Wikipedia rmwiki https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Multimedia Spezial Discussiun Utilisader Utilisader discussiun Wikipedia Wikipedia discussiun Datoteca Datoteca discussiun MediaWiki MediaWiki discussiun Model Model discussiun Agid Agid discussiun Categoria Categoria discussiun TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion 0 5607 172642 168913 2026-06-21T01:17:54Z SpinnerLaserzthe2nd 18983 ([[c:GR|GR]]) [[File:Saignelégier-blazon.svg]] → [[File:CHE Saignelégier COA.svg]] 172642 wikitext text/x-wiki [[File:Karte_Bezirk_Franches-Montagnes_2023.png|thumb|300px|District Franches-Montagnes]] [[File:CHE Saignelégier COA.svg|thumb|right|Vopna da Franches-Montagnes (district)]] Il '''District Franches-Montagnes''' ([[Lingua franzosa|franzos]]: District des Franches-Montagnes; [[Lingua tudestga|tudestg]]: Bezirk Freiberge) è in district dal [[chantun Giura]]. == Geografia == === Districts cunfinants === {{Cunfins |Nord = |Nordost = [[Porrentruy (district)|Porrentruy]] |Ost = [[Delémont (district)|Delémont]] |Sidost = Giura bernais ([[Chantun Berna|BE]]) |Sid = |Sidvest = La Chaux-de-Fonds ([[Chantun Neuchâtel|NE]]) |Vest = |Nordvest = Doubs (FRA-I) }} == Vischnancas == {| class="boxshadow" cellpadding=5 style="margin:1em 1em 1.5em 1em; padding:5px; border:1px solid #aaa" |- ! style="text-align:center; background:#E00000; color:#fff" | Vopna ! style="text-align:center; background:#E00000; color:#fff" | Num da la vischnanca ! style="text-align:center; background:#E00000; color:#fff" | Abitants<br /><small>({{EWD|CH-GR}})</small> ! style="text-align:center; background:#E00000; color:#fff" | Surfatscha<br /><small>in km²</small> |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0" | [[File:La Chaux-de-Breleux Blazono.png|25px|La Chaux-des-Breuleux]] | style="background:#f0f0f0" | [[La Chaux-des-Breuleux]] | style="text-align:right; background:#f0f0f0" | {{EWZ CH|CH-JU|6744}} | style="text-align:right; background:#f0f0f0" | 4,05 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0" | [[File:Lajoux.png|25px|Lajoux]] | style="background:#f0f0f0" | [[Lajoux]] (JU) | style="text-align:right; background:#f0f0f0" | {{EWZ CH|CH-JU|6750}} | style="text-align:right; background:#f0f0f0" | 12,38 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0" | [[File:Le Bemont Blazono.png|25px|Le Bémont]] | style="background:#f0f0f0" | [[Le Bémont]] (JU) | style="text-align:right; background:#f0f0f0" | {{EWZ CH|CH-JU|6741}} | style="text-align:right; background:#f0f0f0" | 11,67 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0" | [[File:CHE Le Noirmont COA.svg|25px|Le Noirmont]] | style="background:#f0f0f0" | [[Le Noirmont]] | style="text-align:right; background:#f0f0f0" | {{EWZ CH|CH-JU|6754}} | style="text-align:right; background:#f0f0f0" | 20,39 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0" | [[File:Lesboisblason.jpg|25px|Les Bois]] | style="background:#f0f0f0" | [[Les Bois]] | style="text-align:right; background:#f0f0f0" | {{EWZ CH|CH-JU|6742}} | style="text-align:right; background:#f0f0f0" | 24,74 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0" | [[File:Les Breuleux-coat of arms.svg|25px|Les Breuleux]] | style="background:#f0f0f0" | [[Les Breuleux]] | style="text-align:right; background:#f0f0f0" | {{EWZ CH|CH-JU|6743}} | style="text-align:right; background:#f0f0f0" | 10,81 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0" | [[File:LesEnfers-blazon.svg|25px|Les Enfers]] | style="background:#f0f0f0" | [[Les Enfers]] | style="text-align:right; background:#f0f0f0" | {{EWZ CH|CH-JU|6745}} | style="text-align:right; background:#f0f0f0" | 7,14 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0" | [[File:Les Genevez.png|25px|Les Genevez]] | style="background:#f0f0f0" | [[Les Genevez]] (JU) | style="text-align:right; background:#f0f0f0" | {{EWZ CH|CH-JU|6748}} | style="text-align:right; background:#f0f0f0" | 13,61 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0" | [[File:Montfaucon.png|25px|Montfaucon]] | style="background:#f0f0f0" | [[Montfaucon]] | style="text-align:right; background:#f0f0f0" | {{EWZ CH|CH-JU|6751}} | style="text-align:right; background:#f0f0f0" | 18,24 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0" | [[File:Muriaux-blazon.svg|25px|Muriaux]] | style="background:#f0f0f0" | [[Muriaux]] | style="text-align:right; background:#f0f0f0" | {{EWZ CH|CH-JU|6753}} | style="text-align:right; background:#f0f0f0" | 16,89 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0" | [[File:CHE Saignelégier COA.svg|25px|Saignelégier]] | style="background:#f0f0f0" | '''[[Saignelégier]]''' | style="text-align:right; background:#f0f0f0" | {{EWZ CH|CH-JU|6757}} | style="text-align:right; background:#f0f0f0" | 31,64 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0" | [[File:Saint-Brais.png|25px|Saint-Brais]] | style="background:#f0f0f0" | [[Saint-Brais]] | style="text-align:right; background:#f0f0f0" | {{EWZ CH|CH-JU|6758}} | style="text-align:right; background:#f0f0f0" | 15,15 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0" | [[File:Soubey.png|25px|Soubey]] | style="background:#f0f0f0" | [[Soubey]] | style="text-align:right; background:#f0f0f0" | {{EWZ CH|CH-JU|6759}} | style="text-align:right; background:#f0f0f0" | 13,47 |- | style="text-align:center; background:#D8D8D8" | &nbsp; | style="background:#D8D8D8" | '''Total (2015)''' | style="text-align:right; background:#D8D8D8" | 10'312 | style="text-align:right; background:#D8D8D8" | 200,33 |- |} == Toponimia == {| class="boxshadow" cellpadding=5 style="margin:1em 1em 1.5em 1em; padding:5px; border:1px solid #aaa" |- ! width="170" style="text-align:center; background:#E00000; color:#fff" | Franzos ! width="170" style="text-align:center; background:#E00000; color:#fff" | Patua ! width="170" style="text-align:center; background:#E00000; color:#fff" | Tudestg |- | style="background:#f0f0f0" | district des Franches-Montagnes | style="background:#f0f0f0" | dichtrict des Fraintches-Montaignes(?) | style="background:#f0f0f0" | Bezirk Freiberge |- | style="background:#f0f0f0" | Franches-Montagnes | style="background:#f0f0f0" | Fraintches-Montaignes (D) | style="background:#f0f0f0" | Freiberge |- | |- | style="background:#f0f0f0" | [[La Chaux-des-Breuleux]] | style="background:#f0f0f0" | Lai Tchâx-des-Breûleux (D) | style="background:#f0f0f0" | ... |- | style="background:#f0f0f0" | [[Lajoux]] (JU) | style="background:#f0f0f0" | Laidjoux<ref>Raphaël Brahie: ''[https://web.archive.org/web/20160804183303/http://image-jura.ch/djasans/spip.php?article24 Le Monument d’Laidjoux].''</ref> (D) | style="background:#f0f0f0" | ... |- | style="background:#f0f0f0" | [[Le Bémont]] (JU) | style="background:#f0f0f0" | Le Bémont (D) | style="background:#f0f0f0" | ... |- | style="background:#f0f0f0" | [[Le Noirmont]] | style="background:#f0f0f0" | Le Nairmont (D) | style="background:#f0f0f0" | Schwarzenberg |- | style="background:#f0f0f0" | [[Les Bois]] | style="background:#f0f0f0" | Les Bôs | style="background:#f0f0f0" | Rudisholz |- | style="background:#f0f0f0" | [[Les Breuleux]] | style="background:#f0f0f0" | Les Breûleux | style="background:#f0f0f0" | Brandisholz |- | style="background:#f0f0f0" | [[Les Enfers]] | style="background:#f0f0f0" | Les Enfies (D) | style="background:#f0f0f0" | ... |- | style="background:#f0f0f0" | [[Les Genevez]] (JU) | style="background:#f0f0f0" | Les Dgenevéz (D) | style="background:#f0f0f0" | ... |- | style="background:#f0f0f0" | [[Montfaucon]] | style="background:#f0f0f0" | Montfâcon (D) | style="background:#f0f0f0" | Falkenberg |- | style="background:#f0f0f0" | [[Muriaux]] | style="background:#f0f0f0" | Meuriâ<ref>''Nâ è Meuriâ - Noël à Muriaux.'' En: ''[[Le Quotidien Jurassien]].''</ref> (D) | style="background:#f0f0f0" | Spiegelberg |- | style="background:#f0f0f0" | [[Saignelégier]] | style="background:#f0f0f0" | Saignedgie (D) | style="background:#f0f0f0" | Sankt Leodegar |- | style="background:#f0f0f0" | [[Saint-Brais]] | style="background:#f0f0f0" | Sïnt-Brais (D) | style="background:#f0f0f0" | Sankt Brix |- | style="background:#f0f0f0" | [[Soubey]] | style="background:#f0f0f0" | Soubey (D) | style="background:#f0f0f0" | ... |- |} == Annotaziuns == <references/> {{Jura}} [[Category:Districts dal chantun Giura]] pcydc58h1c0av44y1z6jnqrjr5asvne 0 5627 172643 163757 2026-06-21T01:17:55Z SpinnerLaserzthe2nd 18983 ([[c:GR|GR]]) [[File:Saignelégier-blazon.svg]] → [[File:CHE Saignelégier COA.svg]] 172643 wikitext text/x-wiki {{Lieu_svizzer |NUM_LIEU = Saignelégier |FILEPATH_CHARTA = Karte_Gemeinde_Saignelégier_2007.png |PIXEL = 98px |FILEPATH_VOPNA = CHE Saignelégier COA.svg |MALETG = Saignelegier katolika preghejo 043.JPG |DESCRIPZIUN = Baselgia ''Nôtre-Dame de l'Assomption'' |CHANTUN = Giura |DISTRICT = Franches-Montagnes |CIRCUL = |NP = 2350 |GRAD_DA_LADEZZA = 47° 15′ 25″ |GRAD_DA_LUNGHEZZA = {{0}}6° 59′ 50″ |AUTEZZA = 978 |SURFATSCHA = 11.67 |ABITANTS = 2155 |STAN_ABITANTS = 31. december 2006 |LINGUA = [[lingua franzosa|franzos]] |WEBSITE = www.saignelegier.ch |}} '''Saignelégier''' e ina vischnanca svizra dal [[chantun Giura]] en il district [[Franches-Montagnes (district)|Franches-Montagnes]]. == Geografia == La vischnanca sa chatta al [[flum]] [[Doubs]]. Las vischnancas e citads cunfinantas èn [[Indevillers]] ([[Frantscha]]), [[Soubey]], [[Les Enfers]], [[Le Bémont]], Tramelan ([[Chantun Berna|BE]]), [[La Chaux-des-Breuleux]],[[Muriaux]], [[Le Noirmont]], [[Charmauvillers]] ([[Frantscha]]), [[Goumois (Doubs)|Goumois]] ([[Frantscha]]) e [[Fessevillers]] ([[Frantscha]]). == Colliaziuns == {{Commons|Category:Saignelégier|Saignelégier}} * [http://www.saignelegier.ch/ Pagina uffiziala da la vischnanca] {{Stub}} {{Franches-Montagnes}} [[Category:Lieu en il chantun Giura]] [[Category:Vischnancas dal Chantun Giura]] rz5thq6o7y8u11v1jarw93ovix7niv2 0 10278 172644 165006 2026-06-21T02:07:32Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172644 wikitext text/x-wiki Las '''Lacrimosa''' è ina gruppa svizra da rock che vegn ord il [[Schlieren]]. == Discografia == === Albums === * Angst (1991) * Einsamkeit (1992) * Satura (1993) * Inferno (1995) * Stille (1997) * Elodia (1999) * Fassade (2001) * Echos (2003) * Lichtgestalt (2005) * Sehnsucht (2009) * Schattenspiel (2010) * Revolution (2012) * Hoffnung (2015) * Testimonium (2017) * Leidenschaft (2021) * Leidenschaft, Pt.2 (2022) === Singles === * Alles Lüge (1993) * Schakal (1994) * Alleine zu zweit (1999) * Der Morgen danach (2001) * Durch Nacht und Flut (2002) * Feuer (2009) == Colliaziuns == * [https://web.archive.org/web/20060423133903/http://lacrimosa.de/ La pagina uffiziala da las Lacrimosa] [[Categoria:Musica]] 3hbvjwxpt4dpxtj7rdsxwve8xx5oegi 0 10302 172641 167460 2026-06-21T00:23:47Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172641 wikitext text/x-wiki {{Infobox terra |NUM = <font size="+1">'''Republica da la Cipra'''</font><br /> '''Κυπριακή Δημοκρατία'''<font size="-1"> (grec)</font><br />'''Kıbrıs Cumhuriyeti'''<font size="-1"> (tirc)</font><br /> |MALETG-BANDIERA = Flag_of_Cyprus.svg |MALETG-BANDIERA-LADEZZA = 150px |MALETG-BANDIERA-ROM = gea |ARTITGEL-BANDIERA = |MALETG-VOPNA = |MALETG-VOPNA-LADEZZA = 100px |ARTITGEL-VOPNA = |PAROLA = |LINGUA-UFFIZIALA = grec, tirc |CHAPITALA = [[Nicosia]] |FURMA-DA-STADI = republica |FURMA-DA-REGENZA = sistem presidial |SCHEF-DA-STADI = president Nikos Anastasiadis |SCHEF-DA-REGENZA = |SURFATSCHA = de facto 5&nbsp;896 km²<br />de jure 9&nbsp;251 |ABITANTS = 848&nbsp;300 (2015, de facto)<ref>Cf. [http://www.cystat.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/6C25304C1E70C304C2257833003432B3/$file/DEMOGRAPHIC_REPORT-2015-301116.pdf?OpenElement ''Demographic Report 2015''], consultà ils 25 d’avrigl 2017.</ref><br />1&nbsp;193&nbsp;976 (2012, entira Cipra) |SPESSEZZA-DA-LA-POPULAZIUN = de facto 150,11 abitants per km²<br />entira Cipra 129,06 |MUNAIDA = euro |INDEPENDENZA = 16 d’avust 1960 (dal Reginavel Unì) |IMNI-NAZIUNAL = ''[[Ymnos is tin Eleftherian]]''<br />[[File:Greece national anthem.ogg]] |DI-DA-LA-FESTA-NAZIUNALA = |FUNDAZIUN = |ZONA-D-URARI = UTC+2 <br />UTC+3 (dal mars fin l’october) |NUMER-DA-L-AUTO = CY |INTERNET-TLD = .cy |PRESELECZIUN-TELEFON = +357 |MALETG-POSIZIUN = EU-Cyprus.svg |MALETG1 = }} La '''Republica da la Cipra''' (grec Κυπριακή Δημοκρατία ''Kypriakí Dimokratía'', tirc ''Kıbrıs Cumhuriyeti'') è in stadi insular situà en la part orientala da la [[Mar Mediterrana]]. Il stadi è sa furmà ils 16 d’avust 1960, cura che l’anteriura colonia da la curuna è daventada independenta dal [[Reginavel Unì]]. A partir dals 20 da fanadur 1974 ha la [[Tirchia]] occupà il nord da l’insla. Ils 15 da november 1983 è vegnì proclamà qua a moda unilaterala la Republica tirca Cipra dal Nord, quai suenter che putschists grecs avevan vulì cuntanscher l’annexiun da la Cipra a la [[Grezia]]. En la resoluziun 541 è la proclamaziun da la Republica tirca Cipra dal Nord vegnida declerada da las [[Naziuns unidas]] sco nunvalaivla. Il prim da matg 2004 è la Republica da la Cipra daventada commembra da l’[[Uniun europeica]]. Damai ch’ella vegn d’exequir sia suveranitad be en la part meridiunala da ses territori dal stadi renconuschì, fa facticamain er be quella part da l’UE. Il 2008 ha l’euro remplazzà la glivra cipriota. == Geografia == [[Datoteca:Cyprus lrg.jpg|thumb|220px|Fotografia spaziala da l’insla]] [[Datoteca:Petra_tou_romiou_beach.jpg|thumb|220px|Il Grip dals Grecs vala tenor la mitologia sco lieu da naschientscha dad Afrodite]] La Cipra è la terz gronda insla da la Mar Mediterrana. Geograficamain vegn ella attribuida a l’[[Asia]], politicamain e culturalmain però a l’[[Europa]]. La pli auta elevaziun da l’insla grippusa furma l’Olympos (1951&nbsp;m) en la muntogna da Troodos; quel è cuvert cun tieus, ruvers nanins, cipressas e ceders. Tut en tut èn 19&nbsp;% da la surfatscha da l’insla cuverts cun guaud. Flums pli gronds èn il Pedias (Pedheios) cun ina lunghezza da ca. 100 km, il Serrakhis ed il Dhiarizos che mainan però be l’enviern aua. === Citads === Il center economic da l’insla furma la part meridiunala da la chapitala [[Nicosia]]. Vitiers vegnan las trais citads da port Larnaca, Limassol e Paphos ch’èn colliadas ina cun l’autra tras l’autostrada da la costa dal sid. Da muntada turistica pli gronda è ultra da quai il lieu da bogn Agia Napa. == Geologia == La Cipra sa chatta en il sid da la platta anatolica. L’artg cipriot al sid da l’insla e l’artg hellenistic al sid da Creta furman la lingia da convergenza tar la platta africana. == Populaziun == Il dumber da la populaziun en la part meridiunala da l’insla che vegn controllada da la Republica da la Cipra munta a 848&nbsp;300)<ref>Cf. [https://web.archive.org/web/20170426061941/http://www.cystat.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/6C25304C1E70C304C2257833003432B3/$file/DEMOGRAPHIC_REPORT-2015-301116.pdf?OpenElement ''Demographic Report 2015''], consultà ils 25 d’avrigl 2017.</ref>; il nord da l’insla dumbra tenor indicaziuns da la regenza 91 800 abitants ‹legitims›. Quest’ultima cifra cumpiglia ils Tircs cipriots, ma betg ils Tircs ch’èn vegnids domiciliads suenter il 1974. Ils resultats da la dumbraziun dal pievel da la Republica tirca Cipra dal Nord cumpiglian er quests ultims ed èn perquai bundant pli autas (ca. 295&nbsp;000 abitants).<ref>[https://web.archive.org/web/20130927104440/http://www.devplan.org/Nufus-2011/nufus%20son_.pdf ''Zensus 2011''], consultà ils 16 d’october 2015.</ref> La Republica da la Cipra resguarda tut las persunas sco burgais dal stadi, las quals possedan u han possedì dapi il 1960 (l’onn da l’independenza) la naziunalitad cipriota ed als conceda assistenza consulara. Dals bundant 90&nbsp;000 Tircs cipriots han radund 64&nbsp;000 (situaziun dal 2003) acquistà in certificat da naziunalitad. Radund 2700 han sa laschà registrar sco pendularis ed ulteriurs radund 5000 Tircs cipriots lavuran e vivan puspè en il sid a moda stabla. La part da la populaziun sesenta gia dapi daditg sin l’insla consista dals Grecs cipriots e dals Maronits. Durant il domini osmanic è vegnida vitiers ina cumpart da la populaziun tirca – ils Tircs cipriots dad oz – ils quals èn però parentads etnicamain pli stretg cun ils Grecs che cun ils schuldads e colonisaturs tircs ch’èn arrivads suenter il 1974. Ils Tircs cipriots sa cumponan tranter auter da Grecs tirchisads sco er dals uschenumnads Linobambaki, Levantinais da derivanza catolica ch’èn vegnids islamisads. Vitiers vegnan sper ils Gidieus ils Armens, dals quals la gronda part ha stuì fugir da l’Anatolia en rom dal Genocid envers ils Armens.<ref>[https://web.archive.org/web/20170325025914/http://hayem.org/media/files/cyprus-armenians/the_armenians_of_cyprus_en.pdf ''The Armenians of Cyprus''], consultà ils 24 da mars 2017.</ref> Quels èn savens vegnids attribuids dals Grecs als Tircs. === Linguas === Linguas naziunalas ed a medem temp linguas uffizialas equivalentas da la Republica da la Cipra furman il grec ed il tirc. L’englais, sco ierta dal temp colonial, furma vinavant ina lingua franca derasada vastamain. Discurrì sco lingua materna vegn il dialect cipriot e per part er pontic; sco standard renconuscha il stadi però be il grec modern uffizial. Linguas minoritaras renconuschidas furman l’armen e l’arab cipriot che vegn discurrì dals Maronits.<ref>[https://web.archive.org/web/20170204173458/http://www.weltalmanach.de/staaten/details/zypern ''Der neue Fischer Weltalmanach: Zypern – Statistische Daten''], consultà ils 4 da favrer 2017.</ref> Tut en tut discurran en la part meridiunala da l’insla 80,9&nbsp;% grec, 1,2&nbsp;% arab e 0,2&nbsp;% tirc sco lingua materna. Englais è la lingua materna da 4,1&nbsp;% da la populaziun. Pervi da l’immigraziun discurran 2,9&nbsp;% rumen, 2,5&nbsp;% russ, 2,2&nbsp;% bulgar e 1,1&nbsp;% filippino. === Religiun === [[Datoteca:Kloster Kykkos BW 2023-09-20 11-15-23 stitch.jpg|miniatura|254x254px|La claustra Kykkos en la muntogna da Troodos]] Tenor il CIA World Factbook sa decleran radund 78&nbsp;% da la populaziun da l’entir territori da l’insla sco cristians (tradiziunalmain ortodoxs, maronits ed armens apostolics) e 18&nbsp;% sco muslims (sunnits e sufists); ina minoritad sesenta da vegl ennà sin l’insla furman ils gidieus.<ref>Tenor [https://web.archive.org/web/20181226020655/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cy.html ''World Factbook''], consultà ils 13 da fanadur 2017.</ref> ==== Cristianissem ==== Dapi il 1974 èn ils cristians per gronda part da chasa en ils territoris che vegnan controllads da la Republica da la Cipra renconuschida internaziunalmain; be stgars 500 vivan vinavant en il nord. Tenor dumbraziun dal pievel dal 2011 furman ils cristians en il sid 94,8&nbsp;% da la populaziun; da quai èn 89,1&nbsp;% ortodoxs. Ils cristians appartegnan per gronda part a la baselgia ortodox-cipriota, 2,9&nbsp;% èn catolic-romans e 2,0&nbsp;% anglicans resp. protestants. ==== Islam ==== En la part da l’insla che vegn controllada da la Republica da la Cipra munta la cumpart dals muslims a 1,8&nbsp;% da la populaziun. En general vivan ils muslims, ch’èn da lingua tirca, en il nord da l’insla; là furman els 99&nbsp;% da la populaziun. Tranter ils Tircs cipriots dominescha tradiziunalmain il sufissem. En il district Larnaca sa chatta l’impurtant sanctuari Hala Sultan Tekke, ina claustra da dervischs che vegn er frequentada da cristians. ==== Giudaissem ==== Gidieus vivan dapi il 1571 a Cipra. Durant la [[Segunda Guerra mundiala]] ha la pussanza mandataria britannica internà sin l’insla blers immigrants gidieus. En rom da l’uschenumnada Alija Bet avevan quels empruvà da cuntanscher en la Palestina ils territoris da colonisaziun giudaica senza prender resguard da las quotas concedidas da la Gronda Britannia. Dapi ils onns 1990 èn sa domiciliads radund 1500 gidieus permanentamain sin l’insla Cipra. La mesadad dad els èn Israelians, l’autra mesadad Brits u Russ. La Cipra furma er in pajais da vacanzas apprezià per Israelians. Il 2005 è vegnida consecrada a Larnaca l’emprima sinagoga. ==== Bains culturals religius ==== La moda e maniera co ch’i vegn ì enturn cun bains culturals religius è anc adina contestada e furma in punct da dispita frequent entaifer il Conflict da la Cipra. Tenor ina documentaziun fotografica preschentada il 2006 da la regenza cipriota han ils bundant 30 onns d’occupaziun tirca manà en la Cipra dal Nord a la transfurmaziun da 133 claustras e baselgias en moscheas, hotels u ustarias. E radund 15&nbsp;000 iconas sajan vegnidas allontanadas illegalmain da baselgias cristianas e vendidas sin il martgà nair. Ma er en la Republica da la Cipra n’èn strusch vegnids investids tranter il 1975 ed il 1999 daners en la restauraziun da moscheas. Silsuenter è la situaziun sa meglierada in pau, novissimamain er grazia a contribuziuns da vart da l’Uniun europeica. == Furmaziun == Cun excepziun d’intginas scolas autas n’ha la Cipra enconuschì sur lung temp nagina universitad. Dapi ils onns 1980 èn suandadas universitads ch’han introducì la structura da bachelor e master. In pass decisiv ha alura furmà il 1989 la fundaziun da l’Universitad da la Cipra. == Economia == [[Datoteca:Fascinating_view_of_Nicosia_during_day_Republic_of_Cyprus.JPG|thumb|220px|La chapitala Nicosia furma ina citad dividida]] Remartga preliminara: Per la part che stat sut administraziun tirca n’existan naginas cifras precisas. En general partan ins d’ina situaziun economica bundant pli flaivla en questa part da l’insla. Las indicaziuns che suondan sa refereschan a la part che stat sut la regenza renconuschida internaziunalmain. === En general === Il product naziunal brut (PNB) cumportava il 2014 17,394 milliardas euros. Il PNB per persuna muntava uschia a ca. 20&nbsp;400 euros. Cumpareglià cun l’ulteriura [[Uniun europeica]] ha il standard da la capacitad da cumpra da la Republica da la Cipra cuntanschì il 2014 in index da 82 (EU-28: 100). 72&nbsp;% dals Cipriots lavuran en il sectur terziar, en l’agricultura percunter be 5&nbsp;% da tut las persunas occupadas.<ref>Tenor [https://web.archive.org/web/20161202172552/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=nama_10r_3gdp&lang=de ''Eurostat''], consultà ils 2 da favrer 2016.</ref> La quota da dischoccupaziun muntava avant l’adesiun a l’Uniun europeica a 3,6&nbsp;%; questa valur giascha sut la media da l’UE. La rata d’inflaziun importa 2,0&nbsp;%. Areguard la structura economica valeva la Cipra sper [[Malta]] sco il stadi il pli sviluppà da tut ils diesch novs stadis commembers dal 2004. Dapi la [[Guerra civila en il Libanon]] (1975–1990) han bleras bancas ed interpresas libanaisas lur sedia a Cipra. Quai ha manà ad ina gronda afflussiun da daners. La Cipra è in dals pli gronds investurs ed exportaders en [[Russia]]. Blers daners vegnan reinvestids en Russia sur la Cipra, quai che sa lascha surtut explitgar tras las bassas taglias e las pussaivladads nuncumplitgadas da fundar societads offshore. Perquai vegn la Cipra considerada sco oasa fiscala. === Ritgezzas natiralas === Enconuschenta è la Cipra gia daventada en l’antica pervi da ses ritgs giaschaments d’arom. Quest metal ha schizunt d’engraziar ses num latin ‹Cuprum› a l’insla. Ozendi èn questas reservas però quasi exauridas dal tuttafatg. Da muntada èn ils giaschaments d’asbest; en las muntognas sa chattan plinavant chavas da marmel e minas da pirit. Medemamain existan giaschaments da gip e da sal; ed a las rivas vegn explotà oxid d’aluminium. Il 2011 han ins chattà a la costa dal sid champs dad ieli. L’intenziun da laschar explotar quels tras in’interpresa americana ha manà a disturbis diplomatics cun la [[Tirchia]]. === Agricultura === A Cipra vegnan savens cultivads fritgs da citrus. Vitiers vegn la cultivaziun da legums. Pervi dal clima ordvart miaivel permetta la gronda part dals fritgs, legums e dal furment duas racoltas ad onn. Ma dapi l’adesiun a l’Uniun europeica daventan las surfatschas che vegnan utilisadas sco terren agricul adina pli pitschnas (surtut en las regiuns turisticas), damai che Brits cumpran adina dapli terren e chasas sco abitadis per vegls. En la part settentriunala vegnan elevads da preferenza giaglinom ed agnels. Sin l’entira insla èn ultra da quai sa mantegnids intgins guaudets da plantas d’ulivas. === Valuta === Dapi il prim da schaner 2008 è l’euro la valuta naziunala; quella ha remplazzà la glivra cipriota. En la Cipra dal Nord vala vinavant la lira trica sco med da pajament legal; en blers lieus vegn l’euro però tuttina acceptà. === Bilantscha dal stadi === L’onn 2009 ha la bilantscha dal stadi cumpiglià expensas da 10,9&nbsp;milliardas dollars ed entradas da 9,4&nbsp;milliardas dollars. Da quai è resultà in deficit en l’autezza da 6,4&nbsp;% dal product naziunal brut. Il debit dal stadi ha muntà il 2009 a 13,2&nbsp;milliardas dollars u 65,2&nbsp;% dal product naziunal brut. Da las expensas statalas èn vegnidas impundidas 6,2&nbsp;% per la sanadad, 6,3&nbsp;% per la furmaziun e 3,8&nbsp;% per il militar (en % dal PNB, situaziun dal 2004–2006).<ref>Tenor [https://web.archive.org/web/20181226020655/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cy.html ''World Factbook''], consultà ils 13 da fanadur 2017.</ref> == Politica == [[Datoteca:Parlanet_cyprus.jpg|thumb|220px|Il Palaz presidial a Nicosia]] Schef da stadi è il president che dispona da vastas cumpetenzas executivas e che nominescha ils ministers. Tar il president sa tracti d’in Grec cipriot che vegn mintgamai elegì a moda directa per tschintg onns. Tar ses substitut stoi tenor la constituziun sa tractar d’in Tirc cipriot; quest post è vacant dapi il 1974. Tar il parlament da la Republica da la Cipra sa tracti d’ina chombra dals represchentants (sistem d’ina chombra). 56 mandats tutgan a Grecs cipriots e 24 a Tircs cipriots (quests ultims èn medemamain vacants dapi il 1974). La perioda da legislatura dura tschintg onns. Il sistem da partidas da la Republica da la Cipra vegn dominà da quatter grondas partidas (da tenuta conservativa, centralistica, socialdemocrata e communista). Daspera datti anc intginas partidas pli pitschnas (verds, liberals, partida europeica). === Divisiun administrativa === Dapi sia fundaziun è la Republica da la Cipra partida en ses districts: Famagusta, Kyrenia, Larnaca, Limassol, Nicosia e Paphos. Il district Kyrenia, parts dals districts Nicosia e Larnaca sco er la gronda part dal district Famagusta vegnan controllads da la Republica tirca Cipra dal Nord. === Situaziun dals asilants === A Cipra arrivan mintg’onn blers emigrants da l’Africa dal Nord. Migrants senza permissiun da dimora regulara, tranter quels era requirents d’asil ch’èn vegnids refusads, vegnan tegnids sur lung temp en fermanza, e quai per part sut nauschas cundiziuns. Ils arrestads rapportan d’in access limità ad assistenza giudiziala e d’in provediment da la sanadad manglus. Amnesty International ha er renfatschà repetidamain a la polizia d’avair smanatschà e maltractà asilants.<ref>[http://www.amnesty.de/jahresbericht/2012/zypern ''Amnesty International''], rapport annual dal 2012.</ref> == Militar == La Cypriot National Guard è vegnida furmada il 1960 e cumpiglia forzas terrestras, marina ed aviatica militara. == Traffic == === Vias === Il traffic sa splega surtut en furma da traffic individual e da colliaziuns da bus. Quai tant pli che l’anteriura Cyprus Government Railway che traversava l’insla da l’ost al vest è vegnida messa ord funcziun. Sin las vias da l’insla vala il sistem britannic cun traffic a sanestra. Cun 38,6&nbsp;km autostrada sin 100&nbsp;000 abitants ha la Republica da la Cipra la pli auta spessezza d’autostradas da tut ils stadis commembers da l’UE. === Ports === [[Datoteca:Cranes_Limassol_Harbour_20110703.jpg|thumb|200px|Port da Limassol]] Sper Larnaca e Limassol èn situads ports da mar che porschan tranter auter colliaziuns da navetta en il Libanon ed a Haifa (Israel). Da muntada per il turissem èn ultra da quai las numerusas navs da cruschera che fan staziun a Cipra. === Traffic aviatic === L’eroport da Larnaca e quel da Paphos furman las duas plazzas aviaticas situadas sin il territori naziunal de facto da la Republica da la Cipra. L’emprim da quests dus proveda la chapitala Nicosia. La part settentriunala da l’insla dispona da l’eroport dad Ercan. Il vegl eroport da Nicosia è serrà dapi il 1974, damai ch’el sa chatta en la zona da protecziun da las Naziuns unidas. == Istorgia == L’anteriura colonia da la curuna britannica è vegnida relaschada ils 16 d’avust 1960 dal [[Reginavel Unì]] en l’independenza. La basa per quest pass aveva furmà la cunvegna da Turitg e da Londra dals 19 da favrer 1959 tranter la [[Gronda Britannia]], la [[Grezia]] e la [[Tirchia]]. Ils 20 da settember 1960 è la Republica da la Cipra daventada commembra da las [[Naziuns unidas]]. Etnicamain era la populaziun da l’insla oriundamain maschadada; il 1963 è prorut in conflict tranter la part ‹tirca› e la part ‹greca› da la populaziun areguard la constituziun e las leschas, l’execuziun da la suveranitad statala etc. Questa dispita han extremists dad omaduas varts fatg escalar sistematicamain, uschia ch’i n’era betg pli pussaivel da reger communablamain il stadi. Ils commembers da la regenza tirc-cipriots èn sa retratgs ed èn sa stentads a partir da quel mument da cuntanscher in territori d’administraziun autonoma. Blers Cipriots da lingua greca èn percunter s’engaschads a favur da l’annexiun a la Grezia (uschenumnada Enosis). Il 1974 hai alura dà da vart da la garda naziunala cipriota la tentativa da far in putsch cunter il president Makarios. Questas stentas èn vegnidas sustegnidas da la junta militara en Grezia e duevan manar a l’annexiun giavischada. Sinaquai han truppas tircas occupà a patir dals 20 da fanadur 1974 il nord da l’Insla. La Tirchia è sa referida sin sia rolla sco pussanza da garanzia per ils Cipriots tircs (tenor il contract da garanzia dal 1959). La part occupada cumpigliava bain be 37&nbsp;% dal territori statal. Ma sin quel sa splegavan fin a 70&nbsp;% da tut las prestaziuns economicas da l’insla; ultra da quai disponiva il nord 66&nbsp;% dals implants turistics, 80&nbsp;% da las plantas da citrus ed il port da commerzi a Famagusta. La sperdita dals pli impurtants territoris da cultivaziun e meds da producziun ha sfurzà la Republica da la Cipra da s’orientar da nov. Sco novas impurtantas pitgas da l’economia han ins pudì etablir la navigaziun e prestaziuns finanzialas; plaun a plaun èsi er reussì da schlargiar las purschidas turisticas.<ref>Alan J. Day: ''The Middle East and North Africa'', 2003, p. 255.</ref> L’onn 1977 è Makarios mort e Spyros Kyprianou è suandà sco president. Quel n’è però betg vegnì renconuschì da la Tirchia e dals Tircs cipriots. Sinaquai ha il sid grec relaschà sancziuns economicas cunter il nord. Suenter persecuziuns e mazzaments da Cipriots tircs ha il nord da sia vart reagì cun stgatschar plirs dieschmilli Grecs cipriots e cun domiciliar en il nord plirs dieschmilli Tircs derivants da la Tirchia. Uschia è s’augmentada la cumpart da la populaziun tirca envers la cumpart dals Grecs cipriots. [[Datoteca:Cyprus_districts_named.png|thumb|240px|L’insla dividida cun ses districts]] Ils 15 da november 1983 è vegnida proclamada la Republica tirca Cipra dal Nord. La communitad internaziunala da stadis n’ha però betg renconuschì quella (cun excepziun da la Tirchia). En la sesida dals 18 da november 1983 ha il Cussegl da segirezza da l’ONU declerà la proclamaziun da l’independenza sco nunvalaivla ed ha pretendì che las forzas armadas tircas sa retirian (resoluziun 541). Malgrà quai sa restrenscha l’autoritad da la Republica da la Cipra dapi lura facticamain sin la part meridiunala da l’insla. L’onn 1990 ha la Republica da la Cipra inoltrà sia dumonda d’adesiun a l’Uniun europeica. Suenter avair cuntanschì ils criteris necessaris ed avair mess ad ir vastas refurmas per reducir sia posiziun sco oasa fiscala, è la Cipra vegnida recepida il prim da matg 2004 ensemen cun nov auters stadis sco commember da l’UE. Facticamain è er questa commembranza limitada sin il sid da l’insla. Plaun a plaun è il passagi tranter las duas parts da l’insla daventà puspè pli simpel: per visitas en l’autra part da l’insla han ins avert ils cunfins il 2003. Actualmain existan tschintg posts da controlla per passar dal sid en il nord e viceversa; quatter da quels sa laschan traversar cun l’auto. Ils 24 d’avrigl 2004 han omaduas gruppas etnicas votà separadamain davart il Plan da Kofi Annan (il secretari general da las Naziuns unidas da quel temp). Quel preveseva in nov stadi organisà tenor il model svizzer, cun dus stadis federativs separats. La participaziun a la votaziun ha muntà en las duas parts a 87 resp. 88&nbsp;%. Entant ch’ina maioritad da dus terzs dals Tircs cipriots ha acceptà il plan, è quel vegnì refusà da trais quarts dals Grecs cipriots. Quests ultims pretendan che la Republica da la Cipra vegnia restabilida er facticamain en furma d’in stadi unitar tant areguard il territori sco er areguard il dretg. Il 2008 è vegnida lantschada ina nova emprova da reunir il pajais. Il punct il pli dispitaivel è quel da l’urden statal. Entant ch’ils Grecs cipriots giavischan ina republica federala pli ferma, vulan ils Tircs cipriots ina confederaziun. Gia ils onns 1960 aveva la republica patì dal dretg da veto dals dus pievels. === Integraziun en l’Uniun europeica === Il prim da matg 2004 è la Republica da la Cipra daventada commembra da l’[[Uniun europeica]], pia curt suenter che la part greca aveva refusà la reunificaziun da l’insla. De facto furma perquai la ‹green line› tranter sid e nord in cunfin exteriur da l’UE. La situaziun politica da la Cipra dueva er influenzar decisivamain las contractivas d’adesiun a l’Uniun europeica da vart da la [[Tirchia]]. Sco pussanza protectiva dals Tircs cipriots refusa la Tirchia d’extender l’uniun da duana tranter la Tirchia e l’UE er sin il stadi commember da l’UE Republica da la Cipra. Ils ports da mar e las plazzas aviaticas da la Tirchia restan er vinavant serrads per bastiments ed aviuns grec-cipriots. Tenor la Tirchia furma la commembranza da la Republica da la Cipra a l’Uniun europeica ina violaziun da la cunvegna da Turitg e Londra. En rom da la crisa da finanzas ha la Republica da la Cipra inoltrà il 2012 a l’Uniun europeica ina dumonda da sustegn. Il 2016 ha il pajais puspè pudì bandunar il program da salvament. == Cultura == === Dis da festa === Sco dis da festa naziunals ch’èn colliads cun l’istorgia dal pajais valan il prim d’avrigl (revoluziun dals Cipriots cunter l’occupaziun englaisa) ed il prim d’october (di d’independenza). === Museums === Il pli vegl museum da l’insla furma il Cyprus Museum ch’è vegnì fundà il 1882. Al Department of Antiquities statal èn suttamess oz 15 museums. Ulteriurs gronds museums èn la collecziun d’iconas da la baselgia cipriota en la citad veglia da [[Nicosia]] ed il museum da la claustra da Kykkos. Museums communals e collecziuns spezialas privatas sa laschan visitar en divers lieus. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Cony Ziegler: ''Zypern Reisehandbuch − Tipps für individuelle Entdecker''. 6. ed. Iwanowski, Dormagen 2004, ISBN 3-923975-14-7. == Colliaziuns == {{Commonscat|Κύπρος - Kıbrıs|Cipra}} * [http://www.diplo.de/Zypern Infurmaziuns generalas davart la Cipra] * [https://web.archive.org/web/20190714044056/http://www.moi.gov.cy/moi/pio/pio.nsf/index_en/index_en?opendocument Pagina d’internet da la regenza cipriota] * [https://web.archive.org/web/20170121120320/http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unficyp/body_unficyp.htm Missiun da las Naziuns unidas a Cipra] * [https://web.archive.org/web/20181226020655/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cy.html La Cipra en il ''CIA World Factbook''] [[Categoria:Stadis da l'Asia]] [[Categoria:Stadis da l'Europa]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Asia)]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Stadis da l'Europa)‎]] {{Stadis da l'Europa}} or8bf31zpy06alnwf6tsaqf4nbmd6ew 0 13141 172645 162758 2026-06-21T02:09:33Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172645 wikitext text/x-wiki {{sursilvan}} {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="1" style="float:right; empty-cells:show; margin-left:1em; margin-bottom:0,5em; background:#CEDAF2;" !colspan="2" align="center" | '''Lag Tiert''' |-bgcolor="#FFFFFF" |style="text-align:center; font-size:smaller" | | |- !colspan="2" align=center bgcolor="#CEDAF2" | '''Datas''' |-bgcolor="#FFFFFF" |Situaziun: || [[Chantun Grischun|Grischun]] ([[Svizra]])<br /> |-bgcolor="#FFFFFF" |Surfatscha|| 525 m² |-bgcolor="#FFFFFF" |Profunditad maximala: || -10 m |-bgcolor="#FFFFFF" |Sbuccada: || [[Ual Draus]], [[Rain|Rein]] |-bgcolor="#FFFFFF" | [[meters sur mar]]: || 1080 m |-bgcolor="#FFFFFF" |Inslas: || neginas |- |} Il '''Lag Tiert''' ei in [[lai|lag]] situaus a [[Laax]] Murschetg el cantun Grischun dalla Svizra gest alla riva digl Ual Draus. Il lag fa part dil sistem carstic che va anavos sin ina dallas pli grondas bovas prehistoricas dall'Europa.<ref>Flims Electric [https://web.archive.org/web/20180906035320/https://www.flimselectric.ch/energieproduktion/kraftwerke/lag-tiert/ ''Ovra electrica Lag Tiert'']</ref> El ei aschia colligiaus sutterran culs lags sil territori dalla vischnaunca [[Flem]], numnadamein il Lag Prau Pulté, il Laghet (spazzaus 2007), il Lag Prau Tuleritg, il [[Lag la Cauma]] ed il [[Lag la Cresta]] cunfinont cun [[Trin]]. L'aua entra perquei sutteran el lag ualti rodunds e sbucca da lez direct egl Ual Draus. Il num dil Lag Tiert sereferscha probabel silla fuorma sut la surfatscha che para sturschida e semeglia in dartguir. Dil Lag Tiert che vegn menziunaus en in document pertenent dretgs d'aua denter Sagogn e Laax egl onn 1535 menava in dutg aua sur Uletsch e [[Salums]] giu ellas Foppas ed en Tuora. 1802 ei per la davosa gada in dutg vegnius eregius muort schitgiras e munconza d'aua. La vischnaunca da Laax ha concediu da tschaffar l'aua el Lag Tiert als vischins da Sagogn. En consequenza dall'emprema uiara mundiala han ins calau da mantener ils dutgs egl [[Uaul Grond]].<ref>Bundi, Martin. Zur Geschichte der Flurbewässerung im rätischen Alpengebiet. Verlag Bündner Monatsblatt Chur 2000. p. 45-47.</ref> Ozilgi vegn l'aua duvrada per producir electricitad. ==Impressiuns== <gallery> Datoteca:Lag Tiert.jpg|Il lag Tiert la primavera </gallery> ==Fontaunas== [[Categoria:Lais dal Chantun Grischun]] [[Categoria:Alps]] [[Categoria:Surselva]] [[Categoria:Laax]] pqqri6bu1epzhintlqbbhupll3jqjge 0 13243 172647 163561 2026-06-21T03:56:34Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172647 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Tour_Eiffel_Wikimedia_Commons.jpg|thumb|240px|La Tur d’Eiffel nà dal Champ de Mars]] [[File:Eiffel Tower Drone 4k-Qx c1X3zfEc-313-251.webm|thumb|Tur d’Eiffel]] La '''Tur d’Eiffel''' (franzos La Tour Eiffel, [la tuʀ ɛˈfɛl]) è ina tur da fier d’in’autezza da 324 meters situada en la citad da [[Paris]]. La construcziun cun armadira da travs sa chatta en il 7avel arrondissement en il nordvest dal Champ de Mars en vischinanza da la riva da la [[Seine]]. L’edifizi è vegnì construì tranter il 1887 ed il 1889 sco portal d’entrada monumental e tur panoramica per l’exposiziun mundiala en commemoraziun dal 100avel anniversari da la [[Revoluziun franzosa]]. Il num da la tur sa referescha a ses constructur [[Gustave Eiffel]]. Davent da si’erecziun fin la construcziun dal [[Chrysler Building]] a [[New York]] l’onn 1930 ha la Tur d’Eiffel – che dumbrava da quel temp 312 meters – furmà il pli aut edifizi dal mund. Cun l’emissiun da l’emprim program da radio public en l’[[Europa]] (1921) e da l’emprim program da televisiun franzos (1935) ha l’edifizi er contribuì a l’istorgia da la telecommunicaziun. Fin oz furma la Tur d’Eiffel la pli impurtanta tur d’emissiun en la regiun da Paris. Sin la tur sa chatta ultra da quai il restaurant Le Jules Verne. Sco pli aut edifizi da Paris furma la tur fin oz in impurtant element dal maletg da la citad. Cun radund set milliuns visitaders ad onn sa tracti ultra da quai d’in dals monuments ils pli frequentads en tut il mund. La tur furma ina da las pli enconuschentas iconas da l’architectura e da l’inschigneria. La Tur d’Eiffel ha furmà il model per numerus ulteriurs edifizis en tut il mund; en l’art e la cultura vegn la tur adina puspè duvrada sco emblem per Paris u per la Frantscha. La tur vala er sco simbol naziunal dals Franzos ed è avanzada ad in’icona mundiala da la moderna. Dapi il 1964 è la Tur d’Eiffel protegida sco monument istoric; il 1986 ha l’American Society of Civil Engineers recepì la tur en la glista dals terms impurtants istorics da l’inschigneria. == Istorgia == === Premissas === [[Datoteca:Maurice_koechlin_pylone.jpg|thumb|180px|Sboz da Koechlin e Nouguier (1884)]] Cun las pussaivladads tecnicas da l’industrialisaziun è er naschida l’idea da construir edifizis fitg auts. Surtut turs furmavan in spievel dal spiert dal temp da la fin dal 19avel tschientaner. Gia l’onn 1833 ha l’Englais [[Richard Trevithick]] fatg la proposta d’eriger ina colonna da fier culà d’in’autezza da 1000 pes (304,80 meters). Quella dueva vegnir purtada da 1000 pitgas ed avair a la basa in diameter da 30 meters ed al spitg da 3,60 meters. Trevithick è però mort curt suenter avair publitgà ses plans. Ils inschigners americans [[Thomas Curtis Clarke]] (1848–1901) e [[David Reeves]] han reprendì l’idea e vulevan eriger per l’exposiziun mundiala l’onn 1876 a [[Philadelphia]] ina tala tur (Centennial Tower). La construcziun preveseva in bischen da fier cilindric d’in diameter da 9 meters che dueva vegnir stabilisada cun agid da sugas d’atschal. Quest’idea n’è però mai vegnida realisada. Tenor las enconuschientschas odiernas fiss quest monument daventà l’unfrenda da las vibraziuns dal vent.<ref>Heinle, Leonhardt: ''Türme aller Zeiten – aller Kulturen'', p. 214.</ref> L’onn 1881 è l’inschigner franzos [[Amédée Sébillot]] returnà d’in viadi en l’America cun l’idea d’illuminar l’entir territori da la citad da Paris cun in signal luminus sin ina ‹tur-sulegl›. Suenter che la regenza franzosa aveva annunzià il matg 1884 da vulair manar tras il 1889 l’exposiziun mundiala, ha el concepì plans correspundents ensemen cun [[Jules Bourdais]], il construider dal Palais du Trocadéro. Il sboz regurdava ad ina reconstrucziun romantisanta dal far da Pharos legendar; quel è fruntà sin grondas resalvas ed è vegnì discutà publicamain fin il matg 1886, cura ch’ha gì lieu la concurrenza da planisaziun uffiziala. Per mancanza da realisabladad tecnica èn tant il Centennial Tower american sco er la tur-sulegl betg vegnids realisads. === Fasa da project === Il zercladur 1884 han ils dus inschigners [[Maurice Koechlin]] ed [[Émile Nouguier]], omadus dal biro da [[Gustave Eiffel]], preschentà ina skizza per ina pitga da metal d’in’autezza da 300 meters che dueva giaschair sin quatter pes. La construcziun cun armadira da travs era concepida en tala moda ch’ils sparuns purschevan als vents laterals uschè pauca resistenza sco pussaivel. Lur posiziun enclinada e la furma dals pes da sustegn servivan a manar ils vents engiu ed a dar uschia ad in edifizi da tal’autezza il pli grond tegn pussaivel.<ref>Trautz: ''Maurice Koechlin. Der eigentliche Erfinder des Eiffelturms'', p. 4.</ref> Eiffel e ses team avevan gia rimnà ils onns precedents experientschas fundamentalas en la construcziun da punts. Las pli grondas punts da viafier da quel temp derivavan dad Eiffel, sco per exempel il viaduct da Garabit che superescha en in’autezza da 122 meters la val da la Truyère. Ils pilons or da la construcziun da punts han servì sco model per il project da la tur. Il settember 1884 ha Eiffel laschà patentar ses plan.<ref>[http://www.wolfgang-pfaller.de/eiffel.htm Numer da patent 164364 tar l’''Institut national de la propriété industrielle''].</ref> L’emprim sboz era bain gia madir areguard dumondas da la tecnica d’inschigner; ma el na persvadeva betg anc Eiffel per motivs estetics. L’ovra regurdava anc memia fitg ad ina pitga surdimensiunada d’in conduct en il liber – a quai che fa er allusiun il num «pylône de 300 mètres de hauteur». Eiffel ha realisà che quest emprim sboz anc memia tecnic na saja betg abel da concurrer cun las construcziuns artisticas da l’exposiziun mundiala. Perquai ha el incumbensà la primavaira 1886 l’architect [[Stephen Sauvestre]] da repassar la furma da la tur per pudair augmentar l’acceptanza da quella. La midada da Sauvestre che dat surtut en egl furma l’artg monumental – che na fiss betg necessari per la stabilitad – sut l’emprima auzada. Grazia a quest artg correspundeva la tur bundant meglier a la pretensiun da furmar il portal d’entrada a l’exposiziun mundiala; en pli dat el a la tur ina tempra in pau pli opulenta che l’emprim sboz. Ultra da quai ha Sauvestre munì la tur cun piedestals mirads, ha laschà vegnir ensemen pli baud ils pilasters, ha adattà la repartiziun da las differentas auzadas ed ha agiuntà ina pli ritga ornamentaziun. Il spitg ch’aveva oriundamain la furma d’ina piramida ha l’architect midà en ina laterna en furma da tschagula.<ref>Charles von Büren: ''Der 300-Meter-Turm'', Baufachverlag Dietikon 1988, ISBN 978-3-85565-227-3, p. 45.</ref> Pir quest sboz surlavurà ha persvas Eiffel dal tuttafatg, uschia ch’el è s’acquistà ils dretgs d’utilisaziun per la «tur da 300 meters».<ref>Lemoine: ''Die phantastische Geschichte vom Eiffelturm'', p. 4.</ref> Davant il cumissariat d’exposiziun ha Eiffel recumandà sia tur betg mo sco edifizi d’exposiziun, mabain er cun suttastritgar sia muntada scientifica per la meteorologia, astronomia ed erodinamica. Il num da Koechlin, dal qual derivava l’emprim sboz, n’ha Eiffel betg accentuà spezialmain. Uschia è la tur vegnida messa en contact en la fasa da project cun l’inschigner Eiffel ed ha survegnì quest num anc avant ch’ella vegnia insumma construida; Eiffel sez na l’aveva mai numnà uschia. La primavaira 1885 han ins stimà ils custs da construcziun sin 3&nbsp;155&nbsp;000 francs e projectà ina massa da la tur en la dimensiun da 4810 tonnas. La finala dueva la construcziun d’atschal sco tala cumpigliar ina massa da 7300 tonnas ed ils custs esser bundant duas giadas e mez uschè auts sco previs.<ref>Henri Loyrette: ''Der Eiffelturm''. En: Pierre Nora (ed.): ''Erinnerungsorte Frankreichs'', Beck 2005, ISBN 978-3-406-52207-9, p. 116.</ref> Il prim da matg 1886 ha il minister da commerzi publitgà la concurrenza d’ideas per ils edifizis da l’exposiziun mundiala a Paris, la quala è sa drizzada ad architects ed inschigners franzos. Da quella èn sa participads radund 100 concurrents, dals quals blers han proponì d’eriger ina tur. Suenter l’emprima selecziun èn restadas trais propostas, sper Eiffel quellas da [[Ferdinand Dutert]] e [[Jean Camille Formigé]].<ref>Lemoine: ''The Eiffel Tower. Gustave Eiffel: La Tour de 300 mètres'', p. 9.</ref> Eiffel ha fatg surlavurar la proposta da Sauvestre, desistind d’intgins elements ornamentals, ed ha gudagnà cun quest cumpromiss la concurrenza. Ils 8 da schaner 1887 ha el suttascrit in contract cun la citad, en il qual è vegnida messa a disposiziun ina subvenziun en l’autezza da 1,5 milliuns francs dad aur, e gia ils 26 da schaner han ins cumenzà cun la construcziun. Damai che Eiffel aveva da purtar sez ils custs da construcziun restants en l’autezza da bundant 7 milliuns francs, al ha il contract concedì in dretg d’utilisaziun da ventg onns. Il contract ha Eiffel signà persunalmain, betg en num da sia firma da construcziun. Per finanziar ils custs restants han ins fundà ina societad acziunara cun in chapital da basa da tschintg milliuns francs, dals quals el ha surpiglià la mesadad; l’autra mesadad han duas bancas grondas da Paris mess a disposiziun en furma da credit.<ref>Ursula Muscheler: ''Die Nutzlosigkeit des Eiffelturms: Eine etwas andere Architekturgeschichte'', Beck 2008, ISBN 978-3-406-57523-5, p. 201.</ref> Als proprietaris d’aczias da la Tur d’Eiffel – las qualas duevan pajar la pli auta rendita en l’istorgia da la bursa franzosa – eri permess d’utilisar ina giada l’onn gratuitamain la tur. Cumbain che Eiffel ha preschentà la tur sco project che derivia d’in maun – numnadamain da ses – ed è uschia s’approprià d’ideas dad auters, èsi incontestà che la tur na fiss mai vegnida construida en questa furma senza ses engaschament persunal e sco interprendider. === Lavurs da construcziun dal schaner 1887 fin il mars 1889 === [[Datoteca:Eiffelturm_1887.jpg|thumb|180px|[[Datoteca:Construction tour eiffel4.JPG|180px|]][[Datoteca:Chess_tile.png|1px|]][[Datoteca:Construction tour eiffel6.JPG|180px|]]Durant la fasa da construcziun]] Accumpagnada da grond interess da la populaziun, ha la construcziun da la tur cumenzà ils 28 da schaner 1887 cun las lavurs da fundament. Per quest intent han ins chavà ora 30&nbsp;973 meters cubic terra. Ils fundaments tanschan en ina profunditad che giascha sut il letg da la [[Seine]]. Per pudair exequir las lavurs sut il livel da l’aua, han ins manà aria cumprimida en il mantè da metal impermeabel. Questa tecnica aveva Gustave Eiffel gia applitgà il 1857 tar la construcziun da la punt da viafier da [[Bordeaux]] d’ina lunghezza da 500 meters.<ref>Lemoine: ''Die phantastische Geschichte vom Eiffelturm'', p. 8.</ref> Sco material da construcziun per la tur sezza ha Eiffel fatg diever da fier battì en il qual ins aveva reducì la cumpart da carbon e d’auters accumpagnaders, quai ch’ha attribuì a sia soliditad extraordinaria. Questa lega da metal cun pauc carbon na sa laschava betg buglir, mabain pudeva be vegnir rebattida. Uschia ha Eiffel laschà prefabritgar en sia firma a Levallois-Perret las singulas parts tenor il princip d’elements cumbinabels e metter ensemen quels al lieu a Paris. Questas parts han ins calculà e taglià precisamain ed er gia munì cun las foras per las guttas da rebatter. Per la preproducziun e la construcziun aveva Eiffel elavurà ina planisaziun fixa. Parts manglusas vegnivan tramessas enavos en la fabritga e betg adattadas al lieu. In stab da radund 40 dissegnaders tecnics, architects ed inschigners ha registrà en radund 700 vistas generalas e 3600 skizzas tecnicas l’entir edifizi che consista da 18 038 parts.<ref>Heinle, Leonhardt: ''Türme aller Zeiten – aller Kulturen'', p. 214.</ref> Il prim da fanadur 1887 han ins cumenzà ad eriger ils quatter pes da la tur. Ils ansertgels, ch’èn l’emprim vegnids montads senza sustegn, èn a l’entschatta vegnids purtads da punts persas provisoricas d’ina autezza da 30 meters. Ils 7 da december 1887 han ins montà l’emprima auzada; en l’autezza da quella ha ina puntanada d’in’autezza da 45 meters servì a dar sustegn a las travs orizontalas. Survart l’emprima auzada sustegnevan ils cuntraforts alura sasezs. Tut ils tocs che sa chattavan en elavuraziun vegnivan posiziunads da cranas a vapur sin las rodaglias da direcziun, sin las qualas duevan pli tard circular ils ascensurs inferiurs. In dals secturs da construcziun ils pli difficils ha furmà la colliaziun da las quatter travs orizontalas en l’emprima auzada. Per exequir questa lavur a moda precisa, ha Eiffel tratg a niz uschenumnadas chistas da sablun cun agid da las qualas ils purtaders sa laschavan drizzar cun precisiun da millimeters: En dus pilasters sa chattavan fis d’elevaziun idraulics che sa laschavan manischar cun pumpa da maun; cun agid da quels èsi stà pussaivel d’agiustar las travs a moda fitg exacta. Suenter che las travs purtantas èn stadas colliadas ina cun l’autra, han ins remplazzà ils fis d’elevaziun cun cugns d’atschal francads.<ref>Lemoine: ''Die phantastische Geschichte vom Eiffelturm'', p. 9.</ref> Grazia a la planisaziun ed execuziun fitg precisa han in stuì adattar las foras da las guttas da rebatter pir a partir d’in’autezza da 57 meters. Ils 14 d’avust 1888 è vegnida erigida la segunda etascha; la part survart han ins silsuenter montà senza sustegn. A medem temp han ins installà las plattafurmas. Er quellas eran vegnidas prefabritgads en singulas parts ch’ins ha muventà al lieu en lur posiziun definitiva e fixà. Tut en tut vegnan las singulas parts da la Tur d’Eiffel tegnidas ensemen da 2,5 milliuns guttas da rebatter. La lavur da rebatter vegniva mintgamai fatga da quatter umens: L’emprim lavurant fascheva glischar cotschen la gutta cun agid d’ina pitschna fuaina, il segund manava quella en la fora, il terz pitgava en furma il chau ed il quart smatgava ensemen la claviglia. Vi da las lavurs da construcziun èn stadas involvidas a medem temp fin a 250 persunas; radund 150 da quellas eran occupadas cun las lavuras da rebatter. Sper lainaris han ins er engaschà spazzachamins, damai che quels eran endisads da lavurar en grondas autezzas. L’enviern lavuravan las squadras nov uras, ils mais da stad dudesch uras. Il settember 1888 è prorutta ina chauma tranter ils lavurants; trais mais pli tard han els danovamain interrut la lavur e pretendì dapli paja. Gustave Eiffel ha contrahà cun els ed ha endrizzà per els ina cantina sin l’emprima plattafurma ch’era gia finida. Durant tut las lavurs hai dà be in accident mortal. In lavurant talian è sa disgrazià cun installar ils ascensurs, e quai suenter l’avertura uffiziala<ref>Lemoine: ''Die phantastische Geschichte vom Eiffelturm'', p. 9.</ref> Ils 15 da mars han ins montà la laterna sin il spitg da la tur. Paucas emnas suenter, ils 31 da mars 1889, han las lavurs pudì vegnir terminadas – sco planisà – intginas emnas avant l’avertura da l’exposiziun mundiala. === Protests e resistenza cunter l’erecziun === Gia avant ch’han cumenzà las lavurs da construcziun è sa furmada tranter intellectuals ed artists resistenza cunter l’intenziun da vulair eriger la Tur d’Eiffel. Per l’istoricher d’art e da cultura [[Jacob Burckhardt]] era l’edifizi nagut auter ch’ina reclama per tut ils mitschafadias e persunas da levsenn en l’Europa e l’America. Numerusas persunalitads, tranter quellas [[Charles Gounod]], [[Alexandre Dumas]], [[Charles Garnier]], [[William Adolphe Bouguereau]] ed er [[Guy de Maupassant]] sco in dals critichers ils pli fervents, han publitgà ils 14 da favrer 1887, paucs dis suenter l’entschatta da las lavurs da construcziun, en la gasetta ‹Le Temps› in protest dals artists: «Nus scripturs, picturs, sculpturs, architects ed amaturs passiunads da la bellezza intacta da Paris protestain en num dal gust franzos sconuschì cun tutta forza cunter la construcziun da la Tur d’Eiffel, inutila e monstrusa, amez nossa chapitala. (...) Per chapir tge che nus vesain a vegnir ston ins s’imaginar per in mument ina tur snuaivla, ridicula che varga or da Paris sco in immens, somber chamin d’ina fabrica. Ed ins sto s’imaginar co che tut noss monuments vegnan umiliads e tut noss edifizis diminuids fin ch’els svaneschan en quest dischariel.»<ref>Ursula Muscheler: ''Die Nutzlosigkeit des Eiffelturms: Eine etwas andere Architekturgeschichte'', Beck 2008, ISBN 978-3-406-57523-5, p. 204.</ref> Quest scriver n’ha furmà nagin cas singul. Ulteriuras notas da protesta duevan accumpagnar las lavurs da construcziun. [[Léon Bloy]] ha descrit la Tur d’Eiffel sco «laterna da via tragica tras a tras», [[Paul Verlaine]] sco «skelet d’in clutger» e [[François Coppée]] sco «arber da fier cun vela steria, imperfetg, confus e sfurmà».<ref>Lemoine: ''Die phantastische Geschichte vom Eiffelturm'', p. 12.</ref> La ferma refusa è per l’ina sa drizzada cunter l’immensa autezza, ch’era da quel temp nunimaginabla, per l’autra han tschertins resentì la moda da construcziun averta, senza nagina fatschada, sco scandalusa. Tenor la concepziun d’art dals tradiziunalists na pudeva nagin aspect pratic, che sa suttametteva a las necessitads dal mintgadi, ademplir lur pretensiuns esteticas – tenor lur avis eran industria ed art dus munds differents che stuevan vegnir separads strictamain in da l’auter.<ref>Hubertus Kohle: ''Der Eiffelturm als Revolutionsdenkmal'', p. 125.</ref> Ma la protesta che derivava surtut da circuls academics-elitars na dastga betg zuppentar il fatg che l’edifizi è stà da l’entschatta ennà fitg popular tar la vasta populaziun e ch’il plazzal vegniva frequentà cun grond interess. Las resalvas e l’opposiziun n’èn però betg sa limitadas a scrittiras polemicas. Schizunt numerusas persunas dal fatg han gì tema ch’ils fundaments da la tur na possian betg purtar il pais da l’immensa construcziun cun armadira da travs. In matematicher ha profetisà che la tur vegnia a sbalunar uschespert che quella surpassia in’autezza da 228 meters.<ref>Andrew Garn (ed.), Paola Antonelli, Udo Kultermann, Stephen Van Dyk: ''Weltausstellungen 1933–2005: Architektur Design Graphik'', Deutsche Verlags-Anstalt 2008, ISBN 978-3-421-03696-4, p. 17.</ref> In possessur da chasa en vischinanza dal Champ de Mars ha schizunt instradà in process cunter il stadi e la citad per tema che la tur possia cupitgar e donnegiar ses possess. La dretgira ha be lubì da cuntinuar cun la construcziun sut la cundiziun che Gustave Eiffel stettia bun per eventuals donns. === Avertura e reacziuns === [[Datoteca:Gustave_Eiffel_posant_au_sommet_de_la_tour.jpg|thumb|180px|Gustave Eiffel (giudim a sanestra) sin il spitg da la tur (1889)]] Il di d’avertura, ils 31 da mars 1889, ha ina delegaziun ascendì vers las 13:30 uras la tur, e quai a pe, damai che l’ascensur n’era anc betg installà. Al spitg da quella ha Gustave Eiffel tratg si ina tricolora franzosa d’ina lunghezza da 7 meters e d’in’autezza da 4,40 meters.<ref>Hawkes: ''Wunderwerke'', p. 76.</ref> Suenter l’avertura èn las protestas ch’eran sa fatgas udir en la pressa stulidas quasi dal tuttafatg. Enstagl è sa derasada admiraziun, fascinaziun e per part er luschezza naziunala. En ina gasetta pon ins leger: «Davant il fatg accumplì – e tge fatg! – stuain nus ans suttametter. Er jau, sco blers auters, hai ditg e pensà che la Tur d’Eiffel saja ina narradad, ma igl è ina grondiusa e loscha narradad. Franc, quest’immensa massa stenschenta l’ulteriura exposiziun, e cura ch’ins passa puspè ora sin il Champ de Mars, han ins l’impressiun che las immensas cuplas e galarias sajan be pitschninas. Ma tge vulais? La Tur d’Eiffel pledenta la fantasia, ella è insatge nunspetgà, fantastic che fa plaschentinas a nossa pitschnezza. Cura ch’ins aveva apaina cumenzà cun la construcziun, han ils pli famus artists e scripturs, da Meissonier fin Zola, suttascrit in protest flammegiant cunter la tur che saja in terribel delict cunter l’art. Suttascrivessan els quel er anc oz? Na, segir betg, ed els fissan leds sche quest document da la gritta n’existiss gnanc. E quai che pertutga il pievel, quai che pertutga ils buns burgais, sa laschan ils sentiments resumar en ina construcziun, la quala jau hai udì or da la bucca d’in brav um suenter esser stà durant tschintg minutas cun bucca averta davant la tur: ‹Enfoncé l’Europe!› [L’Europa po pachetar ed ir!]»<ref>Ursula Muscheler: ''Die Nutzlosigkeit des Eiffelturms: Eine etwas andere Architekturgeschichte'', Beck 2008, ISBN 978-3-406-57523-5, p. 206.</ref> [[Heinrich Schliemann]], ch’aveva pudì ascender la tur d’Eiffel gia avant l’avertura uffiziala, ha ludà quella en ina brev a [[Rudolf Virchow]] dals 24 da matg 1889 sco ovra miraculusa da las abilitads da la tecnica d’inschigneria. Malgrà ch’igl èn er sa mantegnidas in pèr vuschs irreconciliablas ha la tur muventà a ses temp fitg ferm ils spierts e sviluppà in’enorma forza d’attracziun sin ils umans, sco ch’ha per exempel mussà il filosof, scriptur e criticher da litteratura [[Roland Barthes]].<ref>Ursula Muscheler: ''Die Nutzlosigkeit des Eiffelturms: Eine etwas andere Architekturgeschichte'', Beck 2008, ISBN 978-3-406-57523-5, p. 206.</ref> A la publicitad è la tur stada accessibla pir il di d’avertura da l’exposiziun mundiala, ils 15 da matg 1889. L’entrada custava da quel temp dus francs per l’emprima etascha, trais per la segunda e tschintg per la terza. L’entrada a l’exposiziun mundiala sezza custava in franc.<ref name="Lemoine 24">Lemoine: ''Die phantastische Geschichte vom Eiffelturm'', p. 24.</ref> Tut en tut han 1 896 987 persunas ascendì la tur durant l’exposiziun mundiala dal 1889. Uschia avev’ins pudì amortisar gia trais quarts dals custs da construcziun. Numerusas persunalitads han rendì onur cun ascender la tur ch’era da quel temp il pli aut edifizi dal mund. Il di d’avertura è cumparì in numer spezial da la gasetta ‹Le Figaro›, la quala la redacziun ha realisà directamain en ils biros ch’eran vegnids endrizzads per quest intent sin la segunda plattafurma. Visitaders che cumpravan quel di la gasetta directamain tar la redacziun, survegnivan in’ediziun segnada sco ‹certificat› d’avair ascendì la tur. Mintga di vegniva l’exposiziun averta e serrada cun ina salva ch’ins sajettava dal spitg da la tur. L’emprima inscripziun en il cudesch dals giasts – ils 10 da zercladur 1889 – ha fatg il prinzi ereditar da la [[Gronda Britannia]], il retg da pli tard [[Eduard VII]]. Quel aveva Eiffel manà ensemen cun tschintg ulteriurs commembers da la famiglia roiala persunalmain sin la tur. Il prim d’avust 1889 ha il schah da la Persia da quel temp, [[Nāser ad-Din Schah]], visità l’edifizi. En pli èn nudadas là las suttascripziuns d’ulteriuras perditgas prominentas sco [[Geórgios da la Grezia]], il retg da la Belgia da pli tard [[Albert I]], il zar russ [[Nicolaus II]], [[Sarah Bernhardt]] ed il figl da l’imperatur dal Giapun [[Yoshihito]]. Ils 10 da settember 1889 ha l’inventader [[Thomas Edison]] fatg a Gustave Eiffel ina dedicaziun «per l’erecziun da quest’ovra da model da l’architectura moderna tant gigantica sco originala». A chaschun da sia visita ha el er registrà la vusch dad Eiffel. Sin la terza plattafurma sut il spitg da la tur è quest eveniment represchentà en l’anteriur biro dad Eiffel cun figuras da tschaira.<ref>Lemoine: ''Die phantastische Geschichte vom Eiffelturm'', p. 18.</ref> Er il pacifist [[Mahatma Gandhi]], che studegiava da quel temp a Londra, ha ascendì durant l’exposiziun mundiala la Tur d’Eiffel. Dal temp da si’avertura furmava la Tur d’Eiffel cun in’autezza totala da 312 meters uffizialmain il pli aut edifizi dal mund. El ha substituì sin l’emprim plaz il [[Washington Monument]], in obelisc da marmel alv en ils [[Stadis Unids]] che mesira 169,3 meters. Tar ils pli auts edifizi che sa laschavan ascender tutgava da quel temp en pli la sinagoga [[Mole Antonelliana]] a [[Turin]] che mesirava 167,5 meters e ch’era vegnida terminada il 1888. === Ils emprims ventg onns === [[Datoteca:Exposition Universelle de Paris 1889 - Universitäts- und Landesbibliothek Darmstadt.jpg|thumb|250px|Vista generala da l’Exposiziun mundiala dal 1889]] Schebain la Tur d’Eiffel vegnia ad avair vinavant success e sch’ina cuntinuaziun saja garantida sur la durada da la concessiun da ventg onns è restà intschert. Eiffel sez empruvava adina puspè da cumprovar il niz da la tur per la perscrutaziun, saja quai cun far atgnas retschertgas u er cun integrar scienziads. Ils 5 da november 1989 èsi reussì ad [[Eugène Ducretet]] ed [[Ernest Roger]] da far ina colliaziun telegrafica senza cabel tranter la Tur d’Eiffel ed il Panthéon che sa chatta en ina distanza da quatter kilometers. La transmissiun d’infurmaziuns electromagnetica è l’emprim stada reservada ad intents militars. Il medem onn han ins endrizzà sin la Tur d’Eiffel ina staziun meteorologica. Entras la gronda differenza d’autezza da 300 meters èsi stà pussaivel da realisar ils pli differents experiments fisicals. Per bullar barometers han ins per exempel installà in manometer da gronda dimensiun, en pli èn vegnidas fatgas mesiraziuns spectrograficas, endrizzà in perpendichel da Foucault e mesirà la spertadad dal vent e la temperatura da l’atmosfera. Schizunt experiments en connex cun l’effect curativ da l’aria d’autezza han ins fatg. Per far sias observaziuns astronomicas e fisiologicas ha Eiffel endrizzà in agen biro sin la terza plattafurma. Speziala attenziun han cuntanschì las mesiraziuns dad Eiffel en connex cun l’erodinamica. In’emprima retscha da tals experiments ha el realisà il 1903: Tranter la segunda plattafurma ed il fund ha el stendì in cabel, vi dal qual el ha laschà glischnar a bass differents profils. Il 1904 han ins pudì retschaiver cun differentas apparaturas in signal ch’inditgava il temp. L’onn 1909 ha el extendì ses studis cun l’avertura d’in chanal da vent al pe da la tur e d’in stabiliment pli grond a la Rue Boileau l’onn 1912.<ref>Lemoine: ''Die phantastische Geschichte vom Eiffelturm'', p. 16.</ref> Per l’exposiziun mundiala da l’onn 1900, la quala dueva avair lieu per la tschintgavla giada a Paris, ha Eiffel tratg en consideraziun differentas adattaziuns vi da la tur. Il sentiment estetic era sa midà talmain ils ultims onns che l’optica da la tur pareva bunamain memia moderna e radicala. Dumandadas eran uss – sco che quai era usità en la Belle Époque – furmas opulentas. L’exposiziun dal 1900 è en general stada segnada d’in’orientaziun retrospectiva ed ha en quest senn plitost furmà ina festa da finiziun dal 19avel ch’ina festa d’avertura dal 20avel tschientaner. Per quest motiv han ils organisaturs ed architects empruvà da zuppentar la tur davos ina cuvrida stilistica. Las propostas tanschevan d’adattaziuns relativamain moderadas sco ornaments, balcuns e ghirlandas fin a transfurmaziuns radicalas che prevesevan da concepir la tur cumplettamain da nov. Guillemonat vuleva per exempel demontar la tur fin l’emprima auzada ed eriger sin quest piedestal in globus da dimensiuns giganticas.<ref>Diercks: ''Ein «Triumph der Nackten Tatsachen»: Der Eiffelturm auf der Weltausstellung 1900'', p. 51.</ref> La finala han però tut las propostas fatg naufragi vi dal veto dad Eiffel ch’ha pudì far valair ses dretg da proprietad. Ils 28 da december 1897 èn ins la finala sa cunvegnids d’integrar la Tur d’Eiffel praticamain senza midadas en l’exposiziun mundiala. Si’apparientscha ‹tecnica› han ins sulettamain empruvà da zuppentar in pau cun agid d’ina nova installaziun da glisch che fascheva resortir las conturas da l’edifizi. Eiffel è sa cuntentà cun laschar colurar la tur en in tun cotschen oransch che daventava pli cler vers ensi e cun dar a las plattafurmas ina nova cumparsa. Sper in nov indriz d’ascensurs ha el er mess a disposiziun a la publicitad ses salun sin la terza plattafurma. Ma durant l’exposiziun ha la tur be pli attratg radund in milliun visitaders; la cifra è sa sbassada vinavant ils proxims onns ed è la finala sa stabilisada fin l’[[Emprima Guerra mundiala]] tar radund 180&nbsp;000 visitaders ad onn. Ord vista economica n’era quai betg fitg tragic, damai ch’ils custs da construcziun èn gia stads amortisads suenter in onn e mez. Eiffel che disponiva dal dretg da commerzialisaziun exclusiv e ch’era ultra da quai possessur d’in’interpresa prosperanta era gia daditg multimilliunari ed ha pudì sa prestar sper ses palais a Paris ulteriuras chasas a Sèvres, Beaulieu-sur-Mer a la Côte d’Azur sco er a Vevey al Lai da Genevra.<ref>Lemoine: ''The Eiffel Tower'', p. 10.</ref> Sper il niz scientific è surtut creschida la muntada militara da la tur. Il december 1893 ha Eiffel lubì al minister da guerra [[Auguste Mercier]] da montar antennas sin la tur ed ha schizunt surpiglià ils custs. Il schaner 1904 ha el sustegnì il chapitani [[Gustave-Auguste Ferrié]], in uffizier da las truppas da pionier, en sias stentas d’extender la telegrafia senza cabel per l’utilisaziun militara. Ferrié ha endrizzà la rait militara ed è daventà la segund impurtanta persuna sper Eiffel. Suenter ch’era gia reussida il 1898 ina colliaziun senza cabel, han ins realisà il 1903 ulteriuras connexiuns radiofonicas tranter la Tur d’Eiffel ed intgins indrizs militars a Paris; in onn pli tard han ins extendì quellas en l’ost dal pajais. L’onn 1906 è vegnì installà in emettur da radio sin la tur. La concessiun ch’era scadida suenter 20 onns han ins prolungà per il prim da schaner 1910 per ulteriurs 70 onns. Grazia al fatg che la muntada strategica da la tur era creschida, è la cuntinuitad da quella stada garantida; facticamain è l’aspect militar schizunt stà decisiv per prolungar la concessiun, pertge ch’il niz scientific è la finala plitost restà modest.<ref>Henri Loyrette: ''Der Eiffelturm''. En: Pierre Nora (ed.): ''Erinnerungsorte Frankreichs'', Beck 2005, ISBN 978-3-406-52207-9, p. 129.</ref> === Muntada per la scienza, la telecommunicaziun ed il militar === ==== Emettur ed utilisaziun scientifica ==== [[Datoteca:Antenne_tour_Eiffel_1914.jpg|thumb|200px|Utilisaziun da la tur per la telegrafia radiofonica (1914)]] A partir dal matg 1910 ha la Tur d’Eiffel servì regularmain a la marina sco emettur dal signal dal temp. Da notg pudeva il signal vegnir recepì sur ina distanza da 5200 kilometers e da di tanscheva el circa la mesadad da questa distanza. Il chapitani Ferrié ha pussibilità da fixar in standard internaziunal tar la mesiraziun dal temp. Il medem onn èsi reussì da stabilir ina colliaziun radiofonica cun eronavs ed in onn pli tard cun aviuns. Il niz scientific e las mesiraziuns a la Tur d’Eiffel han tanschì lunsch sur la tecnica da transmissiun ora. Il frater gesuit e fisicher [[Theodor Wulf]] (1868–1946) ha mesirà il 1910 durant quatter dis l’energia da radiaziun al piz ed al pe da la tur ed ha constatà ina differenza significanta, a basa da la quala igl al è la finala reussì da cumprovar la radiaziun cosmica.<ref>M.G. Veltmann, Martinus Veltmann: ''Facts and Mysteries in Elementary Particle Physics'', World Scientific Publishing 2003, ISBN 978-981-238-149-1, p. 164ss.</ref> E durant l’Emprima Guerra mundiala ha il fisicher franzos e titular dal Premi Nobel da pli tard [[Louis de Broglie]] stuì interrumper ses studi ed ha prestà fin il 1919 ses servetsch militar sin la staziun radiotelefonica da la Tur d’Eiffel. ==== Emprima Guerra mundiala ==== Cun il cumenzament da l’[[Emprima Guerra mundiala]] è la Tur d’Eiffel vegnida serrada per la publicitad. Quella era s’etablida sco center da telecommunicaziun dal militar; igl è reussì da recepir messadis radiofonics che l’inimi emetteva en furma codada e da decodar quels. Tar ils cas ils pli spectaculars han tutgà il messadi radiofonic ch’era camuflà sco program da radio e ch’ha manà a l’arrestaziun da la spiuna [[Mata Hari]] sco er l’uschenumnà ‹Radiogramme de la Victoire›, la decifrada dal qual duai avair gidà il 1918 ad impedir ch’ils Tudestgs possian conquistar Paris. ==== Emettur e studio da radio ==== Gia avant l’Emprima Guerra mundiala avev’ins manà tras cun success tests per transmetter signals telegrafics senza cabel. Ils 24 da december 1921 ha alura er cumenzà la transmissiun da signals da tuns. Lucien e Sacha Guitry han emess per l’emprima giada da la Tur d’Eiffel lur program da radio (Radio Tour Eiffel). Cun quai han els scrit istorgia, pertge ch’igl è stà l’emprima emissiun da radio publica ch’è insumma vegnida emessa en tut l’Europa. In onn pli tard, il favrer 1922, han ins installà en il pilaster settentriunal in studio temporar, or dal qual emettevan Guitry, Yvonne Printemps ed il directur Ferrié. ==== Emettur da televisiun e da datas meteorologicas ==== L’onn 1925 ha [[Édouard Belin]] laschà emetter da la tur l’emprim signal da televisiun. Uschia è la Tur d’Eiffel daventada l’emprima tur da radio e televisiun ed è restada fin il 1953 la pli auta tur da quest gener en tut il mund. L’onn 1929 han ins emess da la tur las datas da 350 staziuns meteorologicas, quai ch’ha lubì il stgomi d’infurmaziuns tranter l’Europa e l’Africa dal Nord e las inslas en l’Ocean Atlantic inclus l’Islanda e las Inslas dal Cap Verd. Cun l’inauguraziun dal Chrysler Building a New York City l’onn 1930 (319 meters) ha la Tur d’Eiffel pers ses titel sco pli aut edifizi dal mund, il qual ella aveva purtà durant bunamain 41 onns. Fin l’avertura dal [[Tokyo Tower]] l’onn 1953 ha la tur mantegnì il titel sco pli auta tur da televisiun dal mund. L’emprima transmissiun televisiva uffiziala da la Tur d’Eiffel ils 26 d’avrigl 1935 a las 20:15 è stada l’ura da naschientscha da la televisiun en Frantscha. A l’entschatta han ins fatg diever d’in emettur da 500 watt ch’emetteva sin la lunghezza da l’unda 175 meters; quel è però bainspert vegnì remplazzà tras in emettur da 10 kilowatts. Il program vegniva emess en ina norma mez electronica da 60 lingias cun 25 maletgs per secunda; il december han ins remplazzà quella tras ina norma da 180 lingias.<ref>[https://web.archive.org/web/20121128091535/http://www.rfcb.ch/hinnen/international005.html ''Internationale Rundfunk- und Fernseh-Chronik''], consultà ils 12 da mars 2012.</ref> === Svilup da la tur a l’impurtanta attracziun turistica === ==== Dal 1937 fin il 1979 ==== [[Datoteca:Bundesarchiv_Bild_183-H28708,_Paris,_Eiffelturm,_Besuch_Adolf_Hitler.jpg|thumb|180px|Zercladur 1940: Adolf Hitler davant la Tur d’Eiffel]] Durant l’exposiziun spezialisada mundiala da l’onn 1937, la quala steva gia sut l’ensaina da la concurrenza tranter las pussanzas mundialas ed il conflict smanatschan cun il Terz Reich, han ins pendì si sut l’emprima plattafurma in candelaber gigantic ch’era vegnì creà da l’architect [[André Grasset]]. Ultra da quai han ins enzuglià la tur cun agid da 30 projecturs en glisch alva cun chametgs cotschens e blaus. Quest’occurrenza è stada l’ultima da sis exposiziuns mundialas a Paris. Dapi il 1889 furmava la Tur d’Eiffel ina part integrala da l’architectura d’exposiziun, attirond però mintga giada damain visitaders. L’onn 1940, cura ch’igl è sa mussà che la chapitala franzosa vegnia occupada dals Tudestgs, han ins taglià tras ils cabels da l’ascensur. Pervi dal provediment cun raubas manglus era ina reparatura durant la [[Segunda Guerra mundiala]] quasi nunpussaivla. Per las truppas tudestgas ed [[Adolf Hitler]] muntava quai ch’els pudevan ascender la tur be a pe. Schuldads tudestgs han survegnì l’incumbensa da muntar fin sisum e da trair si sin il spitg ina bandiera cun la crusch giavunada. Quella è sa mussada sco memia gronda ed è vegnida suflada davent gia suenter paucas uras; sinaquai l’han ins remplazzà tras ina pli pitschna.<ref>Henri Loyrette: ''Der Eiffelturm''. En: Pierre Nora (ed.): ''Erinnerungsorte Frankreichs'', Beck 2005, ISBN 978-3-406-52207-9, p. 113.</ref> Vi da l’emprima plattafurma ha la Wehrmacht montà in transparent cun l’inscripziun «Deutschland siegt auf allen Fronten». Cura che Hitler sez ha visità ils 24 da zercladur Paris, ha el desistì da muntar sin la tur. Sinaquai hai gì num che Hitler haja bain conquistà la Frantscha, ma betg la Tur d’Eiffel. Er la bandiera cun la crusch giavunada ha in Franzos remplazzà durant il temp d’occupaziun en in’acziun nocturna tras la tricolora franzosa. Malgrà las adversitads han ils Tudestgs inscenà la tur per motivs propagandistics. Hitler sez ha sa laschà fotografar cun auters manaders da ses reschim sco per exempel [[Albert Speer]] ed [[Arno Breker]] en diversas posas davant la Tur d’Eiffel per demonstrar davant la populaziun tudestga la victoria sur ils Franzos. Sco gia durant l’Emprima Guerra mundiala è la tur restada serrada durant la Segunda Guerra mundiala per la publicitad. Truppas americanas han liberà Paris ils 25 d’avust 1944 ed installà sin la segunda etascha da la tur in emettur per pudair communitgar cun las forzas armadas al [[Chanal da la Mongia]]. Suenter la reavertura per il public il zercladur 1946 han 600&nbsp;000 persunas visità la tur fin la fin da l’onn. Cun il svilup dal turissem è il dumber da visitaders s’augmentà sin bundant in milliun ad onn ed è creschì cuntinuadamain ils proxims decennis. Ils onns 1950 è il medium da la televisiun sa mess tras definitivamain. L’avrigl 1952 han ins emess l’emprima giada in’emissiun live da [[Paris]] a [[Londra]]. L’onn proxim è danovamain vegnì scrit istorgia cun endrizzar la cuminanza d’[[Eurovision]]. Quella ha lubì da transmetter ils 2 da zercladur la curunaziun dad [[Elizabeth II]] en tut ils stadis participants. En Frantscha è quai succedì en tut il pajais sur la Tur d’Eiffel. L’onn 1956 è rut ora in fieu en il studio d’emissiun. Quel ha destruì ils indrizs da transmissiun ed il spitg da la tur. In onn pli tard han ins sinaquai endrizzà novas plattafurmas per antennas. La nova antenna ha augmentà l’autezza totala da la tur sin 320,75 meters. En il decurs dals onns han ins, sper giubileums ed occurrenzas naziunalas, er empruvà d’integrar la tur pli fitg en la vita da mintgadi dals Parisians. Per exempel han ins avert d’enviern en l’emprima auzada ina patinera. Cun surdar pli savens lubientschas da filmar per il kino è il status da l’edifizi creschì supplementarmain, uschia che la tur è daditg daventada in’icona da la ‹cultura populara›. Ma pervi da l’orientaziun tradiziunalistica dal senn per l’art en Frantscha, obligà als ideals classicistic-academics, hai duvrà in tschert temp fin che la tur vegnia er renconuschida sco monument cultural: Ils 24 da zercladur 1964 han ins finalmain recepì la Tur d’Eiffel en l’Inventaire des monuments historiques.<ref>Kohle: ''Der Eiffelturm als Revolutionsdenkmal'', p. 125.</ref> ==== Suenter il 1980: Nova concessiunaria e Patrimoni cultural da l’UNESCO ==== Suenter che la concessiun dals ertavels dad Eiffel era scadida, ha la Société nouvelle d’exploitation de la tour Eiffel (SNTE, pli tard SETE) surpiglià a partir dal prim da schaner 1980 la gestiun da la tur. I sa tracta d’ina societad affiliada che tutga per 100&nbsp;% a la citad da Paris; tar sias incumbensas tutgan er il mantegniment e la commerzialisaziun dal monument. Ils 9 da settember 1983 han ins pudì beneventar sin la tur il tschientmilliunavel visitader. La chantadura [[Mireille Mathieu]] ha surdà a la dunna sco regal las clavs d’in Citroën BX. Dapi il 1991 appartegna la promenada da la Seine cun ses edifizis tranter il Pont de Sully ed il Pont d’Iéna inclus la Tur d’Eiffel al patrimoni cultural da l’UNESCO. Il 2005 han ins emess per l’emprima giada da la Tur d’Eiffel televisiun digitala. Ils onns 2012/13 è l’emprima plattafurma vegnida renovada dal tuttafatg; da quel temp desistiva radund la mesadad dals visitaders da visitar quella. En rom da las lavurs ch’han custà 25 milliuns euros han ins installà trais pavigliuns, per part cun palantschieu da vaider, che regordan a las salas da vaider oriundas. == Descripziun == === Posiziun e conturn === [[Datoteca:Skizze_Eiffelturm_-_technische_Daten.png|thumb|190px|Skizza schematica cun indicaziuns tecnicas]] La Tur d’Eiffel sa chatta en il vest dal 7avel arrondissement en il center da la citad da Paris, al punct final vers nordvest dal Champ de Mars. La tur sa chatta 33 meters sur mar betg lunsch davent da la Seine. Datiers da la tur s’extenda en la Seine l’Île aux Cygnes. Dus edifizis vischinants dals quals s’avra la vista cumplaina sin la tur furman l’École Militaire en il sidost ed en in nordvest – da l’autra vart dal flum, sur la Pont d’Iéna ch’ins ha schlargià l’onn 1937 sin 35 meters – il Palais de Chaillot. En il sidost da l’École Militaire, en in edifizi ch’è vegnì erigì il 1958, ha l’UNESCO sia sedia. Vers sidost, en ina distanza da radund 3 kilometers da la tur (lingia directa) è situada la chas’auta cun biros Tour Montparnasse (210 meters). En il nordost sa chatta en vischinanza da la Tur d’Eiffel il museum etnologic Musée du Quai Branly. Las suandantas vias da traffic tangheschan l’areal da la tur: en il sidvest l’Avenue Gustave Eiffel, en il nordost l’Avenue de la Bourdonnais, en il nordvest il Quai Branly, dal qual il Pont d’Iéna maina sur la Seine, ed en il sidost l’Avenue de Suffren. Questas quatter vias cunfineschan ina surfatscha rectangulara, in parc cun guaud, en la mesadad da la quala sa chatta la Tur d’Eiffel. Las fermadas da la Métro Paris situadas il pli datiers da la tur èn Bir-Hakeim (Tour Eiffel) da la lingia 6 ed École Militaire da la lingia 8. Ultra da quai sa ferman la viafier urbana RER e diversas lingias da bus en proxima vischinanza da la tur. === Architectura === Sco che Gustave Eiffel ha explitgà ils 30 da mars 1885 en in referat davant la Société des Ingénieurs civils sa tractavi tar l’architectura da la tur, «da desister dals gronds fists da giatter da las surfatschas verticalas che faschessan resistenza al vent. Perquai è da dar al pilaster ina furma ch’è orientada uschia che tut las forzas, per las qualas il vent è responsabel, sa concentreschan a l’intern da las pitgas da sustegn verticalas.»<ref name="Lemoine 9">Lemoine:''The Eiffel Tower'', p. 9.</ref> Cumbain che l’architectura è ordvart raffinada areguard la dumonda co optimar la purtada dal vent, è la concepziun da basa da la tur relativamain simpla e deriva da la construcziun cun travs da fier da las grondas punts da viafier. Sedesch sparuns principals, en ordinaziun verticala spustada e colliads en gruppas da quatter, tanschan ad aut en furma dad artg e vegnan colliads sur las trais plattafurmas orizontalas. Sur la segunda plattafurma s’uneschan ils sparuns ad in pilon. === Basa da la tur e fundament === [[Datoteca:Paris_-_Eiffelturm15.jpg|thumb|190px|La basa da la tur]] La construcziun posa sin quatter ferms pilasters da sustegn da travs da fier ch’han ina ladezza da mintgamai 26,08 meters; quels mainan l’entir pais en il fundament che tanscha en ina profunditad da 15 meters. Ils pilasters stattan sin mirs massivs ed èn francads en la terra cun 16 sparuns en in angul da 54 grads. Struvas d’ina lunghezza da 7,80 meters collian il pe da fier culà cun il fundament.<ref>[https://web.archive.org/web/20160426051631/http://www.eiffel-tower.com/images/PDF/about_the_Eiffel_Tower.pdf ''All you need to know about the Eiffel Tower''] (PDF; 432&nbsp;kB), p. 6, consultà ils 8 da mars 2012.</ref> La construcziun dal fundament e da la tur èn concepids uschia ch’i resulta, tut tenor il vent, sin il terren ina pressiun da 5 kg/cm². Quai correspunda pli u main a la pressiun che resulta sin il palantschieu d’ina persuna che sesa sin ina sutga – ina cumparegliaziun che Eiffel sez ha calculà ed inditgà en sia publicaziun ‹La Tour de 300 mètres›.<ref>Gustave Eiffel: ''La Tour de 300 mètres'', 1900, p. 67–68.</ref> En la part giudim munta la distanza tranter ils pilasters a 74,24 meters; quai vul dir che la tur è sbrajattada a la basa sin total 124,90 meters.<ref>Lemoine: ''Die phantastische Geschichte vom Eiffelturm'', p. 27.</ref> Il plan orizontal da la surfatscha da basa e quadratic. La Tur d’Eiffel è construida uschia che mintga pilaster è orientà precis tenor ina direcziun. Ils pilasters nord e vest mussan vers la Seine, ils pilasters ost e sid vers il Champ de Mars. En mintga pilaster sa chattan entradas cun biglietarias, stgalas ed ascensurs che sa laschan avrir tut tenor la fulla da visitaders. La distanza tranter ils pilasters, ils quals èn colliads in cun l’auter sur immens artgs, sa reducescha cun l’autezza. Ils artgs èn medemamain fatgs d’ina construcziun cun travs da fier filigrana, sa chattan en in’autezza da 39 meters sur la terra ed han in diameter da 74 meters; els èn da caracter puramain decorativ e n’han nagina funcziun purtanta. Tranter ils pilasters dastgan passar sulettamain peduns. Al pilaster nord stat en onur dal construider Gustave Eiffel ina busta da colur dad aur sin in piedestal lunghent. === Emprima auzada === [[Datoteca:Paris_-_Eiffelturm_-_Erste_Plattform.jpg|thumb|200px|L’emprima auzada]] L’emprima etascha survart ils artgs sa chatta en in’autezza da 57,6 meters, cumpiglia ina surfatscha utilisabla da 4415 meters quadrat e porscha plaz a medem temp per fin a 3000 visitaders. Sin quest’auzada sa chatta il restaurant 58 Tour Eiffel, in local d’autoservetsch e la sala da kino Cineiffel che vegn er utilisada sco local d’exposiziun. Il balcun che tanscha enturn enturn è munì cun tablas panoramicas che gidan a localisar las attracziuns da Paris ch’èn visiblas davent da là. En pli è avant maun ina butia da souvenirs ed en il pilaster sid ina pitschna posta (Bureau de Poste Tour Eiffel) che maina in agen bul postal. La sala Gustave Eiffel da 300 meters quadrats la lascha prender a fit per conferenzas, concerts u retschaviments festivs. A l’entschatta disponiva quest’etascha da salas da vaider che devan en egl da dadora tras las construcziuns da tetg en furma d’artg. En quellas sa chattavan tranter auter quatter restaurants: in russ, in angloamerican, in franzos ed in flam (pli tard ollandais). Tut questas construcziuns ed ils ornaments istorics han ins allontanà en rom da l’exposiziun mundiala dal 1937 e remplazzà tras talas che dattan main en egl d’ordaifer, per tegnair quint dal gust ch’era sa midà. Per lung d’ina curnisch en l’emprima auzada èn inscrits 72 nums d’impurtants scienziads e tecnichers. I sa tracta surtut d’inschigners e matematichers ch’han operà durant la [[Revoluziun franzosa]] ed en l’emprima mesadad dal 19avel tschientaner. Fatg la tscherna dals nums aveva Eiffel sez. Per intgins dals nums è el vegnì crititgà; el ha er laschà davent sapientivamain scienziads cun in lung num da famiglia e n’ha er betg resguardà dunnas sco per exempel l’impurtanta matematicra franzosa [[Sophie Germain]].<ref>Chanson: ''Hydraulic Engineering Legends Listed on the Eiffel Tower'', p. 4.</ref> === Segunda auzada === [[Datoteca:Paris_-_Eiffelturm_-_Zweite_Plattform.jpg|thumb|160px|La segunda auzada]] Sin in’autezza da 115,7 meters sa chatta la segunda auzada cun ina surfatscha da 1430 meters quadrat. Sin quella han plazza maximalmain 1600 visitaders. Fin la segunda auzada arrivan ins ubain cun l’ascensur u sur ina da las stgalas che sa chattan en ils pilasters. Da giudim fin la segunda auzada dumbra la stgala en tut 704 stgalims. Il pli tard sin quest’auzada è da far midada en l’ascensur che maina vinavant fin al spitg. Sin la segunda auzada sa chatta il restaurant Jules Verne cun 95 plazs da seser. Quel porscha ina gastronomia d’emprima classa ed è vegnì undrà da Gault-Millau cun 16 da 20 puncts pussaivels. Sco l’emprima auzada cumpiglia er la segunda in restaurant express ed ina butia da souvenirs. En vitrinas vegn ultra da quai raquintada als utilisaders l’istorgia da la Tur d’Eiffel en furma da text e da maletg. === Terza etascha e spitg da la tur === La terza ed ultima plattafurma sa chatta sin in’autezza da 276,1 meters e cumpiglia ina surfatscha da 250 meters quadrat. Per la publicitad è quest’etascha accessibla sulettamain sur ils ascensurs. Igl exista però ina stgala nuninterrutta che dumbra da giudim la tur fin en il spitg 1665 stgalims. La plattafurma superiura furma fin oz la segund auta en l’Europa ch’è accessibla al public; da plattafurmas situadas pli ad aut dispona sulettamain la tur da televisiun [[Ostankino]] a [[Moscau]]. [[Datoteca:Paris_-_Eiffelturm_-_Spitze.jpg|thumb|140px|Terza etascha e spitg]] Survart la plattafurma cun tetg arrivan ins sur ina stgala sin la plattafurma al liber che cumpiglia radund 100 meters quadrat e ch’è segirada cun in giatter d’atschal. L’entira surfatscha da la terza etascha porscha plazza a fin a 400 persunas. Sche la vista è buna, pon ins vesair da qua fin en ina distanza da 80 kilometers. Tavlas mussan en la direcziun da grondas citads dal mund ed inditgeschan lur distanza en lingia directa da la Tur d’Eiffel. Sper ina bar da schampagn han ins restaurà sin questa plattafurma la stanza da lavur dad Eiffel e munì quella cun figuras da tschaira che mussan Eiffel, sia figlia Claire e l’inventader american [[Thomas Edison]] cun il fonograf che quest ultim ha purtà cun sai a chaschun da l’avertura da la tur. Survart la plattafurma da visitaders sa chatta en in autezza da 295 meters per mintga direcziun in fanal. Quel sa lascha sincronisar uschia che las quatter glischs furman ina crusch che gira. Sin quest’autezza sa chattan er las emprimas antennas; ulteriuras suondan en differenta autezza (tut en tut bundant 120). Il spitg per propi furman quatter ulteriuras antennas, instruments da mesiraziun meteorologics ed ina plattafurma da mantegniment. L’ultima midada da l’autezza da la tur, sin oz 234 meters, deriva da l’installaziun d’antennas l’onn 2000. Durant in stemprà l’onn 1999 ha il spitg da la tur ballantschà fin a 13 centimeters or da sia posiziun da paus. L’extensiun en cas da ferma radiaziun dal sulegl munta fin a 18 centimeters, en cas d’extremas variaziuns da temperatura schizunt fin a 30 centimeters.<ref>Lemoine: ''The Eiffel Tower. Gustave Eiffel: La Tour de 300 mètres''.</ref> == Tecnica == === Ascensurs === En tut sa chattan en la Tur d’Eiffel nov ascensurs. Tschintg da quels sa chattan en ils pilasters e mainan da l’entrada en la segunda auzada (cun fermada en l’emprima). Dus ulteriurs ascensurs cun cabinas dublas mainan da la segunda en la terza auzada. Tranter il plaunterren e la segunda auzada curseschan ascensurs inclinads che s’adatteschan a l’angul variabel dals pilasters da 54° fin 76°. Da la segunda en la terza auzada mainan ascensurs verticals. La construcziun dals ascensurs da la Tur d’Eiffel han furmà a ses temp ina sfida per sasez. Per l’ina pervi da l’enorma autezza e l’inclinaziun dals pilasters da la tur e per l’autra existiva la tecnica dals ascensurs idraulicas pir dapi intgins onns. Malgrà diversas innovaziuns e modernisaziuns funcziuneschan ils ascensurs anc adina tenor il princip fundamental sco ch’al aveva concepì Eiffel. Il local da las maschinas cun la tracziun idraulica dals ascensurs sa chatta en il plaun sutterran. === Coluraziun === La construcziun cun travs da fier vegn protegida cun pliras stresas da colur cunter ruina e dischagregaziun. Gia Gustave Eiffel ha accentuà che la coluraziun saja fitg impurtant per conservar la tur a lunga vista. L’emprima giada han ins dà colur la tur dus onns suenter l’avertura e fin oz è questa lavur vegnida repetida radund ventg giadas. Las lavurs correspundentas vegnan fatgas a maun da 25 picturs e custan mintgamai radund trais milliuns euros.<ref>''Painting of the Eiffel Tower.'' En: [https://web.archive.org/web/20160426051631/http://www.eiffel-tower.com/images/PDF/about_the_Eiffel_Tower.pdf ''All you need to know about the Eiffel Tower''] (PDF; 432&nbsp;kB), p. 19, consultà ils 2 da mars 2012.</ref> Per la surfatscha da 250&nbsp;000 meters quadrat èn necessarias radund 60 tonnas vernisch; fin la proxima coluraziun ha l’erosiun mintgamai isa da quai radund 47 tonnas. Ils picturs disponan d’ina scolaziun speziala e vegnan segirads durant las lavurs cun radund 60 kilometers sugas da segirezza. Da la basa da la tur fin ses spitg vegn il tun da la vernisch adattà successivamain, per che la tur cumparia davant ses fund en ina colur unitara. La colur sco tala ha midà pliras giadas en l’istorgia da la tur: a l’entschatta da las lavurs da construcziun predominava in cotschen venezian, ma gia avant l’avertura il 1889 han ins midà sin in brin cotschen. Il 1892 è suandà ocher, il 1899 oransch mellen ed il 1907 brin mellen. Igl èn suandads mellen oransch e brin da chastogna ed il 1968 han ins midà al brin da bronz ch’è restà en diever fin oz. I sa tracta d’ina vernisch speziala, protegida tenor il dretg d’autur, che vegn producida en [[Germania]] e maschadada en la [[Norvegia]] aposta per la Tur d’Eiffel. === Illuminaziun === Gia dal temp che la construcziun da la tur è stada terminada, l’han ins illuminà cun laternas a gas. Al spitg da la tur sa chattavan ultra da quai dus projecturs da glisch sin rodaglias che projectavan sin il tschiel nocturn sur Paris las colurs da la tricolora franzosa. L’onn 1900 han ins remplazzà l’illuminaziun da gas tras ina chadaina da glischs electrica da 5000 pairs ch’è vegnida montada per lung da las conturas da la tur. A partir dal 1907 ha paradà sin l’emprima plattafurma in’ura d’in diameter da sis meters cun cifras glischantas. E dal 1925 fin il 1936 èn stadas montada en posiziun verticala vi da trais varts da la tur las letras CITROËN; questa reclama che consistiva da 250&nbsp;000 pairs electrics furmava da quel temp la pli gronda reclama da glisch dal mund. [[Datoteca:Eiffel_Tower_at_night_cph_3b24446.jpg|thumb|180px|Illuminaziun durant l’Exposiziun mundiala dal 1900]] L’onn 1985 ha l’inschigner da glisch [[Pierre Bideau]] installà ina nova illuminaziun. Quella glischa da giudim fin tar il spitg ed illuminescha l’edifizi da dadens, quai che fa resortir meglier la structura da quel. Dapi il 2003 fan 20&nbsp;000 lampas ultra da quai glischar la tur a l’entschatta da mintg’ura per tschintg minutas sco in diamant. Il 2015 han ins remplazzà las lampas dal 1985 tras in’illuminaziun da LED che dovra damain energia ed installà indrizs d’energia regenerabla (fotovoltaica, energia da vent, pumpa da chalur) che pussibiliteschan da cuvrir sez ina part da l’energia che vegn duvrada per la tur (electricitad e stgaudament). Ils 5 d’avrigl 1997 – precis 1000 dis avant il cumenzament da l’onn 2000 – han ins installà vi da la tur en in’autezza da 100 meters cifras glischantas ch’inditgavan ils dis restants fin l’onn 2000. Il nov millenni è alura vegnì beneventà cun in fieu artifizial vi da la Tur d’Eiffel e las cifras dal countdown han mussà l’entir onn la cifra 2000. Er en rom d’auters giubileums u festivitads han ins adina puspè installà illuminaziuns spezialas, uschia per exempel a chaschun dal giubileum da 100 onns da la Tur d’Eiffel il 1989 (las letras ‹100 ans›), ubain che la tur è vegnida illuminada en las colurs da la tricolora u da l’Uniun europeica. En Frantscha n’exista nagina libertad da panorama. Perquai pretenda la societad gestiunara per sai il dretg d’autur per fotografias nocturnas, cumbain ch’exista vi da l’edifizi sco tal nagin dretg d’autur pli. Ella resguarda l’illuminaziun sco ovra d’art per sasezza, quai ch’è però contestà.<ref>[https://web.archive.org/web/20160426051631/http://www.eiffel-tower.com/images/PDF/about_the_Eiffel_Tower.pdf ''All you need to know about the Eiffel Tower''] (PDF; 432&nbsp;kB), p. 6, consultà ils 8 da mars 2012.</ref> == Turissem == === Indrizs per il public === Da princip è la Tur d’Eiffel averta per la publicitad durant 365 dis ad onn senza di da paus. Be en cas da ferms stemprads poi dar restricziuns ubain che la tur sto vegnir serrada dal tuttafatg. En tut lavuran radund 600 persunas sin la tur u per la tur. Tranter quellas 280 emploiads d’administraziun che lavuran per la SETE (Société d’exploitation de la tour Eiffel). Circa 240 persunas èn engaschadas en ils restaurants, 50 en la vendita da souvenirs e 50 exequeschan ulteriuras lavurs, surtut tecnicas. Sin la tur sa chatta in uffizi postal ed in agen commando d’intervenziun da la polizia surveglia il monument. Grazia a las autas entradas furma la Tur d’Eiffel ina da las paucas attracziuns franzosas che po exister dal tuttafatg senza subvenziuns statalas.<ref>[https://web.archive.org/web/20120307125343/http://www.eiffelturm.org/Das_Unternehmen_Eiffelturm/das_unternehmen_eiffelturm.html ''Das Unternehmen Eiffelturm''], consultà ils 14 da mars 2012.</ref> === Dumber e statistica da visitaders === L’onn da si’avertura (1889) èn stgars 1,9 milliuns dals total 32,3 milliuns visitaders da l’exposiziun mundiala ids sin la Tur d’Eiffel. Ils proxims diesch onns è il dumber da visitaders sa reducì ad ina media da ca. 250&nbsp;000 ad onn. Durant l’exposiziun mundiala dal 1900 ha la Tur d’Eiffel dumbrà be radund 1 milliun visitaders, e quai cumbain ch’il dumber total dals visitaders da l’exposiziun era muntà a 50,8 milliuns. Ils proxims onns è il dumber crudà vinavant sut in nivel dals emprims diesch onns, fin che la tur ha stuì vegnir serrada dal tuttafatg durant l’[[Emprima Guerra mundiala]]. Suenter la reavertura l’onn 1919 ha il dumber da visitaders annual muntà en media stgars 480&nbsp;000. Questa cifra è bunamain sa dublegiada ils onns 1931 e 1937, cura ch’han gì lieu a Paris exposiziuns colonialas resp. spezialisadas. Pervi da la [[Segunda Guerra mundiala]] ha la Tur d’Eiffel stuì vegnir serrada ina segunda giada durant plirs onns (1940–1945). La reavertura ha gì lieu il zercladur 1946. Gia a l’entschatta dals onns 1950 è il dumber da visitaders creschì cuntinuadamain sin radund 1 milliun e grazia al svilup dal turissem è questa cifra s’augmentada vinavant. Vers la mesadad dals onns 2000 ha il dumber da visitaders surmuntà 6,5 milliuns ed il 2011 per l’emprima giada sur 7 milliuns. La svieuta dal 2011 ha muntà a 85,7 milliuns euros. Il dumber da visitaders creschent, che po muntar a fin a 35&nbsp;000 a di, maina per part ad in temp da spetga da pliras uras e pretenda mesiras per evitar ch’il monument saja fullanà. Dapi l’avertura fin e cun l’onn 2011 han en tut 260 milliuns persunas visità la Tur d’Eiffel; quella furma uschia en tut il mund l’edifizi ch’è vegnì visità da las pli bleras persunas insumma. [[Datoteca:Eiffel_Tower_Visitors.svg|thumb|280px|Svilup dal dumber da visitaders]] D’in’enquista ch’è vegnida fatga il 2009 cun radund 8000 visitaders è resultada il suandant profil: Per lunschor la gronda part dals visitaders deriva da l’Europa dal Vest (43&nbsp;%), la Frantscha metropolitana (29&nbsp;%) e l’America dal Nord (11&nbsp;%). Abstrahà da la [[Frantscha]] deriva la gronda part dals visitaders da la [[Germania]] (8,5&nbsp;%) e dal [[Reginavel Unì]] (8,1&nbsp;%); alura suondan ils [[Stadis Unids]] (7,6&nbsp;%), la [[Spagna]] (7,3&nbsp;%), l’[[Italia]] (4,8&nbsp;%) e l’[[Australia]] (4,1&nbsp;). Sch’ins sutdivida la vegliadetgna dals visitaders en las categorias ‹sut 25›, ‹26 fin 35›, ‹36 fin 45› e ‹sur 45›, alura dumbra mintga categoria radund in quart dals visitaders. Sur 56 onns vegls eran be 6,4&nbsp;%. La gronda part dals visitaders vegnan cun la famiglia (63,8&nbsp;%), radund 23&nbsp;% cun amis e 7,8&nbsp;% visitan la tur en gruppas da viadi organisadas. Stgars la mesadad (46,1&nbsp;%) viagia cun la metro, 17,3&nbsp;% vegnan a pe, 12&nbsp;% cun l’agen auto e 7,5&nbsp;% cun il bus. Radund 46&nbsp;% da las persunas ch’èn sa participadas a l’enquista eran gia stadas pli baud sin la Tur d’Eiffel.<ref>eiffel-tower.com: [http://www.eiffel-tower.com/everything-about-the-tower/the-eiffel-tower-at-a-glance.html ''The Eiffel Tower at a glance. Profile Visitors''], consultà ils 23 da favrer 2012.</ref> == Eveniments == === Accidents e mortoris === Il fatg che la Tur d’Eiffel è omnipreschenta en il maletg da la citad da Paris, ha adina puspè stimulà umans da ristgar aventuras giagliardas. Ils 13 da fanadur 1901 fiss l’aviatur brasilian [[Alberto Santos Dumont]] collidà per pauc cun la tur, cura ch’el ha manevrà sia eronav tranter Saint-Cloud ed il Champ de Mars. La tur ha inspirà intgins umans da ristgar in sigl cun atgnas construcziuns enn furma da paracrudada. Tar las figuras tragicas ha tutgà il cusunz austriac [[Franz Reichelt]], il qual ha cusì in frac spezialmain lad e montà vi da qual plimas elasticas. Ils 4 da favrer 1912 è el siglì avant ils egls da numerus aspectaturs e schurnalists da l’emprima plattafurma ed è sa disgrazià mortalmain. Da quest eveniment exista schizunt in film istoric.<ref name="Die phantastische Geschichte vom Eiffelturm, Seite 18">Lemoine: ''Die phantastische Geschichte vom Eiffelturm'', p. 18.</ref> Il 1928 è il Franzos [[Marcel Gayet]] vegnì per la vita tar in sumegliant sigl da l’emprima auzada. Ulteriuras emprovas cun paracrudadas da pli nova construcziun èn reussids, quai ch’ha inspirà pli tard d’integrar ina scena correspundenta en in film da James Bond. Il november 1926 è l’aviatur [[Léon Collot]] sa disgrazià tar si’emprova da sgular cun ses aviun tras l’artg a la basa da la tur. El è vegnì tschorventà dal sulegl ed è sa scumbiglià en in’antenna da radio ch’era anc stendida da quel temp tranter il spitg ed il fund.<ref>Harriss: ''The Tallest Tower: Eiffel And The Belle Epoque'', p. 164.</ref> A l’ensaina da Paris èn er vegnids commess numerus suicidis. L’emprim ha gì lieu ils 15 da zercladur 1898, cura ch’ina dunna era sa pendida. Tut en tut han radund 400 persunas sa prendì la vita a la Tur d’Eiffel.<ref>Hawkes: ''Wunderwerke'', p. 78.</ref> === Prestaziuns sportivas e records === [[Datoteca:Tour_Eiffel_1905_championnat_de_l'escalier.jpg|thumb|180px|Frontispizi da ‹Le Sport› dals 26 da november 1905]] La Tur d’Eiffel ha adina puspè animà ils umans da prender en mira sfidas artisticas u records sportivs. Ils 18 d’october 1909 è il cont Lambert sgulà cun ses aviun sur la tur. Daspera ha la tur er furmà il lieu d’acziun da records plitost divertents u d’autras acziuns medialas. Gia il 1905 ha la gasetta ‹Le Sport› lantschà ina concurrenza da currer da stgala si (fin la segunda plattafurma). A la concurrenza èn sa participads 227 curriders. Il victur Forrestier ha duvrà 3 minutas e 12 secundas ed ha retschet per sia prestaziun in velo da Peugeot. Per il 75avel anniversari da la Tur d’Eiffel èn ils dus alpinists [[Guido Magnone]] e [[René Desmaison]] raivids il matg 1964 uffizialmain da la part exteriura da la tur siadora. Il spectacul è vegnì emess sin Eurovision. Ils 4 da zercladur 1948 è in elefant da 85 onns, il qual era mitschà dal circus Bouglione, raivì fin sin l’emprima plattafurma. Il 1983 èn [[Charles Coutard]] e [[Joël Descuns]] ids cun lur motos da motocross da las stgalas da la tur si e giu. In onn pli tard èsi reussì ad [[Amanda Tucker]] e [[Mike MacCarthy]] da siglir, senza lubientscha uffiziala, cun lur paracrudadas da la terza plattafurma. Il Novzelandais [[A.J. Hackett]] ha ristgà il 1987 per l’emprima giada in sigl da bungee da la segunda plattafurma. A l’artist da suga auta [[Philippe Petit]] èsi reussì il 1989 da traversar sin ina suga ils 800 meters dal Palais de Chaillot fin la segund auzada da la tur d’Eiffel. Petit era sa stentà var 15 onns da survegnir la lubientscha per quest’acziun. Quella ha durà radund in’ura ed è vegnida persequitada da ca. 250 000 persunas. Il 1995 ha il triatlet [[Yves Lossouarn]] rut il record per ascender la tur: fin il spitg ha el duvrà 8 minutas e 51 secundas. Er base-jumper èn siglids repetidamain da la tur. === Occurrenzas grondas e concerts === Sper las quatter exposiziuns mundialas ils onns 1889, 1900, 1931 e 1937 han ins adina puspè fatg diever da la Tur d’Eiffel sco lieu d’occurrenza u sco culissa per concerts u autras occurrenzas grondas. Ils 25 da settember 1962 ha [[Édith Piaf]] dà sin l’emprima auzada davant 25&nbsp;000 aspectaturs ses ultim concert. Ils chansonniers [[Charles Aznavour]] e [[Georges Brassens]] han medemamain dà il 1966 sin la Tur d’Eiffel in concert. Ils 14 da fanadur 1995 ha [[Jean Michel Jarre]] dà sut il patrunadi da l’UNESCO al pe da la Tur d’Eiffel in concert per dapli toleranza. Il concert è vegnì emess en tut il mund ed ha gì 1,2 milliuns aspectaturs. Per il 12avel Di da la giuventetgna mundiala ils 21 d’avust 1997 ha papa [[Gion Paul II]] tegnì sin il Champ de Mars davant la Tur d’Eiffel in’allocuziun davant 300&nbsp;000 pelegrins. L’Orchestre de Paris ed il Boston Symphony Orchestra han dà il matg 2000 sut [[Seiji Ozawa]] in concert gratuit davant la Tur d’Eiffel, il qual ha attratg radund 800&nbsp;000 persunas. Il medem onn ha [[Johnny Hallyday]] dà in concert davant 600&nbsp;000 persunas. == Recepziun ed effect == === Recepziun en l’architectura === La construcziun da la Tur d’Eiffel ha purtà a la citad in gudogn da prestige considerabel ed ha manà en tut il mund ad ina veritabla unda da construir turs. Bleras autras citads, a l’entschatta surtut en l’impurtanta pussanza coloniala dal Reginavel Unì, han empruvà d’imitar il project. Ina da las emprimas imitaziuns ha furmà il Blackpool Tower d’in’autezza da 158,1 meters ch’è vegnì construì ils onns 1891 fin 1894 en il lieu da bogn englais [[Blackpool]]. Malgrà ses emprests tar la Tur d’Eiffel vala questa tur architectonicamain sco reussida ed è vegnida recepida en l’Engalterra en la pli auta classa da protecziun da monuments. La tur sa sviluppa or d’ina chasa da pliras auzadas en il stil victorian e dat suttetg ad in’entira retscha d’attracziuns, tranter auter ad in circus renumà. Il Blackpool Tower è vegnì restaurà minuziusamain e vala anc adina sco attracziun turistica en il nordvest da l’Engalterra. Damain success ha gì il New Brighton Tower ch’ins ha cumenzà ad eriger il 1896 tenor in sumegliant concept; perquai che la construcziun cun giatter d’atschal era daventada maroda, l’han ins stuì demolir ils onns 1920. Er questa tur d’in’autezza da 172,8 meters disponiva d’ina chasa da basa cun ina vasta offerta per il temp liber; tranter auter sa chattava là la pli gronda sala da saut da la Gronda Britannia. Il mument da lur construcziun èn omaduas turs stadas ils pli auts edifizis da la Gronda Britannia.<ref>R.T. McDonald: ''Blackpool Tower'', en: ''The Structural Engineer'', tom 72, nr. 21/1, november 1994, p. 363.</ref> Er la chapitala britannica [[Londra]] ha scrit ora l’onn 1890 in project ambizius per la construcziun d’ina tur. Las propostas da project prevesevan turs d’atschal d’in’autezza tranter 300 e 456 meters. In onn pli tard han ins cumenzà a construir il Watkin’s Tower ch’era projectà sin 358 meters e che dueva uschia daventar radund 50 meters pli aut che la Tur d’Eiffel. L’iniziant dal project, sir [[Edward Watkin]], ha l’emprim empruvà da gudagnar Gustave Eiffel sez sco constructur; il Franzos ha però refusà quai per motivs patriotics. Cura ch’han mancà al project ils meds finanzials era be avant maun ina structura da basa da 47 meters; quella han ins la finala disfatg il 1907. Er auters projects da construir turs han gì be in modest success. La construcziun d’ina tur a [[Douglas]], il lieu principal da l’[[Isle of Man]], ha stuì vegnir interrutta il 1890 suenter ch’eran be fatgs ils fundaments. Er en [[Germania]] hai dà emprovas per part vaira aventurusas da surpassar la Tur d’Eiffel. Il 1913 han ins per exempel preschentà ils plans per construir ina tur dal Rain d’in’autezza da 500 meters; er qua sa tractavi d’ina construcziun cun travs da fier che s’orientava stilisticamain fitg ferm a la Tur d’Eiffel. Il project n’è la finala mai vegnì realisà. ==== Funcziun d’exempel areguard la furma ==== [[Datoteca:The_worlds_highest_buildings_1889.jpg|thumb|180px|Ils pli auts edifizis da l’onn da construcziun 1889]] Il schaner 1890 han ins pudì admirar a [[Son Petersburg]] in’imitaziun passagera da glatsch da la Tur d’Eiffel. Il 1891 han ins erigì a chaschun da l’exposiziun industriala a [[Prag]] la tur panoramica Petřín ch’ha in’autezza da 60 meters e ch’imitescha furmas da la Tur d’Eiffel. Ma er en Frantscha sez han ins imità l’exempel parisian. La Tour métallique de Fourvière (85,9 meters) ch’è vegnida erigida tranter il 1892 ed il 1894 a [[Lyon]] imitescha la construcziun da la part superiura da la Tur d’Eiffel. La tur era publica e cumpigliava er in restaurant; dapi il 1953 vegn ella be pli duvrada sco tur da radio e televisiun. Cun la vasta derasaziun d’undas radiofonicas a partir dals onns 1920 èsi stà necessari da construir numerusas ulteriuras turs. Er sche questas turs han savens be ina pitschna sumeglientscha cun la famusa tur da Paris, sche basta savens il princip da quatter pes e d’ina tur che daventa pli satiglia vers il piz, per far allusiun en la populaziun a la Tur d’Eiffel. Uschia datti per exempel en Germania en il linguatg dal pievel in ‹Schlesischer Eiffelturm›, in ‹Bayerischer Eiffelturm› ed in ‹Wiesbadener Eiffelturm›. Ils onns 1950 han ins erigì en il Giapun pliras turs panoramicas e da televisiun concepidas da l’architect Tachū Naitō (1886–1970) ch’èn esteticamain bain in pau pli tecnicas, ma che s’orienteschan tuttina al design da la Tur d’Eiffel: l’onn 1954 la tur da televisiun Nagoya, l’onn 1956 la tur da televisiun Tsutenkaku, il 1957 la tur da televisiun Sapporo ed il 1958 il Tokyo Tower. Surtut il [[Tokyo Tower]], il qual è cun ses 333 meters schizunt intgins meters pli aut che la Tur d’Eiffel, fa allusiun a la structura da la tur da Paris. Architectonicamain vala il Tokyo Tower però sco main reussì.<ref>Heinle, Leonhardt: ''Türme aller Zeiten – aller Kulturen'', p. 219.</ref> ==== Replicas da la Tur d’Eiffel ==== Vers la mesadad dals onns 1950 è s’etablida la moda da construir turs da televisiun verticalas da betun armà – per exempel en furma da la tur da televisiun da [[Stuttgart]] – uschia che la sumeglientscha da las turs cun la Tur d’Eiffel ha laschà suenter marcantamain. Pervi da sia ferma irradiaziun e muntada simbolica vegnan però realisadas vinavant replicas da la tur da Paris en tuttas grondezzas, per exempel en parcs da divertiment. Tar las pli famusas tutgan las Turs d’Eiffel da 108 meters en las citads chinaisas [[Tianducheng]] e [[Shenzhen]] (en il parc da divertiment Window of the World). La pli auta replica (165 meters) sa chatta a [[Las Vegas]] ed è vegnida construida il 1999. Sco l’original dispona er questa reconstrucziun da plattafurmas ch’ins po descender. Il 2016 è suandada a [[Macau]] in’ulteriura copia da la Tur d’Eiffel en las medemas dimensiuns sco quella a Las Vegas. ==== Muntada entaifer l’istorgia da l’architectura ==== La Tur d’Eiffel vegn attribuida al stil architectonic da l’istorissem dal temp da fundaziun, il qual ella sezza ha inizià, e sa differenziescha uschia da l’architectura classica dal 19avel tschientaner. La tur furma in term impurtant dal funcziunalissem, il qual è sa manifestà en l’Europa mo en singuls edifizis d’inschigneria, sco per exempel il Crystal Palace a Londra.<ref>Werner Müller, Gunther Vogel: ''dtv-Atlas. Baukunst'', tom 2, ISBN 978-3-423-03021-2, p. 497.</ref> Uschia restabilescha l’inschigneria moderna l’unitad tranter construcziun e furma ch’era ida a perder suenter la gotica; en quest senn ha la Tur d’Eiffel ina posiziun cumparegliabla ad in edifizi sacral istoric. L’idea da basa da la tur è quella d’avair in fundament fitg vast che gida a resister a la pressiun dal vent e da sa regiuvnar en l’autezza; en la natira è il model correspundent da chattar tar las plantas cun lur ragischs fitg vastas ed il bist che sa regiuvinescha en l’autezza. Tras quai ha la tur prestà lavur da pionier betg be areguard la furma, mabain er sut aspects tecnologics. I na fa perquai betg surstar che praticamain tut las turs avant l’èra dal betun armà èn concepidas tenor ses model. La muntada architectonica extraordinaria da la tur n’è betg be da vesair en la vasta influenza che quella dueva derasar, mabain er en il fatg ch’ella è vegnida concepida senza nagin model istoric. === Recepziun politica e socioculturala === Blers artists d’orientaziun tradiziunala, ils quals prendevan l’antica sco model, han considerà la Tur d’Eiffel sco maschaida tranter art e mintgadi e l’han perquai refusà a moda vehementa. Surtut sa drizzava il mund da la cultura franzosa da quel temp vehementamain cunter tutta pressiun statala da vulair reunir las forzas da lavur artisticas cun quellas industrialas. Il scriptur [[Charles Baudelaire]], il qual na dueva però betg pli vesair la Tur d’Eiffel en sia furma cumplenida, ha pronunzià la resalva sco suonda: «L’industria che penetrescha en l’art daventa l’inimia mortala da quel.»<ref>Charles Baudelaire: ''Salon de 1859''. En: ''Oeuvres complètes'', 17 toms, Paris 1922–1953, tom 2, 1923, p. 270.</ref> [[Datoteca:Eiffel_tower_models.jpg|thumb|200px|La tur sco souvenir]] A medem temp manavan ils circuls intellectuals ina discussiun areguard la radicalisaziun dal term da l’art; quella è be anc vegnida incitada tras la Tur d’Eiffel. Il caracter idealisà da l’art sa referiva socialmain surtut a la classa superiura bainstanta; cun la nova ensaina da Paris è quel tuttenina daventà omnipreschent en la vita da tut las classas.<ref>Miriam Levin: ''Republican Art and Ideology in Late Nineteenth Century France''; Ann Arhor 1986, p. 133.</ref> Cun l’aversiun cunter il pievel che sa divertescha era colliada la tema che quai cumpiglia in potenzial subversiv dal pievel cumin cunter la classa regenta. La classa superiura da Paris è per gronda part sa tegnida davent da la tur e dals arranschaments da massa da l’exposiziun mundiala. Cun quest maletg sa cunfa er la legenda che [[Guy de Maupassant]] saja raivì aposta sin la tur, perquai che quai saja il sulet lieu nua ch’el la stoppia betg guardar. La pressa republicana aveva tut en tut ina tenuta pli averta envers il project che quella da tenuta conservativ-religiusa ch’aveva savens tendenzas monarchicas. En il pled d’avertura da la tur è vegnida accentuada la prestaziun collectiva tranter ils maister constructurs ed ils lavurants – gia quai han intginas forzas conservativas crititgà sco memia gronda avischinaziun a la classa dals lavurants. Eiffel sez ha percunter sa laschà preschentar sin in placat demonstrativamain cun instruments da mesiraziun ed en vestgadira da lavurant, suttastritgond uschia la colliaziun tranter lavur spiertala e corporala. Per las veglias elitas metteva quest’avischinaziun a las massas en privel la piramida sociala d’enfin qua.<ref>Hubertus Kohle: ''Der Eiffelturm als Revolutionsdenkmal'', p. 128.</ref> Er ordaifer la Frantscha è la construcziun da la pli auta tur dal mund vegnida observada cun interess. Surtut en Germania, che steva suenter la Guerra tudestg-franzosa en ina relaziun tendida cun ses stadi vischin, han ins commentà l’exposiziun mundiala e la Tur d’Eiffel implicitamain cun ina coluraziun politica.<ref>Kohle: ''Die Apotheose des Eisens und der Eisenkonstruktion. Der Eiffelturm in Deutschland'', p. 263–264.</ref> La critica ambivalenta oscillescha tranter impressiun ed in tschert malesser. La ‹Deutsche Rundschau› caracterisescha la Tur d’Eiffel sco monster mecanic. E la parallela mitica da la tur da Babel n’implitgescha betg be la fascinaziun d’avair superà las forzas da la natira, mabain er resalvas per insumma avair provocà quellas. Il schurnalist [[Eugen von Jagow]] accentuescha bain il caracter eteric da l’architectura transparenta e la fascinaziun che resortia da quella; ma la finala condemnescha el precis la furma sco betg architectonica e lascha la finala far naufragi quella vi da sasezza. L’autezza incredibla che surpassia il Dom da Cologna quasi per il dubel, al imponeschia bain; ma ord vista artistica e sut l’aspect da la sublimitad surpassia il vegl edifizi sacral per lunschor la tur. Sia conclusiun è quella ch’i sa tractia tar la tur plitost d’in triumf da la scienza che da l’art. En in temp che saja tut en tut ostil a l’art, furmia la tur in simbol da la moderna. Gist questa confruntaziun da grondezza quantitativa e qualitativa correspunda a la strategia d’argumentar che prevaleva da quel temp e ch’intendeva da cunfinar l’art elitar da la cultura da massa. L’interpretaziun sco victoria da las massas envers l’individi daventa ina part da la confruntaziun cun la democrazia, la quala ha survegnì dapi la critica dad Alexis de Tocqueville envers l’America in caracter topic. === Recepziun en l’art === Malgrà la cuntraversa ha la Tur d’Eiffel gia bittà sias sumbrivas avant ch’ella vegnia insumma construida ed ha inspirà [[Jules Verne]] d’elavurar en ses roman da science fiction ‹Robur-le-conquérant› ch’è cumparì l’avust 1886 sias impressiuns d’ina tur al Champ de Mars: «Alura è el sgulà en l’autezza dals pli auts edifizis, sco ch’el avess vulì bittar giu la cula dal Panthéon u la crusch dal Dôme des Invalides. El ha pilotà tras ils dus minarets dal Trocadero vers la tur da fier dal Champ de Mars, da la quala l’immens reflectur inundava l’entira chapitala cun glisch electrica.» Suenter l’avertura da la tur han ils poets tutgà tar ils emprims ch’han rendì onur a quella. Il scriptur [[Blaise Cendrars]] ha dechantà la «tur, tur dal mund, tur en moviment». Il liricher chilen [[Vicente Huidobro]] ha descrit quella sco «ghitarra dal tschiel» ed ha edì il 1918 ina collecziun da poesias sut il titel ‹Tour Eiffel›. Il reschissur e scriptur [[Jean Cocteau]] ha publitgà il libret ‹Les mariés de la tour Eiffel› ch’è vegnì preschentà il 1921 sco ballet en il Théâtre des Champs-Élysées a Paris. L’istorgia absurda, surrealistica d’in pèr da nozzas gioga sin ina Tur d’Eiffel che sa chatta amez il desert da la Namibia. Il liricher [[Guillaume Apollinaire]] ha elavurà en il cudesch ‹Calligrammes› las experientschas ch’el ha fatg durant l’Emprima Guerra mundiala cun ina poesia en furma da la Tur d’Eiffel. Quella cumenza cun in salid da bainvegni al mund e finescha cun las pli nauschas ingiuras envers ils Tudestgs. Er en la musica vegn la Tur d’Eiffel adina puspè elavurada. Tranter auter l’han dechantà [[Michel Emer]] en ‹Paris, mais c’est la Tour Eiffel›, [[Charles Trenet]] en ‹Y’a d’la joie, la Tour Eiffel part en balade›, [[Léo Ferré]] en ‹Paris portait sa grande croix›, [[Jacques Dutronc]] en ‹La Tour Eiffel a froid aux pieds› e [[Pascal Obispo]] en ‹Je suis tombé pour elle›. Il cumponist eston [[Arvo Pärt]] ha creà il 2009 la cumposiziun sinfonica ‹Silhouette – Hommage à Gustave Eiffel› per orchester d’instruments a corda e battaria ch’ha gì sia primaudiziun il 2010 a Paris. En quella vegn l’architectura da la tur imitada en la structura da la cumposiziun ed a medem temp poetisada cun dar furma musicala als moviments da l’aria che curra tras las travs da fier. Cun la Tur d’Eiffel è er l’art figurativ s’occupà a moda intensiva. Ella è vegnida malegiada en quasi tut ils stils dapi la fin dal 19avel tschientaner d’in grond dumber d’artists da muntada internaziunala. Gist pervi da ses caracter tecnic ha l’ensaina da Paris contribuì ad ina debatta en l’art, la quala dueva manar a furmas d’expressiun dal tuttafatg novas en connex cun la represchentaziun da l’architectura e dal spazi.<ref>Lemoine: ''Die phantastische Geschichte vom Eiffelturm'', p. 14.</ref> [[Datoteca:Robert_Delaunay_-_Eiffel_Tower_(Hirschhorn_I).jpg|thumb|160px|Robert Delaunay, ‹La Tour Eiffel›, ca. 1925]] Gia il 1888 – pia anc avant che la tur è stada terminada – ha [[Georges Seurat]] fatg in maletg cun il titel ‹La Tour Eiffel› ch’è exponì oz en ils Fine Arts Museums of San Francisco. Tranter ils pli famus artists ch’han malegià la Tur d’Eiffel tutgan [[Henri Rousseau]], [[Paul Signac]], [[Pierre Bonnard]], [[Maurice Utrillo]], [[Marcel Gromaire]] ed [[Édouard Vuillard]]. [[Raoul Dufy]] ha malegià il 1890 ‹Seine Grenell›, in maletg che sa chatta en possess privat. [[Marc Chagall]] ha stgaffì il 1913 il maletg ‹Paris Through the Window›, sin il qual el mussa il maletg da la citad cun la Tur d’Eiffel dominanta e daspera in paracrudader. Il motiv da la tur ha Chagall anc reprendì ina giada il 1954 en ‹Champ-de-Mars›. [[Robert Delaunay]] ha schizunt realisà in’entira seria da maletgs, sin ils quals el represchenta la tur or da bleras perspectivas a moda cubistica. Tar ils pli famus tutgan ‹The Red Tower› da l’onn 1911 che sa chatta en il Solomon R. Guggenheim Museum e ‹La ville de Paris› dal 1910/12, che penda en il Centre Georges Pompidou. Delaunay è sa profità da l’architectura e da l’effect da quella sin la glisch per intercurir il gieu da las colurs che resulta.<ref>Dieter Daniels: ''Kunst als Sendung. Von der Telegrafie zum Internet'', C.H. Beck Verlag, 2002, ISBN 978-3-406-49509-0, p. 116.</ref> Er artists contemporans s’avischinan adina puspè cun las pli differentas tecnicas e stils a la famusa tur. === Recepziun en il film === Pervi da sia muntada e perquai ch’ella è enconuschenta en tut il mund, cumpara la Tur d’Eiffel adina puspè en films. En praticamain tut ils films che giogan a Paris vegn ella mussada sco segn distinctiv dal maletg da la citad. Ultra da quai ha la tur sezza adina puspè furmà en films il lieu d’acziun. Ils geners da film en la quala ella cumpara tanschan dal films documentars fin a crimis, cumedias d’amur romanticas, films d’action, da science fiction u films da catastrofa. Che la Tur d’Eiffel vegn integrada uschè ferm en il film sa declera per l’ina tras il ferm caracter simbolic da la tur, per l’autra tras il fatg che la tur ed il kino èn naschids en la medema epoca. Tar ils emprims films insumma – da caracter documentar – tutgan ‹Panorama pendant l’ascension de la tour Eiffel› dals frars [[Lumière]] da l’onn 1897, sco er ‹Images de l’exposition 1900› da [[Georges Méliès]]. L’emprim film mit da science fiction en il qual ins ha integrà la tur, è stà ‹Paris qui dort› da [[René Clair]] (1925). Pervi da si’atmosfera irreala vegn quel attribuì a l’avantgarda. En il film sa dasda in um sin la Tur d’Eiffel. Suenter l’attatga d’in scienzià nar è Paris sa transfurmà en ina citad-fantom; ils paucs umans ch’èn restads schanegiads sa mettan ensemen ed emprovan da sa deliberar da lur situaziun desperada. Il 1928 emprova Clair en ‹La Tour› da tschiffar cun meds cinematografics l’architectura e la construcziun rigurusa da la tur. En la cumedia d’amur ‹Ninotschka› da l’onn 1939 suonda il cont Leon, giugà da [[Melvyn Douglas]], ina dunna ch’al è anc nunenconuschenta (Ninotschka, giugada da [[Greta Garbo]]) sin sia spassegiada tar la Tur d’Eiffel ch’ella vul visitar. Là sa scuntran els dus e Leon explitgescha a Ninotschka en tut ils detagls las atgnadads ed ils avantatgs da la construcziun da fier. En il thriller ‹The Man On The Eiffel Tower› da l’onn 1949 furma la tur il lieu d’acziun central e cumpara tant en il titel sco er sin il placat dal film. Il reschissur [[Burgess Meredith]] gioga sez en il film. Vers la fin da quel raivan ils protagonists a moda spectaculara dals sparuns da fier da la tur siadora. Savens vegn la Tur d’Eiffel er inserida be curtamain en il film per render attent a la citad da Paris, quai è per exempel il cas en ils films ‹Casablanca› u ‹The Bridge on the River Kwai› (‹Die Brücke am Kwai›). En il crimi da [[Truffaut]] ‹Vivement dimanche! › (‹Auf Liebe und Tod›) terrescha [[Fanny Ardant]] sco Barbara Becker cun in’imitaziun da fier da la tur in plevon. La scena vegn er tematisada en il placat dal film. Ed en il film ‹A View to a Kill› dal 1985 ha lieu sin la tur ina persecuziun spectaculara che finescha cun in sigl cun paracrudada da sisum l’edifizi. En films apocaliptics vegn la Tur d’Eiffel savens destruida u mussada sco ruina per augmentar l’effect emoziunal. Quai è per exempel il cas en il film ‹The War of the World› (‹Kampf der Welten›) dal 1953 (tenor il roman da [[H.G. Wells]]), en il film american ‹Independence Day› dal 1996, en la persiflascha da films da science fiction ‹Mars Attacks!› dal 1996 ed en il film da catastrofa ‹Armageddon› dal 1998. === Muntada ed appreziaziun sco simbol naziunal === Autas turs n’han betg be ragischs en l’istorgia culturala (surtut en furma da la [[Tur da Babel]]), mabain valan er sco simbol per superar la gravitaziun e sco ensaina da dominar il spazi e tras quai er ils umans en il conturn. En quest context è da situar la resistenza oriunda cunter la Tur d’Eiffel che considerava quella sco in exempel spezialmain penetrant da las turs tecnicas (sco furns da metals, turs d’extracziun, gasometers, silos e chamins industrials) ch’han cumenzà a dominar la cuntrada en il 19avel tschientaner. Da l’autra vart ha Eiffel evidentamain accumplì cun sia tur in vegl siemi da l’umanitad, e quai suenter che [[Montgolfière]] aveva gia realisà avant 100 onns – dal reminent medemamain sin il Champ de Mars – il siemi da sgular.<ref>Kohle: ''Der Eiffelturm als Revolutionsdenkmal'', p. 119.</ref> [[Datoteca:The_Eiffel_Tower_lit_in_blue_white_red_(23132892146).jpg|thumb|160px|La Tur d’Eiffel sco simbol naziunal]] Ultra da la prestaziun architectonica ha la Tur d’Eiffel gidà a moda decisiva a furmar e sviluppar la schientscha naziunala da la Frantscha. L’edifizi è vegnì preschentà sco regurdientscha istorica a la [[Revoluziun franzosa]] e suttastritga a medem temp il preschent e futur da la pussanza economica franzosa che sa chattava a la fin dal 19avel tschientaner en plain svilup. L’egliada superbia sin l’agen passà e l’emancipaziun da la monarchia avevan segnà il spiert da las exposiziuns mundialas dal 1867 e 1878 a Paris. A quest confess als ideals democratics ed uschia ad ina tenuta antimonarchica s’opponiva la resistenza cunter il project d’exposiziun che sa fascheva surtut valair en stadis da tempra monarchica. En il context istoric aveva la Tur d’Eiffel la funcziun d’in monument da la revoluziun. [[Eugène-Melchior de Vogue]] l’ha schizunt resguardà sco nova baselgia da l’accumpliment en quest mund (stgaffind uschia in cuntrast tar l’accumpliment en l’auter mund che vegn simbolisà dals edifizis sacrals). Uschia represchenta la tur il triumf da la Revoluziun franzosa, la Terza Republica franzosa e l’epoca dal svilup industrial. La tur ha sviluppà ina gronda forza d’attracziun sin la vasta publicitad; surtut la glieud simpla da las provinzas da la Frantscha vulevan per tut pretsch ir a guardar l’ovra miraculusa. La Tur d’Eiffel ha però er furmà in lieu da scuntrada da las differentas classas socialas ch’avevan manà fin qua ina vita publica cleramain separada. En quest senn ha il monument contribuì – confurm a sia concepziun republicana – a surmuntar la lingia da separaziun tranter las classas. Uschia è la Tur d’Eiffel sa posiziunada sco ina furma moderna da l’architectura da festa e sco medium ch’ha obligà il pievel franzosa a moda subtila a valurs republicanas. Sco strusch in auter edifizi en il mund represchenta la tur la grondezza e pussanza dal pajais ed ha uschia survegnì per la Frantscha ina muntada quasi allegorica (perquai er il surnum ‹la dame de fer›). En in’enquista dal 1987 han 25 % dals Franzos inditgà la Tur d’Eiffel sco edifizi istoric che represchentia il meglier lur pajais, e quai cleramain avant il [[Chastè da Versailles]] cun 17&nbsp;%, l’[[Arc de Triomphe]] e la [[Place de la Bastille]] cun mintgamai 13&nbsp;%. Per il filosof franzos [[Roland Barthes]] è il fatg che la Tur d’Eiffel è omnipreschenta en tut il mund d’attribuir a sia ambiguitad sco segn ed a si’immensa forza da svegliar l’imaginaziun figurativa: «Grazia a sia furma simpla che serva sco matriza è la tur ina sort chiffre infinita e po daventar, tut tenor ils appels da noss’imaginaziun, in simbol per modernitad, per communicaziun, per scienza (...), racheta, moni, tur da sondar, fallus, parachametg u insect.»<ref>Barthes: ''Der Eiffelturm'', p. 27.</ref> === La Tur d’Eiffel sin bancnotas e meds da pajament === Sin la bancnota da 200 franc era da vesair avant l’introducziun da l’euro tant sin la vart davant sco er sin la vart davos la siluetta da la Tur d’Eiffel. Entant che la vart davant mussava il purtret da Gustave Eiffel era da vesair sin la vart davos ultra da la siluetta in sguard tras ils quatter pilasters che furman la basa da la tur. Sin marcas postalas cumpara la tur il 1936, sin ina marca che mussa in aviun da posta davant la siluetta da la citad, ed il 1939 sco motiv principal. Ulteriuras marcas postalas che mussan la tur sco motiv principal èn suandadas il 1989, per il giubileum da 100 onns, ed alura puspè il 2009 e 2010. Tut en tut èn cumparidas en Frantscha fin il 2011 radund 11 marcas postalas sin las qualas la Tur d’Eiffel cumpara sco motiv. === Reclama e commerzialisaziun === Anc avant che la tur è stada finida, han ins cumenzà a la commerzialisar per intents da reclama. Gustave Eiffel sez ha mess ad ir regularmain mesiras correspundentas – betg il davos per far frunt a las vuschs da protest. Gia la primavaira 1886 han ins producì e derasà artitgels, broschuras ed illustraziuns davart la tur. Il dramaturg e schurnalist [[Henry Buguet]] (1845–1920) ha gia exclamà il settember 1888 en la gasetta ‹Le Soir›: «N’essas betg er da l’avis che – almain fin che questa tur fenomenala è terminada per cuntentientscha generala u schizunt universala – ils turomans ans duessan laschar in pau en ruaus cun questa gutta gigantica, la quala els ans pitgan di per di ed ura per ura en las ureglias?»<ref>Henri Loyrette: ''Der Eiffelturm''. En: Pierre Nora (ed.): ''Erinnerungsorte Frankreichs'', Beck 2005, ISBN 978-3-406-52207-9, p. 127.</ref> Cun l’avertura da la tur han ins alura cumenzà a producir souvenirs da la tur en massa. Gia da quel temp n’enconuscheva la varietad da las furmas nagins cunfins. En questa tradiziun cuntinuescha er la societad gestiunara dad oz. Sper artgas da zambregiar, penderliezs, chandailas, culas da naiv, vaschella u pes da lampas vegnan offerts nundumbraivels models da la tur en tuttas grondezzas e da tuttas materialias. En la Tur d’Eiffel datti en tut otg butias da souvenirs uffizialas sin las emprimas duas auzadas ed en il plaunterren al pe da la tur; quellas mainan in sortiment da 700 products differents. Tenor indicaziuns dal gestiunari cumpran mintg’onn in milliun visitaders en las butias. Suenter che la marca d’auto [[Citroën]] aveva gia rendì attent ils onns 1920 e 1930 sin sai cun ina gronda reclama da glisch, han numerusas impurtantas marcas franzosas tratg a niz la tur per lur intents da reclama: [[Air France]], [[La Samaritaine]], [[Yves Saint Laurent]], [[Jean Paul Gaultier]], [[Nina Ricci]], [[Alain Afflelou]], [[Campari]] e.a. Da l’entschatta ennà ha la tur er servì en connex cun la reclama sco surfatscha da projecziun per l’idea universala dal progress material e social. === Il relasch da Gustave Eiffel === [[Datoteca:Paris_-_Eiffelturm_-_Büste_Gustave_Eiffels2.jpg|thumb|160px|Busta da Gustave Eiffel davant il pilaster nord]] Che tut ils pass da la projectaziun e construcziun da la tur vegnian documentads minuziusamain e dads vinavant a la posteriuritad ha Gustave Eiffel gist procurà sez: Il zercladur 1900 è cumparida sia publicaziun bibliofila en format grond e stampada sin palpiri d’auta qualitad (vélin) che porta il titel ‹La tour de trois cents mètres›. Quella è sutdividida en otg parts e preschenta il monument en radund 4300 plans, skizzas, tavlas sin paginas dublas e fotografias contemporanas. Tut ils elements da construcziun èn munids cun indicaziuns da grondezza precisas ed en il text vegn tractà detagliadamain ils origins, il princip da construcziun, ils custs, la realisaziun da las lavurs vi dal fundament e vi da la construcziun da metal sco er las lavurs d’adattaziun ch’èn vegnidas fatgas per l’exposiziun mundiala dal 1900. Questa publicaziun fitg detagliada resplenda in spiert enciclopedic en la tradiziun da l’[[illuminissem]]. Sper ils aspects tecnics/d’inschigneria vegnan er onurads ils collavuraturs. Tut ils 326 inschigners, capolavurers e lavurers ch’èn stads participads a la planisaziun e construcziun da la tur vegnan enumerads a l’entschatta da la publicaziun. A medem temp n’ha il cudesch monumental betg be servì a documentar las lavurs, mabain er sco regal e sco med da reclama, cun agid dal qual Eiffel vuleva preservar sias prestaziuns per la posteriuritad. Per il constructur sez simbolisava la tur il «tschientaner da l’industria e da la scienza», il qual ha tenor ses avis surtut cumenzà en la Frantscha dal temp suenter la revoluziun. Per quest motiv ha el laschà nudar vi da la tur ils nums da 72 scienziads (cf. survart). A medem temp ha el tratg a niz tut ils meds tecnics che stevan a disposiziun da quel temp, sco per exempel l’illuminaziun electrica e la tecnica d’ascensur, per reunir en il monument il progress scientific ed industrial en tut sias fassettas. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == === Publicaziuns da Gustave Eiffel === * ''Projet d’une tour colossale en fer de 300 mètres de hauteur''. Paris, 1884. * ''Tour en fer de 300 mètres de hauteur destinée à l’Exposition de 1889''. Paris, 1885. * ''[http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k106381w La tour de 300 mètres]''. Paris: Lemercier, 1900. Tom 1: text, tom 2: plans. * ''Origines de la Tour''. * ''La tour Eiffel en 1900''. Paris, Masson, 1902. * ''Recherches expérimentales sur la résistance de l’air exécutées à la tour Eiffel''. L. Maretheux, Paris 1907. * ''L’Architecture métallique''. Maisonneuve et Larose, Paris 1996, ISBN 2-7068-1189-7. === Cudeschs d’auters auturs === * Roland Barthes: ''Der Eiffelturm''. or dal franzos da Helmut Scheffel, Suhrkamp Taschenbuch 4632, Berlin 2015, ISBN 978-3-518-46632-2. * Jill Jonnes: ''Eiffel’s Tower: The Thrilling Story Behind Paris’s Beloved Monument and theExtraordinary World’s Fair That Introduced It''. Penguin, New York/Londra 2010, ISBN 978-0-14-311729-2. * Bertrand Lemoine: ''The Eiffel Tower. Gustave Eiffel: La Tour de 300 mètres.'' Taschen, Cologna 2008, ISBN 978-3-8365-0903-9. * Joseph Harriss: ''The Tallest Tower: Eiffel And The Belle Epoque''. Unlimited Publishing, Bloomington, IN 2008, ISBN 978-1-58832-102-2. * Meg Greene: ''Building World Landmarks – Eiffel Tower''. Blackbirch Press, San Diego, CA 2003, ISBN 978-1-56711-315-0. * Bertrand Lemoine: ''Die phantastische Geschichte vom Eiffelturm''. Éditions Ouest-France, Rennes 1998, ISBN 978-2-7373-2238-9. * Nigel Hawkes: ''Wunderwerke''. Südwest Verlag, Augsburg 1998, ISBN 3-86047-250-X, p. 76–79. * Erwin Heinle, Fritz Leonhardt: ''Türme aller Zeiten – aller Kulturen''. DVA, Stuttgart 1997, ISBN 3-421-02931-8, S. 214–218. * Jean-Kyeong Hong: ''Die Folgen der industriellen Revolution für die Baukunst: der Entwicklungsprozess der neuen Bautypen zwischen ‹Coalbrookdalebrücke› 1779 und Eiffelturm 1889''. Cologna 1994. * Bertrand Lemoine: ''La Tour de Monsieur Eiffel''. Gallimard, Paris 1989, ISBN 978-2-07-053083-0. * Jeannot Simmen (ed.): ''Cent mille fois. Wettbewerb: 100&nbsp;Jahre Eiffelturm''. König, Cologna 1987, ISBN 3-88375-062-X. * Roland Barthes, André Martin: ''Der Eiffelturm.'' Rogner & Bernhard, Minca 1970, ISBN 3-920802-34-9. * Jules Simon: ''Guide officiel de la Tour Eiffel''. Chaix, Paris 1893 ([http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k103378c online]. === Litteratura spezialisada === * Hubert Chanson: ''Hydraulic Engineering Legends Listed on the Eiffel Tower''. En: ''Great Rivers History'', American Society of Civil Engineers, J.R. ROGERS ed., ISBN 978-0-7844-1032-5, p. 1–7. * Hubertus Kohle: ''Der Eiffelturm als Revolutionsdenkmal''. En: Gudrun Gersmann, Hubertus Kohle (ed.): ''Frankreich 1871–1914: Die Dritte Republik und die Französische Revolution''. Franz Steiner Verlag, Stuttgart 2002, ISBN 978-3-515-08057-6, p. 119–132. * Hubertus Kohle: ''Die Apotheose des Eisens und der Eisenkonstruktion. Der Eiffelturm in Deutschland''. En: ''Jenseits der Grenzen. Französische und deutsche Kunst vom Ancien Régime bis zur Gegenwart.'' DuMont Verlag, Cologna 2000, ISBN 978-3-8321-5341-0, p. 262–268. * P. Sandori: ''The Eiffel Tower is 100 years old''. En: ''Canadian architect'', 5/1989, p. 47–52. * Patrick Weidmann, Iosif Pinelis: ''Model equations for the Eiffel Tower profile: Historical perspective and new results''. En: ''Comptes Rendus Mecanique'', 332, fanadur 2004 (ed. 7), p. 571–584. * Karl Friedrich Walbrach: ''110&nbsp;Jahre Eiffelturm''. En: ''Bautechnik'' 76 (1999), carnet 8, p. 696–699. == Colliaziuns == {{Commonscat|Tour Eiffel|Tur d’Eiffel}} * [http://www.tour-eiffel.fr/ Pagina uffiziala da la Tur d’Eiffel] * [http://www.tour-eiffel.fr/images/PDF/tout_savoir.pdf#zoom=60 Broschura en lingua franzosa] * [https://web.archive.org/web/20130222090739/http://www.tdf.fr/eiffeltnt/index.html Infurmaziuns e maletgs davart las antennas sin la Tur d’Eiffel] * [http://www.eiffel-tower.com/360-panorama-paris/index-en.html Maletgs panoramics en auta resoluziun] [[Categoria:Frantscha]] [[Categoria:Architectura]] [[Categoria:Artitgels recumandads]] ge2i4a7o6wj0ni14ujpuhozlojcj0gi 0 13335 172646 166481 2026-06-21T03:01:01Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172646 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Neolithic pottery, Museum of Western Bohemia, 187697.jpg|thumb|300px|Cheramica dal temp neolitic (Moravia, Tschechia)]] La '''preistorgia''' designescha la pli veglia perioda da l’istorgia da l’umanitad. Quella cumenza cun l’apparientscha d’emprims utensils da crap avant ca. 2,5 milliuns onns e tanscha fin il mument ch’èn avant maun perditgas en scrit (il qual po variar fitg ferm da regiun tar regiun). Per part discurr’ins er da la pre- e protoistorgia – en quest cas attribuesch’ins a quest’epoca tempriva er las culturas da l’umanitad, davart las qualas existan emprimas funtaunas en scrit (per part a moda indirecta, sur autras culturas).<ref>Areguard la definiziun dals singuls temps cf. Jürgen Hoika: ''Archäologie, Vorgeschichte, Urgeschichte, Frühgeschichte, Geschichte: Ein Beitrag zu Begriffsgeschichte und Zeitgeist.'' En: ''Archäologische Informationen'', tom 21, 1998, p. 51–86.</ref> La savida davart la preistorgia deriva d’exchavaziuns archeologicas ed er a la perscrutaziun da la protoistorgia attribuescha l’[[archeologia]] in’impurtanta part da las enconuschientschas; l’[[istorgia]] sco tala che suonda sa basa percunter per gronda part sin documents en furma scritta (sa serva però vinavant da l’archeologia resp. da sias scienzas auxiliaras per reconstruir la cultura materiala da las singulas epocas). == Structuraziun da la preistorgia == {| width="225" align="right" border="2" cellspacing="0" cellpadding="4" rules="all" style="margin:1em 1em 1em 0; margin-left:2em; margin-top:0em; border:solid 1px #AAAAAA; border-collapse:collapse; background-color:#F9F9F9; font-size:95%; empty-cells:show;" |- align="center" | bgcolor="#ffffff" colspan="4" | '''La preistorgia en survista''' |- align="center" | bgcolor="#efdcff" colspan="1" rowspan="9" width="15%" style="writing-mode:tb-rl" | '''Olocen''' | bgcolor="#ffefef" colspan="3" | ''(Protoistorgia)'' |- align="center" | bgcolor="#ffdede" colspan="3" | '''Temp da fier''' |- align="center" | colspan="2" bgcolor="#EB9301" | &nbsp;&nbsp;Temp da bronz tardiv | rowspan="4" bgcolor="#EAC672" | &nbsp; |- align="center" | colspan="2" bgcolor="#EAAD43" | &nbsp;&nbsp;Temp da bronz mesaun |- align="center" | colspan="2" bgcolor="#FFB300" | &nbsp;&nbsp;Temp da bronz tempriv |- align="center" | colspan="3" bgcolor="#EAC672" | '''Temp da bronz''' |- align="center" | colspan="2" bgcolor="#FBD783" | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Temp d’arom | rowspan="8" bgcolor="#cccccc" | &nbsp; |- align="center" | colspan="2" bgcolor="#eeeeee" | &nbsp;&nbsp;Temp neolitic |- align="center" | colspan="2" bgcolor="#dedede" | Temp mesolitic |- align="center" | rowspan="5" bgcolor="#dce9ff" style="writing-mode:tb-rl" | '''Pleistocen''' | bgcolor="#d0d0d0" | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Paleoliticum tardiv | rowspan="4" bgcolor="#a0a0a0" | &nbsp; |- align="center" | bgcolor="#c0c0c0" | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Paleoliticum mesaun |- align="center" | bgcolor="#b0b0b0" | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Paleoliticum tempriv |- align="center" | colspan="2" bgcolor="#a0a0a0" | &nbsp;&nbsp;Temp paleolitic |- align="center" | colspan="3" bgcolor="#cccccc" | '''Temp da crap''' |} La preistorgia ha l’archeolog danais [[Christian Jürgensen Thomsen]] sutdividì l’onn 1836 per l’emprima giada en il sistem da trais periodas [[temp da crap]], [[temp da bronz]] e [[temp da fier]].<ref name="Eggers">Heinz-Jürgen Eggers: ''Einführung in die Vorgeschichte.'' 6. ed., 2010, Berlin</ref> Questa periodisaziun han ins cumplettà cun ulteriuras sutdivisiuns, ma da princip è ella sa mantegnida fin oz. Il sistem da trais periodas è oriundamain vegnì sviluppà per l’[[Europa Centrala]], sa lascha però extender sin l’entira Europa e sin vastas parts da l’[[Asia]]. En l’[[Africa]] percunter na datti nagin temp da bronz, qua suonda al temp da crap directamain il temp da fier. Ed er sin ils dus continents americans na sa lascha il sistem betg applitgar; en l’[[America dal Nord]] cumenza il temp istoric per exempel pir cun la scuverta tras ils Spagnols. La pli veglia epoca, il temp da crap, vegn sutdividida en il temp paleolitic ed en il temp neolitic. Per l’Europa Centrala e l’Europa dal Nord vegn ultra da quai discurrì dal temp mesolitic sco epoca intermediara; quella correspunda a l’epipaleoliticum pli giuven da la regiun da la [[Mar Mediterrana]]. Areguard las epocas geologicas tutga il temp paleolitic en il pleistocen (temp da glatsch), entant che tut las ulteriuras epocas appartegnan a l’olocen. La fin dal pleistocen resp. da l’ultim temp da glatsch (Würm III) ha gì lieu avant ca. diesch millennis. La proxima cesura, l’uschenumnada revoluziun neolitica, ha manà a la vita sedentara ed ha fatg dals chatschaders e rimnaders agriculturs. Quest pass ha cumenzà en l’[[Asia Anteriura]] avant almain 12&nbsp;000 onns ed è arrivà en l’[[Europa Centrala]] pir in temp suenter la retratga dals glatschers, ca. avant 7000 onns. In ulteriur impurtant pass ha furmà la scuverta da la metallurgia. En la gronda part da las regiuns han ins l’emprim – en l’epoca finala dal temp da crap, la quala vegn perquai er numnada temp d’arom – elavurà aur ed arom avant che passar a liaments da bronz (temp da bronz) ed a l’explotaziun da fier (temp da fier). Tras l’abilitad d’elavurar metals cun puncts da luada fitg auts han ins pudì producir guaffens ed armas adina pli fermas; quai ha manà en las regiuns respectivas ad avantatgs considerabels. Cun il svilup da las culturas autas citadinas e da la scrittira, l’emprima giada en l’Asia Anteriura (Sumers), ha lieu a nivel regiunal la transiziun da la preistorgia a la protoistorgia. == Temp da crap == Il [[temp da crap]], la pli veglia epoca da l’istorgia da l’umanitad, è segnada da las differentas sorts d’utensils da crap ch’èn sa mantegnidas. Tenor las enconuschientschas actualas han ils pli vegls utensils – che derivan da l’[[Africa]] – ina vegliadetgna da radund 2,6 milliuns onns. === Temp paleolitic === Il temp paleolitic (er paleoliticum, pop. temp da crap tempriv) è stada l’emprima e la pli lunga perioda da la preistorgia; ella designescha en l’Africa, l’Europa e l’Asia mintgamai la pli veglia fasa dal temp da crap. ==== Utensils da glera: Homo rudolfensis e Homo habilis ==== L’[[evoluziun da l'uman|evoluziun da l’uman]] cumenza en l’Africa avant ca. 6 milliuns onns, cur che ominids sco ''Ardipithecus ramidus'' han sviluppà l’ir sidretg. L’''Australopithecus'' ch’è suandà ha perfecziunà vinavant questa moda da sa mover e vala sco ominin; dad el èn alura resortids ils emprims represchentants dal gener ''Homo'': '' [[Homo rudolfensis]]'' e ''[[Homo habilis]]''. Sco criteri per als attribuir al gener ''Homo'' vala, sper differenzas anatomicas envers l’''Australopithecus'', surtut il fatg ch’els han cumenzà avant probablamain 2,6 milliuns onns a duvrar simpels utensils da crappa (uschenumnads utensils da glera, engl. choppers e chooping tools). Quests emprims utensils da crappa tutgan tar il stgalim cultural da l’Oldowan. Questa perioda vegn per ordinari designada sco paleoliticum tempriv. ==== Cugns a pugn: Homo erectus ==== Il ''[[Homo erectus]]'' viveva en la cultura che vegn numnada paleoliticum vegl. Gia per ses represchentants ils pli vegls è cumprovà il diever d’utensils da crap; individis ch’han vivì pli tard han er tratg a niz il fieu, sco che mussa il lieu da chat Gesher Benot Ya’aqov en l’[[Israel]] dad oz; quel ha ina vegliadetgna da 790&nbsp;000 onns e furma la pli veglia cumprova dal diever dal fieu che sa lascha datar cun segirtad.<ref>Naama Goren-Inbar e.a.: ''Evidence of Hominin Control of Fire at Gesher Benot Ya’aqov, Israel.'' En: ''Science'', tom 304, 2004, p. 725–727.</ref> Avant ca. 1,5 milliuns onns è vegnì cuntanschì en l’[[Africa]] il stgalim da l’Acheulean. Avant ca. 500&nbsp;000 onns è la tecnica respectiva er arrivada en l’[[Europa]]. Quella è segnada d’artefacts battids dad omaduas varts ed elavuradas cun premura. Il ''Homo erectus'' pudeva s’adattar fitg bain a differentas cundiziuns da viver e relaziuns climaticas ed è sa derasà da l’[[Africa]] sur l’[[Asia Anteriura]] e l’[[India]] fin en [[China]] (uman da Peking) ed en l’[[Asia dal Sidost]] (uman da Java), sco er en l’[[Europa dal Sid]] ed [[Europa Centrala]]. Ils ultims represchentants da ''Homo erectus'' – che vegnan però savens attribuids al ''Homo heidelbergensis'' – sa laschan gia designar sco chatschaders e rimnaders: En ina chava da charvun a terra a Schöningen en la Saxonia Inferiura èn numnadamain vegnidas a la glisch otg lantschas da lain d’ina vegliadetgna d’almain 270&nbsp;000 onns. ==== Utensils da stgaglias: Homo neanderthalensis ==== En l’Europa è il ''Homo erectus'' sa sviluppà – sur stgalims intermediars numnads ''[[Homo heidelbergensis]]'' e ''Homo steinheimensis'' – a l’[[uman da Neandertal]]. Quel ha furmà ina spezia dal gener ''Homo'' ch’era adattada fitg bain a las cundiziuns da l’ambient specificas dal temp da glatsch. Cuntrari a quai ch’ins pensava pli baud, era l’uman da Neandertal culturalmain vaira sviluppà. Tar el èn cumprovadas en l’Europa Centrala per l’emprima giada praticas culticas, uschia per exempel sepulturas cun objects da fossa (t.a. La Ferrassie). L’uman da Neandertal ha sviluppà ina tecnica d’elavurar crappa, tar la quala betg be la part centrala da crap da fieu (silex), quarzit u autra crappa è vegnida elavurada ad utensils, mabain er las stgaglias ch’ins aveva pitgà davent cun lur urs gizs (culturas da nizzas ladas). Daco che l’uman da Neandertal è mort ora n’è betg enconuschent. Ins suppona ch’el saja plaunsieu vegnì chatschà enavos vers l’Europa Centrala ed Europa dal Vest; ils ultims, vul dir pli giuvens lieus da chat da l’uman da Neandertal sa chattan sin la [[Peninsla Iberica]]. ==== Pictura da cuvels: Homo sapiens ==== [[Datoteca:GuaTewet tree of life-LHFage.jpg|thumb|180px|Pictura da cuvels dal temp da crap (Borneo, Indonesia)]] Betg da las populaziuns da ''Homo erectus'' ch’eran emigradas en l’Europa ed en l’Asia, mabain da quellas restadas en l’Africa è sa furmada – a medem temp sco ch’ha gì lieu en l’Europa il svilup dal ''Homo erectus'' a l’uman da Neandertal – ina nova furma d’uman, numnada ''[[Homo sapiens]]''. En ina segunda unda d’emigraziun dal gener ''Homo'', ch’ha cumenzà avant ca. 100&nbsp;000 onns, è quella medemamain sa derasada en l’Asia e l’Europa ed è sa sviluppada a l’uman dal temp preschent. Indizis ch’il ''Homo sapiens'' haja stgatschà a moda agressiva l’uman da Neandertal n’èn betg cumprovabels. En l’Europa pudessan las duas spezias esser sa scuntradas avant 40&nbsp;000 fin 35&nbsp;000 onns. ''Homo sapiens'' ha meglierà las metodas d’elavurar crappa (culturas da nizzas graschlas). Remartgablas èn las emprimas perditgas d’in pensar abstract (simbolic), quai che sa mussa a moda la pli pregnanta en furma da picturas muralas en cuvels; las emprimas da quellas vegnan datadas sin ina vegliadetgna da ca. 35&nbsp;000 onns. Las pli veglias cumprovas artisticas insumma furman objects d’ossa ornads cun gravuras che derivan da l’Africa dal Sid e ch’han ina vegliadetgna da ca. 77&nbsp;000 onns.<ref>Christopher Henshilwood e.a.: ''Emergence of Modern Human Behavior: Middle Stone Age Engravings from South Africa''. En: ''Science'', tom 295, 2002, p. 1278–1280.</ref> === Temp neolitic === Cun la fin da l’ultim temp da glatsch èn las zonas climaticas sa spustadas vers nord. En il territori da la Mesaglina fritgaivla en l’Asia Anteriura è sa furmada avant ca. 12&nbsp;000 onns per l’emprima giada l’agricultura (tenor novas stimaziuns pudess quai esser capità gia avant 15&nbsp;000 onns). La domesticaziun da plantas ed animals ha manà a grondas midadas economicas e socialas; dapi l’archeolog [[Vere Gordon Childe]] vegn perquai er discurrì da la ‹revoluziun neolitica›. Independentamain è l’agricultura er sa sviluppada en intginas autras regiuns, per exempel en la China dal Sid e l’America dal Sid. Nà da quests centers èn las novaziuns sa derasadas pli plaun u pli spert (en l’Europa Centrala è l’agricultura cumprovada dapi ca. 7000 onns, pia vers 5000 a.C.). Ulteriuras caracteristicas dal temp neolitic (neoliticum, temp da crap tardiv) han furmà la vita sedentara e la producziun da cheramica. Er en la tecnologia d’elavurar crap hai dà novaziuns, ins ha scuvert tecnicas da mular e pulir crappa. L’effect social principal da l’agricultura è da vesair en quai che la productivitad augmentada ha lubì da nutrir dapli persunas che quai ch’eran necessarias en la producziun agricula sco tala. Quai ha manà a la spezialisaziun en diversas gruppas da professiuns (differenziaziun orizontala) ed al svilup da furmas da domini, l’emprim da stirpas, alura da stadis (differenziaziun verticala). === Temp d’arom === Il spazi da temp tranter il temp neolitic ed il temp da bronz tempriv, durant il qual ils umans han cumenzà ad explotar arom ed han sviluppà tecnicas fundamentalas da la metallurgia, vegn numnà temp d’arom. L’arom è però restà in metal stgars, ils utensils da crap han dominà vinavant. [[Ötzi]], la bara da l’um dal Tisenjoch, deriva dal temp d’arom da l’Europa Centrala e manava cun sai ina segir, da la quala la nizza consista da 99&nbsp;% arom or da la regiun da Salzburg. == Temp da bronz == Bronz è ina lega metallurgica che consista da 90&nbsp;% arom e 10&nbsp;% zin, la quala è vegnida inventada vers la fin dal quart millenni a.C. Quella è bundant pli dira che arom ed ha dà a l’epoca ses num. En l’[[Israel]] è il bronz cumprovà dapi 3300 a.C. En l’[[Asia Minura]] va il temp da bronz a fin a partir da 1700 a.C. ed en la regiun da la [[Mar Mediterrana]] il pli tard vers 1200 a.C., cur che sa laschan cumprovar fundarias da metal. En l’[[Europa Centrala]] cumenza il temp da bronz pir a partir da 2200 a.C. e tanscha fin ca. 800 a.C. == Temp da fier == L’explotaziun ed elavuraziun da fier ha cumenzà en l’[[Asia Minura]] a partir dal 17avel tschientaner a.C. tar ils Hethits. Cun la fin da lur imperi è er ì a fin lur monopol areguard l’elavuraziun da fier. En il 12avel tschientaner a.C. è il temp da fier derasà en il [[Proxim Orient]] ed en la regiun da la [[Mar Mediterrana]] ed il temp da bronz va plaunsieu a fin en questas regiuns. == Istorgia dal svilup tecnic == === Invenziuns avant il Homo sapiens === [[Datoteca:Neanderthal_skull_from_Forbes'_Quarry.jpg|thumb|240px|Chavazza da l’uman da Neandertal]] Il diever d’utensils sa lascha observar tar blers primats. Tge che sa lascha però be cumprovar tar ils antenats da l’uman è l’elavuraziun specifica d’utensils; d’interess è qua surtut l’elavuraziun en distanza temporala tar l’utilisaziun da quels (pia ina sort prefabricaziun). Entant ch’il diever da crappa sco utensils sa lascha documentar dapi ca. 2,5 milliuns onns ed ha schizunt dà il num a l’epoca tecnologica, na datti nagin motiv da supponer ch’ils umans da lez temp n’hajan betg fatg diever d’autras materialias or da lur ambient (lain, ossa, pels, cuppas da plantas), er sche quellas na sa laschan betg cumprovar archeologicamain en la fasa tempriva. A l’entschatta è la crappa surtut vegnida duvrada per bittar, sco mazza e martè e sco bastun. L’uman da Neandertal ed il ''Homo sapiens'' han elavurà da crappa specifica lantschas e cuntels en furma da cugn autamain spezialisads. In ulteriur impurtant pass ha furmà la dominaziun dal fieu. Da far diever dal fieu a moda intenziunada è cumprovà per l’emprima giada avant ca. 790&nbsp;000 onns tar ''Homo erectus''.<ref>N. Goren-Inbar: ''Evidence of Hominin Control of Fire at Gesher Benot Ya’aqov, Israel.'' En: ''Science'', tom 304, 2004, p.&nbsp;725–727.</ref> Da pudair sa stgaudar vi dal fieu ha gidà durant il temp da fier a colonisar regiuns pli fraidas en l’[[Europa]] e l’[[Asia]]. Da gronda muntada è er stà il fatg ch’ins ha cumenzà a coier las spaisas. Tras quai è s’augmentada la spessezza dal nutriment che pudeva vegnir consumà per tschavera ed è sa sbassà il basegn da mastegiar quel. En pli ha quai pussibilità da trair a niz novas substanzas nutritivas, per l’elavuraziun da las qualas autras spezias dovran bler temp ed energia (remagliaders). En quest connex han ins er gia supponì che la creschientscha dal volumen dal tscharvè, in organ che basegna fitg bler energia, sa laschia eventualmain metter en relaziun cun il coier nutriment; il svilup dal tscharvè sco tal ha però inizià gia d’in temp che l’uman na dominava betg anc il fieu. Che gia il ''Homo erectus'' saja sa servì a moda intensiva da proceduras da coier na sa lascha betg mussar. Da l’uman da Neandertal san ins ch’el produciva da suc da badugn tar ina temperatura pli u main constanta da ca. 350 °C rascha da badugn sco cola per colliar parts d’utensils (p.ex. il piz da la lantscha vi dal moni da quella). Ils members dal gener ''Homo'' eran gia abels da construir chamonas. Da sa servir da differentas materialias, da prefabritgar utensils e da dominar il fieu è gia vegnì sviluppà dals perdavants da ''Homo sapiens''. La chatscha ha promovì las tecnicas da communicaziun e da sviluppar strategias communablas. L’uman da Neandertal ha producì vestgadira, probablamain sco emprim uman, quai ch’era d’impurtanza vitala en l’[[Europa]] dal temp da glatsch. Eventualmain parallelamain u tras il contact cun l’uman da Neandertal ha er ''Homo sapiens'' emprendì avant almain 75&nbsp;000 onns da far vestgadira. Che ''Homo sapiens'' era gia abel da far commerzi ves’ins vi dal fatg ch’il crap da fieu tutgava tar ses equipament da basa, e quai er lunsch davent dal lieu d’origin da quel; medemamain sa fittava el en regiuns situadas lunsch davent da la mar cun chadainas da conchiglias. Ils utensils da crap da l’uman da Neandertal paran da sumegliar a l’emprima egliada quels da l’uman modern; il material d’elavuraziun da l’uman da Neandertal deriva però adina da la regiun en la quala el viveva. === Invenziuns durant il temp da glatsch === Baud suenter la partenza supponida or da l’[[Africa]] ha l’uman inventà durant il temp da glatsch la guglia. La domesticaziun dal chaun n’han ins anc betg pudì datar precisamain a basa dals chats archeologics; en tutta cas ha quella però gì lieu fitg baud, avant tut las autras domesticaziuns. Probablamain croda l’emprima domesticaziun en il temp tranter 30&nbsp;000 fin 40&nbsp;000 onns en rom da l’emprima colonisaziun dal continent asiatic.<ref>Josef H. Reichholf: ''Warum die Menschen sesshaft wurden.'' Francfurt a.M. 2008, p. 197.</ref> Avant ca. 35&nbsp;000 onns ha l’uman da Cro-Magnon sviluppà en il sid da la [[Frantscha]] la pictura (da cuvels). Dal medem temp derivan er ils pli vegls chats europeics da figuras entagliadas en ivur. La pli veglia cumprova d’ina flauta fatga d’in oss sa lascha medemamain datar avant ca. 35&nbsp;000 onns. Durant il temp da glatsch è sa sviluppada la cheramica (or d’arschiglia brischada > terracotga). Quella pudess esser vegnida inventada per casualitad cun far fieu sin terren d’arschiglia. Las pli veglias figuras da cheramica (Venus da Dolní Věstonice) han ina vegliadetgna d’almain 24&nbsp;000 onns. Ils pli vegls recipients d’arschiglia ch’èn sa mantegnids èn vegnids fabritgads avant ca. 18&nbsp;000 onns. Probablamain avant ca. 16&nbsp;000–18&nbsp;000 onns han ins inventà il bittalantschas (atlatl, per bittar las lantschas or dal moviment dal bratsch; la lantscha sco tala existiva gia bler pli baud); or da quel u parallelamain han ins sviluppà artg e frizza. === Invenziuns suenter il temp da glatsch === Suenter la fin dal temp da glatsch, ca. avant 10&nbsp;000 onns, è reussida – probablamain en differents lieus independentamain in da l’auter (en la [[Siria]] ed en [[China]]) – la cultivaziun da sems da fain. En l’[[America dal Sid]] ed [[America Centrala]] è quest pass suandà in pau pli tard. Avant u parallel a la domesticaziun da plantas è succedida la domesticaziun d’animals, quasi sco provisiun da charn viventa. En consequenza da la vita sedentara èn sa sviluppads temporarmain abitadis pli gronds (Jericho, Çatalhöyük). En differents lieus dal mund han ins gudagnà suenter la retratga dals glatschers en las zonas da sedimentaziun dal temp da crida e dal giura crap da fieu (silex), ina materia prima spezialmain custaivla. Per quest intent han ins er chavà foss da plirs meters profunditad (emprimas minas); il material è vegnì derasà sur grondas distanzas. Daspera vegniva er stimà l’obsidian pervi da ses urs da fractura aparti gizs; lieus da chat da quest mineral na datti betg blers (t.a. Melos, Sardinia, Inslas Liparas, ma er en autras parts dal mund), il material vegniva transportà sur la mar e derasà en l’Europa. L’invenziun da la rudella da vaschler ha gì lieu avant u parallel tar l’invenziun da la roda (avant almain 6000 onns). Omaduas invenziuns èn eventualmain reussidas en differents lieus (betg però en l’[[America]] ed en l’[[Australia]]). == La perscrutaziun scientifica da la preistorgia == [[Datoteca:Arrow_and_spear_heads_-_from-DC1.jpg|thumb|180px|Chaus da frizzas e da lantschas dal temp da crap (America dal Nord)]] La perscrutaziun scientifica da la preistorgia presta l’archeologia (grec vegl ἀρχαῖος archaios, ‹vegl› e λόγος lógos ‹scienza›). Per esser pli precis èsi da discurrer en quest connex da l’archeologia preistorica – sco ‹scienza da las restanzas visiblas› s’occupa l’archeologia numnadamain adina dapli er d’epocas istoricas, e quai betg mo dal temp da transiziun da la preistorgia a l’istorgia (antica, temp medieval tempriv), mabain er d’epocas, svilups ed eveniments pli novs (p.ex. industrialisaziun, guerras mundialas). Cuntrari a las autras disciplinas istoricas s’occupa l’archeologia quasi exclusivamain d’objects (cheramica, metal, laina, ossa, vaider, artefacts da crap e.a.) en lur context respectiv (abitadis, crests-fossa, cumplexs fortifitgads e.a.). Quests chats vegnan scuverts cun far exchavaziuns, prospecziuns u per casualitad; els vegnan exchavads resp. rendids accessibels e retschertgads cun metodas d’analisa tipologicas, istoricas, da las scienzas natiralas, statisticas e da sistems da geoinfurmaziun. Cumpareglià cun autras disciplinas istoricas e da las scienzas culturalas è l’archeologia segnada da duas atgnadads: Ella s’occupa da spazis da temp enorm gronds, quai che pussibilitescha spezialmain bain da far observaziuns e cumparegliaziuns sur pliras epocas e da fastizar trends a lunga vista ed eveniments a curta vista («tge è il general, tge il spezial?»). Ed il fatg che l’archeologia s’occupa da spazis fitg vasts lubescha er da cumparegliar bleras e per part fitg differentas culturas umanas. == Per approfundar: La pre- e protoistorgia en l’Europa Centrala == === Survista === En l’Europa succeda al paleoliticum tardiv l’emprim la curta fasa da transiziun dal temp mesolitic. Sinaquai suonda il neoliticum, a la fin dal qual singulas regiuns han percurrì il temp d’arom. Il temp da bronz cumpiglia alura l’entir intschess e dura da ca. 2200 a.C. fin 800 a.C. Il temp da fier preroman vegn sutdividì en il temp da Hallstatt ed en il temp da Latène. Cun las emprimas funtaunas scrittas en l’Europa Centrala a partir da l’emprim millenni a.C. (en l’Orient gia a partir dal terz millenni a.C.), las qualas furneschan a la scienza infurmaziuns supplementaras sper ils chats archeologics, cumenza en l’Europa Centrala la protoistorgia (u istorgia tempriva) che vegn sutdividida en il temp dals imperaturs roman, il temp da la migraziun dals pievels ed il temp medieval tempriv (temp dals Merovings e temp dals Carolings). En l’Europa dal Nord vegn l’istorgia tempriva sutdividida en il temp da Vendel ed il temp dals [[Vikings]]. === Temp paleolitic e mesolitic === Las emprimas cumprovas da la preschientscha d’umans en il territori da l’Europa Centrala furman ils artefacts da quarzit or da la chava d’arschiglia Kärlich sper Koblenz. Quels han ina vegliadetgna da ca. 700&nbsp;000 onns. Al ''Homo heidelbergensis'' vegnan attribuids divers chats ch’han ina vegliadetgna che tanscha da ca. 600&nbsp;000 u 500&nbsp;000 fin 400&nbsp;000 u 250&nbsp;000. En il territori da la [[Svizra]] odierna èn chats dal paleoliticum relativ stgars. Cun l’uman da Neandertal è cumprovada l’emprima giada la preschientscha da l’uman en las [[Alps]]. Restanzas d’abitadis dal temp tranter ca. 300&nbsp;000 fin 200&nbsp;000 derivan en l’Europa Centrala exclusivamain da periodas pli chaudas. Pir a partir da ca. 200&nbsp;000 cumprovan lieus da chat sco Lübbow, Markkleeberg u Eythra la colonisaziun durant ina fasa da sfradentada avant la glazialisaziun da Saale. Cun quai cumenza l’adattaziun dal ''Homo heidelbergensis'' als temps fraids e ses svilup a l’uman da Neandertal; pervi da si’evoluziun autonoma tutga quel cun gronda probabilitad betg tar ils antenats directs da l’uman modern (cf. survart). L’[[uman da Neandertal]] ha colonisà l’Europa Centrala fin avant ca. 30&nbsp;000 onns. Avant ca. 36&nbsp;000 onns è il ''[[Homo sapiens]]'' cumprovà l’emprima giada en l’Europa Centrala. Cun el cumenza il temp paleolitic tardiv. La colonisaziun tras l’uman modern ha gì lieu en furma da stirpas da chatschaders e rimnaders, las qualas èn probablamain suandadas ils trieps d’animals da las steppas subpolaras da quel temp e che derivavan da l’Asia Centrala. Ins als designescha sco umans da Cro-Magnon. Ord vista genetica na furman els però betg la cumpart principala dals Europeans dad oz. Tranter ils pli vegls lieus da chat tutgan il Geißenklösterle ed il Hohler Fels sper Blaubeuren sco er il Hohlenstein-Stadel en vischinanza dad Ulm. Las ovras d’art (p.ex. l’uman-liun) ed ils instruments da musica ch’èn vegnids a la glisch en quests lieus or da l’Aurignacien tutgan tar ils pli vegls chats da quest gener en tut il mund. Las pli veglias restanzas d’ossa da l’uman modern ch’èn enconuschentas da preschent (situaziun dal 2019) derivan da la [[Rumenia]] ed han ina vegliadetgna da ca. 35&nbsp;000 onns. En la [[Tschechia]] han ins chattà restanzas da chavazzas e divers artefacts d’ina vegliadetgna da ca. 31&nbsp;000 onns. Alura suondan las culturas archologicas dal Gravettien ed Epigravettien. Il spazi da temp da la fradaglia maximala fin avant ca. 20&nbsp;000 onns è l’Europa Centrala alura per gronda part restada nunabitada. Sur lungas periodas dal paleoliticum èn las Alps stadas cuvertas quasi dal tuttafatg da glatschers. Libras da glatsch èn be restadas terrassas d’auta muntogna sur ils glatschers. Pir durant il Magdalénien pli giuven a partir da ca. 13&nbsp;000 a.C. èsi puspè vegnì pli chaud, uschia ch’ha pudì cumenzar la recolonisaziun da la muntogna. Il paleoliticum finescha cun la fin da la fasa da Dryas pli giuvna vers 9600 a.C. ed il cumenzament da l’olocen. Alura suonda il mesoliticum. I n’è anc betg sclerì dal tut, tge umans che vegnan en dumonda sco ‹antenats› per propi da la populaziun da l’Europa Centrala dad oz. I sto anc avair gì lieu en la demografia almain in fenomen ch’è fin oz nunenconuschent. En dumonda vegnan midadas geneticas relativamain andetgas sco la superaziun da l’intoleranza da lactosa durant ils ultims 6000 onns, ubain ulteriuras undas da migraziun da chatschaders e racoltaders dal temp da crap nà da l’ost. Las examinaziuns geneticas da fragments dad ossa da 22 represchentants da las societads tardivas da chatschaders e rimnaders or da la [[Russia]], [[Lituania]], [[Pologna]] e [[Germania]] (Schwäbische Alb) ch’han vivì avant 15&nbsp;000 fin 4300 onns, mussa che quels furmavan ina gruppa fitg omogena. Dad els deriva la gronda part dals Europeans dad oz. === Temp neolitic === [[Datoteca:Hache Plagne Global.jpg|thumb|200px|Chau d’ina segir dal temp neolitic (Frantscha dal Sidvest)]] En diagrams da pollens da lais e palids da l’Europa Centrala (p.ex. en il Lai da Turitg) chatt’ins indizis per il cumenzament da l’agricultura gia a partir da ca 6900 a.C.; quels na sa laschan anc betg colliar cun ina cultura archeologica specifica. Cun gronda probabilitad han be fitg paucs immigrants or dal Proxim Orient manà cun sai en l’Europa Centrala las novas furmas economicas da la cultivaziun da plantas e da l’allevament d’animals. Ina neolitisaziun svelta ed a gronda distanza che sa lascha cumprovar cleramain ha alura inizià en l’Europa Centrala (cun excepziun da las regiuns da la Mar dal Nord e Mar da l’Ost) vers la mesadad dal 6avel millenni a.C. Quella vegn purtada en la Svizra dal Vest da gruppas che sa laschan manar enavos culturalmain sin la regiun da la Mar Mediterrana. Pauc pli tard avanzan umans sur la ruta dal Danubi nà da l’Europa dal Sidost vers nordvest. Al lieu dals chatschaders, pestgaders e rimnaders mesolitics passan uss purs cun ils animals da niz bov, portg, nursa e chaura, ils quals cultiveschan surtut furment d’in graun e furment dubel, ch’enconuschan vaschs da terracotga e che sa servan d’utensils da crap mulads. Ils purtaders da cultura dal temp neolitic tempriv èn enconuschents sut ils nums da la cheramica da cordas e da la gruppa da La Hoguette. Omaduas gruppas sa laschan cumprovar a medem temp, la cultura da La Hoguette ha eventualmain cumenzà in pau pli baud. Quest’ultima è documentada praticamain be tras cheramica, entant ch’animals da chasa èn fin uss avant maun be sporadicamain; ella vala perquai sco cultura segnada da la cultivaziun dad ers. In stgomi cultural tranter las duas gruppas è surtut cumprovà en il vest da l’Europa Centrala. La costa da la Mar dal Nord e da la Mar da l’Ost è pir stada neolitisada cumplettamain radund 2000 onns pli tard. Las gruppas correspundentas vegnan designadas sco culturas da cups en furmas da zains. === Temp d’arom === Emprim objects importads ch’èn fatgs da tola d’arom cumparan en l’Europa Centrala en l’emprima mesadad dal 5avel millenni a.C. Da quel temp n’han quels dentant anc nagina muntada economica. Objects sco sigirs u maneras cumparan in pau pli tard en la cultura da Lengyel (Marovia, Austria), quai che s’effectuescha er en las regiuns vischinas en furma d’imports. In’atgna elavuraziun da metal importà sa lascha cumprovar en il territori da la Silesia, Boemia e Marovia a partir da ca. 4200 a.C., nua ch’èn sa mantegnidas intginas furmas da cular. La pli veglia explotaziun da minieras d’arom è cumprovada en l’Europa Centrala tar la cultura dal Mondsee (3770–3200 a.C.). Ils objects d’arom da questa cultura èn per part fatgs da glera d’arom che deriva dal Mittelberg sper Mühlbach am Hochkönig (Austria). Bain il pli famus uman dal temp d’arom è [[Ötzi]] ch’ha vivì enturn 3300 a.C. Ensemen cun la mumia ha il glatscher dà liber divers utensils, tranter quels ina manera d’arom ch’è sa mantegnida quasi dal tuttafatg. === Temp da bronz tempriv === Durant quest’epoca ha ina nova tecnologia cuntanschì l’Europa Centrala, numnadamain il legar arom e zin a bronz. Quai na dastga betg vegnir considerà sco eveniment revoluziunar ch’avess midà d’in di a l’auter la moda da viver d’enfin qua, mabain ha furmà in svilup cuntinuant. Pir en il decurs da ca. 2000–1600 a.C. (l’uschenumnà stgalim Bz A2 tenor la cronologia che [[Paul Reinecke]] ha sviluppà a l’entschatta dal 20avel tschientaner per il temp da bronz en l’Europa Centrala) sa metta il bronz atras en l’Europa Centrala sco lega da standard. Cun quest svilup è er stada colliada ina seria d’ulteriuras innovaziuns. En territoris che na disponivan betg sezs da las ritgezzas natiralas correspundentas e ch’eran perquai dependents d’imports da metals, han ins bandunà successivamain la moda da viver autarca; la producziun artisanala è sa spezialisada adina dapli ed igl èn sa furmadas raits da commerzi adina pli cumplexas. Damai che questas midadas n’èn betg succedidas dapertut ed a medem temp, mabain en furma d’in process pli lung, è il temp da bronz tempriv er segnà da la coexistenza da diversas gruppas e culturas regiunalas ensemen cun talas da muntada surregiunala, surtut la Cultura da cups en furma da zains. En l’Europa Centrala differenzieschan ins las diversas gruppas surtut a basa dals inventaris da fossa, ils quals dattan er perditga da contacts vaira vasts vers anora. Tratgs cuminaivels e colliaziuns paran surtut d’esser sa sviluppads per lung dals gronds sistems da flums (Danubi, Rain e.a.). === Temp da bronz mesaun === Il temp da bronz mesaun dura en l’Europa Centrala da ca. 1600 fin 1300 a.C. Pervi dals crests-fossa caracteristics (er numnads tumulus), discurran ins en quest territori da la Cultura da crests-fossa. Quella tanscha da l’Europa dal Vest fin en il Batschigl da las Carpatas. Areguard ils abitadis dal temp da bronz mesaun è be enconuschent pauc. En egl dat en tutta cas che las gruppas d’edifizis cumprovadas eran per gronda part construidas sin collinas u plateaus e che quels eran per il pli fortifitgads. Savens sa chattavan ils abitadis entamez territori fritgaivel u almain cultivabel. En tschertas regiuns èn er taunas puspè vegnidas frequentadas pli savens da quest temp. Cuntrari a las relaziuns dal temp da bronz tempriv en intginas regiuns da l’Europa Centrala e dal Vest, datti per il temp da bronz mesaun surprendentamain paucs indizis areguard ina structura ierarchica da la societad. En ils paucs abitadis ch’èn enconuschents n’èsi fin uss betg stà pussaivel d’eruir a basa dals plans orizontals da las chasas eventualas residenzas da prinzis. Il cuntrari èn ils chats dals differents abitadis monotons e laschan concluder ina societad relativamain egalitara. === Temp da bronz tardiv === [[Datoteca:Laténium-épées-bronze.jpg|thumb|180px|Spadas dal 10avel tschientaner a.C. (Lai da Neuschatel)]] Il temp da bronz tardiv cumpiglia en l’Europa Centrala ca. ils onns 1300–800 a.C. Cumpareglià cun il temp da bronz mesaun è quest’epoca segnada da midadas areguard ils rituals da sepultura, la structura dals abitadis ed il stgazi da furmas da las armas, dals utensils e da la cheramica. Da quest temp cumparan pliras gruppas da cultura pli grondas. En il sid da l’Europa Centrala surtut la cultura da santeris cun urnas (cun sutgruppas, p.ex. Rain – Svizra), ultra da quai la cultura nordica e vers ost la cultura da Lausitz. Las modas da sepulir dals singuls circuls culturals sa differenzieschan per part fermamain ina da l’autra. Entant ch’ils santeris cun urnas domineschan en il sid, enconuschan ils territoris dal nord e nordvest per part vinavant crests-fossa. Ils chats da fossa dattan er invista en las relaziuns socialas dal temp da bronz tardiv. Sepulturas pèr a pèr laschan supponer ch’i hajan existì relaziuns matrimonialas. Malgrà ch’i vegnan duvradas per umens e dunnas differentas urnas, èn las sepulturas da princip egualas. A basa dals objects da fossa sa lascha er identifitgar ina classa sociala superiura; pervi dals chats plitost stgars n’èn las relaziuns socialas e da domini però betg fitg cleras. L’aspectativa da vita d’in creschì muntava da quel temp radund 40–45 onns. En connex cun ils abitadis dat en egl ch’i vegnan uss puspè colonisadas las valladas fluvialas, e quai en furma da pitschens vitgs u bains purils. Il motiv per quest’activitad creschenta è da vesair per l’ina en il clima pli miaivel, per l’autra en l’utilisaziun creschenta dals flums sco vias da traffic e da commerzi. === Temp da fier === A partir da ca. 850 a.C. cumenza a sa far valair en l’Europa l’elavuraziun da fier. La gronda part da l’Europa Centrala appartegneva dapi l’emprima mesadad dal prim millenni a.C. a la sfera d’influenza da la cultura celtica. Il temp da fier pli vegl (750–450 a.C.) vegn numnà tenor il lieu da chat Hallstatt (Salzkammergut, Austria). A basa da las funtaunas d’auturs da l’antica pon ins supponer ch’ils protocelts èn immigrads da quel temp en la [[Germania dal Sid]], la [[Svizra]] e parts da l’[[Austria]]. L’elavuraziun da fier e l’invenziun da la rudella da vaschler han influenzà visiblamain las prestaziuns culturalas da quel temp. La pussanza politica vegniva exequida da prinzis indigens, dals quals ils crests-fossa èn da chattar en tut l’Europa Centrala. Ils prinzis dal temp da Hallstatt han segiramain er d’engraziar lur ritgezza al commerzi ed al transport da rauba sur ils pass alpins, sco che cumprova p.ex. il vasch da bronz grec (hydria) en ina fossa a Grächwil (BE) da l’onn 570 a.C. Il temp da fier mesaun e tardiv (ca. 480–40 a.C.) vegn numnà en l’Europa Centrala tenor il lieu da chat La Tène al Lai da Neuschatel. Questa cultura è sa sviluppada en il nordvest da las Alps or da la cultura da Hallstatt ed integrond influenzas da la zona mediterrana ad in’atgna furma d’expressiun, la quala vegn identifitgada cun ils [[Celts]] che cumparan en il 5avel tschientaner en funtaunas grecas. Il temp da Latène vegn savens sutdividì en la litteratura en Latène tempriv (480–300 a.C.), Latène mesaun (300–100 a.C.) e Latène tardiv (150/100–40/15 a.C.). Ils elements culturals dal temp da Latène sa laschan cumprovar en [[Frantscha]], [[Svizra]], [[Germania dal Sid]] ed [[Austria]]; singulas influenzas tanschan fin sin il [[Balcan]]. === Transiziun da la preistorgia a la protoistorgia === La transiziun da la preistorgia a la protoistorgia (u istorgia tempriva) na sa lascha betg definir exactamain per l’Europa Centrala. Per ordinari vegnan las emprimas funtaunas scrittas davart ils [[Germans]] e Celts che cumparan tar auturs grecs (surtut en las ovras da [[Caesar]] e [[Tacitus]]) consideradas sco cumenzament da la protoistorgia. Cun las conquistas al nord da las Alps (t.a. la Gallia tras [[Julius Caesar]] tranter 58 e 50 a.C.) èn vastas parts dal territori da derasaziun dals Celts vegnidas integradas en l’Imperi roman. Il Rain è daventà il cunfin nordic da quel ed ils Germans èn daventads ils vischins directs dals Romans. L’emprova dals Romans sut l’imperatur [[Augustus]] da conquistar ils territoris colonisads dals [[Germans]] è vegnida interrutta suenter la Battaglia en il Teutoburger Wald l’onn 9 a.C. En l’archeologia da l’Europa Centrala vegn la protoistorgia sutdividida en: * temp dals imperaturs roman * temp da la migraziun dals pievels * temp medieval tempriv (temp dals Merovings e temp dals Carolings) == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Hermann Müller-Karpe: ''Grundzüge früher Menschheitsgeschichte.'' 5 toms, Theiss Verlag, Stuttgart und Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1998. * Hermann Parzinger: ''Die Kinder des Prometheus. Eine Geschichte der Menschheit vor der Erfindung der Schrift.'' 5. ed. amplifitgada, C.H. Beck, Minca 2016, ISBN 978-3-406-66657-5. * Hans Jürgen Eggers: ''Einführung in die Vorgeschichte.'' 4. ed., scrîpvaz-Verlag, Berlin 2004, ISBN 3-931278-08-5. * Siegmar von Schnurbein (ed.): ''Atlas der Vorgeschichte. Europa von den ersten Menschen bis Christi Geburt.'' Theiss Verlag, Stuttgart 2009, ISBN 978-3-8062-2105-3. * Manfred K.H. Eggert: ''Prähistorische Archäologie. Konzepte und Methoden''. Tübingen 2001, ISBN 3-8252-2092-3. * Ute Seidel: ''Bronzezeit.'' (''Sammlungen des Württembergischen Landesmuseums'', tom 2), Stuttgart 1995, ISBN 3-929055-38-4. * Gabriele Kastl (red.): ''Goldene Jahrhunderte. Die Bronzezeit in Südwestdeutschland''. Almanach, tom 2, Theiss, Stuttgart 1997, ISBN 3-8062-1298-8. * Andres Furger, ‎Calista Fischer, ‎Markus Höneisen (ed.): ''Die ersten Jahrtausende. Die Schweiz von den Anfängen bis zur Eisenzeit.'' (''Archäologie und Kulturgeschichte der Schweiz'', tom 1), NZZ Verlag, Turitg 1998, ISBN 3-85823-721-3. * Jean-Marie Le Tensorer: ''Le paléolithique en Suisse''. Éditions Jérôme Millon, Grenoble 1998. * Barry Cunliffe: ''Die Kelten und ihre Geschichte.'' Minca 2004, ISBN 3-7857-0506-9. * Alexander Demandt: ''Die Kelten''. 4. ed., Beck, Minca 2002, ISBN 3-406-44798-8. * Andres Furger-Gunti: ''Die Helvetier. Kulturgeschichte eines Keltenvolkes.'' NZZ Verlag, Turitg 1984, 1986, 1988, ISBN 3-85823-225-4. * Martin Kuckenburg: ''Die Kelten in Mitteleuropa.'' Stuttgart 2004, ISBN 3-8062-1593-6. * Bernhard Maier: ''Lexikon der keltischen Religion und Kultur''. (''Kröners Taschenausgabe'', tom 466), Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5. * Angus Konstam: ''Die Kelten – Von der Hallstatt-Kultur bis zur Gegenwart''. Vienna 2001, ISBN 3-85492-244-2. * Konrad Spindler: ''Die frühen Kelten.'' Reclam, Stuttgart 1983, 1991, 1996, ISBN 3-15-010323-1. == Colliaziuns == {{Commonscat|Prehistory|Preistorgia}} * [http://www.seilnacht.tuttlingen.com/Lexikon/Hoehlen.htm Infurmaziuns davart las picturas da cuvels] * [http://www.jungsteinsite.de/ www.jungsteinsite.de] – pagina d’internet che s’occupa dal temp da crap tardiv * [https://web.archive.org/web/20210506044004/https://www.archaeologie-schweiz.ch/ Archeologia Svizra] [[Categoria:Istorgia]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Istorgia mundiala)]] 0aiyi7epv5dzv00tqu4uzu4rp3qs4gc