia decadenta da caracter mez oriental. Quest maletg han ins curregì gia dapi daditg. En il fratemp vegn adina renvià al fatg che Bizanz haja giugà ina rolla fitg impurtanta sco intermediatura da valurs culturalas e da savida da l’antica. Ultra da quai ha l’Imperi furmà sur lung temp ina sort ‹scut› europeic cunter la Persia ed ils pievels da la steppa resp. pli tard cunter l’islam. I tutga tar l’ironia da l’istorgia che Bizanz ha pir pers la forza d’exequir questa funcziun suenter ch’ils cruschaders dal vest avevan sblundregià Constantinopel l’onn 1204.
== Annotaziuns ==
<references/>
== Litteratura ==
; Manuals
* Alexander Kazhdan (ed.): ''Oxford Dictionary of Byzantium.'' 3 toms, Oxford University Press, New York 1991, ISBN 0-19-504652-8.
* ''Lexikon des Mittelalters'' (LexMA). 9 toms, Minca/Turitg 1980–1998.
* ''Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit. Erste Abteilung (641–867).'' Ed. da la Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, elav. da Ralph-Johannes Lilie, Claudia Ludwig, Thomas Pratsch, Ilse Rochow, Beate Zielke e.a., 7 toms (Prolegomena + toms 1–6), Berlin/New York 1998–2001; ''Zweite Abteilung.'' Prolegomena + 8 toms, Berlin 2009/2013.
* Alexis G.C. Savvides, Benjamin Hendrickx (ed.): ''Encyclopaedic Prosopographical Lexicon of Byzantine History and Civilization (EPLBHC).'' Toms 1ss. Brepols, Turnhout 2007ss.
* Herbert Hunger, Johannes Koder (ed.): ''Tabula Imperii Byzantini.'' Vienna 1976ss.
; Survistas
* Hans-Georg Beck: ''Das Byzantinische Jahrtausend.'' C.H. Beck, Minca 1994.
* Falko Daim, Jörg Drauschke (ed.): ''Byzanz – das Römerreich im Mittelalter'', tom 1: ''Welt der Ideen, Welt der Dinge'', ISBN 978-3-88467-153-5; tom 2: ''Schauplätze'', ISBN 978-3-88467-154-2; tom 3: ''Peripherie und Nachbarschaft'', ISBN 978-3-88467-155-9 (''Monographien des Römisch Germanischen Zentralmuseums Mainz'', tom 84, 1–3), Verlag des Römisch Germanischen Zentralmuseums, Magonza 2010.
* Falko Daim, Jörg Drauschke (ed.): ''Byzanz – Pracht und Alltag.'' Hirmer Verlag, Minca 2010, ISBN 978-3-7774-2531-3.
* Alain Ducellier (ed.): ''Byzanz. Das Reich und die Stadt.'' Campus Verlag, Francfurt a.M./New York 1990.
* Timothy E. Gregory: ''A History of Byzantium.'' Malden/Mass. ed Oxford 2005.
* Michael Grünbart: ''Das Byzantinische Reich''. (''Geschichte kompakt''). Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2014, ISBN 978-3-534-25666-2.
* John Haldon: ''Das Byzantinische Reich.'' Düsseldorf 2002, ISBN 3-538-07140-3.
* Judith Herrin: ''Byzantium: The Surprising Life of a Medieval Empire.'' Londra 2007/Princeton 2008. (Tudestg: ''Byzanz. Die erstaunliche Geschichte eines mittelalterlichen Imperiums''. Reclam Verlag, Stuttgart 2013, ISBN 978-3-15-010819-2).
* Liz James (ed.): ''A Companion to Byzantium.'' Blackwell, Oxford e.a. 2010.
* Elizabeth Jeffreys, John Haldon, Robin Cormack (ed.): ''The Oxford Handbook of Byzantine Studies.'' Oxford 2008.
* Andreas Külzer: ''Byzanz'' (retscha ''Theiss Wissen kompakt''). Konrad Theiss, Stuttgart 2012, ISBN 978-3-8062-2417-7.
* Ralph-Johannes Lilie: ''Byzanz – Das zweite Rom.'' Berlin 2003, ISBN 3-88680-693-6.
* Ralph-Johannes Lilie: ''Byzanz. Geschichte des oströmischen Reiches 326–1453.'' Minca 2005, ISBN 3-406-41885-6.
* Ralph-Johannes Lilie: ''Einführung in die byzantinische Geschichte.'' Stuttgart e.a. 2007.
* Cyril Mango (ed.): ''The Oxford History of Byzantium.'' Oxford 2002, ISBN 0-19-814098-3.
* John J. Norwich: ''Byzanz – Aufstieg und Fall eines Weltreichs.'' Berlin 2002, ISBN 3-549-07156-6.
* Georg Ostrogorsky: ''Geschichte des byzantinischen Staates.'' (''Handbuch der Altertumswissenschaft XII 1.2''), 3. ed., Minca 1963, ISBN 3-406-01414-3.
* Peter Schreiner: ''Byzanz.'' 3. ed. surlav., Minca 2008. (''Oldenbourg Grundriss der Geschichte'', tom 22), ISBN 978-3-486-57750-1.
* Ludwig Wamser (ed.): ''Die Welt von Byzanz – Europas östliches Erbe: Glanz, Krisen und Fortleben einer tausendjährigen Kultur.'' (''Archäologische Staatssammlung München – Museum für Vor- und Frühgeschichte München vom 22. Oktober 2004 bis 3. April 2005, Schriftenreihe der Archäologischen Staatssammlung 4''), Theiss, Stuttgart 2004, ISBN 3-8062-1849-8.
* ''The Cambridge History of the Byzantine Empire.'' Ed. da Jonathan Shepard, Cambridge 2008.
* Warren Treadgold: ''A History of the Byzantine State and Society.'' Stanford University Press, Stanford 1997.
== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Byzantine Empire|Imperi bizantin}}
* [https://web.archive.org/web/20141008060507/http://www.fordham.edu/halsall/byzantium/ Portal scientific davart l’Imperi bizantin]
* [https://web.archive.org/web/20150413000718/http://www.doaks.org/research/byzantine/byzantine-publications/byzantine-publications Collecziun da texts digitals davart Bizanz]
* [https://web.archive.org/web/20150415213924/http://blog.pbw.cch.kcl.ac.uk/reference/glossary/ Glossari]
* [http://www.uni-koeln.de/phil-fak/ifa/index.html Collecziun da links davart la bizantinistica]
* A. Vasiliev: [http://www.ellopos.net/elpenor/vasilief/default.asp ''A History of the Byzantine Empire'']
[[Categoria:Artitgels recumandads (Istorgia mundiala)]]
[[Categoria:Imperi Roman]]
[[Categoria:Temp antic]]
[[Categoria:Temp medieval]]
coehkk6g87n5wwmxsxbpc1akkb8exlf
Guerra civila spagnola
0
13567
172606
167932
2026-06-03T00:32:44Z
InternetArchiveBot
16747
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
172606
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Bundesarchiv_Bild_183-E20569-21,_Spanien,_Ausbildung_durch_"Legion_Condor".jpg|thumb|260px|Instrucziun d’uffiziers franquists ad Avila]]
La '''Guerra civila spagnola''' è vegnida manada en [[Spagna]] dal fanadur 1936 fin l’avrigl 1939 tranter la regenza elegida a moda democratica da la Segunda Republica spagnola (‹Republicans›) ed ils putschists da dretga sut general [[Francisco Franco]] (‹falangists›). Cun sustegn e suenter l’intervenziun militara dals alliads faschistics resp. naziunalsocialistics en l’[[Italia]] e [[Germania]] han victorisà ils Falange. A lur victoria è suandada la fin da la republica en Spagna e la dictatura franquista che dueva perdurar fin la mort da Franco l’onn 1975.
== Il context ==
=== Motivs per l’erupziun da la guerra ===
Sco motivs per l’erupziun da la guerra sa laschan numnar il fatg che la societad spagnola era dividida da quel temp a moda extrema (tant ord vista sociopolitica sco er culturala) e che tschertas regiuns eran segnadas da ferms moviments d’autonomia, per exempel il [[Pajais Basc]] e la [[Catalugna]]. Dapi la mesadad dal 19avel tschientaner eran proruts en Spagna divers conflicts violents che n’avevan betg pudì vegnir schliads a moda cuntentaivla. Quai è anc sa pegiurà cur che las veglias instituziuns han pers lur reputaziun suenter la sconfitta en la [[Guerra tranter la Spagna e l’America]] (1898). Als paucs aderents da la Segunda Republica spagnola n’eri ni reussì da schliar ils grevs problems socials ni da far frunt als aderents d’in urden statal autoritar.
Avant la guerra civila era la Spagna pertutgada da plirs problems structurals<ref>Walther L. Bernecker: ''Europa zwischen den Weltkriegen. 1914–1945.'' Stuttgart 2002, p. 190.</ref>:
* La posiziun dal tuttafatg sutprivilegiada dals lavurants agriculs e d’industria che clamavan adina pli dad aut suenter midadas socialas radicalas.
* Il cuntrast tranter structuras per part feudalas en regiuns ruralas e l’industrialisaziun en centers urbans sco [[Barcelona]] u [[Madrid]] ch’era avanzada fitg ferm.
* Il conflict areguard il monopol cultural tranter la baselgia catolic-romana e las forzas liberal-republicanas da tempra laicistica.
* Las tentativas da Bascs e Catalans da s’emancipar da la regenza centrala, las qualas lezza refusava categoricamain.
* La mancanza d’ina controlla dal militar tras la regenza, l’alienaziun da quel da vastas parts da la societad e sia rolla sco ‹stadi en il stadi›.
En l’istorgia spagnola pli nova n’avevan schliaziuns plaschaivlas strusch ina tradiziun. Uschia èn gruppaziuns clerical-monarchisticas, republicanas, burgais-liberalas, socialisticas, communisticas e faschisticas sa confruntadas sur lung temp a moda irreconciliabla. Pervi da la crisa economica en Spagna e la situaziun en l’Europa ch’è sa midada tras l’avanzament dal faschissem, è la situaziun pegiurada adina da pli.
=== Preistorgia ===
[[Datoteca:Bundesarchiv Bild 102-11543, Madrid, Ausrufung der Zweiten Spanischen Republik.jpg|thumb|220px|Proclamaziun da la Segunda Republica (14 d’avrigl 1931, Barcelona)]]
Suenter l’euforia da l’emprim’ura ha la Segunda Republica ch’era vegnida fundada il 1931 pers svelt sustegn. Las elitas tradiziunalas or dals temps da dictatura e monarchia avevan tema che lur privilegis e lur identitad culturala vegnian mess en dumonda. L’orientaziun laicistica da l’emprima regenza e las attatgas cunter instituziuns ecclesiasticas segnadas d’in anticlericalissem radical han be anc rinforzà quest’impressiun. Ellas èn sa vieutas cunter tuttas refurmas che mettevan en vista da vulair meglierar las cundiziuns da viver generalas.
A moda vaira svelta è er sa sfradentada l’euforia dals lavurants envers la republica. Las refurmas socialas eran sa mussadas sco betg realisablas e dapi il 1934 aveva la nova regenza da dretga prendì in’autra direcziun, ordvart severa. Uschia ha la nova furma statala parlamentara fatg sin las organisaziuns da lavurants pli e pli l’impressiun da vulair cuntinuar cun la veglia politica da suppressiun.
La CNT d’orientaziun anarchosindicalistica aveva cumbattì la republica quasi da bell’entschatta e mess ad ir ils 8 da schaner e 8 da december 1933 duas sullevaziuns ch’èn però immediat dadas ensemen. Il sindicat socialistic UGT, ch’aveva suandà l’emprim in curs refurmistic, è stà trumpà da la coaliziun guvernamentala cun ils republicans; a partir dal 1933 han ins midà sin in curs revoluziunar e propagà la dictatura dal proletariat. En parts da la perscrutaziun vegni però dubità schebain i sa tractava qua da dapli che «parolas revoluziunaras vidas»<ref>Paul Preston: ''The Spanish Holocaust. Inquisition and Extermination in Twentieth-Century Spain''. Londra 2012, p. 52.</ref> cun agid da las qualas ils manaders dals socialists reagivan sin la pressiun da la basa. Parts essenzialas da la partida socialistica PSOE èn en tutta cas sa stentadas vinavant da cooperar cun ils liberals.
Ils republicans, ch’avevan prendì per mauns da transfurmar la Spagna, han realisà impurtantas refurmas mo a mesas. Vastas parts da la burgaisia avevan tuttina tema che la republica mainia ad ina dominanza dals lavurants ed èn perquai stadas prontas da sustegnair ina dictatura. Vitiers èn vegnidas las tentativas da la burgaisia catalana e basca da bandunar il stadi central che vegniva dominà da la Castiglia.
Ils 10 d’avust 1932 ha cumenzà a [[Sevilla]] in emprim putsch militar sut il general [[José Sanjurjo]]; quel era però organisà mal ed è ultra da quai vegnì retegnì tras ina chauma generala. Che Sanjurio, ch’ins aveva l’emprim sentenzià a la mort, è la finala vegnì grazia e ch’ils ulteriurs uffiziers involvids èn be vegnids sentenziads a pitschens chastis d’arrest, ha incità la dretga da preparar meglier ed a lunga vista ina nova emprova. Gia la fin da settember 1932 ha l’Acción Española che sa cumponiva da monarchists da la radicala dretga furmà cun intgins uffiziers dal stab general in comité ch’agiva nà da [[Biarritz]] en [[Frantscha]] e che dueva preparar in nov putsch cun stgaffir ina rait d’uffiziers da tenuta antirepublicana. Dapi la fin dal 1933 èn quests ultims s’organisads a moda conspirativa en l’Unión Militar Española. Ultra da quai ha il comité promovì sistematicamain la delegitimaziun publicistica da la republica che vegniva disfamada sco product d’ina «conspiraziun da Gidieus, framassuns e bolschevics». Plinavant ha il comité fatg entrar clandestinamain en organisaziuns anarchicas provocaturs pajads per organisar gist avant il putsch planisà acziuns che duevan – ord vista dals putschists sa chapescha be per finta – «far ir en ruina il dretg ed urden vertent».
Er independent da quests svilups ha gì lieu tranter il 1931 ed il 1936 ina radicalisaziun dal discurs da dretga, sco che l’istoriograf britannic Paul Preston ha mussà l’onn 2012. En in grond dumber da gasettas, revistas e cudeschs – tranter quels l’ovra populara ‹Orígenes de la revolución española› (1932) dal plevon catalan [[Juan Tusquets Terrats]] – è vegnì argumentà che la sanestra saja «ni propi spagnola ni insumma umana» e ch’i saja «in’obligaziun patriotica d’eliminar la sanestra». Surtut auturs carlists e faschistics han identifitgà l’entir moviment da lavurants spagnol cun ils conquistaders muslims dal temp medieval ed han clamà suenter ina «segunda reconquista», quai ch’ha dà a las attatgas sin la sanestra in’ulteriura «dimensiun rassistica». Er [[José María Gil-Robles]], il manader dals catolic-conservativs ‹moderats› è sa servì da questa retorica ch’ha discredità l’entira sanestra sco «betg spagnola» u schizunt «antispagnola». Surtut en las regiuns ruralas en la part meridiunala dal pajais è quest’agressivitad sa maschadada cun la gritta dals gronds proprietaris da terren sin ils lavurers agriculs. Durant ils emprims onns da la republica avevan quests ultims numnadamain mess giu lur submissiun fatalistica tradiziunala envers l’aristocrazia ed avevan cumenzà a clamar adina pli avertamain suenter funs ed in pajament adequat.
Sa concentrada per propi è l’aversiun militanta dal vegl establishment cunter la legislaziun republicana, da tempra anticlericala e segnada da refurmas socialas, en il corp d’uffiziers spagnols (e qua en emprima lingia tar ils africanistas, ils uffiziers da l’armada coloniala). Quai betg il davos perquai che las partidas da sanestra planisavan d’adattar il corp d’uffiziers surdimensiunà a la grondezza effectiva da l’armada. Er l’«aversiun instinctiva [dals uffiziers] cunter la Republica» è vegnida zuppentada avant l’erupziun da la guerra civila ideologicamain davos l’idea da la «conspiraziun da Gidieus, framassuns e bolschevics». [[Franco]] era in lectur entusiasmà da las scrittiras da Tusquet ed abunent da la revista da l’Acción Española e general [[Emilio Mola]], il planisader militar per propi dal putsch da la stad 1936, è sa participà dapi il 1931 cun atgnas contribuziuns a questa debatta. Mola ha procurà che la dimensiun eliminatorica da quest discurs domineschia er las preparaziuns concretas dals conspiraturs: «La repressiun messa en scena dals rebels militars ha furmà in’operaziun intenziunada e bain planisada cun la finamira d’eliminar – en ils pleds da general Emilio Mola – ‹senza scrupels e senza esitar quels che na pensan betg sco nus›.»<ref>Tut ils citats tenor Preston: ''Spanish Holocaust''.</ref>
[[Datoteca:Francisco_Franco_1930.jpg|thumb|160px|Francisco Franco (1930)]]
L’atun 1933 ha l’emprima coaliziun sut il primminister [[Manuel Azaña]] fatg naufragi; a quella è suandada ina regenza dal center sut [[Alejandro Lerroux]], elegida e tolerada da las partidas da dretga. Quella ha amnestà ils putschists dal 1932 e las persunas ch’eran vegnidas sentenziadas pervi da delicts commess durant la dictatura da [[Miguel Primo de Rivera]], ha revocà las modestas refurmas socialas e laicisticas ed ha fatg daventar pli critica la situaziun da las persunas che lavuravan cunter pajament. Per la sanestra ed ils republicans liberals è quai stà sco ina decleraziun da guerra. Cur che la CEDA è entrada l’october 1934 cun trais ministers en la regenza, ha l’UGT proclamà ina chauma generala; quella ha la regenza però dalunga abattì cun arrestaziuns en massa e medemamain l’emprova da proclamar a [[Barcelona]] ina [[Catalugna]] independenta. En l’[[Asturia]] ha la chauma però – sin iniziativa dals lavurants e cunter la resistenza dals funcziunaris dals sindicats – prendì la furma d’ina sullevaziun averta. La chauma dals lavurants da minieras en l’Asturia, er numnada ‹Sullevaziun da l’october›, ha dà in’emprima prova da la guerra civila – la regenza ha proclamà il dretg da guerra. Sut il commando superiur dal dictatur da pli tard Francisco Franco è la sullevaziun vegnida abattida a moda brutala. Igl ha dà almain 1300 morts, da quai 78 % civilists. Sinaquai è suandada in’unda d’arrestaziuns, la quala ha er tschiffà impurtants politichers liberals e socialistics, sco er ina censura, da la quala è stada pertutgada la pressa da la sanestra. La CEDA sut [[José María Gil-Robles]], in moviment catolicistic che simpatisava per part cun il faschissem europeic, ha empruvà da vegnir a la pussanza, ha però fatg naufragi pervi da la resistenza dal president dal stadi [[Zamora]]. Tuttina ha Gil-Robles, ch’è stà in temp en uffizi sut [[Lerroux]] sco minister da guerra, gidà – cun promover els sin auts posts – ad avanzar la gruppa dals militars radicalisads enturn general Franco che preparavan lur plans conspirativs. La Falange Española ch’il figl da l’anteriura dictatur Primo de Rivera, [[José Antonio Primo de Rivera]], ha fundà il 1933 è medemamain sa sviluppada da quel temp d’ina gruppa politica plitost marginala ad in factur militant adina pli ferm.
La fin dal 1935, pervi da dispitas internas ed in scandal da finanzas, è ida a fin la segunda coaliziun che sa cumponiva dals radicals da Lerroux e da la CEDA. Per pudair trair a niz questa giada il dretg d’elecziun da maiorz en lur favur, han socialists, republicans, catalanists liberals, il Partido Comunista de España (PCE) stalinistic e la partida communistica Obrero de Unificación Marxista (POUM) furmà ina coaliziun, il Frente Popular. Sustegn han els chattà da vart dals naziunalists bascs e dals anarchists, ils quals n’han formulà questa giada nagin boicot da las elecziuns. Da l’autra vart steva il Frente Nacional che sa cumponiva da CEDA, monarchists, ina partida da proprietaris da terren e dals carlists. Tranteren sa chattavan las partidas dal center che n’avevan quasi nagin’influenza pli.
Ils 16 da favrer 1936 ha la front populara gudagnà las elecziuns; er l’opposiziun parlamentara ha renconuschì la victoria. Tenor las indicaziuns da Javier Tussell, che vegnan per ordinari citadas en quest connex, avevan las partidas dal front popular fatg en l’emprim scrutini 4 654 116 vuschs, quellas da la front populara 4 503 505 ed ulteriuras partidas (t.a. il center, naziunalists bascs, Partido Republicano Radical) 562 651 vuschs. Quai ha manà suenter il segund scrutini e suenter che la nova regenza aveva convocà ina cumissiun che dueva examinar ils mandats a la suandanta repartiziun dals sezs: Front popular 301 (da quai PSOE 99 e Izquierda Republicana 83), Front populara 124 (da quai CEDA 83), auters 71. Il resultat da la dumbraziun da las vuschs, che n’era a ses temp betg vegnì publitgà en detagl, vegn oz per part discutà a moda cuntraversa tranter ils istorichers. Intgins fan valair ch’il resultat saja, tras irregularitads tar la dumbraziun da las vuschs e tar la repartiziun dals sezs, vegnì influenzà a favur dal front popular. Da l’autra vart aveva la cumissiun stuì annullar a ses temp divers mandats da la CEDA pervi da falsificaziun dals resultats electorals en las provinzas [[Salamanca]] e [[Granada]].
Tras la victoria dal Front populara aveva la republica chalà d’exister per parts da la dretga. E malgrà che la nova regenza sut Azaña, a la quala appartegneva nagin represchentant socialistic, ha reprendì il program da refurma, han gì lieu occupaziuns da terren spontanas, è s’augmentada l’activitad da chauma ed ils cumbats sin via tranter extremists dad omadus champs politics. Sin quests ultims ha la polizia da sia vart per part reagì cun violenza. La Falange faschistica pratitgava in terror intenziunà, cunter il qual il stadi na pudeva far nagut. La dretga, che na vuleva betg pli tolerar decisiuns da la regenza che favurisavan la sanestra radicala, ha evocà il spiert d’ina praisa da la pussanza communistica en Spagna
Entant planisavan ils uffiziers quasi publicamain il putschs. Lur activitads èn per gronda part vegnidas ignoradas da vart da la regenza Azaña u be punidas a moda minimala. Per vulair cumbatter ils putschists avess ins stuì armar ils sindicats, quai che la regenza vuleva evitar tant sco pussaivel. La nova regenza aveva staziunà blers uffiziers ch’avevan ina tenuta antirepublicana sin inslas spagnolas allontanadas u en il Maroc spagnol; ma gist tras quai ha ella, senza vulair, promovì lur lavur conspiratorica ed als purschì ina basa da pussanza inconquistabla. Las truppas colonialas staziunadas en il Maroc spagnol duevan tutgar en la guerra civila da pli tard tar ils adversaris dals republicans ils pli effizients e temids. En la Spagna vegnivan las preparativas dals conspiraturs observadas d’uffiziers da la societad clandestina antifaschistica, l’Unión Militar Republicana Antifascista (UMRA).
Ils scumbigls han culminà ils 13 da fanadur, cur ch’il manader da l’opposiziun monarchistic [[José Calvo Sotelo]] è vegnì assassinà sco acziun da vendetga per la mort d’in commember da l’UMRA tras commembers da la Guardia de Asalto e da la Guardia Civil. Sinaquai han er ils carlists cumenzà a sustegnair il putsch cun lur gruppaziuns paramilitaras.
Cur ch’ha cumenzà la sullevaziun, han surtut ils lavurants fatg resistenza. Là nua ch’els han gì success, han els reagì cun ina revoluziun che vegniva surtut purtada dals anarchists. Quai ha per entant salvà a la republica l’existenza. Or dal putsch è sa sviluppada ina guerra civila, la quala è bainspert stada entretschada en la rait da relaziuns politicas internaziunalas, quai che dueva influenzar a moda decisiva il decurs dals eveniments.
=== Putsch dal militar ===
[[Datoteca:J_mmue_202444_1_00001.jpg|thumb|230px|Franco ed auters cumandants rebels durant la Guerra civila]]
Inizià tras ina revolta militara en il [[Maroc]] spagnol, ha cumenzà ils 17 da fanadur 1936 il culp da stadi dal militar cunter la Segunda Republica spagnola. Ils putschists, ch’han dalunga acquistà la simpatia da parts dal militar spagnola sin la [[Peninsla Iberica]], sa basavan surtut sin las truppas colonialas spagnolas en il Maroc spagnol (las Regulares, in’armada da mercenaris marocans, sco er la legiun spagnola) e speravan da survegnir svelt sut controlla la chapitala [[Madrid]] e tut las citads impurtantas.
Tenor ils plans da general [[Emilio Mola]] dueva la sullevaziun oriundamain cumenzar en l’Africa dal Nord spagnola ils 18 da fanadur a las 5 uras da la damaun, quella sin la terra franca 24 uras pli tard. Ils plans èn però vegnids scuverts ils 17 da fanadur da mezdi a [[Melilla]], uschia ch’igl è stà necessari da lantschar l’attatga in pau pli baud. La citad Melilla han ils rebels anc survegnì ils 17 da fanadur sut controlla. Ils 18 da fanadur, pauc suenter las 6 uras da la damaun, è Franco sa drizzà tras messadi telefonic a las truppas ed ha uschia dà il signal per la sullevaziun. Fin quest punct eran quasi tut las basas militaras en il Maroc sut controlla dals putschists. Er las [[Inslas Canarias]], nua che Franco aveva il commando, han pudì vegnir segiradas anc quel di per ils putschists.
Nominalmain furmava general [[Sanjurjo]] il chau dal putsch militar; quel aveva gia fatg il 1932 in putsch che n’aveva betg gì il success giavischà e sa chattava perquai en il Portugal en l’exil. Sin il sgol da return or da l’exil è el sa disgrazià ils 20 da fanadur mortalmain, quai ch’ha manà tar ils Spagnols naziunals ad in vacum da pussanza. Quel han emplenì ils generals [[Mola]], [[Franco]] e [[Queipo de Llano]] en furma d’in triumvirat.
La regenza a Madrid è vegnida a savair ils 17 da fanadur la saira da la sullevaziun en l’Africa dal Nord, ha però reagì a moda calmanta, damai che nagin’unitad sin la terra franca n’era anc s’alliada cun ils putschists. La CNT e l’UGT èn sa purschidas ils 18 da fanadur da gidar la regenza ed han dumandà da vegnir armadas; ma [[Santiago Casares Quiroga]] ha refusà quai categoricamain ed intimà la populaziun da suandar lur decurs dal di ordinari. Casares Quiroga era anc adina da l’avis che general [[Queipo de Llano]] na vegnia betg a sa participar a la sullevaziun e puspè restabilir l’urden en l’Andalusia. En vardad aveva Queipo però gudagnà lez di per ils putschists l’impurtanta citad [[Sevilla]] ed il militar ch’era staziunà là. La notg han ils sindicats proclamà la chauma generala.
Igl ha cumenzà ina cursa tranter ils putschists e las organisaziuns da lavurants per segirar las pli impurtantas citads a la costa da la Spagna dal Sid envers il Maroc spagnol. Sco decisiva è savens sa mussada la tenuta dal guvernatur civil local sco er da la Guardia Civil e dals Asaltos. Ils republicans han gì success a [[Málaga]], [[Almería]] e [[Jaén]], entant ch’ils putschists èn sa fatgs valair a [[Cádiz]] (cun sia basa navala), [[Jerez]], [[Algeciras]] e [[La Linea]]. Il primminister [[Casares Quiroga]] ha abditgà ils 19 da fanadur, suenter ch’igl è stà evident ch’el aveva valità la situaziun a moda sbagliada. Ses successur [[Diego Martínez Barrio]] ha empruvà da far fin a la sullevaziun cun metter en vista als putschists dretgs da participaziun politica e cun empermetter da restabilir l’urden public, quai che l’opposiziun conservativa aveva pretendì ils ultims tschintg mais adumbatten en il parlament. Ma gia suenter paucas uras, cur ch’igl è sa mussà che las stentas d’intermediar da [[Martínez Barrio]] avevan fatg naufragi, è quel vegnì remplazzà tras [[José Giral]] ch’era da tenuta pli radicala. La nova regenza ha cumandà immediat a la flotta da sa render en la [[Via da Gibraltar]] per impedir che l’armada africana arrivia sin la Peninsla Iberica. L’armada è vegnida schliada per decret ed a las organisaziuns da lavurants han ins repartì armas.
Ils proxims dis ha mintga schuldà stuì sa decider, per tge vart ch’el veglia batter. 80 % dal corp d’uffiziers inferiur e mesaun, la gronda part dals sutuffiziers, ma be quatter generals divisiunars èn sa mess sin la vart dals putschists. Als naziunalists èsi savens reussì da sa far valair cun arrestar ils manaders militars e guvernaturs locals ch’eran stads fidaivels a la republica; quels èn per ordinari immediat vegnids sajettads. En bleras citads, tranter auter a [[Madrid]] e [[Barcelona]], han milissas da lavurants assedià las casernas. Fin la fin da fanadur èsi reussì als putschists da dumagnar sut controlla ina strivla da territori lada en la Spagna dal Nord che tanscheva da la regiun carlista [[Navarra]] en l’ost fin en la [[Galicia]] en il vest, cun excepziun da la regiun da costa dal Pajais Basc fin l’[[Asturia]]. Vers sid tanscheva il territori naziunalistic fin [[Saragossa]], [[Teruel]], [[Segovia]], [[Ávila]] e [[Cáceres]]. Vitiers èn vegnidas en la Spagna dal Sid las enclavas – ch’èn bainbaud stadas colliadas ina cun l’autra – [[Sevilla]], [[Córdoba]] e [[Granada]] sco er pli en il nord [[Oviedo]] e [[Toledo]], daspera las Balearas cun excepziun da l’insla [[Menorca]]. Ils putschists han fatg naufragi en las provinzas [[Madrid]], [[Valencia]] e [[Barcelona]], nua che sa concentravan 70 % da l’industria spagnola e la maioritad da la populaziun dal pajais.
Ils 24 da fanadur han ils naziunalists da l’armada dal nord sut general Mola proclamà a [[Burgos]] ina cuntraregenza, la Junta de Defensa Nacional sut general [[Miguel Cabanellas]]. La dumonda tge furma statala ch’els hajan en mira, han ils naziunalists sapientivamain laschà averta, per mantegnair da lur vart las gruppaziuns ch’als sustegnevan (falangists, Carlists, Alfonsists e.a.). En il sid ha general Queipo occupà la posiziun dal manader dals naziunalists. Franco ha pir pudì sa far valair il settember 1936 sco chau dal moviment naziunalistic en tut la Spagna, e quai senza che ses concurrents al avessan perdunà quai.
Sin la vart dals naziunalists è sa messa radund la mesadad da l’armada ch’era staziunada a moda regulara en Spagna, tranter quai 10 000 uffiziers, dus terzs dals Carabineros (polizia da cunfin), 40 % dals Asaltos e 60 % da la Guardia Civil. Il pli impurtant instrument da cumbat dals putschists ha furmà l’armada da l’Africa cun ses mercenaris maurics e la legiun estra, vitiers èn vegnidas las milissas carlistas (Requeté) ed ils falangists ch’han mantegnì fin il 1937 structuras da cumond relativamain independentas. Sustegn finanzial e logistic han ils naziunalists survegnì gia a l’entschatta da la guerra civila nà da l’[[Italia]] e dal [[Reich tudestg]].
Fidaivla a la republica è restada la maioritad dals generals, dus terzs da la marina e la mesadad da l’aviatica militara; ma da cumpensar durant ils emprims mais decisivs las largias en il corp d’uffiziers e da sutuffiziers n’als dueva betg reussir. Las truppas ch’eran restadas loialas sco er la Guardia Civil e la Guardia de Asalto han, ensemen cun gruppas da milissa dals socialdemocrats, dals communists, dals socialists e dals anarchosindicalists, furmà a l’entschatta da la guerra civila la basa militara principala da la republica. Ultra da quai è la republica vegnida sustegnida a moda essenziala da vart da voluntaris internaziunals.
== Decurs da la guerra ==
=== 1936 ===
[[Datoteca:Map_of_the_Spanish_Civil_War_in_July_1936.png|thumb|220px|Territori sut controlla da la regenza (blau) e dals putschists (rosa) la fin fanadur 1936]]
L’ultima speranza ch’il conflict giaja svelt a fin è ida ad aua ils 21 da fanadur, il tschintgavel di da la sullevaziun, cur ch’igl è reussì als naziunalists da conquistar la basa navala [[Ferrol]] en la Spagna dal Nordvest e da sa patrunar da dus bastiments cruschaders resch novs. Ultra da quai ha l’emprima punt aviatica en l’istorgia gidà Franco a manar truppas da las colonias spagnolas sin la terra franca e da guntgir uschia la bloccada navala da la [[Via da Gibraltar]] tras ils Republicans; tras quai als duevi esser pussaivel da consolidar ils territoris controllads. Quests success han animà ils pajais faschistics da l’Europa da sustegnair Franco, il qual aveva gia tschertgà il di avant il contact cun il stadi naziunalsocialistic e cun l’Italia. Ils 26 da fanadur han las Pussanzas da l’axa decidì da sustegnair ils naziunalists; l’agid ha cumenzà l’avust. Ultra da quai han las Pussanzas da l’axa sustegnì Franco da l’entschatta ennà cun meds finanzials.
Malgrà las cuntramesiras da la regenza èsi reussì als putschists fin l’entschatta avust da manar parts da l’armada da l’[[Africa]] (l’emprim radund 12 000 schuldads) sur la [[Via da Gibraltar]]. Sut colonel Yagüe è la forza armada principala sa messa en moviment vers nord per segirar il territori per lung dal cunfin portugais (t.a. battaglias da Mérida e Badajoz). Sinaquai han ils victurs executà en massa parts dals defensurs republicans. Alura èn las truppas da Yagüe sa vieutas vers ost per marschar en direcziun da Madrid. Suenter plirs cumbats, tranter auter la battaglia en la Sierra Guadalupe e la battaglia sper Talavera, sa chattavan ellas l’entschatta da settember anc 100 kilometers davent da Madrid. Da quest temp è Franco intervegnì persunalmain en las operaziuns: El ha cumandà a Yagüe da sa volver vers Toledo, nua ch’ils republicans assaglivan dapi il fanadur l’Alcázar da Toledo. Bain han ils naziunalists cuntanschì ils 27 da settember cun conquistar Toledo e terminar l’assagl da l’Alcázar in’impurtanta victoria propagandistica; ma tras quai han els manchentà la schanza da pudair conquistar a temp la chapitala. Dus dis pli tard è Franco sez sa declerà sco Generalísimo e Caudillo (manader).
En il nordost aveva cumenzà l’avust l’offensiva naziunalistica da Guipúzcoa, per separar il Pajais Basc dal cunfin franzos. Ils putschists han profità dal fatg che la regenza franzosa ha serrà l’avust il cunfin. Ils success dals naziunalists han gì per consequenza che la strivla da costa republicana en la Spagna dal Nord è stada isolada dal tuttafatg fin la fin settember. En pli ha l’armada dal nord sut Mola fatg sez offensivas en direcziun da la chapitala, las qualas èn però tuttas vegnidas franadas en las regiuns muntagnardas en il nord da Madrid.
Las Balearas han truppas republicanas empruvà da conquistar da [[Menorca]] anora. Entant che Ibiza e Formentera han pudì vegnir occupadas senza gronda resistenza, ha l’attatga sin [[Mallorca]] fatg naufragi l’entschatta settember, e quai malgrà il suramaun numeric e sustegn or da l’aria. Menorca è restà fin curt avant la fin da la guerra en ils mauns dals republicans, entant che las ulteriuras Balearas èn vegnidas occupadas definitivamain da vart dals naziunalists e che Mallorca ha servì fin la fin da la guerra ad aviuns da bumbardament talians sco basa per attatgas sin la Catalugna.
L’october, tar ina relaziun da forzas da 1:3, han ils naziunalists lantschà ina nova offensiva gronda vers vest en direcziun da Madrid. Ils 8 da november ha l’avanzada però pudì vegnir franada tras la resistenza creschenta da vart da la regenza, la mobilisaziun da la populaziun e cun agid da brigadas internaziunalas e brigadas anarchisticas. En il fratemp era la regenza sa retratga ils 6 da november da la zona da cumbat enturn [[Madrid]] ed era sa rendida a [[Valencia]]. A Paracuellos de Jarama e Torrejón de Ardoz han ils republicans commess vi d’aderents da Franco e catolics sajettadas en massa. La Battaglia da Madrid che dueva perdurar fin il december 1936, è la finala ida a finir en in stadi d’assagl ch’è pir stà terminà curt avant la fin da la guerra.
Las Pussanzas da l’axa han, suenter avair liberà ils schuldads spagnols naziunalistics ch’eran serrads en en la fortezza da Toledo, renconuschì ils 18 da november uffizialmain il reschim da Franco. Ils 23 da december ha l’Italia tramess agens voluntaris ch’han cumbattì da vart dals naziunalists.
=== 1937 ===
[[Datoteca:Bundesarchiv Bild 183-H25224, Guernica, Ruinen.jpg|thumb|220px|Destrucziuns a Guernica]]
Rinforzà tras truppas talianas e truppas colonialas dal Maroc, ha Franco fatg il schaner e favrer 1937 in’ulteriura emprova da conquistar [[Madrid]]. El è però vegnì franà tras pliras battaglias per la controlla da la via vers Coruña. En ina da las emprimas acziuns dal Corpo Truppe Volontarie (CTV) han ils naziunalists conquistà ils 8 da favrer la strivla da la costa en la regiun da [[Málaga]]. En rom da questa Battaglia da Málaga è vegnida commessa la Mazzacra da Málaga, cur che unitads navalas ed aviaticas han sajettà sin abitants da la citad che fugivan.
Il favrer aveva Franco prendì en mira ina segunda operaziun da tschinclada cunter [[Madrid]]; ma perquai ch’il CTV è stà disponibel pir cun retard, ha quella pudì vegnir realisada be parzialmain. En la Battaglia al Jarama (en il sidost da Madrid) ch’ha durà fin la fin da favrer, han ils republicans pudì sa tegnair malgrà grondas sperditas. Cur ch’ils Talians han la finala attatgà il proxim mais en il nord da Madrid, han els subì ina greva terrada en la Battaglia sper Guadalajara. Ils republicans tiravan a niz en questas battaglias l’avantatg da la lingia interna, il qual als lubiva da dischlocar svelt truppas vers tschancuns da la front ch’eran periclitads.
Franco ha realisà che la guerra na sa laschava betg gudagnar en questa moda. El ha perquai spustà l’accent da sia strategia da guerra sin las provinzas da costa isoladas, anc adina republicanas en il nord dal pajais. Igl ha cumenzà la ‹guerra en il nord› che dueva durar in mez onn. Sco emprim han ins attatgà a partir dals 31 da mars la citad Bizkaia en il [[Pajais Basc]]. En quest connex ha la legiun Condor fatg grevas attatgas or da l’aria sin posiziuns e lieus republicans en la retroterra. Duas da questas attatgas, sin [[Durango]] e [[Guernica]], èn restadas en memoria pervi dals bumbardaments arbitrars da civilists ch’han chaschunà gronds dumbers da victimas. Quellas han ultra da quai gì grond’influenza sin l’opiniun publica internaziunala en connex cun la guerra. Ils 28 d’avrigl, dus dis suenter la destrucziun tras la legiun Condor, han las truppas da Franco occupà Guernica. Silsuenter ha però er la regenza cumenzà a sa defender cun adina dapli success.
L’entschatta matg hai dà a [[Barcelona]] dispitas a l’intern dals republicans, numnadamain tranter la regenza regiunala catalana che vegniva en il fratemp dominada dals communists ed ils anarchists da la CNT/FAI e da la POUM. Quai dueva la finala flaivlentar cleramain la vart republicana. Sut squitsch dals communists ha il schef da la regenza [[Caballero]], il qual era sa dustà cunter las tentativas dals communists da dominar adina dapli entaifer l’armada e la regenza, stuì sa retrair in’emna suenter ils eveniments. Ses successur è daventà il socialists [[Juan Negrín]]; a la pussanza per propi davos la regenza èn però sa sviluppads adina dapli ils communists.
Il matg e zercladur ha la regenza lantschà duas offensivas a la front centrala sper Segovia e Huesca cun la finamira da sfurzar Franco da retrair truppas da la front dal nord e d’impedir uschia che lezza avanzia en direcziun da [[Bilbao]]. Suenter emprims success duevan però omaduas offensivas far naufragi. Mola, il cumandant substitut da Franco a la front dal nord, è mort ils 3 da zercladur tar la crudada d’in aviun; ses successur è daventà [[Fidel Dávila]]. Ils 18 da zercladur han ils naziunalists conquistà Bilbao, suenter che l’armada basca era sa retratga.
L’entschatta fanadur ha la regenza schizunt cumenzà ina ferma cunteroffensiva sper Brunete en la regiun da Madrid per distgargiar la chapitala e la front dal nord. Cun intginas difficultads e sustegnids da la legiun Condor èsi però reussì als naziunalists d’abatter quella. Medemamain fatg naufragi ha la fin d’avust l’offensiva cun la finamira da conquistar [[Saragossa]] (Battaglia da Belchite).
Silsuenter ha Franco puspè surprendì l’iniziativa. A sias truppas èsi reussì d’avanzar en la Cantabria ed Asturia e fin la fin d’october han quellas conquistà las citads Santander e Gijón, uschia che la front dal nord è stada eliminada. Ils naziunalists èn tras quai vegnids en possess d’industrias e minieras da charvun d’impurtanza strategica. Ils 28 d’avust, sut la pressiun da Mussolini, ha la Sontga Sedia renconuschì Franco. La fin da november, cur ch’ils naziunalists èn avanzads vers [[Valencia]], è la regenza ida a [[Barcelona]].
=== 1938 ===
Il schaner e favrer han las duas partidas battì per la citad Teruel; a partir dals 22 da favrer èsi reussì als naziunalists da tegnair quella definitivamain. Ils 6 da mars ha la vart republicana decidì il pli grond cumbat sin la mar da l’entira guerra civila en sia favur e sfundrà il cruschader Baleares en la Battaglia da Cabo de Palos. Quai è però restà senza effect sin l’ulteriur decurs da la guerra. Ils 14 d’avrigl èn ils naziunalists avanzads fin la Mar Mediterrana. Il territori republican è uschia vegnì spartì en duas parts. Il matg ha la regenza supplitgà per pasch, ma Franco ha pretendì la capitulaziun senza cundiziuns ed uschia ha la guerra cuntinuà. La regenza ha cumenzà in’offensiva gronda per puspè colliar in cun l’auter ses territoris: la Battaglia da l’Ebro ch’ha durà dals 24 da fanadur fin ils 26 da november. Quest’offensiva dueva però far naufragi, uschia ch’i sa mussava uss adina pli cler, co che la guerra vegnia ad ir a fin. Otg dis avant la fin da l’onn ha Franco lantschà la cunteroffensiva cun concentrar fermas forzas per invader la [[Catalugna]].
=== 1939 ===
[[Datoteca:Spain_final-guerra-civil.jpg|thumb|180px|Bulletin da Franco, en il qual el communitgescha la fin da la guerra civila]]
L’attatga dals naziunalists ch’ha cumenzà ils 23 da december ha manà entaifer paucas emnas a la conquista da la Catalugna. [[Tarragona]] è crudà ils 15 da schaner, [[Barcelona]] ils 26 da schaner e [[Girona]] ils 4 da favrer. Ils 10 da favrer era l’entira Catalugna occupada. Temend ina mazzacra avevan fin qua radund 450 000 umans empruvà, malgrà fradaglia, naiv ed attatgas cuntinuantas or da l’aria, da fugir en Frantscha. La regenza franzosa ha avert ils 28 da schaner ils cunfins per civilists ed ils 5 da favrer per commembers da las forzas armadas republicanas, ils quals ins ha internà en champs improvisads sco il Camp de Gurs. Il president dal stadi Azaña ed il primminister Negrín han surpassà il cunfin ils 6 resp. ils 9 da favrer. Entant che Negrín è dalunga returnà en la zona republicana, ha Azaña abditgà la fin favrer en Frantscha sco president dal stadi.
Suenter la sperdita da la Catalunga controllava la republica uss anc in terz dal territori spagnol; ma sias forzas armadas dumbravan anc adina radund 500 000 schuldads. Negrín, che vegniva però be pli purtà dals communists e d’ina part da la partida socialistica, vuleva cuntinuar cun la guerra fin che cumenzia la guerra tranter las pussanzas grondas europeicas che vegniva spetgada mintga mument. Il plan d’‹integrar› la Guerra civila spagnola en ina guerra europeica per uschia tuttina anc pudair gudagnar quella, n’ha però betg sa laschà realisar, damai che las regenzas da la Gronda Britannia e da la Frantscha han gia renconuschì diplomaticamain ils 27 da favrer la regenza da Franco.<ref>Cf. Preston, Paul: ''The Spanish Civil War. Reaction, Revolution and Revenge.'' Londra 2016 (ediziun extendida da l’ediziun originala Londra 1986), p. 297.</ref>
Ils 4 e 5 da mars 1939 han parts da l’armada republicana sut colonel [[Segismundo Casado]] fatg a Madrid in putsch cunter la regenza Negrín, e quai sut il pretext ch’ils communists planiseschian da surpigliar la pussanza. Sustegnì els han anarchists anticommunistics sut Cipriano Mera ed Eduardo Val sco er represchentants da l’ala dretga dal PSOE enturn Julián Besteiro. Tant Casado sco er Besteiro stevan en contact cun represchentants d’ina «tschintgavla colonna» da Franco, la quala als aveva fatg a savair ch’ina capitulaziun negoziada saja pussaivla e ch’i dettia, en cas che Madrid vegnia surdà senza cumbats, be persecuziuns dals communists. En rom d’ina ‹guerra civila entaifer la guerra civila›, ch’ha durà plirs dis e custà la vita a radund 2000 umans, è il Consejo Nacional de Defensa sa mess tras cunter l’emprim corp che steva sut il commando dals uffiziers communistics. Il cumandant da quel è vegnì executà e numerus communists èn vegnids mess en praschun; cur che las truppas da Franco èn arrivadas, èn quels immediat vegnids mazzads. Ina revolta cumparegliabla, a la quala la «tschintgavla colonna» è sa participada avertamain, ha gì lieu en la basa navala Cartagena. Quella han las truppas republicanas bain pudì abatter; la flotta è però sa retratga en l’Africa dal Nord franzosa, uschia che l’evacuaziun en massa che Negrín planisava n’ha betg sa laschà realisar.
Suenter il putsch da Casado è la resistenza republicana collabada. A l’entira front èn schuldads sa rendids en praschunia u èn desertads. Intginas furmaziuns pli pitschnas han cuntinuà a moda clandestina cun ina guerra da guerrila, la quala ha perdurà en intgins territoris fin il 1951. Malgrà che l’armada republicana è facticamain sa schliada, ha Franco cumandà pir ils 26 da mars l’avanzament general da las truppas naziunalas. Senza fruntar sin resistenza organisada, han quellas occupà entaifer paucs dis l’entir territori restant da la republica. Madrid è crudà ils 27 da mars. Ils 30 da mars han truppas talianas occupà [[Alicante]], nua che dieschmillis fugitivs avevan sperà adumbatten da vegnir evacuads. A Negrín èsi reussì da mitschar e da furmar en Frantscha ina regenza d’exil; Casado ed intgins da ses sustegniders èn, tenor cunvegna tranter Franco e la regenza britannica, ids a Gandía a bord d’ina nav da guerra britannica. En in bulletin dal 1. d’avrigl 1939 ha Franco declerà la guerra civila sco terminada.
== Dimensiun internaziunala ==
La Guerra civila spagnola ha possedì in’impurtanta dimensiun internaziunala. Damai ch’ella reflectava las lingias da conflict ideologicas da l’[[Europa]] ed ha mess en moviment la constellaziun da pussanza continentala, èn il decurs da la guerra ed il destin da la republica stads dependents a moda decisiva da la posiziun da las autras pussanzas europeicas. Quellas han furmà sut l’egida da la [[Societad da las naziuns]] il Comité da nunintervenziun, il qual è gia sa radunà l’emprima giada ils 9 da settember 1936. Cumbain ch’ils impurtants acturs cun excepziun dal [[Portugal]] eran formalmain commembers da quest comité, è bainprest sa mussà ch’il princip da nunintervenziun n’è betg vegnì respectà.
[[Datoteca:19361228 soviet vessel spanish port alicante military supplies spanish republic.jpg|thumb|220px|Material d’agid sovietic vegn stgargià al port d’Alacant (december 1936)]]
D’ina vart han l’[[Italia faschistica]] e la [[Germania naziunalsocialistica]] sustegnì avertamain ils putschists, entant che las democrazias liberalas [[Frantscha]] e [[Gronda Britannia]] han suandà ina politica da nunintervenziun ed uschia favurisà la victoria dals naziunalists. L’[[Uniun sovietica]] percunter ha sustegnì ils republicans fin il 1938 cun armas e cussegliaders. Tras quai èsi reussì d’influenzar a moda decisiva la regenza da Madrid e d’augmentar la muntada dal Partido Comunista de España (PCE) ch’aveva furmà fin qua plitost ina gruppaziun marginala. Ultra da quai è l’Uniun sovietica sa stentada a moda decidida da franar la revoluziun sociala, quai tant per betg periclitar l’atgna posiziun da pussanza entaifer il bloc socialistic, sco er per motivs strategics. Ins sa stentava da gudagnar la favur da las pussanzas chapitalisticas liberalas, las qualas [[Stalin]] vuleva avair sin sia vart en il conflict cun il faschissem che daventava adina pli probabel. Uschia è la Spagna daventada in labor militar e politic da la concurrenza latenta da sistems ideologics cuntradictorics, la quala dueva ir a finir en la [[Segunda Guerra mundiala]]. La regenza spagnola elegida è daventada in’unfrenda tempriva da la politica d’appeasement da las pli impurtantas democrazias, quai ch’è surtut stà d’attribuir ad in calcul da tempra anticommunistica. Ils putschists da lur vart n’avessan betg cuntanschì lur finamiras senza l’intervenziun da [[Mussolini]] e [[Hitler]]. Tuttina als èsi reussì d’impedir ch’els vegnian instrumentalisads dal tuttafatg da [[Roma]] e [[Berlin]].
In element betg nunimpurtant ha ultra da quai furmà il sustegn economic dals naziunalists tras concerns gronds da l’exteriur, surtut dals [[Stadis Unids]] e da la [[Gronda Britannia]], en ils mauns dals quals sa chattavan grondas parts da l’industria ed infrastructura spagnola. Uschia controllava Rio Tinto il sectur da las minieras ed ad ITT tutgava ina gronda part da l’infrastructura da communicaziun. Grazia als credits da l’exteriur han ils naziunalists pudì gulivar en questa moda lur mancanza da finanzas envers la regenza republicana; quests daners servivan surtut a cumprar equipament da guerra che n’era betg suttamess a l’embargo resp. a las leschas da neutralitad americanas, sco camiuns u ieli. Fatschentas nairas, sco la furniziun da 40 000 bumbas tras DuPont, èn per part vegnidas realisadas sur la [[Germania]].<ref>Antony Beevor: ''Der Spanische Bürgerkrieg'', p. 179s.</ref>
La vart republicana, ch’era confruntada cun in adversari equipà main bain, ma instruì meglier, è vegnida sustegnida da l’[[Uniun sovietica]] cun furniziuns da material cumplessivas e cun 2000 chars armads. Cun aviuns da chatscha dal tip I-16 e circa 600 chars armads da cumbat dal tip T-26 han ils republicans gì sur lung temp il suramaun areguard il material grev; tar las ulteriuras armas sa tractavi però per gronda part d’in sammelsuri antiquà: diesch tips da buis da different caliber che derivavan dad otg pajais d’origin e ch’avevan per part ina vegliadetgna da 50 fin 60 onns. La cumpra da questas armas è vegnida scuntrada cun la reserva d’aur spagnola, la quala il NKWD aveva manà en l’Uniun sovietica e da la quala [[Moscau]] ha fatg in gudogn da 25 %, be gia tras il curs da stgomi dal rubel.
Da muntada tut aparti per il decurs da la guerra dueva sa mussar il vast sustegn dals naziunalists tras aviuns da cumbat tudestgs e talians; surtut suenter ch’è arrivada la legiun Condor tudestga, duevan las relaziuns sa midar a favur dals putschists. Durant l’entira guerra èn stads engaschads 1533 aviuns tudestgs e talians d’ina vart e 806 da l’autra. Uschiglio è l’agid material da vart dal [[Reich tudestg]] e da l’Italia bain stà pli pitschen che quel da l’[[Uniun sovietica]]; ma sper l’agid statal è per exempel il dumber da voluntaris be da vart taliana stà pli grond che tut il persunal militar che l’Uniun sovietica ha tramess. Ils pajais democratics da l’Europa èn sa referids a lur neutralitad, sulettamain la [[Frantscha]] ha avert duas giadas ses cunfins per sustegnair la Frente Popular cun material. La [[Pologna]] n’ha bain betg sustegnì uffizialmain ils putschists, ha però furnì a quels armas. A mintga Polonais ch’entrava en las brigadas internaziunalas da la republica spagnola vegniva retratga la naziunalitad polonaisa. (Quai è er stà il motiv daco che la Spagna franquista ha tutgà suenter la [[Segunda Guerra mundiala]] tar ils paucs pajais ch’han renconuschì suenter il 1945 vinavant la regenza d’exil polonaisa.) La regenza spagnola è la finala stada necessitada da sa drizzar a commerziants d’armas internaziunals. Las armas ch’eran en diever per defender la Segunda Republica derivavan la finala da bundant 30 pajais; da l’autra vart ha però er la vart da Franco tuttavia fatg diever da material antiquà ch’als vegniva en ils mauns. Ils motivs per l’inferiuradad da las furmaziuns republicanas n’èn perquai betg be da tschertgar en il material da guerra antiquà, mabain betg il davos en il fatg che quel vegniva savens utilisà dad uffiziers e schuldads instruids be malamain e senza experientscha.
=== Sustegniders dals putschists/naziunalists ===
==== Germania ====
[[Datoteca:Bundesarchiv Bild 183-C0214-0007-013, Spanien, Flugzeug der Legion Condor.jpg|thumb|220px|Aviun da la Legiun Condor]]
Suenter in appel d’agid urgent tras Franco aveva Hitler sustegnì ils putschists spontanamain cun ils meds necessaris. Per il reschim naziunalsocialistic furmava la guerra civila in nov champ da battaglia en il conflict mundial cunter il «bolschevissem». Sper la cumponenta ideologica, da la quala ins discurriva avertamain, hai er dà motivs strategics e militars per l’engaschament da vart dal [[Reich tudestg]]. La Spagna na dueva vegnir regida da nagin reschim ch’avess gì ina tenuta ostila envers la [[Germania]]. Qua giugavan gia las visiuns da guerra da [[Hitler]] ina rolla. En quest connex è da menziunar che la [[Frantscha]] possedeva dapi il fanadur 1936 medemamain ina regenza da la front populara, l’antecessura da la quala aveva gia fatg emprims pass d’avischinaziun vers l’[[Uniun sovietica]] – quai ch’ha però prest prendì ina fin sut pressiun britannica e da la politica interna.
Vitiers vegnan motivs economics: La [[Spagna]] disponiva d’ina retscha da materias primas ch’eran relevantas per l’industria d’armament e las qualas ins vuleva sa segirar tras contract cun il reschim da Franco. Il concurrent en questa dumonda furmava la [[Gronda Britannia]]. Immediat suenter il putsch han tut ils emploiads da concerns tudestgs bandunà ils territoris che vegnivan controllads dals republicans. Els èn ubain sa rendids en ils territoris che vegnivan controllads da Franco, ubain han bandunà la Spagna cun la nav. Tut en tut han battì en Spagna a medem temp fin 10 000 burgais tudestgs sin la vart da Franco.
L’emprim sustegn da Franco da tempra puramain militar ha gia gì lieu a l’entschatta da la guerra civila, numnadamain en furma da la punt aviatica cun aviuns da la Lufthansa, tras la quala radund 14 000 schuldads e 500 tonnas material èn vegnidas manadas dal Marco spagnol sin la terra franca a [[Cádiz]] e [[Málaga]] (fanadur fin october 1936).<ref>Christopher Othen: ''Franco’s International Brigades: Foreign Volunteers and Fascist Dictators in the Spanish Civil War''. Reportage Press, 2008.</ref>
Medemamain èn diversas navs da guerra e sutmarins tudestgs stads en acziun durant ils onns da guerra sin la vart dals putschists: cun proteger convois dals naziunalists en viadi dal Maroc en Spagna, cun attatgar navs da guerra dals republicans, cun sa participar a bloccadas u er cun bumbardar citads (p.ex. Málaga il favrer 1937).
Il november 1936 èn arrivads 12 000 schuldads tudestgas da la legiun Condor a Cádiz; gia suenter paucs mais disponiva quella da bundant 100 aviuns. Malgrà ch’ils Tudestgs avevan segnà il settember ina cunvegna da nunintervenziun, è la legiun Condor sa participada a partir dal 1937 a tuttas impurtantas battaglias. Da purtada speziala – er simbolica – è stada ils 26 d’avrigl 1937 l’attatga or da l’aria sin Gernika (Guernica), la chapitala religiusa dal [[Pajais Basc]] ch’è vegnida destruida quasi dal tut. La legiun Condor è er stada involvida en la mazzacra da Málaga ch’ha custà la vita a radund 10 000 persunas.<ref>Tenor Hugh Thomas: ''Der spanische Bürgerkrieg''. Verlag Ullstein, Berlin 1962 ed Antony Beevor: ''Der Spanische Bürgerkrieg''. 2. ed., ISBN 978-3-442-15492-0, p. 255.</ref>
==== Italia ====
Sper il Reich tudestg – ed anc bundant pli ferm che quel – è er l’Italia intervegnida en ils eveniments da guerra. La finamira centrala da [[Mussolini]] era da render nunpussaivla in’allianza tranter la [[Frantscha]] e la [[Spagna]] che vegnivan omaduas regidas la stad 1936 da regenzas sanestras; grazia ad ina regenza dretga dueva il pajais vegnir integrà en l’atgna sfera d’influenza. L’intervenziun en Spagna ha el giustifitgà cun la medema pretensiun, da la quala èn er sa servids ils generals spagnols tar lur putsch, numnadamain ch’il pajais stettia curt avant la surpigliada da la pussanza tras ils communists. La guerra civila en Spagna ha accelerà la collavuraziun ed uniun tranter ils dus stadis faschistics (Pussanzas da l’axa). L’entschatta d’avust 1936 èn il general talian Roatta ed il schef dal servetsch secret a l’exteriur dal Reich tudestg, admiral Canaris, sa scuntrads in’emprima giada a Bulsaun per discutar davart las mesiras da sustegn a favur dals putschists.
A Roma avev’ins, cuntrari a Berlin, gia gì avant il putsch enconuschientscha da las intenziuns dals generals spagnols. Instanzas talianas avevan promovì dapi il 1931 finanzialmain tut ils moviments essenzials da la dretga antirepublicana. La fin da mars 1934 aveva Mussolini negozià a Roma directamain cun ina delegaziun da monarchists e militars spagnols. Manaders da la milissa carlista, da la quala ils radund 30 000 commembers en l’Andalusia ed a Navarra duevan giugar in’impurtanta rolla a chaschun da la sullevaziun dal fanadur 1936, èn vegnids instruids militarmain en l’Italia – zuppentads sco «uffiziers peruans». En tge dimensiuns che l’Italia ha tramess armas avant il putsch vegn discutà a moda cuntraversa; il mars 1934 aveva Mussolini mess en vista 20 000 buis e 200 mitraglias ch’ins vuleva far entrar clandestinamain sur il Portugal.
Damai ch’ils putschists avevan fatg quint cun in success immediat, n’er’ins betg sa cunvegnids oravant a mesiras da sustegn. Franco ha però gia tramess ils 19 da fanadur 1936 il schurnalist da dretga Luis Bolín a Roma, per dumandar là l’emprim suenter aviuns da transport. Persuenter ha Franco empermess da collavurar en avegnir politicamain fitg stretg cun l’Italia. Mussolini ha però spetgà dapli ch’in’emna ed ha consentì pir cur ch’el disponiva la fin fanadur d’infurmaziuns segiras che ni la Gronda Britannia ni la Frantscha (sut pressiun britannica ed en vista a numerus simpatisants dals putschists en la pressa ed en l’armada) na vegnian a sustegnair la republica spagnola. En pli eran Mussolini e ses minister da l’exteriur Ciano persvas ch’il sustegn talian a favur dals putschists giaudia il «consentiment zuppà» da la Gronda Britannia, uschia che l’Uniun sovietica na vegnia betg a ristgar d’intervegnir. Sco emprima mesira da sustegn èn sgulads ils 30 da fanadur 1936 dudesch aviuns da transport, ils quals ins aveva camuflà cun midar la colur, da la Sardegna en il Maroc spagnol; là han las equipas survegnì unifurmas da la legiun estra spagnola ed èn sa suttamessas al commando da Franco.
Ils 18 da november 1936 ha l’Italia (ensemen cun la Germania) renconuschì sco regenza legitima da la Spagna la junta dals putschists che residiava a Burgos. Da qua davent sa chattava l’Italia de facto en stadi da guerra cun la republica spagnola. Suenter ch’i n’era betg reussì a Franco d’occupar Madrid e ch’igl è sa musa da vart dals naziunalists ina crisa militara seriusa, è Mussolini sa decidì da mussar preschientscha cun mobilisar grondas forzas armadas regularas. Fin l’avrigl 1937 è quest Corpo Truppe Volontarie (CTV) creschì sin 80 000 schuldads. Vitiers èn vegnids en il decurs da la guerra var 1000 aviuns, 2000 chanuns d’artigliaria, 1000 chars armads ed in grond dumber da mitraglias e buis. Ultra da quai ha Franco mess a disposiziun quatter destruiders e dus sutmarins. Il material d’ina valur da radund 6 milliardas lire è ubain vegnì destruì ubain restà suenter la guerra en Spagna; quai ha tranter auter gì per consequenza che l’Italia n’ha betg pudì vestgir ed armar a l’entschatta da la Segunda Guerra mundiala tut ils recruts ch’ins aveva clamà sut las armas.
La gronda part dals commembers da las unitads talianas eran propi s’annunziads da libra voluntad, betg il davos perquai che l’engaschament en Spagna vegniva pajà extraordinariamain bain. Radund 3200 dad els èn vegnids per la vita (Germania: ca. 300). Cumbain che oravant tut la sconfitta dal CTV en la Battaglia sper Guadalajara è restada en memoria, han las truppas ed ils aviuns talians surtut giugà in’impurtanta rolla durant ils emprims dudesch mais da la guerra: Els èn sa participads a la punt aviatica dal Maroc en Spagna, han stgatschà la marina republicana or da la Via da Gibraltar, han conquistà il favrer 1937 Málaga ed han procurà per il suramaun numeric da vart dals attatgaders en rom da la campagna militara da plirs mais che dueva manar a l’occupaziun dals territoris republicans en il nord dal pajais. Fin il 1939 han bumbardaders talians adina puspè attatgà davent da Mallorca las citads da Barcelona e Valencia. Medemamain han aviuns e sutmarins talians attatgà per lung da la costa mediterrana navs republicanas cun material da guerra e sfundrà bleras da quellas.<ref>Cf. John F. Coverdale: ''Italian Intervention in the Spanish Civil War''. Princeton 1975 sco er Paul Preston: ''Italy and Spain in Civil War and World War 1936–1943''. En: Sebastian Balfour, Paul Preston (ed.): ''Spain and the Great Powers in the Twentieth Century''. Londra 1999, p. 151–184.</ref>
==== Portugal ====
Cur ch’è prorutta l’onn 1936 en Spagna la guerra civila, ha l’Estado Novo portugais sustegnì il putsch da Franco. Ultra da quai èn ils naziunalists vegnids provedids sur il [[Portugal]] cun material da guerra. Gia durant las emprimas emnas da la guerra dueva tschentar si ina legiun, la Legion Viriato, e tramess quella en Spagna. Suenter ch’èn proruts en il Portugal tumults a favur dals republicans, è la regenza Salazar sa distanziada d’intervegnir directamain en il decurs da la guerra. La legiun è vegnida schliada avant ch’ins haja insumma cumenzà a recrutar commembers. Sa mussond vers anora neutrala, ha la regenza portugaisa tuttina autorisà da recrutar voluntaris per la legiun spagnola. Tut en tut han fin 12 000 da quests Viriatos battì sin la vart da Franco. Cuntrari als stadis faschistics Germania ed Italia n’ha però mai existì ina structura da commando portugaisa autonoma.
Gia il mars 1939, curt avant la fin da la Guerra civila spagnola, ha il Portugal segnà cun la Spagna in patg d’amicizia e da nunagressiun, il Bloco Ibérico.<ref>Antony Beevor: ''Der Spanische Bürgerkrieg''. 2. ed., ISBN 978-3-442-15492-0, p. 501.</ref>
==== Irlanda ====
Durant la Guerra civila spagnola han en pli battì da vart dals naziunalists radund 700 voluntaris irlandais. Quels han fatg part da la legiun spagnola e furmavan là la pli gronda unitad estra.
=== Sustegn a favur da la republica spagnola ===
==== Milissiunaris internaziunals ====
Ils emprims milissiunaris internaziunals a l’entschatta da la Guerra civila spagnola han surtut furmà participants da l’olimpiada populara a [[Barcelona]] ed emigrants politics che vivevan en Spagna. Suenter il putsch militar èn quels s’organisads a Barcelona en gruppas (spagnol: Grupo). Ensemen cun ils emprims voluntaris internaziunals ch’èn viagiads sur la Frantscha en Spagna, han quels furmà gruppas da milissiunaris internaziunals. Questas gruppas han ins transfurmà en unitads da tschient (spagnol: Centuria), las qualas han battì a l’entschatta da la guerra oravant tut a la front aragonaisa. Voluntaris internaziunals communistics battevan en emprima lingia en unitads da milissa da la PSUC, voluntaris socialistics internaziunals en las unitads da milissa da la POUM e voluntaris anarchistics internaziunals surtut en las unitads da milissa da la CNT e FAI. Tranter ils milissiunaris internaziunals sa chattavan bleras enconuschentas persunas sco [[George Orwell]] ed [[André Malraux]].
==== Brigadas internaziunalas ====
[[Datoteca:Flag_of_the_International_Brigades.svg|thumb|180px|Bandiera da las Brigadas internaziunalas]]
Ils 3 d’avust 1936 ha la [[Comintern]] relaschà ina resoluziun cun l’intenziun da tschentar si ina brigada internaziunala communistica. Ma pir ils 18 da settember, suenter che [[Stalin]] aveva prendì in conclus correspundent, ha gì lieu a Paris ina sesida en rom da la quala ins ha communitgà la decisiun da Stalin da vulair furmar ina brigada internaziunala. Sinaquai han partidas communisticas da divers pajais organisà la recrutaziun da voluntaris. Dal temp da la pli gronda participaziun appartegnevan a las Brigadas internaziunalas 25 000 cumbattants. Tut en tut han 59 000 umans fatg part en il decurs dals onns da guerra a las Brigadas internaziunalas. Ils pli gronds contingents derivavan da la [[Frantscha]], [[Germania]] ed [[Italia]].<ref>Infurmaziuns tenor Antony Beevor: ''Der Spanische Bürgerkrieg.'' 2. ed., p. 210.</ref>
==== Uniun sovietica ====
L’Uniun sovietica aveva bandunà il 1935 ses curs da confruntaziun ch’ella exportava avant en il vest sur la Comintern e sa stentava uss, midond en la defensiva geostrategica, da s’alliar cun las democrazias europeicas cunter il faschissem che vegniva adina pli ferm (politica da fronts popularas). In sustegn avert a favur da la republica è perquai pir sa sviluppà en quel mument ch’igl è sa mussà che las pussanzas dal vest na vegnian betg a s’engaschar per la republica spagnola e ch’ils stadis faschistics avevan gia daditg fatg valair lur influenza da vart dals putschists. Er emprovas posteriuras da l’Uniun sovietica da far intervegnir Londra e Paris cunter l’Italia e la Germania han fatg naufragi ed isolà uschia Moscau pli e pli. Ils 28 d’october 1936 ha l’ambassadur sovietic ed a medem temp represchentant en il comité da nunintervenziun Iwan Maiski declerà a Londra che ses pajais na sa sentia betg obligà pli ferm al patg da nunintervenziun che la Germania, l’Italia ed il Portugal.
L’[[Uniun sovietica]] ed il [[Mexico]] han furmà per Madrid quasi ils sulets partenaris d’allianza; facticamain è la republica daventada uschia dependenta da Moscau. Il dumber da commembers da la partida communistica PCE è creschì a partir dal 1936 entaifer in onn da 5000 sin 100 000 fin 300 000. Commembers da la PCE èn surtut daventads Spagnols ch’avevan ina tenuta ostila envers las partidas socialisticas moderadas da la regenza da la front populara. La partida ha surtut gudagnà commembers entaifer la classa mesauna e la burgaisia pitschna che stuevan temair da perder lur privilegis.
A moda spezialmain eclatanta è l’influenza sovietica sa mussada entaifer ils fatgs da militar. Fin la primavaira 1937 eran 125 da 168 cumissaris da battagliun commembers da partida da la PCE e PSUC ubain da l’associaziun da giuvenils communistica. Il dumber dals spezialists sovietics ch’eran activs en Spagna vegniva zuppentada tant sco pussaivel; ins stima ch’igl eran quai maximalmain 800 a medem temp e sur tut il temp radund 2150.
Quai che las truppas da la regenza duvravan però il pli urgentamain durant ils emprims mais da guerra eran armas, muniziun ed auter equipament. Tant en questa dumonda, sco er en quella da las brigadas internaziunalas, è Stalin sa tegnì enavos vaira ferm, bain per tema da cumplicaziuns internaziunalas. Uschia n’han ins betg exaudì il fanadur cloms d’agid urgents da la regenza Giral, mabain sulettamain purschì als republicans ieli sut cundiziuns favuraivlas. Las emprimas furniziuns d’armas sovieticas èn alura arrivadas l’october 1936 en Spagna. Tenor atgnas indicaziuns ha l’Uniun sovietica furnì da l’october 1936 fin il mars 1937 333 aviuns, 256 chars armads, 60 vehichels armads, 3181 mitraglias grevas e 4096 mitraglias levas, 189 000 buis, 1,5 milliuns granatas, 376 milliuns patronas, 150 tonnas pulvra e 2237 tonnas carburants e grass dad unscher.<ref>Andrei A. Gretschko: ''Geschichte des Zweiten Weltkrieges 1939–1945 in Zwölf Bänden''. Berlin 1975, tom 2, p. 66.</ref>
Cun las furniziuns d’armas da vart sovietica è la relaziun da forzas sa spustada vers ina controlla da pussanza autoritara tras la PCE che vegniva dominada da l’Uniun sovietica. Quai ha manà ad in’unda da terror cunter anarchists (CNT), marxists (POUM) e trotzkists. Quels vegnivan denunziads sco «spiuns faschistics», «tschintgavla colonna da Franco» u sco defetists. Quest conflict ha culminà en ils eveniments dal matg a Barcelona (cf. survart), in conflict intern ch’ha flaivlentà supplementarmain la republica.
En la perscrutaziun èsi fin oz intschert, pertge che Stalin ha quasi terminà a partir dal 1938 dal tuttafatg ses sustegn. Tut en tut sa lascha be specular davart las intenziuns da Stalin en connex cun sia politica spagnola. L’engaschament da l’Uniun sovietica n’ha mai cuntanschì, ni areguard il material ni areguard las persunas, las dimensiuns che fissan stadas necessarias per manar ils republicans a la victoria; eventualmain serviva quel sulettamain ad evitar che l’Uniun sovietica perdia dal tuttafatg sia reputaziun entaifer il moviment communistic mundial. Tenor atgnas indicaziuns da vart da l’Uniun sovietica dueva il fatg che la bloccada è vegnida rinforzada quasi render nunpussaivlas ulteriuras furniziuns.
==== Mexico ====
Sco sulet stadi dal continent dubel american ha er il [[Mexico]] sustegnì la regenza republicana. Il pajais ha refusà da suttascriver il patg da nunintervenziun dal settember 1936 ed ha furnì als republicans 20 000 buis e 20 milliuns patronas sco er in sustegn finanzial en l’autezza da bundant dus milliuns dollars. Il pli impurtant sustegn ha il Mexico però prestà en furma d’agid diplomatic e cun recepir radund 50 000 fugitivs republicans, tranter quels blers intellectuals spagnols sco er orfens da famiglias republicanas.
=== Stadis neutrals ===
==== Gronda Britannia ====
[[Datoteca:Miliciananos_Taro.jpg|thumb|200px|Schuldads republicans, zercladur 1937]]
La [[Gronda Britannia]] ha gia furmà dapi l’entschatta dal 18avel tschientaner in’impurtanta rolla en la regiun da la Mar Mediterrana, per exempel en connex cun la guerra da successiun spagnola. Pervi dals problems da l’Empire e la reducziun da sia forza militara vulevan ins uss sa concentrar sin il continent. Ultra da quai n’era la republica spagnola dal 1931 betg fitg bainvisa tar las elitas en la Gronda Britannia ed er en ils [[Stadis Unids]], damai ch’ins suspectava che quella haja tendenzas socialisticas e che la revoluziun sociala tutgava ils interess da glieud da fatschenta britannica. Uschia han las elitas gì ina tscherta simpatia per ils putschists, damai che quels laschavan las relaziuns da proprietad sco ch’ellas eran. Cun la politica da nunintervenziun dueva la Spagna vegnir «neutralisada», il conflict restrenschì a la Peninsla Iberica ed il pajais ni daventar «communistic» ni in partenari militarmain activ dals concurrents faschistics che mettevan en dumonda l’urden continental. Franco è vegnì encunter en quest reguard als Brits cun declerar il 1938 la neutralitad spagnola en il cas d’in conflict europeic pussaivel. Malgrà ch’èn sa mantegnidas tschertas tensiuns, èn uschia s’intensivadas las relaziuns diplomaticas ed economicas tranter la Gronda Britannia ed il reschim da Franco, surtut suenter che quel ha occupà il Pajais Basc.
==== Frantscha ====
60 % da tut las investiziuns da l’exteriur en Spagna derivavan nà da la [[Frantscha]]. A Paris regivan il fanadur 1936 ils socialists sut [[Léon Blum]], uschia ch’è sa purschida ina stretga collavuraziun tranter ils dus stadis. Ma tuttina sco la republica spagnola, era er la Terza Republica franzosa fermamain dividia a l’intern e perquai flaivlentada; vastas parts dal champ burgais han lura er exprimì indubitablamain lur simpatia per ils putschists. Medemamain ha ina pitschna secziun da Franzos da dretga cumbattì en la legiun estra franzosa sut Franco. Da l’autra vart ha la sanestra simpatisà cleramain cun la regenza spagnola legitima. Per tema che la guerra tranter la dretga e la sanestra pudess er rumper ora en l’agen pajais, ha Paris decidì gia baud da desister da tut agid material uffizial, quai tant pli ch’ins era sa lià areguard la politica exteriura a la Gronda Britannia.
== Repressiuns ed assassinats politics ==
Repressiuns hai dà tant da vart dals putschists sco er da vart dals republicans; tut ils istorichers èn però d’accord che la repressiun franquista, ch’è surtut sa drizzada cunter schuldads republicans, sindicalists e commembers da partidas sanestras, haja custà bundant dapli unfrendas che la repressiun republicana ch’aveva surtut en mira spirituals, commembers da partidas da dretga e falangists. La baselgia stima ch’i sajan vegnids mazzads tranter il 1931 ed il 1939 bunamain 7000 spirituals. Fisiladas eran, surtut durant las emprimas emnas e mais da la guerra, usitadas dad omaduas varts; pli tard hai dà diversas cunvegnas cun la Crusch cotschna.
Las indicaziuns davart il dumber da mazzads varieschan fitg ferm. Per la zona naziunalistica tanschevan las stimaziuns fin qua da 75 000 fin 200 000; en la perscrutaziun actuala vegn il dumber da las persunas «sparidas» però curregida fermamain ensi. En la zona republicana vegn discurrì da 35 000 fin 65 000 unfrendas.
Suenter la guerra èn l’entira armada republicana e bleras autras persunas vegnids en praschunia. Tut en tut sa chattavan a la fin da la guerra radund 275 000 persunas arrestadas en arenas da cumbat da taurs e stadis da ballape. Fin la fin dals onns 1940 è quest dumber sa reducì a ca. 45 000. Anc fin il 1945 han gì lieu fisiladas en massa, saja quai a basa da sentenzias da tribunals da guerra u er senza.
Il favrer 1939 devi bunamain 500 000 fugitivs da guerra. Quels èn per gronda part vegnids internads en la Frantscha dal Sid. Dapli che la mesadad dad els èn returnads ils proxims mais en Spagna. Ina part dals Spagnols che vegnivan persequitads politicamain èn emigrads en l’America Latina. En Frantscha èn restads radund 150 000 Spagnols. Radund 7000 dad els ha la Wehrmacht manà pli tard en il KZ Mauthausen, nua che var 5000 èn morts. Auters ha la Gestapo extradì nà da la Frantscha a Franco, tranter quels [[Companys]], [[Zugazagoitia]] e [[Cruz Salido]].
Fin avant curt eran ins da l’avis che radund 30 000 fin 35 000 aderents da la republica ch’eran vegnids sepulids ordaifer ils vitgs e las citads sa chattian oz anc en fossas communablas betg segnadas. Tenor ils resultats da perscrutaziuns pli novas, dastgass quest dumber però esser bundant pli grond. Be per l’Andalusia vegn discurrì d’in dumber da 70 000 republicans «sparids».<ref>Walther L. Bernecker, Sören Brinkmann: ''Kampf der Erinnerungen. Der Spanische Bürgerkrieg in Politik und Gesellschaft 1936–2006''. Münster 2006.</ref> En il fratemp discurran ils represchentants dals survivents d’in dumber concret da 143 353 «sparids».
Dapi l’onn 2000 sa stenta l’organisaziun ARMH (Asociación para la Recuperación de la Memoria Histórica) – betg adina senza resistenza da vart da circuls conservativs – d’exhumar e sepulir da nov las unfrendas. Bain ina da las pli grondas fossas communablas han ins scuvert il 2003 ad El Carrizal sper Granada; là eran vegnidas sepulidas 5000 unfrendas d’execuziuns.<ref>W. Bernecker, S. Brinckmann: ''Zwischen Geschichte und Erinnerung. Zum Umgang mit der Zeitgeschichte in Spanien''. En: Alexander Nützenadel e.a. (ed.): ''Zeitgeschichte als Problem. Nationale Traditionen und Perspektiven der Forschung in Europa''. (''Geschichte und Gesellschaft'' numer spezial 20), Göttingen 2004, p. 78–106.</ref>
== Revoluziun sociala ==
[[Datoteca:Milicianas_em_1936_por_Gerda_Taro.jpg|thumb|180px|Mujeres Libres]]
Vasts territoris da l’[[Aragonia]] e da la [[Catalugna]] sa chattavan sut controlla dals anarchists, organisads per il pli en la Confederación Nacional del Trabajo (CNT), da las 20 000 dunnas da las Mujeres Libres e da l’Opposiziun sanestra che simpatisava cun il POUM. En questas regiuns ha, ultra dals success militars, er gì lieu ina revoluziun sociala cumplessiva. Per ils stgars dus milliuns anarchists na pudevi betg dar ina victoria da las truppas da la regenza senza la revoluziun sociala; e quella stueva avair lieu durant la guerra civila. Lavurants e lavurers agriculs han collectiva terren ed industria, han administrà sezs quests manaschis ed installà cussegls – parallel tar la regenza (che na funcziunava betg).
Tant il PCE sco er las partidas democraticas eran cunter questa revoluziun. Per els dueva l’emprim vegnir gudagnada la guerra civila e pir suenter avair lieu in moviment revoluziunar. En il decurs da la guerra èsi, grazia a las armas sovieticas, reussì a la regenza ed a la partida communistica da reacquistar la controlla sur la producziun d’impurtanza strategica. Quai è succedì tant a moda diplomatica sco er cun la forza. A medem temp han las truppas communisticas fatg purificaziuns politicas che [[Stalin]] aveva cumandà. La finamira era da sfratgar ils anarchists dal CNT ed ils marxists sanesters dal POUM. Suenter avair franà la revoluziun sociala è er la resistenza en las regiuns che vegnivan controlladas d’anarchists dada ensemen.
Il matg 1937 han tschients u millis republicans mazzà in l’auter en il cumbat per la controlla dals puncts strategics a Barcelona. Ina figura-clav dals anarchists era il lavurant da metal [[Buenaventura Durruti]], il qual è gia vegnì sajettà il 1936.
== La rolla da Franco ==
Damai che las ideas politicas dals catolics, dals dus moviments monarchistics (Alfonsinos, Carlistas), dals republicans conservativs, dals falangists e purs pitschens eran fitg differentas, è la sullevaziun l’emprim stada planisada sco putsch puramain militar, senza includer gruppas politicas cun excepziun dals carlists. En quel mument ch’è sa sviluppà dal putsch la guerra civila, n’ha questa spartiziun tranter acziun militara e politica betg pli sa laschà mantegnair. Suenter la mort da general Sanjurjo è uschia sa furmada sut ils generals Franco, Mola e Queipo de Llano ina giunta da defensiun militara cun sedia a Burgos, entant che monarchists e falange han mantegnì u furmà da nov lur atgnas structuras da commando, milissas, academias ed organs da propaganda.
Per la cuntinuaziun da la guerra n’era quai betg nunprivlus, pertge ch’ils monarchists, catolics ed agrars da tempra conservativa n’avevan betg bler communabel cun ils falange socialrevoluziunars. E propi hai dà repetidamain grevas differenzas a l’intern da la direcziun ed er excess cunter ils adversaris entaifer las atgnas retschas. En questa situaziun ha la giunta decidì da nominar in schefcumandant e schef da stadi provisoric en la persuna da general Franco. Per surmuntar ils cuntrasts ha quel unì il 1937 ils tradiziunalists ed ils falangists en la Falange Española Tradicionalista che dueva furmar fin il 1975 la partida unitara spagnola.
Schebain che blers eran trumpads – ils monarchists per mancanza da la restauraziun, ils falangists per mancanza da la revoluziun sociala, ils republicans conservativs en vista a la dictatura – èsi reussì a general Franco d’unir tut sin il pli pitschen numnader communabel: mantegniment da la muntada da la baselgia, possess privat, egualisaziun statala tranter lavurants e patruns, structuras autoritaras e corporativas, integraziun da las tradiziuns dals retgs spagnols. Tut quai represchentava Franco. Ulteriurs pass na fissan betg stads pussaivels senza offender ina gruppa ch’aveva sustegnì il champ naziunal.
== Recepziun ==
Per ils defensurs da la republica spagnola sa tractavi da defender valurs da libertad cunter il faschissem. A chaschun d’in concert a Barcelona ils 17 d’october 1938 ha il cellist [[Pau Casals]] drizzà sur il radio en spagnol, englais e franzos ils suandants pleds a la publicitad mundiala: «N’As faschai betg culpaivels dal crim da guardar tiers co che la republica spagnola vegn mazzada senza intervegnir. Sche Vus acceptais che Hitler victorisescha en Spagna, vegnis Vus a daventar sco proxims l’unfrenda da sia sturnadad. La guerra vegn a tschiffar l’entira Europa e l’entir mund. Vegnì en agid a noss pievel!»
Durant la dictatura da Franco ch’è suandada a la guerra civila hai da l’autra vart gì num che quella haja furmà ina guerra da liberaziun da las forzas naziunalas cunter in communissem internaziunal che vuleva destruir la Spagna. Quest puntg da vista n’è er betg sa midà durant ils onns da l’uschenumnada Transición, damai che bleras elitas èn restads sin lur posts. Pir dapi ils onns 2000 ha puspè lieu ina debatta publica pli vasta davart il passà spagnol. Da quai è resultada il 2007 la Ley de Memoria Histórica, ina lescha che numna la dictatura publicamain sco tala e renconuscha las unfrendas da quella.
[[Datoteca:SPA-2014-San_Lorenzo_de_El_Escorial-Valley_of_the_Fallen_(Valle_de_los_Caídos).jpg|thumb|200px|Valle de los Caídos, monument naziunal commemorativ erigì dal temp da Franco]]
Malgrà questa reabilitaziun dals perdents – segiramain giustifitgada –, vegn la Guerra civila spagnola savens giuditgada oz da vart da l’istoriografia a moda pli differenziada ed er crititgà «che blers manaders sanesters han beneventà la perspectiva d’ina guerra civila. Els crajevan per sbagl ch’il conflict vegnia a manar bler pli spert ad ina victoria da la revoluziun che la guerra civila russa, e quai surtut perquai ch’els eran da l’avis ch’els survegnian agid d’ordaifer». Ma facticamain «n’è la guerra en Spagna mai stada in conflict tranter democrazia liberala e faschissem (...). I deva be duas pussaivladads: ina dictatura stalinistica ch’avess sfratgà tut ses rivals entaifer la sanestra u il reschim crudaivel da Franco – reacziunar, militar e clerical – cun ina liadira faschistica (be) a la surfatscha.»<ref>Uschia Antony Beevor en sia recensiun da l’ovra da Stanley G. Payne: ''The Spanish Civil War, the Soviet Union and Communism''.</ref>
Ord vista sovietica han ins applitgà qua l’emprima giada il concept da la front populara che la Comintern aveva concludì il 1935; tenor quel dueva il faschissem en l’Europa vegnir franà tras la collavuraziun da forzas communisticas, socialisticas e burgaisas betg faschisticas cun promover ina politica da refurma e desister da la revoluziun sociala.
Per blers aderents da l’anarchosindicalissem, da la POUM d’orientaziun marxistica sanestra u da gruppaziuns da trotzkists era però gist quai il sbagl che las gruppaziuns communisticas e socialisticas han tschertgà la collavuraziun cun las forzas burgaisas, enstagl da pratitgar a moda consequenta ina politica da revoluziun sociala. Senza il sustegn dals socialists moderads, dals communists e dals republicans burgais steva la revoluziun però gia da l’entschatta ennà sin chommas falombras. Questa spartiziun istorica a l’intern dal moviment da lavurants cuntinuescha, en furma da debattas, er en la politica da commemoraziun.<ref>Cf. Alexandre Froidevaux: ''Revolution und Krieg in Spanien – Gespaltene Arbeiterbewegung, widerstreitende Erinnerungen''. En: ''Jahrbuch für Forschungen zur Geschichte der Arbeiterbewegung'', carnet I/2015.</ref>
== Annotaziuns ==
<references/>
== Litteratura ==
* Werner Abel (ed.): ''Die Kommunistische Internationale und der Spanische Bürgerkrieg. Dokumente.'' Dietz, Berlin 2009, ISBN 978-3-320-02207-5.
* Kubilay Yado Arin: ''Francos ‹Neuer Staat›. Von der faschistischen Diktatur zur parlamentarischen Monarchie''. Wissenschaftlicher Verlag Berlin, Berlin 2012, ISBN 978-3-86573-682-6.
* Antony Beevor: ''Der Spanische Bürgerkrieg''. Bertelsmann, Minca 2006, ISBN 3-570-00924-6.
* Bartolomé Bennassar: ''La Guerre d’Espagne et ses lendemains.'' Perrin Paris, 2004, ISBN 2-262-02001-9.
* Walther L. Bernecker: ''Anarchismus und Bürgerkrieg. Zur Geschichte der Sozialen Revolution in Spanien 1936–1939'' (Dissertaziun, Nürnberg 1976). Verlag Graswurzelrevolution, Nettersheim 2006, ISBN 3-939045-03-9.
* Walther L. Bernecker: ''Krieg in Spanien 1936–39.'' Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1991, ISBN 3-534-08021-1.
* Walther L. Bernecker (ed.): ''Der Spanische Bürgerkrieg. Materialien und Quellen.'' 2. ed., Vervuert, Francfurt a.M. 1986, ISBN 3-921600-47-2.
* Burnett Bolloten: ''The Spanish Civil War. Revolution and Counterrevolution.'' The University of North Carolina Press, Chapel Hill/Londra 1991.
* Gerald Brenan: ''Die Geschichte Spaniens. Über die sozialen und politischen Hintergründe des Spanischen Bürgerkrieges.'' Karin Kramer Verlag, Berlin 1978, ISBN 3-87956-034-X (cumparì l’emprim sco ''The Spanish Labyrinth. An Account of the Social and Political Background of the Civil War.'' University Press, Cambridge 1950).
* Pierre Broué, Émile Témime: ''Revolution und Krieg in Spanien. Geschichte des spanischen Bürgerkrieges.'' Suhrkamp, Francfurt a.M. 1968, ISBN 3-518-27718-9.
* Carlos Collado Seidel: ''Der Spanische Bürgerkrieg. Geschichte eines europäischen Konflikts.'' C.H. Beck, Minca 2006, ISBN 3-406-54095-3.
* Bernd Drücke, Luz Kerkeling, Martin Baxmeyer (ed.): ''Abel Paz und die Spanische Revolution.'' Edition AV, Francfurt a.M. 2004, ISBN 3-936049-33-5.
* FAU-Bremen (ed.): ''Die CNT als Vortrupp des internationalen Anarcho-Syndikalismus. Die Spanische Revolution 1936 – Nachbetrachtungen und Biographien.'' Edition AV, Lich 2006, ISBN 3-936049-69-6.
* Wolfgang Hamdorf, Clara López Rubio (ed.): ''Fliegerträume und spanische Erde – Der Spanische Bürgerkrieg im Film.'' Schüren, Marburg 2010 ISBN 978-3-89472-682-9.
* Max Hewer: ''Von der Saar zum Ebro. Saarländer als Freiwillige im Spanischen Bürgerkrieg 1936–1939.'' 2. ed. curregida, Blattlausverlag, Saarbrücken 2016, ISBN 978-3-945996-08-9.
* Gerald Howson: ''Arms for Spain. The Untold Story of the Spanish Civil War.'' John Murray, Londra 1998, ISBN 0-7195-5556-6.
* Ralph Hug: ''St. Gallen – Moskau – Aragon – Das Leben des Spanien-Kämpfers Walter Wagner.'' Rotpunktverlag, Turitg 2007, ISBN 3-85869-345-6.
* Heinrich Jaenicke: ''Es lebe der Tod. Die Tragödie des Spanischen Bürgerkrieges.'' Gruner und Jahr, Hamburg 1980, ISBN 3-570-01771-0.
* Hans-Christian Kirsch: ''Der Spanische Bürgerkrieg in Augenzeugenberichten.'' Karl Rauch, 1967, ISBN 978-3-7920-0312-1.
* Anita Kochnowski, Ingrid Schiborowski (ed.): ''Frauen und der spanische Krieg 1936-1939. Eine biografische Dokumentation''. Verlag am Park, 2016, ISBN 978-3-945187-75-3.
* Heiner Koechlin: ''Die Tragödie der Freiheit – Spanien 1936–1937 – die spanische Revolution – Ideen und Ereignisse''. Karin Kramer, Berlin 1984, ISBN 3-87956-167-2.
* Hans Landauer, Erich Hackl: ''Lexikon der österreichischen Spanienkämpfer 1936–1939''. Theodor Kramer Gesellschaft, Vienna 2003, ISBN 3-901602-18-6.
* Jean-Philippe Luis: ''La Guerre d’Espagne.'' Milan, Toulouse 2002, ISBN 2-7459-0553-8.
* Florian Legner (ed.): ''Solidaridad! Deutsche im Spanischen Bürgerkrieg.'' Vorwärts Buch, Berlin 2006, ISBN 3-86602-455-X.
* Arno Lustiger: ''Schalom Libertad!'' Athenäum Verlag, Francfurt a.M. 1989, ISBN 3-610-08529-0.
* Abel Paz: ''Durruti, Leben und Tod des spanischen Anarchisten''. Edition Nautilus, Hamburg, ISBN 3-89401-224-2 (original spagnol: ''Durruti en la revolución española'', 1996).
* Georg Pichler, Heimo Halbrainer (ed.): C''amaradas. Österreicherinnen und Österreicher im Spanischen Bürgerkrieg 1936–1939''. Clio Verlag, Graz 2017, ISBN 978-3-902542-56-4.
* Paul Preston: ''The Coming of the Spanish Civil War. Reform, reaction and revolution in the Second Republic.'' 2. ed., Londra 1994, ISBN 0-415-06355-8.
* Paul Preston: ''We saw Spain die. Foreign correspondents in the Spanish Civil War.'' Constable, Londra 2009, ISBN 978-1-84529-946-0.
* Peter Rau: ''Der Spanienkrieg 1936-39''. (''Basiswissen. Politik / Geschichte / Ökonomie''), Papy Rossa Verlag, Cologna 2012, ISBN 978-3-89438-488-3.
* Heleno Saña: ''Die libertäre Revolution. Die Anarchisten im Spanischen Bürgerkrieg.'' Edition Nautilus, Hamburg 2001, ISBN 3-89401-378-8.
* Frank Schauff: ''Der Spanische Bürgerkrieg.'' Vandenhoeck und Ruprecht, Göttingen 2006, ISBN 3-8252-2790-1.
* Frank Schauff: ''Der verspielte Sieg. Sowjetunion, Kommunistische Internationale und Spanischer Bürgerkrieg 1936–1939.'' 2. ed., Campus, Francfurt a.M. 2005, ISBN 3-593-37613-X.
* Stefanie Schüler-Springorum: ''Krieg und Fliegen. Die Legion Condor im Spanischen Bürgerkrieg.'' Schöningh, Paderborn 2010, ISBN 978-3-506-76747-9.
* Augustin Souchy: ''Nacht über Spanien. Anarcho-Syndikalisten in Revolution und Bürgerkrieg 1936–39. Ein Tatsachenbericht.'' Trotzdem-Verlag, Grafenau 1992 (cumparì oriundamain il 1969), ISBN 3-922209-51-3.
* Hugh Thomas: ''Der spanische Bürgerkrieg.'' 1. ed., Ullstein, Berlin 1962.
* Manuel Tuñón de Lara (ed.): ''Der Spanische Bürgerkrieg. Eine Bestandsaufnahme.'' Suhrkamp, Francfurt a.M. 1987, ISBN 3-518-11401-8.
* Pierre Vilar: ''Der Spanische Bürgerkrieg 1936–1939.'' Wagenbach, Berlin 2002, ISBN 3-8031-2334-8 (original 1986: ''La guerre d’Espagne 1936–1939'').
* Patrik von zur Mühlen: ''Spanien war ihre Hoffnung. Die deutsche Linke im Spanischen Bürgerkrieg 1936 bis 1939.'' Verlag Neue Gesellschaft, Bonn 1983, ISBN 3-87831-375-6.
== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Spanish Civil War|Guerra civila spagnola}}
* [https://web.archive.org/web/20110403082532/http://pares.mcu.es/ArchivoRojo/inicio.do Maletgs e documents da l’Archivo Rojo]
* [https://web.archive.org/web/20070708030223/http://www.memoriahistorica.org/ ''Asociación para la Recuperación de la Memoria Histórica'' (ARMH)]
* [https://web.archive.org/web/20201127014131/https://lts.brandeis.edu/research/archives-speccoll/spanishcivilwar/posters.html Collecziun da placats dal temp da la guerra civila]
* [http://www.anarchismus.at/spanien.htm Archiv da texts davart la revoluziun sociala en Spagna]
* [http://library.fes.de/library/netzquelle/spanien/index.html ''Der Spanische Bürgerkrieg, eine europäische Tragödie – La Guerra Civil Española, una tragedia europea'']
* [http://libraries.ucsd.edu/speccoll/swphotojournalism/ ''Shots of War: photojournalism during the Spanish Civil War'' (University of California, San Diego)]
* [https://web.archive.org/web/20200303132353/http://www.spanish-civil-war-collection.com/ Vasta collecziun privata davart la Guerra civila spagnola]
[[Categoria:Istorgia]]
[[Categoria:Artitgels recumandads (Istorgia mundiala)]]
6ji4vl16y1zavinkphkrpl6dui4nwdy
Wikipedia:La pinta
4
14561
172604
172435
2026-06-02T13:39:41Z
Albinfo
2471
Nov chapitel /* Virgulettas */
172604
wikitext
text/x-wiki
__NEWSECTIONLINK__
<div style="margin-right: 14em;">
{{Wikipedia-La Pinta}}
</div>
== Mes cisalpin ==
Bon dì, ve scrivi in milanes che tant se capissom benon.
Volevi invitàv al "Mes cisalpin": l'ann passad hem fad un'editathon dedicada ai lengue gall-italeghe (con la Wikipedia piemontesa, lombarda, ligurina e emiliana-romagnoeula) e quell marz chi volevom fàlla pussee granda, a meter dent tute i lengue de la banda cisalpina!
In quella editathon chi se scrivaria di sgent, sit e storia lombarda, piemontesa, romancia, ladina, ligurina, emiliana, romagnoeula, veneta e furlana. Volii sgiontàv? [[Utilisader:Sciking|Sciking]] ([[Utilisader discussiun:Sciking|talk]]) 16:27, 26. schan 2024 (CET)
== IMPORTANT: Admin activity review ==
Hello. A policy regarding the removal of "advanced rights" (administrator, bureaucrat, interface administrator, etc.) was adopted by [[metawiki:Requests for comment/Activity levels of advanced administrative rights holders|global community consensus]] in 2013. According to this policy, the [[metawiki:stewards|stewards]] are reviewing administrators' activity on all Wikimedia Foundation wikis with no inactivity policy. To the best of our knowledge, your wiki does not have a formal process for removing "advanced rights" from inactive accounts. This means that the stewards will take care of this according to the [[metawiki:Admin activity review|admin activity review]].
We have determined that the following users meet the inactivity criteria (no edits and no logged actions for more than 2 years):
# [[Special:Contributions/Andreas|Andreas]] (administrator)
These users will receive a notification soon, asking them to start a community discussion if they want to retain some or all of their rights. If the users do not respond, then their advanced rights will be removed by the stewards.
However, if you as a community would like to create your own activity review process superseding the global one, want to make another decision about these inactive rights holders, or already have a policy that we missed, then please notify the [[metawiki:Stewards' noticeboard|stewards on Meta-Wiki]] so that we know not to proceed with the rights review on your wiki.
Thanks, [[Utilisader:Superpes15|Superpes15]] ([[Utilisader discussiun:Superpes15|talk]]) 23:54, 7. favr 2024 (CET)
== Lavuratori a Mustér: 19-22 da favrer 2026 ==
Cordiala invitaziun ad in luvratori da scriver!
Wikimedia CH vul denter auter explicit promover artechels rumantschs da tuts idioms. Quei cun in luvratori en collaboraziun culla claustra da Mustér, dils 19 entochen ils 22 da fevrer 2026 a Mustér.
La finamira ei da haver entuorn 20 auturas ed auturs svizzers e digl exteriur che possedan gia experientscha cun scriver contribuziuns per Wikipedia - ni era buc. Beinvegnidas ein numnadamein era novas persunas interessadas da scriver artechels: «Specialmein vulein nus plidentar auturas ed auturs che derivan digl entir spazi linguistic romontsch», scriva Wikimedia CH en ina communicaziun allas medias. Auturas ed auturs che scrivan per rumantsch, talian u tudestg ein cordialmein beinvegni da s'annunziar.
Infos, program ed annunzia sut:
https://meta.wikimedia.org/wiki/GLAM-on-Tour/Disentis_2026/Kloster
Cordialmein, @[[Utilisader:Cayne Wolf|Cayne Wolf]] 17:59, 9. oct 2025 (CET)
== Wikipedia 25: cercasi volontari per registrare un benvenuto sonoro ==
<div lang="en" dir="ltr">
<div lang="it" dir="ltr">
[[File:Work-in-progress sketch of the Confetti mascot easter egg.jpg|frameless|250px|right]]
{{int:please-translate}}
{{int:Hello}},
scusate se scrivo in italiano!
Per il [[:m:Wikipedia 25|25° compleanno di Wikipedia]] e per creare delle [[:m:Wikipedia 25/Easter egg experiments|sorpresine per i lettori]] come proposto dalla Wikimedia Foundation, sto invitando i volontari delle varie Wikipedie dell'area italiana a registrare la frase "Ti diamo il benvenuto su Wikipedia" nella loro lingua regionale.
Il messaggio audio comparirà "a sorpresa" sulla Wikipedia in italiano e sulle altre wikipedie aderenti al progetto degli [[:m:Wikipedia 25/Easter egg experiments|Ester eggs experiments]]. Farà parte di una raccolta di suoni che include tutte le registrazioni di "Ti diamo il benvenuto su Wikipedia" nelle varie lingue registrate, più alcuni altri suoni provenienti da Commons. Quando un utente cliccerà sulla mascotte del Globetto (Baby Globe) che suona con un sintetizzatore, verrà riprodotto un suono casuale da questa raccolta. Quindi, la frase nella tua lingua non verrà riprodotta ogni volta, ma solo alcune volte e in modo casuale.
'''Briefing su come registrare il benvenuto sonoro su Wikipedia''' ([[:m:Talk:Wikipedia_25/Easter_egg_experiments#c-CDekock-WMF-20251209155700-Song_Ng%C6%B0-20251201160400|da qui]]):
#la registrazione audio deve essere più corta di 10 secondi, e consistere solo nella frase "Benvenuti su Wikipedia" o "Ti diamo il benvenuto su Wikipedia" nella tua lingua regionale;
#il file va caricato su [[:commons:Special:UploadWizard|Wikimedia Commons]] e bisogna chiederne la protezione da parte di un admin di modo da impedire che sia vandalizzato o spostato;
#condividi il link del file su Commons [[:m:Talk:Wikipedia_25/Easter_egg_experiments#Are_there_ideas_or_elements_that_you_would_love_to_see_implemented_on_your_language_Wikipedia?|qui]] notificando l'utente CDekock-WMF;
#'''deadline''' per fornire i link agli audio su Commons dei "Benvenuti su Wikipedia": '''mercoledi 21 gennaio 2026'''.
Registriamo più audio possibile. {{Int:Feedback-thanks-title}} --[[User:Una tantum|Una tantum]] ([[User talk:Una tantum|talk]])
</div>
</div>
16:44, 14. schan 2026 (CET)
== Rapport d'ün inscunter da vichipediaunas rumauntschas e vichipediauns rumauntschs ==
A la reuniun dals vichipediauns ed vichipediaunas aunt la clostra da Mustér – '''[https://meta.wikimedia.org/wiki/GLAM-on-Tour/Disentis_2026 GLAM on tour clostra Mustér in favrer 2026]''' – d' eiran traunter oter eir trais vichipediauns ed üna vichipediauna chi discuorran rumauntsch. Ils quels haun fundo üna pitschna gruppa – cumünaunza – per promouver l' activited aint illa vichipedia rumauntscha cun l'ideja d'ün concept per inscunters in avenir per interessentas ed interessents chi discuorran u imprendan rumauntsch ed haun già ün nivel per scriver simpels artichels.
'''L'ideja d'ün concept per inscunters in avenir'''
Ils vichipediauns e la vichipediauna chi d' eiran a la reuniun, haun elavuro idejas traunter se: «Nus pudessans scriver artichels simpels, ma da quels, chi haun da fer qualchosa cun la regiun rumauntscha. Scu ideja pudessans scriver biografias da persunas, chi sun relevantas per la regiun, sur cultura chi' d es impurtainta per ils rumauntschs, ma eir artechels sur vschninaunchas ed oter pü.»
L'ideja da la pitschna cumünaunza rumauntscha es eir cha artichels nu sun uschè complichos scu per exaimpel aint illa vichipedia tudas-cha, uschè cha eir scolaras e scolars paun incler bain a quels ed üser daperse.
La Vichipedia Rumauntscha sto per se svess ed as pudess profiler cun ün concept egen, scu üna vichipedia unica, chi nun es üna copcha da la Vichipedia Tudas-cha, Taliauna, Francesa u Inglaisa, perche cha las rumauntschas ed ils rumauntschs saun püssas linguas e pudessan ler artichels eir in otras linguas. Per quist ho la pitschna cumünaunza creo l'ideja d'ün concept egen per pussibels inscunters, inua ch'as po cultiver la lingua e la cultura rumauntscha eir in cumpagnia da vichipediaunas e vichipediauns.
La pitschna cumünaunza rumauntscha vuless organiser inscunters per interessentas ed interessents in Engiadina, Surselva ed eir a Cuira, per musser e der scoula scu cha's scriva artichels da wikipedia (infurmaziuns, maxima, reglas, tecnica), ma eir per cultiver la lingua, la cultura ed il dialog traunter se. Ed uschè as pudess sviluper cul temp ün spiert da cumünaunza eir traunter las vichipediaunas rumauntschas ed ils vichipediauns rumauntschs cun quels, chi sun rumauntschs, ma eir cun quels, chi haun imprais u imprendan rumauntsch. Uschè pudess la cumünaunza integrer persunas da la bassa u oters in sieu circul.
'''Bger agüd dalla Vichipedia Tudas-cha per la Vichipedia Rumauntscha'''
Vichipediauns da la Vichipedia Tudas-cha haun do bger agüd in tecnica ed ideas per la wikipedia rumauntscha. Els haun per exaimpel optimo models (boxas d'infurmaziun per l'ös). L'interess e l'agüd da las vichipediaunas tudas-chas e dals vichipediauns tudas-chs es fich grand, servizaivel ed ütil. La cumünaunza nun es in isolaziun, ella es part d'ün grand muond da vichipediaunas ed vichipediauns. [[Utilisader:Bild-Sprache|Bild-Sprache]] ([[Utilisader discussiun:Bild-Sprache|talk]]) 14:16, 2. mars 2026 (CET)
<gallery>
Datoteca:Disentis, Winter - Rhätische Bahn.jpg|
Datoteca:Disentis GLAM 2026 Gruppenfoto 1K4A7140.jpg|
Datoteca:Kloster-disentis-roman-bibliothek-2.jpg|
Datoteca:Kloster Disentis Romanische Bibliothek - Zeitungen 2.jpg|
Datoteca:Sagenhafte Survelva 20260219 1926.jpg|
Datoteca:Disentis GLAM 2026 Gruppenfoto La Pendenta 1K4A5934.jpg|
Datoteca:Wikifanten im Schnee-4.jpeg|
</gallery>
== Keine Google-Indexierung? ==
Ist das normal, dass Google neue Seite nur selten aufnimmt? In anderen Wikipedia-Sprachen ist das ja meist eine Sache von Minuten. Aber die letzte neue Seite, die über Google zu finden ist, stammt vom 14. Februar: [[Timon Peter]].
Ist das ein neues Problem oder schon länger so? [[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 20:02, 4. mars 2026 (CET)
:@[[Utilisader:Albinfo|Albinfo]]: kürzlich musste ich feststellen, dass es ein solche Problem auch in en.WP gibt. Und zwar nicht aufgrund eines Fehlers von Google (wie ich zuerst meinte), sondern erwünscht von WP, siehe https://wikipediaservices.com/wikipedia-page-not-indexed-on-google . Den Artikel [https://www.google.com/search?q=Ursina+Giger+%28*+1985+a+Must%C3%A9r%29+ei+ina+cantadura+svizra+da+jazz%2C+cumponista+e+musicista+da+studio.+ Ursina Giger] von 22. Feb. findet Google aktuell. [[Utilisader:Hadi|Hadi]] ([[Utilisader discussiun:Hadi|talk]]) 20:21, 5. mars 2026 (CET)
::Ja, zwischenzeitlich hat Google etwas nachgeholt – aber hinkt immer noch hinterher.
::Danke jedenfalls für den Hinweis auf den Artikel. Da scheint es sich aber eher um "ungesichtete" Artikel zu handeln. Ich konnte jedenfalls kein "noindex" finden im Code. [[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 22:00, 5. mars 2026 (CET)
:::Es stockt schon und Google verhält sich nicht immer logisch. Wenn ich nach "Pastiziers grischunais" suche, finde ich [[Tuorta da nuschs]], wenn ich nach "tuorta da nuschs" oder https://rm.wikipedia.org/wiki/Tuorta_da_nuschs suche, kriege ich den Artikel nicht angezeigt.
:::Geduld gefragt … [[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 21:31, 2. avr 2026 (CEST)
== Was machen? ==
Sali mitenand,
leider nicht in rätoromanisch... @[[Utilisader:Albinfo|Albinfo]], @[[Utilisader:Hadi|Hadi]], @[[Utilisader:Terfili|Terfili]]
Ich wollte die bemitleidenswerten Artikel die ich auf meiner Unterseite [[Utilisader:Horgner/Arbeitstisch]] zusammen gestellt habe, wahrscheinlich gibt es noch weitere, durchgehen und aufmotzen. Dabei bin ich mir nun nicht mehr sicher ob das in vielen Fällen Sinn macht [[Monthey]], [[Mase]], [[Täsch]], [[Erschmatt]], [[Ayent]], [[Grafschaft]] sind da gute Beispiele. Ich mache hier mal den Vorschlag, dass man solche Leichen die nur aus einem Satz, Kategorien und einer Navileiste bestehen löschen sollte, falls der Ort nicht im Kanton Graubünden liegt. Für Orte im Kanton Graubünden oder wo etwas mehr Arbeit schon reingesteckt wurde, würde ich meine Aufmotzaktion durchziehen. Löschen würde ich deshalb weil sogar die Sätze und Navileisten teilweise nicht mehr stimmen wegen den Gemeindefusionen. Was ist eure Meinung? --[[Utilisader:Horgner|Horgner]] ([[Utilisader discussiun:Horgner|talk]]) 08:33, 31. mars 2026 (CEST)
:'''«Grazcha fich per il lavur!»''' – was so viel bedetuet, wie «vielen Dank für die Arbeit» (Idiom Puter). Albinfo und ich haben die Ortsartikel, die nur mit einem Satz angelegt sind, angeschaut. Sie sind nicht im Idiom Puter, weshalb ich sie nicht ausbauen kann. Zu diesem Thema habe ich generell eine Frage und einen Vorschlag an die Rätoromanen unter uns:
:'''«Nischi, nus nu pudains scriver qualchosa tiers ad ün artichel, chi'd es scrit in ün oter idiom, uschigliö fains ün battibuogl cun nossa lingua. Sur quist problem cun üna proposta per üna soluziun scriv eau in ün artichel separet sün La Pinta.»'''
:Jetzt wieder auf der Sprache der '''«Bassa»''', so bezeichnen die Bündnerromanen die Deutschschweiz: Viele dieser Artikel wurden vor langer Zeit angelegt und möglich, dass es sich um Wikipedianer handelt, die kein Rätoromanisch sprechen. Meiner Ansicht nach würde es Sinn machen, Artikel solcher Art zu löschen, wenn die Autoren schon länger nicht mehr aktiv in der Vichipedia Rumauntscha waren. [[Utilisader:Bild-Sprache|Bild-Sprache]] ([[Utilisader discussiun:Bild-Sprache|talk]]) 18:26, 2. avr 2026 (CEST)
::@[[Utilisader:Bild-Sprache|Bild-Sprache]]: Grazcha fich per tia lavur: [https://rm.wikipedia.org/wiki/Spezial:Neue_Seiten?namespace=all&tagfilter=&username=&size-mode=min&size=&wpFormIdentifier=newpagesform 18 artigels nouvs] il mais passo!
::@[[Utilisader:Horgner|Horgner]]: Da sind wir bei der Diskussion, was in rmWP rein soll. Meines Erachtens ist hier weniger mehr! Nicht einfach möglichst viele Artikel, die keinen Mehrwert bieten. Insofern unterstütze ich den Löschantrag.
::Meines Erachtens sollte rmWP den Fokus legen auf Bündner Themen und rätoromanische Kultur – Lemma, die auch über eine Suchmaschine gefunden werden können und so von Rätoromanen eingegeben werden könnten. Wenn jemand einen guten rätoromanischen Artikel über eine brasilianische Band schreiben möchte: von mir aus. Aber Gebastel und Stubs von Fremdsprachigen (wie mir) ohne Mehrwert gehören meines Erachterns gelöscht. [[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 19:15, 2. avr 2026 (CEST)
:::@[[Utilisader:Bild-Sprache|Bild-Sprache]], @[[Utilisader:Albinfo|Albinfo]]:Da gehe ich mit euch voll einig. Ich sehe mich zwar als Inklusionist, aber der Ansatz das jede Sprachversion, auch die vom Sprachraum und Anzahl Sprechern eher Kleinen, ist zwar gut gemeint aber in der Realität undurchführbar, wie das Beispiel hier und auch in der Alemannischen Wikipedia zeigt. Die Artikel auf meinem Arbeitstisch haben sich seit die 2015 nicht mehr bewegt, nicht mal per Bot. Wahrscheinlich liessen sich in anderen Themengebieten ähnliche löschenswerte Beispiel finden. Um es aber ganz klar zu stellen es steht mir fern, der Community hier vorzuschreiben zu welchen Themen sie arbeiten kann oder soll. --[[Utilisader:Horgner|Horgner]] ([[Utilisader discussiun:Horgner|talk]]) 08:13, 3. avr 2026 (CEST)
::::@[[Utilisader:Horgner|Horgner]]: Ich sehe es wie ihr: solche 1-Satz-Artikel bringen niemandem etwas und es wird sie wohl kaum jemand ausbauen. Falls übrigens jemand nach der Löschung diese Artikel doch noch sehen will, die Nationalbibliothek hat die schweizbezogenen WP-Artikel 2023 auch aus der rm.WP archiviert, siehe Beispiel [https://pywb.e-helvetica.nb.admin.ch/eyJhbGciOiJIUzI1NiIsInR5cCI6IkpXVCJ9.eyJhdWQiOiJweXdiIiwic3ViIjoid2lraXBlZGlhLyoiLCJleHAiOjE3NzUyMjc1MDB9.poHwV-LIurcPKo2fp7HTllAEHTyOlYC-tJl3Q97AD0k/wikipedia/20230606123819/https://rm.wikipedia.org/wiki/Erschmatt Erschmatt]. [[Utilisader:Hadi|Hadi]] ([[Utilisader discussiun:Hadi|talk]]) 16:01, 3. avr 2026 (CEST)
:::::@[[Utilisader:Horgner|Horgner]], bei den kleinen Dörfern würde ich aber eher [[Model:Infobox Lieu en Svizra]] verwenden und nicht [[Model:Infochascha Unitad d'administraziun svizra]]. [[Acla]] ist keine Verwaltungsenheit. [[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 11:46, 4. avr 2026 (CEST)
::::::@[[Utilisader:Albinfo|Albinfo]]: Also nach dem Muster der kleinen Dörfern [[Turitg]], [[Basilea]], [[Genevra]] :-). Ist einfach ein Wildwuchs mit ungefähr gleicher Verteilung. Petscan gibt für Lieu Swizzer 394, Infobox Lieu en Swizra 417 und für Infochascha Unitad d'administraziun svizra 357 Treffer. Weil im Kanton GR meist die rote Box verwendet wird, verwende ich lieber diese. Wie die Box heisst, ob sie mal jemand nur für Gemeinden und höher gedacht hat, ist nicht so wichtig. Der Leser sieht das eh nicht und weiter müsste die Box konsequenterweise bei einer Fusion auch ausgetauscht werden. :-(( --[[Utilisader:Horgner|Horgner]] ([[Utilisader discussiun:Horgner|talk]]) 08:17, 5. avr 2026 (CEST)
:::::::In Graubünden war ja früher praktisch jedes Dorf eine eigene Gemeinde, also machte die Infobox Verwaltungseinheit (rot) fast überall Sinn.[[Model:Infobox Lieu en Svizra]], das rätoromanische Pendent zu [[:de:Vorlage:Infobox Ort in der Schweiz]], ist schon viel älter als [[Model:Infochascha Unitad d'administraziun svizra]], was erklärt, weshalb vielleicht gewisse Gemeinden grau sind. In Graubünden wurden die grauen Boxen bei Gemeinden auch einigermassen konsequent ersetzt: [https://rm.wikipedia.org/w/index.php?title=Medel/Lucmagn&diff=prev&oldid=147544]. Dörfer, die 2013 keine eigene Gemeinde waren, blieben hingegen grau: [[Flond]], [[Surcuolm]]. Die roten Infoboxen sollten gemäss Beschreibung verwendet werden für Kantone, Bezirke, Kreise und politische Gemeinden. Es gibt auch kleine, aber feine Unterschiede wie Geografia anstatt Territori.
:::::::Ich finde, dass wir es richtig machen sollten, wenn wir es schon neu machen. Aber [[Model:Infobox Lieu en Svizra]] hat definitiv auch noch etwas Verbesserungsbedarf. [[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 19:50, 5. avr 2026 (CEST)
::::::::Dann willst du also die Infoboxen in etwa 330 ([[Utilisader:Horgner/Arbeitstisch5]]) Schweizer Gemeinden tauschen, wobei vielleicht noch wenige Bündner Orte dazu stossen. Daneben alle Kantone und vermutlich alle Bezirksartikel die nicht im Graubünden liegen. Falls es noch Kantone mit Kreisen gibt, dann die wohl auch. Gibt einiges an Arbeit. --[[Utilisader:Horgner|Horgner]] ([[Utilisader discussiun:Horgner|talk]]) 08:57, 6. avr 2026 (CEST)
:::::::::Das war wohl die Absicht derjenigen, die die Infobox erstellt haben. Zumindest dort, wo neue Infoboxen integriert werden, sollten wir die richtige nehmen. [[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 21:17, 7. avr 2026 (CEST)
Entschuldigung, war die letzten Wochen wenig online und habe die Diskussion bisher verschlafen. Es hat schon zweimal solche "Aufräumaktionen" gegeben (siehe [[Wikipedia:La_pinta/Archiv/2012#Proposta]] und [[Wikipedia:La_pinta/Archiv/2016#Artechels_cuorts_e_mals]] für die Diskussionen/Ankündigungen dazu). Damals wurden Schweizer Gemeindeartikel noch verschont. Ich finde es allerdings ok, wenn die ganz kurzen, die inzwischen dann gar nicht mehr stimmen/als Gemeinden existieren, jetzt gelöscht werden. Der Wartungsaufwand lohnt sich da nicht. Die oben von Horgner aufgelisteten Beispiele stammen übrigens alle von Felix Portier, der damals ohne signifikante Romanischkenntnisse allerlei Artikel dieser Sorte erstellt hat. Ich glaube, das Vorlagenchaos stammt auch noch daher. Räumt da ruhig ordentlich auf. Die Vorlage [[Model:Stub stidar]] ist für sehr kurze Artikel gedacht und [[Model:Stizzar]] für sonstige Löschanträge. --[[Utilisader:Terfili|Terfili]] ([[Utilisader discussiun:Terfili|talk]]) 16:20, 14. avr 2026 (CEST)
:Ich werde mich gemäss der Liste [[Utilisader:Horgner/Arbeitstisch2]] dahinter machen, weil in der Liste die Bündner Orte nicht drin sind. ----[[Utilisader:Horgner|Horgner]] ([[Utilisader discussiun:Horgner|talk]]) 16:35, 14. avr 2026 (CEST)
::Der Arbeitstisch ist soweit abgearbeitet und die Anträge gem. [[Model:Stub stidar]] gesetzt. Der Arbeitstisch wird mittlerweile anderweitig benutzt. ----[[Utilisader:Horgner|Horgner]] ([[Utilisader discussiun:Horgner|talk]]) 22:31, 29. avr 2026 (CEST)
:::Grazcha fichun (vielen Dank)! Was hast du denn als nächstes vor, mit «Arbeitstisch wird anderweitig benutzt?» Brauchst du hierzu Hilfe? [[Utilisader:Bild-Sprache|Bild-Sprache]] ([[Utilisader discussiun:Bild-Sprache|talk]]) 22:58, 29. avr 2026 (CEST)
::::Ich meinte damit, dass ich meine Unterseite anders benutzen werde und sie darum einen anderen Inhalt hat. Was ich machen werden? Das ist eher schwierig zu sagen. Mit meinen sehr begrenzten Sprachkenntnissen, kann ich nicht einmal im Einleitungssatz, je nach Idiom, zweifelsfrei beurteilen ob er in der Vergangenheitsform oder der Gegenwart steht. Darum habe ich mal die Navigationsleisten der Regionen aufgegleist und kontrolliere nächstens die Infoboxen, zunächst diejenigen der aktuellen Gemeinden. ----[[Utilisader:Horgner|Horgner]] ([[Utilisader discussiun:Horgner|talk]]) 07:57, 30. avr 2026 (CEST)
:::::Grazche fichun per tia diligenza - Danke für deinen Fleiss! Ich helfe gelegentlich die Liste von Albinfo abzuarbeiten und habe gesehen, dass du die fusionierten Gemeinden in den Kästchen teils schon bearbeitet hast. Mega cool! Ich spreche und schreibe in Rumauntsch Puter und mit dem Aufarbeiten lerne ich grad Rumantsch Grischun – denn die Texte sind in dem Romanisch. Albinfo hat hierzu Vorlagen herausgeschrieben, so dass ich nachprüfen kann, wenn ich nicht sicher bin. Macht Spass mit euch! [[Utilisader:Bild-Sprache|Bild-Sprache]] ([[Utilisader discussiun:Bild-Sprache|talk]]) 14:21, 30. avr 2026 (CEST)
:::::: Die Artikel zu den Bezirken ([[:Categoria:Districts dal chantun Grischun]]) könnte man wohl auch ohne Sprachkenntnisse aktualisieren – falls du Lust hast. Die sind auch auf meinem Arbeitstisch aufgeführt.
:::::[[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 18:26, 3. matg 2026 (CEST)
=== Fusiuns da vischnancas ===
Ich habe auch mal einen Arbeitstisch erstellt: [[Utilisader:Albinfo/Fusiuns da vischnancas]]
Jede Hilfe bei der Abarbeitung der veralteten Gemeindeartikel ist willkommen. Einfach in der Liste mitarbeiten.
Und es wäre schöner, wenn nicht überall stünde, dass XY eine Gemeinde war, sondern dass es ein Dorf in der Gemeinde YZ ist. Kategorien und Infobox haben meist auch bei aktuellen Artikeln noch Verbesserungsbedarf. [[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 13:28, 3. avr 2026 (CEST)
:Habe mal die Regiun Naviboxen richtig aufgesetzt, in den Gemeinden eingetragen und die Tabellen in Regiun Artikel auf die aktuelle Situation gebracht. Kontrolliere im Augenblick alle Infoboxen der Gemeinden und binde die neuen Karten ein. ----[[Utilisader:Horgner|Horgner]] ([[Utilisader discussiun:Horgner|talk]]) 10:59, 1. matg 2026 (CEST)
== Soluziun per ün tema «interrumantsch» scu proposta ==
[[File:Pinus cembra20080705.jpg|thumb|Dschember u schiember u schember]]
Ün bun artichel sur il bös-ch d'aguoglias (puter e vallader: «Dschember». Sursilvan: «Schiember». Sutsilvan, surmiran e rumantsch grischun: «Schember») exista già in ''rumantsch grischun'' in lung ed in larg.
Actuelmaing scriv eau artichels sur la cultura engiadinaisa in ''rumauntsch puter'', inua cha quist bös-ch ho üna rolla principela. Aunz ch'eau scriv però ün artichel, guard eau, scha quist exista già in ün oter idiom.
Perche cha quist bös-ch es fich important in l'Engiadina e cuntschaint scu ''dschember'' e na scu ''schember'', d'heja creo ün nouv artichel cuort cun infurmaziuns in pü sur la rolla dal ''dschember'' in Engiadina. A la fin da l'artichel – suot il titel «Guarda eir» – d'heja fat la notizcha, cha que do dapü infurmaziuns sur quist bös-ch in ''rumantsch grischun'' e d'he collio l'artichel cun quel in rumantsch grischun.
Albinfo, ün vichipediaun da la ''vichipedia tudas-cha'', ho installo üna chaschetta sur il artichel «Questa pagina è scritta en Puter. Igl exista eir in artitgel savant il medem tema en rumantsch grischun».
'''Uschè vain fat l'installaziun da la chaschetta:'''
* Ir sün la functiun «+»
* tscherner «Vorlage»
* Der aint «idiom»
* A la schnestra marker tuot ils trais quadrats.
* In «1» scriver il nom dal idiom egen.
* In «lemma2» scriver il nom dal artichel (quel in l'oter idiom).
* In «idiom2» scriver il nom dal idiom da l'artichel, chi es scrit in l'oter idiom.
Quist scu ideja ed exaimpel per üna soluziun e collavuraziun in ''vichipedia rumantscha'' traunter ils idioms: https://rm.wikipedia.org/wiki/Dschember [[Utilisader:Bild-Sprache|Bild-Sprache]] ([[Utilisader discussiun:Bild-Sprache|talk]]) 20:03, 2. avr 2026 (CEST)
== [[Pugaus]] ==
Gibts da mehr, wirklich was ausser einem Flurnamen und wo wäre das dann konkret. Swisstopo findet da nur Arpagaus in Breil 726'872.15, 183'116.04 da scheint einiges nicht ganz zu passen. Das Bild jedenfalls ist nicht von dort und die Geschichte soweit ich sie verstehe um so ausführlicher. -- [[Utilisader:Horgner|Horgner]] ([[Utilisader discussiun:Horgner|talk]]) 09:45, 4. avr 2026 (CEST)
:Für mich passt das.
:: Pugaus = Arpagaus = um ca. 1800 aufgegeben Siedlung ''(anteriur vitg)'' = [[:de:Wüstung]]
:Heute stehen da nur noch ein paar Weiler und die [[Caplutta da Sontgaclau|Kapelle Sontga Clau]].
:vgl. auch
:* [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/008110/2004-03-18/ Dardin in HLS]
:* [[:de:Caplutta Sontga Clau#Geschichte]]
:* https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Pugaus&language=rm¶ms=46.759503_N_9.032253_E_region:CH-GR_type:landmark
:Meines Erachtens passt alles: Bild ist von dort und auch sonst konnte ich beim Überfliegen keine Fehler finden. Zwar ein kurzer Artikel, aber meines Erachtens ein schönes Beispiel für einen Artikel über ein regional historisch bedeutendes Fleckchen, gerade weil E-LIR da Lücken hat! [[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 18:06, 16. avr 2026 (CEST)
== La püvalur da la Vichipedia Rumantscha (Mehrwert der rätoromanischen Wikipedia) ==
[[File:Romansh Language Banner.jpg|thumb|Banner]]
'''Rumauntsch Puter:''' Ils artichels da las Vichipedias tudas-cha e taliauna, chi includan ün grand territori linguistic, infurman in ün context generel. Exact in quist punct as chatta la püvalur da las vichipedias cun ün territori linguistic pü pitschen, scu la Vichipedia rumantscha, lombardia, alemana u tudas-cha bass. Ellas haun la pussibilited da documenter evenimaints locels u il context istoric, culturel da lur territori linguistic, cha nu's chatta in las Vichipedias cun ün territori linguistic pü grand. Uschè po eir la Vichipedia rumantscha inricher cun infurmaziuns ed artichels egens.
'''Deutsch:''' In der deutsch- oder italienischsprachigen Wikipedia sind Informationen zu übergeordneten Themen meist allgemein gehalten. Dadurch gehen oft regional relevante Details verloren. Genau hier liegt der Mehrwert kleinerer Sprachversionen wie der rätoromanischen, lombardischen, alemannischen oder auch der plattdeutschen Wikipedia: sie ermöglichen es, lokal bedeutsame Ereignisse, sowie regionale Besonderheiten und historische Zusammenhänge ihres Sprachraums detaillierter zu dokumentieren oder durch zusätzliche Artikel zu ergänzen. Auf diese Weise kann wertvolles und zusätzliches Wissen über die Wikipedia bewahrt und gezielt weitergegeben werden. [[Utilisader:Bild-Sprache|Bild-Sprache]] ([[Utilisader discussiun:Bild-Sprache|talk]]) 14:28, 15. avr 2026 (CEST)
== [[Domat]], [[Domat (sursilvan)]] ==
@[[Utilisader:Albinfo|Albinfo]], @[[Utilisader:Terfili|Terfili]]:
Ist das die Zukunft der rm-Wikipedia? Dann müsste das besser im Lemma abgebildet werden. Es dürfte dann das Lemma ohne Idiom Zusatz nicht geben, sonst ist das sehr verwirrlich und kann auch in Wikidata schlecht abgebildet werden, aber eigentlich dürfte es ja m. E. in einer Enzyklopädie nicht zwei Lemma für den selben Gegenstand geben und deshalb müsste [[Domat (sursilvan)]] gelöscht werden, denke ich. --[[Utilisader:Horgner|Horgner]] ([[Utilisader discussiun:Horgner|talk]]) 14:02, 22. avr 2026 (CEST)
:Hallo Horgner,
:ich denke, wenn prinzipiell alle regionalen Standardvarietäten (die Idiome) neben Rumantsch Grischun akzeptiert werden sollen (und das war, denke ich, schon immer Konsenz), lassen sich mehrere Lemma zum gleichen Gegenstand nicht vermeiden. Wenn das für Wikidata ein Problem ist, sollte Wikidata sich der sprachlichen Vielfalt anpassen und nicht die Vielfalt Wikidata. Eigentlich sollte jeder Artikel, der nicht in Rumantsch Grischun geschrieben ist, das Idiom in Klammern dahinter haben, sowie eine Vorlage, die das Idiom anzeigt (ist aber sicher nicht bei jedem Artikel so umgesetzt). Was für mich keine ganz zufriedenstellende Lösung ist; vielleicht gibt es ja eine technisch elegantere Möglichkeit. Lösungen wie auf der deutschen oder englischen Wikipedia, wo innerhalb eines Artikels die nationale Standardvarietät konsequent einheitlich sein sollte, sind beim Romanischen nicht möglich. Die Idiome unterscheiden eben nicht nur in ein paar Details, sondern auch ein Rätoromane muss ein anderes Idiom quasi als Fremdsprache lernen, um darin schreiben zu können.
:Eine andere Wikipedia, die in einer ähnlichen Situation ist, ist die [[:frr:Wikipedia:Hoodsid|nordfriesische]]. Dort scheint es so zu sein, dass Artikel, bei denen sich die nordfriesischen Dialekte schon im Lemma unterscheiden, einfach so mehrfach existieren. Beispiel: [[:frr:Nuurđfriislön]] - [[:frr:Nuurdfresklun]] - [[:frr:Nuurdfresklun]] - [[:frr:Nordfraschlönj]] - [[:frr:Nuurđfriislön]] - [[:frr:Noordfräisklönj]] - [[:frr:Noordfreeschloun]]. Wenn das Wort aber identisch ist, wird ein Kürzel hinter das Lemma gestellt. Beispiel: [[:frr:Berlin/sö]] - [[:frr:Berlin/mo]]. Was jetzt aber auch praktisch die gleiche Lösung wie hier ist. Vielleicht weiss @[[Utilisader:Holder|Holder]] noch von anderen Wikipedias, die vor der Frage stehen? [[Utilisader:Terfili|Terfili]] ([[Utilisader discussiun:Terfili|talk]]) 08:57, 24. avr 2026 (CEST)
::Spannend wie das mit den nordfriesischen Dialekten gemacht wird, aber auch das ist nicht so ganz im Sinne des Erfinders und macht vor allem in Wikidata Probleme. Wikidata geht davon aus, dass es nicht in einer Wikipedia mehrere Idiomversionen vom selben Gegenstand gibt. Wenn wir das sauber innerhalb der rm-Wikipedia abhandeln wollen müssten alle/alle betroffenen Lemmata, als Hauptlemma entweder Begriffsklärung sein oder im Kopf auf eine Weiterleitung verweisen. Bin gespannt was Holder vorschlägt. --[[Utilisader:Horgner|Horgner]] ([[Utilisader discussiun:Horgner|talk]]) 09:46, 25. avr 2026 (CEST)
:::Habe das Thema bezüglich Wikidata bereits mit Wikimedia CH besprochen, es angekündigt und vielleicht gibt es hierzu mit der Zeit eine Lösung. Ich werde informieren, wenn es soweit ist. [[Utilisader:Bild-Sprache|Bild-Sprache]] ([[Utilisader discussiun:Bild-Sprache|talk]]) 14:26, 30. avr 2026 (CEST)
::::Ich bin mit der Lösung auch nicht happy. Ein Idiom-Wechsel im gleichen Lemma wie zum Beispiel der Schriftwechsel von Kyrillisch in Lateinische Schrift in der serbischen Wikipedia (siehe [[:sr:Мост Морачица]]) fände ich für rmWP durchaus praktisch. Andererseits gibt es auch Lemma, die je nach Idiom komplett anders geschrieben werden – Weiterleitungen sind da nur halbwegs eine Lösung.
::::In Wikidata ist das wirklich sehr unbefriedigend. Und gemäss Vortrag der Lia Rumantscha in Disentis ist auch die Chance, dass die ISO-Norm entsprechend angepasst wird, eher gering.
::::Ich möchte mich jedenfalls in Paris schlau machen, ob noch andere kleine Sprachen ähnliche Probleme haben (Dialekte grösserer Sprachen haben oft eigene ISO-Codes ([[:de:ISO 639-3]]) wie <code>als</code> für Toskisch und <code>aln</code> für Gegisch). Und ob es irgendwo praktische Lösungen gäbe. Allenfalls auch etwas, was man mit Wikidata-Leuten besprechen könnte.
::::Wie andere Defizite in der rmWP (fehlende Übersetzungen) denke ich auch, dass hier Wikimedia CH unterstützen könnte.
::::Den Fehler in der Vorlage [[:Model:Idiom]] habe ich zumindest mal behoben.
::::@[[Utilisader:Terfili|Terfili]]: Du hast geschrieben: ''«Eigentlich sollte jeder Artikel, der nicht in Rumantsch Grischun geschrieben ist, das Idiom in Klammern dahinter haben.»'' Wenn ich [[:Categoria:Artitgels en sursilvan]] und die anderen Idiom-Kategorien anschaue, scheint das keine Regel zu sein, die sich durchgesetzt hat. Ist dieser Konsenz irgendwo festgehalten? [[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 19:01, 3. matg 2026 (CEST)
== Noviteds - ALAS, nov program da KI ==
'''Rumantsch Grischun:''' Ensemen cun l'Universitad da Turitg ha la Lia Rumantscha sviluppà in nov program da KI «alas» che po translater ils 5 idioms rumantschs - quai è extraordinari per ina lingua cun diversitad che nè strusch registrada dal sistem da KI. (Text: Translaziun da puter en grischun tra KI «alas»)
'''Puter:''' Insembel cun l'Universited da Turich ho la Lia Rumantscha sviluppo ün nouv program da KI «alas», chi po tradüir ils 5 idioms rumauntschs - quist es extraordinari per üna lingua cun multifarited, chi nun es bod na registreda dal sistem da KI. (Text originel)
'''Vallader:''' Insembel cull'Universited da Turich ha la Lia Rumantscha sviluppà ün nouv program da KI «alas» chi po tradüer ils 5 idioms rumantschs – quai es extraordinari per üna lingua cun multifarità chi nun es bod na registrada dal sistem da KI. (Traducziun da puter in vallader tra Ki «alas»)
'''Sursilvan:''' Ensemen cull'Universitad da Turitg ha la Lia Rumantscha sviluppau in niev programm da KI «alas» che sa translatar ils 5 idioms romontschs – quei ei extraordinari per în lungatg cun diversitad ch'ei strusch registraus dil sistem da KI. (Translaziun da puter in sursilvan tra KI «alas»)
'''Surmiran:''' Ansemen cun l'Universitad da Turitg ò la Lia Rumantscha sviluppo en nov program da KI «alas», cgi so translatar igls 5 idioms rumantschs – chegl è extraordinari per en lungatg cun diversitad, thi è prest beta registro aint igl sistem da KI. (Translaziun da puter in surmiran tra KI «alas»)
'''Sutsilvan:''' Anzemel cun l'Universitad da Turitg â la Lia Rumantscha sviluppo egn nov programm da KI «alas» ca sa translatar igls 5 idioms rumàntschs – quegl e extraordinari par egn lungatg cun multifaritad, c'e strusch registro digo sistem da KI. (Translaziùn da puter an sutsilvan tra KI «alas»).
'''Deutsch:''' Zusammen mit der Universität Zürich hat die Lia Rumantscha ein neues KI-Tool «alas» entwickelt, das alle fünf Idiome des Rätoromanischen übersetzen kann - das ist aussergewöhnlich für eine Sprache mit einer solchen Vielfalt, die bisher kaum von KI-Systemen erfasst wurde.
'''→ [https://alas.liarumantscha.ch alas.liarumantscha.ch]'''
[[Utilisader:Bild-Sprache|Bild-Sprache]] ([[Utilisader discussiun:Bild-Sprache|talk]]) 22:59, 1. matg 2026 (CEST)
== Novs models cun Wikidata ==
{|
|-
|'''RM''': Jau hai creà dus novs models, cun ils quals ins po tegnair actuala la Vichipedia rumantscha a moda automatisada.
[[Model:Wikidata Populaziun]] importescha il dumber d'abitants actual da Wikidata.
[[Model:WikidataCoord]] importescha coordinatas da Wikidata.
Quest ultim project po vegnir duvrà oravant tut en auters projects, sch'i n'èn vegnidas fatgas là naginas indicaziuns.
Ma er l'emprim project davart il dumber da la populaziun po vegnir integrà bain en auters projects. Ella sa lascha dentant er inserir senza problems en auters artitgels sco glistas.
Translatà tras ALAS.
|'''DE:'''
Ich habe zwei neue Vorlagen erstellt, mit denen die rätoromanische Wikipedia automatisiert aktuell gehalten werden können.
[[Model:Wikidata Populaziun]] importiert die aktuelle Einwohnerzahl aus Wikidata.
[[Model:WikidataCoord]] importiert Koordinaten aus Wikidata.
Letztere Vorlage kann vor allem in anderen Vorlagen eingesetzt werden, falls dort keine Angaben gemacht wurden.
Aber auch die erste Vorlage zur Bevölkerungszahl kann gut in andere Vorlagen eingebunden werden. Sie lässt sich aber problemlos auch in anderen Artikeln wie Listen einfügen.
|} [[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 13:19, 9. matg 2026 (CEST)
:Grandius! Grazcha fich. [[Utilisader:Bild-Sprache|Bild-Sprache]] ([[Utilisader discussiun:Bild-Sprache|talk]]) 13:36, 9. matg 2026 (CEST)
== Virgulettas ==
{|
|- valign="top"
|'''RM''': Sguard en la Vichipedia tudestga: En deWP hai jau fatg che tar citats rumantschs vegnan duvradas dapertut las dretgas virgulettas (Guillemets = «...»).
Pertutga ils suandants models:
Translatà tras ALAS.
|'''DE:''' Blick in die deutschsprachige Wikipedia: In deWP habe ich veranlasst, dass bei rätoromanischen Zitaten überall die richtigen Anführungszeichen (Guillemets = «...») verwendet werden.
Betrifft folgende Vorlagen:
|}
<center>[[:de:Vorlage:Zitat]], [[:de:Vorlage:Zitat-de-CH]], [[:de:Vorlage:"]]</center>
[[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 15:39, 2. zercl 2026 (CEST)
9twjkhcxtkjohvnzztak5odawh6prq2