Wikipedia rmwiki https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter Multimedia Spezial Discussiun Utilisader Utilisader discussiun Wikipedia Wikipedia discussiun Datoteca Datoteca discussiun MediaWiki MediaWiki discussiun Model Model discussiun Agid Agid discussiun Categoria Categoria discussiun TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion 0 4227 172782 165852 2026-07-18T01:08:18Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172782 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Verlaufskarte_Inn_DE.png|thumb|300px|Decurs ed intschess idrografic da l’En]] L’'''En''' (tudestg Inn, latin Aenus, er Oenus, grec vegl Αἶνος) è in flum lateral dal [[Danubi]] d’ina lunghezza da 517&nbsp;km che percurra la [[Svizra]], l’[[Austria]] e la [[Germania]]. A [[Passau]] sbucca el cun en media 738&nbsp;m³/s aua da vart dretga en il Danubi che maina qua be 690&nbsp;m³/s. La valur media pli auta è però d’attribuir a l’aua gronda che l’En maina per part sco flum da muntogna. Durant set mais maina l’En a Passau damain aua ch’il Danubi.<ref>[http://www.uvm.baden-wuerttemberg.de/servlet/is/45128/Internationale%20Zusammenarbeit%20Bigit%20Vogel.pdf?command=downloadContent&filename=Internationale%20Zusammenarbeit%20Bigit%20Vogel.pdf ''Profil des Donau-Wasservolumens''], consultà ils 25 da schaner 2006.</ref> == Etimologia == Il num ‹En› deriva dal celtic tempriv OENUS/AINOS e munta ‹aua currenta›<ref>Inge Resch-Rauter: ''Unser Keltisches Erbe. Flurnamen, Sagen, Märchen und Brauchtum als Brücken in die Vergangenheit''. Teletool Edition, Vienna 1998, ISBN 3-9500167-0-8, p. 59.</ref> (cf. er il num dal flum franzos Ain che sbucca en il Rodan<ref>Arnaud Vendryes: ''L'Ain: le nom d'une rivière à travers les sources.'' En: ''Société d'Emulation du Jura'', Travaux 2015, p. 147–168.</ref>). Anc en in document da l’onn 1338 è il flum simplamain inditgà cun il num ‹aua›. La pli veglia menziun en scrit è da chattar en las ‹Historiae› da [[Tacitus]] dals onns 105 fin 109 e sa cloma: «(…) Sextilius Felix (…) ad occupandam ripam Aeni fluminis, quod Raetos Noricosque interfluit, missus.» («È Sextilius Felix vegnì tramess a conquistar las rivas dal flum En che cula tranter ils Rets ed ils Norics.»)<ref>Tacitus, ''Historiae'', 3,5.</ref> D’auturs romans dal temp dals imperaturs tardiv vegn il num dal flum mess en scrit a moda sumeglianta, saja quai en grec sco Αἶνος (‹Aίnos›) ubain en latin sco ‹Aenus›. En il latin medieval vegn per ordinari duvrada la furma ‹Enus›, ils umanists scrivan ‹Oenus›. En il bavarais vegl ha gì lieu ina midada fonetica da e ad i, uschia che ‹Enus› è sa midà en ‹In›. Fin en il 17avel tschientaner vegn il num scrit en questa moda ubain er ‹Yn›, ‹Ihn› u ‹Yhn›. La scripziun cun n dubel cumpara pir en il 16avel tschientaner, per exempel en il ‹Tiroler Landreim› da 1557. Dapi il 18avel tschientaner è usitada questa scripziun e la pronunzia cun vocal curt. Pli baud vegniva il num per ordinari chapì en lingua tudestga sco neutrum (‹daz In› hai per exempel num en il ‹Nibelungenlied›); dapi il 16avel tschientaner è en diever be pli la furma masculina.<ref>Otto Stolz: ''Geschichtskunde der Gewässer Tirols.'' (''Schlern-Schriften'', tom&nbsp;32), Innsbruck 1932, p.&nbsp;6–14 e 83–88.</ref> Las menziuns dal temp roman sa refereschan a la part inferiura (bavaraisa); la part mesauna (tirolaisa) vegn menziunada l’emprima giada en il 6avel tschientaner tar Venantius Fortunatus sco Aenus. Il num [[Engiadina]] e la designaziun rumantscha En inditgeschan che er la parti superiura (grischuna) è vegnida numnada da vegl ennà uschia. Er sche singuls auturs èn pli baud stads da l’avis che l’En naschia al [[Pass dal Raisch]] en vischinanza da l’[[Adisch]], vegn l’origin situà il pli tard dapi il 16avel tschientaner unanimamain en la regiun dals Lais d’Engiadin’Ota survart [[Malögia]]. == Geografia == === Lunghezza ed intschess idrografic === [[Datoteca:Pass_Lunghin.jpg|thumb|200px|Il sparta-auas europeic al Pass Lunghin]] Cun ina lunghezza totala da 517 kilometers è l’En in dals pli lungs e pli imposants flums alpins. Quasi dus terzs dal curs dal flum èn situads en territori muntagnard. Radund 104&nbsp;km mainan tras territori svizzer, 320&nbsp;km tras l’Austria (da quai 200 tras il Tirol), ils ulteriurs 93 be tras la Germania (e la part austriaca a partir da Kufstein, a Salzburg ed en l’Austria Auta er sco flum da cunfin bavarais). L’intschess idrografic da l’En cumpiglia 26&nbsp;130&nbsp;km². Da quai sa chattan 1689&nbsp;km² en il chantun [[Grischun]], 254&nbsp;km² en l’[[Italia]], 7880&nbsp;km² en il [[Tirol (pajais federativ)|Tirol]], 8061&nbsp;km² en la [[Baviera]] e var 8250&nbsp;km² a [[Salzburg]] ed en l’[[Austria Auta]]. En l’entir intschess idrografic da l’En sa chattan 823 glatschers che cumpiglian en tut 395&nbsp;km² ubain 1,5&nbsp;% da l’entira surfatscha. Il pli aut punct en l’entir intschess idrografic è il [[Piz Bernina]] cun 4049&nbsp;m&nbsp;s.m. === Idrologia === Cun ina quantitad d’aua media da 738&nbsp;m³/s è l’En, suenter il [[Rain]], il [[Danubi]] e l’[[Elba]], il flum da la Germania che maina il quart bler aua; en l’Austria il segund suenter il Danubi; en Svizra (part superiura dal flum) sa chatta il flum tenor quest criteri sin plaz dudesch. En la part superiura dal flum è il reschim da deflussiun bler pli dischequilibrà, damai che la marschauna maina qua a valurs fitg autas la primavaira. L’aua da glatschers cumpiglia ad [[Innsbruck]] anc ca. 10&nbsp;% da l’entira deflussiun (repartì sin ils mais matg fin october; il fanadur ed avust cun ina cumpart maximala da ca. 25&nbsp;%).<ref>Markus Weber, Ludwig Braun, Wolfram Mauser, Monika Prasch: ''Die Bedeutung der Gletscherschmelze für den Abfluss der Donau gegenwärtig und in der Zukunft.'' En: ''Mitteilungsblatt des Hydrographischen Dienstes in Österreich'', nr. 86, 2009, p.&nbsp;1–30.</ref> A Passau maina il Danubi bain en media 7&nbsp;% damain aua che l’En. Da l’entschatta d’atun fin la primavaira è il Danubi però il flum che maina la pli blera aua e l’En èsi er che mida qua la direcziun dal current. Ultra da quai ha il Danubi gia cuntanschì qua ina lunghezza 547&nbsp;km, entant che l’En sbucca suenter 517&nbsp;km. === Curs dal flum === [[Datoteca:Inn Susch.jpg|thumb|200px|L’En en vischinanza da Susch]] Il flum nascha en l’Engiadin’Ota survart Malögia en il nordost dal [[Pass Lunghin]] sin in’autezza da 2564&nbsp;m. Il pass furma in dals sparta-aua principals da l’Europa: tut tenor sin tge vart che croda in dagut aua, cula quel vers la [[Mar dal Nord]], l’[[Adria]] u la [[Mar Naira]]. Fin che l’En s’unescha sutvart [[Samedan]] cun il Flaz pli grond, vegn quel er numnà Sela e percurra il Lej da Segl, il Lej da Silvaplauna, il Lej da Champfèr ed il Lej da S. Murezzan. Il pitschen Lej da Gravatscha en vischinanza da la sbuccada dal Flaz è in impurtant territori da cuar d’utschels. En l’Engiadina Bassa percurra l’En, ch’ha qua ina pendenza cleramain pli auta, pliras chavorgias. Sutvart il cunfin svizzer-austriac, a la stretga da [[Finstermünz]], sa numna la val dal flum en il pajais federativ [[Tirol (pajais federativ)|Tirol]] Val da l’En Superiura e sutvart la sbuccada da la Melach sper [[Zirl]] (curt avant [[Innsbruck]]) Val da l’En Inferiura. Tranter [[Kufstein]] ed [[Erl]] furma l’En il cunfin austriac-tudestg. Alura percurra il flum il piz en il sidost da la Baviera; e tranter la sbuccada da la Salzach e [[Passau]] furma el puspè il cunfin da stadi austriac-tudestg. En questa part inferiura dal flum sa chattan pliras serras d’accumulaziun. Qua s’extenda er sur ina lunghezza da 55 kilometers l’Europareservat Unterer Inn. En la ‹citad dals trais flums› Passau sbucca l’En en il Danubi. Anc in pli lung tschancun sutvart la citad restan bain visiblas, quasi nunmaschadadas, l’aua da glatscher verda da l’En, l’aua blaua dal Danubi e l’aua da palì stgira da l’Ilz che sbucca nà dal nord en il Danubi. L’insla Kräutelstein che sa chatta 2,34&nbsp;km sutvart la subccada da l’En da vart dretga dal Danubi è anc circumdada cleramain da l’aua da l’En. Insumma dat en egl, quant ferm che l’aua verda da l’En stauscha d’ina vart l’aua dal Danubi; quai è d’attribuir al fatg che l’En maina durant tscherts temps fitg bler’aua ed er a la profunditad dals dus flums che variescha fitg ina da l’autra (En: 1,90 meters, Danubi: 6,80 meters). === Impurtants abitadis situads a l’En === [[Datoteca:AUT_Hall_in_Tirol,_Burg_Hasegg_004.jpg|thumb|200px|Hall in Tirol]] * En Svizra: [[San Murezzan]], [[Samedan]], [[Scuol]] * En l’Austria: [[Landeck]], [[Imst]], [[Telfs]], [[Zirl]], [[Völs]], [[Innsbruck]], [[Hall in Tirol]], [[Wattens]], [[Schwaz]], [[Jenbach]], [[Brixlegg]], [[Rattenberg]], [[Kundl]], [[Wörgl]], [[Kufstein]], (e suenter esser passà in tschancun tras la Baviera, a partir da qua flum da cunfin) [[Braunau am Inn]], [[Obernberg am Inn]], [[Schärding]] * En Germania: [[Rosenheim]], [[Wasserburg am Inn]], [[Mühldorf am Inn]], [[Neuötting]], [[Marktl]], (a partir da qua flum da cunfin) [[Simbach am Inn]], [[Passau]] === Geologia === Fin Landeck percurra l’En las Alps Centralas, segnadas surtut da muntognas cristallinas e sper Ardez da plattamorta grischuna. A partir da [[Landeck]] furma la Val da l’En il cunfin tranter las Alps da chaltschina settentriunalas. Tranter [[Schwaz]] e [[Brixlegg]] percurra el la zona da Grauwacken e silsuenter las Alps da chaltschina settentriunalas. Sper [[Erl]] cuntanscha il flum la regiun prealpina e percurra en la Baviera las zonas das flisch e da molassa segnadas dal temp da glatsch. Durant ils temps fraids eran la part superiura e mesauna da la Val da l’En cuvertas cun glatsch. Sco ch’han mussà retschertgas vi da sedimentaziuns da turba al Lanser See sper Innsbruck, sto la val esser stada qua libra da glatsch il pli tard a partir da 15&nbsp;379 ± 282&nbsp;a.C. == Ecologia == [[Datoteca:Aerial_image_of_Passau.jpg|thumb|200px|Passau: sbuccada da l’En (a sanestra) en il Danubi]] Per gronda part è l’En oz alingià e la riva segnada d’intervenziuns tras l’uman. In tschancun pli lung, nua ch’il flum cula anc libramain exista en la Val da l’En tirolaisa tranter [[Fliess]] (district Landeck) e [[Kirchbichl]] (district Kufstein). Sporadicamain èn anc da chattar tschancuns natirals e restanzas da guauds da riva che furman oz savens territoris sut protecziun da la natira u da la cuntrada. En la part inferiura da l’En, en il territori da cunfin tranter la [[Baviera]] e l’[[Austria Auta]], han ils differents implants electrics midà a moda fundamentala il caracter dal flum; qua n’ha quel betg pli il caracter d’in flum alpin, mabain d’in flum da la bassa cun vastas surfatschas d’aua avertas. A medem temp furman questas ultimas in impurtant territori da cuar, da paus e d’envernada per bundant 300 spezias d’utschels. Diversas auas grondas dals ultims decennis (t.a. il 2005) han dà novs impuls a projects da renaturalisaziun. Tals èn per exempel vegnids realisads en il Grischun en la regiun da sbuccada dal Flaz ed en il Tirol sper [[Hatting]] (en il vest dad Innsbruck). === Flora e fauna === Per part èn sa mantegnids guauds da riva (ognas); en tscherts lieus, surtut en la part inferiura dal flum, èn tals er sa furmads da nov entaifer ils rempars da protecziun cunter aua gronda. Tschertas flurs ch’eran pli baud derasadas vastamain, per exempel la tamarisca tudestga, èn percunter quasi svanidas suenter la construcziun da dustanzas. Il pesch il pli derasà en la part superiura da l’En (fin Landeck) è la litgiva, alura suonda la regiun da la litschala ed èn la part il pli giudim predomineschan barbun e brama. Da las 31 spezias da pesch ch’eran derasadas oriundamain en la part tirolaisa da l’En, sa laschan cumprovar a l’entschatta dal 21avel tschientaner 17. Il castur han ins reintroducì ils onns 1970 en la regiun dals lais da serra. Nà da la Baviera è quel sa derasà en il Tirol e migrà fin en la part superiura dal flum. Er la ludra sa lascha cumprovar adina dapli en la part inferiura dal flum. Ils guauds da riva e las auas stagnantas servan a bleras spezias d’utschels (p.ex. rivaun, luschaina, pitgascorsa, irun) sco spazi da viver e da cuar.<ref>Amt der Oö. Landesregierung, Naturschutzabteilung: ''Raumeinheit Inntal.'' (''Natur und Landschaft. Leitbilder für Oberösterreich'', tom 27), 2007.</ref> === Qualitad da l’aua === En il Tirol, la Baviera e l’Austria Auta ha l’aua da l’En la classa da qualitad II (levamain malnetta), sin tscherts tschancuns cuntanscha ella er la classa I–II.<ref>Bundesministerium für Land- und Forstwirtschaft, Umwelt und Wasserwirtschaft (ed.): ''Saprobiologische Gewässergüte der Fließgewässer Österreichs'', 2005.</ref> == Utilisaziun == === Navigaziun === [[Datoteca:AREA 47 Rafting Imster Schlucht, 2018.jpg|thumb|200px|Navigaziun da temp liber: rafting en la chavorgia dad Imst (Tirol)]] La navigaziun sin l’En è gia cumprovada dal temp dals Romans. En il temp medieval han diversas citads retschet dretgs commerzials imperials ch’eran colliads cun la navigaziun fluviala. Il punct il pli sisum da la navigaziun sin l’En era la citad da [[Hall]] ch’è uschia daventada il pli impurtant lieu da transtgargiada en il Tirol dal Nord. Plinensi eran per part anc en diever punteras. E fin en l’[[Engiadina Bassa]] retiravan ins laina da construcziun e dad arder. Las martganzias principalas che vegnivan manadas dal flum giu eran sal, minerals, chaltschina, laina, taila e vin che vegnivan manads dal flum giu per part fin a [[Vienna]]. Dal flum si arrivavan surtut granezza, charn, grass e vin.<ref>Land Tirol, Lebensministerium Österreich: [http://www.tirol.gv.at/fileadmin/www.tirol.gv.at/themen/umwelt/wasserkreislauf/wasserstand/downloads/Tafeln_Inn_lo.pdf ''Wasserstrasse Inn]''.</ref> Dal flum giu transportav’ins la rauba savens sin punteras che vegnivan disfatgas al lieu da destinaziun e vendidas sco laina da construcziun u da diever. Il viadi da Hall fin a Kufstein durava 5 uras, fin a Vienna stuev’ins quintar var in’emna. Laina da l’Engiadina arrivava per part fin a [[Rosenheim]]. Dal flum si vegnivan las navs tratgas da chavals; cun sis fin ventg chavals sa laschavan transportar sin navs da vitgira fin 100 tonnas granezza. Da [[Kufstein]] fin [[Hall]] durava in tal transport quatter fin tschintg dis. Sper martganzia vegnivan er transportads sin l’En persunas. Surtut per il militar era il flum in’impurtanta e segira via da refurniment. L’onn 1532 èn per exempel s’embartgads a Hall sin 45 navs 20&nbsp;000 Talians e Spagnols ch’èn vegnids manads a Vienna per sustegnair l’armada da l’imperatur [[Carl V]] cunter ils Tircs. L’onn 1765 è la bara da l’imperatur [[Franz I Stephan]] vegnì manà da Hall a Vienna sin ina nav accumpagnada da 19 ulteriuras navs cun sia dunna [[Maria Theresia]] e la curt. Ida a fin è la navigaziun cun l’avertura da la viafier tranter Kufstein ed Innsbruck l’onn 1858. E la construcziun da stgalims da fermada ha schizunt rendì nunpussaivla la navigaziun nuninterrutta. Ina navigaziun da passagiers modesta ha oz lieu tranter [[Neuhaus am Inn]]/[[Schärding]] e [[Passau]] sco er a [[Wasserburg am Inn]]. === Traffic sin via e viafier === La Val da l’En maina en direcziun vest-ost, il traffic da transit tras las [[Alps]] però en direcziun nord-sid; perquai ha la colonisaziun da questa vallada e l’extensiun da sia rait da vias giugà da princip ina rolla secundara. Da l’autra vart han la ladezza da la val ed il clima relativamain miaivel tuttina fatg da la regiun gia baud in agen spazi economic. Oz mainan tant la viafier sco er in’autostrada tras la vallada en si’entira lunghezza (austriac-tudestga). Il [[Pass dal Raisch]] ed il [[Pass dal Brenner]] lubeschan ultra da quai da percurrer las Alps relativamain a bass; quai maina però ad in traffic individual considerabel cun consequenzas nuschaivlas per l’ambient. A transferir dapli traffic sin la viafier duai servir il tunnel da basa dal Brenner. === Pestga === [[Datoteca:Fischtreppe_Wasserkraftwerk_Oberaudorf-Ebbs_Ostseite-1.jpg|thumb|200px|Ovra electrica al cunfin austriac-tudestg cun stgala da peschs]] Istoricamain giugava la pestga a l’En in’impurtanta rolla economica. Peschs or da l’En ed or dals lais da l’Engiadin’Ota han ins vendì fin en il 19avel tschientaner en l’Italia. Per dar cuntrapaisa al pestgar sur mesira han ins per exempel relaschà en Baviera gia il 1553 in’ordinaziun ch’è vegnida stampada e munida cun entagls en lain prezius. En il fratemp è la situaziun sa midada dal tuttafatg – ozendi n’ha la pestga nagina muntada commerziala pli. === Ovras electricas === Per lung dal curs superiur da l’En, sin territori svizzer e fin a Landeck en il Tirol, sa chattan pliras ovras idraulicas. Ed en la part inferiura, a partir da Kufstein, servan plirs stgalims da fermada tant a la producziun d’electricitad sco er a la protecziun cunter aua gronda. Damai che questas ovras electricas na disponan da naginas sclusas, limiteschan ellas fermamain la navigaziun. Impurtantas ovras electricas sin territori grischun sa chattan a San Murezzan, S-chanf/Ova-Spin e Scuol, Dapi il 2022 è en pli en funcziun l’ovra electrica cuminaivla svizra-austriaca cun la serra d'accumulaziun a Martina; da là vegn l’aua manada tras in tumbin da circa 20 kilometers fin a Prutz en l’Austria, nua ch'ella vegn turbinada. === Temp liber === En la part superiura porscha l’En numerusas pussaivladads da sport nautic, surtut canutar en torrents e rafting, e sin ils lais da l’Engiadin’ota t.a. windsurf e kitesurfing. Enconuschenta tar canutists è er la chavorgia dad Imst d’ina lunghezza da radund 5 km cun in grad da difficultad tranter WW II-III e III-IV. Per lung dals rempars cunter aua gronda mainan sur lungs tschancuns vias da velos ch’èn colliadas ina cun l’autra. La via da velos da l’En suonda schizunt il curs dal flum da Malögia fin la sbuccada a Passau. Il museum da l’En a Rosenheim documentescha l’istorgia da l’En e da la navigaziun sin il flum. Tscherts aspects istorics e tematics vegnan er preschentads en blers auters museums per lung dal flum. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Josef Grünberger: ''Land am Inn – Vom Ursprung zur Mündung.'' Tyrolia Verlag 2004, ISBN 3-7022-2586-2. * Franz Hafner: ''Inn – Der grüne Fluss aus den Alpen.'' Film documentar, Austria, 2011. 45 min. * A. Stancik, H. Schiller, O. Behr et al.: ''Hydrology of the River Danube / Hydrologie der Donau'', Verlag Priroda, Bratislava 1988. * Valentin Weber-Wille, Manfred Wehdorn: ''Die bayerischen Innkraftwerke.'' (Schriftenreihe Forschung in der VERBUND AG, tom 105), Selbstverlag, Vienna 2012, ISBN 978-3-9502188-6-2. == Colliaziuns == {{Commonscat|Inn River|En}} * {{E-LIR|250}} * [https://web.archive.org/web/20240220215003/https://www.unser-inn.at/der-inn/ ''Unser Inn – Drei-Länder-Fluss''] * [https://www.innradweg.com ''Innradweg''] {{Flums da la Svizra}} [[Categoria:Flums da la Svizra]] [[Categoria:Flums dal chantun Grischun]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Grischun)]] 3lstns91o59i0lhrjt7g3p36i10v2hs 0 7576 172781 166780 2026-07-18T00:41:20Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172781 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Expanded circle of fifths-de.svg|thumb|300px|Versiun amplifitgada dal circul da quintas]] Entaifer la [[teoria da musica]] è il '''circul da quintas''' in’illustraziun grafica che visualisescha las relaziuns tranter las [[tonalitad]]s. El deriva da l’[[Armonica|enclegientscha d’armonia]] occidentala e sa basa sin l’experientscha ch’ina tonalitad è il pli damanaivel dad in’autra tonalitad en distanza d’ina [[quinta]] (pass da tschintg tuns – l’[[Intervall (musica)|interval]] da set pass da [[mezs tuns]]). Tonalitads vischinas en il circul da quintas numn’ins ''parents da quinta''. :{{Audio|Quinte auf.ogg|Exempel per tadlar la quinta ensi: C-G}} :{{Audio|Quinte ab.ogg|Exempel per tadlar la quinta engiu: C-F}} == Il circul da quintas== L’utilisaziun da las [[tonalitad]]s en l’urden dal circul da quintas e l’[[Accordament (Musik)|accordament]] temprà necessari èn prestaziuns musicalas e creativas da la cultura occidentala e na cumparan en questa furma consequenta betg en autras culturas. [[Datoteca:Quintenzirkeldeluxe.png|300px|left]] La grafica daspera mussa en il rintg exteriur las tonalitads en dur ch’èn tradiziunalmain segnadas cun maiusclas. En l’interiur dal rintg sa chattan las tonalitads en [[Mol (musica)|mol]] cun las minusclas correspundentas. La grafica mussa ch’i vegn mintgamai tiers in [[Segn (musica)|segn]] tar mintga tonalitad en l’interval da quinta: tar las quintas ensi mintga giada ina {{Musica|♯}} (crusch), tar las quintas engiu in {{Musica|♭}} (be). La {{Musica|♯}} augmenta il tun per in pass da mez tun (p.ex. tar G-dur daventa il '''F''' in '''Fis'''); il {{Musica|♭}} diminuescha il tun per in pass da mez tun (p.ex. tar Es-dur daventa il '''H''' in '''B''', in '''E''' daventa in '''Es''' ed in '''A''' in '''As'''). <br clear=all /> {{Circul da quintas}} === Modas da dir per memorisar il circul da quintas === Per memorisar l’urden da las tonalitads dal circul da quintas existan numerusas modas da dir. I suonda adina in exempel enconuschent per las tonalitads da {{Musica|♯}} e da {{Musica|♭}} (per tudestg<ref>Er en rumantsch fan ins per regla diever dals gidamemorias tudestgs.</ref>): * Per las tonalitads da dur cun il segn {{Musica|♯}}:<br /> '''G'''eh '''D'''u '''A'''lter '''E'''sel '''H'''ole '''Fis'''che * Per las tonalitads da dur cun il segn {{Musica|♭}}:<br />'''F'''and '''B'''eim '''Es'''sen '''As'''tern '''Des''' '''Ges'''andten '''C(a)es'''ars * Per las tonalitads da mol cun il segn {{Musica|♯}}:<br />'''E'''in '''H'''ai '''Fis'''ch '''Cis'''cht '''Gis'''ela '''Dis'''kret an * Per las tonalitads da mol cun il segn {{Musica|♭}}:<br />'''D'''er '''G'''roße '''C'''aesar '''F'''unkt '''B'''edrängt '''Es'''-o-es === Il circul da quintas per las tonalitads da dur === L’augmentaziun respectivamain la diminuziun da tscherts tuns en las tonalitads sa basa sin l’enclegientscha da [[melodia]] occidentala. Per exempel tuna ina [[scala tonala]] en [[dur]] e la tonalitad che sa cumpona or da questa scala per nus fitg melodiusa sch’i cumparan sper ils pass d’entir tun dus pass da mez tun: tranter il terz ed il quart stgalim sco era tranter il settavel e l’otgavel stgalim. (Guarda latiers era sutvart: ''[[#significaziuns|significaziuns]]''). Ina [[claviatura]] explitgescha: [[Datoteca:Klaviatur.PNG]] [[Datoteca:Pianotocircle.jpg|thumb|200px|Circul da quintas]] Dasper las tastas alvas datti en roda duas gruppas da duas respectivamain trais tastas nairas sco era duas foras tranter '''E/F''' e '''H/C'''. Las tastas nairas e las foras mussan ils mezs tuns. Sin il clavazin sun’ins ina scala da C-dur senza tastas nairas, cunquai che '''E/F''' e '''H/C''' èn gia ils pass da mez tun tranter il terz/quart ed il settavel/otgavel stgalim. Tut las autras tonalitads da dur dovran in segn. === Il circul da quintas per las tonalitads da mol === La grafica survart mussa en il rintg interiur cun bustabs cotschens l’urden da las [[tonalitad]]s da [[Mol (musica)|mol]] che vegnan segnadas cun minusclas. Ins parta da las tonalitads da mol ''natiralas''. Tar mintga tonalitad da dur datti ina tonalitad da mol cun ils medems segns. In tal pèr da tonalitad numn’ins ''tonalitad parallela''. La tonica d’ina tonalitad da mol sa chatta trais terzas (= trais pass da mez tun) pli bass che sia tonalitad da dur parallela, quai vul dir che la tonica da la scala tonala da mol parallela sa chatta sin il 6avel stgalim da la scala tonala da dur. (Remartga: Er en la scala tonala dad a-mol, l’uschenumnada ''armonica'', è da chattar in Gis e cun quai ina {{Musica|♯}} e tar la scala tonala ''melodica'' perfin duas {{Musica|♯}}, numnadamain Fis e Gis. Dentant n’han quests [[segns da spustament]] da far nagut cun ils segns dal circul da quintas. Las augmentaziuns u diminuziuns en il text da notas han bain era num ''segns'', tar la prescripziun dal circul da quintas sa tracti però be da quels segns che sa chattan a l’entschatta da la lingia da notas.) Quants e tgenins segns che la tonalitad da mol netta ha, pon ins leger cun agid da la grafica e da las explicaziuns fatgas survart aregaurd ils segns da las tonalitads da dur. == Las tonalitads da {{Musica|♯}} == Ils segns cumparan en distanza da quinta, tar las tonalitads da crusch sa muvend ''ensi''. Els sforzan in’augmentaziun dal tun per in pass da mez tun: *G-Dur: Fis *D-Dur: Fis, Cis (pronunzià: Zis) *A-Dur: Fis, Cis, Gis (pronunzià: Ghis) *E-Dur: Fis, Cis, Gis, Dis *H-Dur: Fis, Cis, Gis, Dis, Ais *Fis-Dur: Fis, Cis, Gis, Dis, Ais, Eis (pronunzià: Eis) Questa glista pudess ins cumplettar tenor plaschair: Cis-dur cun set&nbsp;{{Musica|♯}}, Gis-dur cun otg&nbsp;{{Musica|♯}} fin tar Eis-dur cun indesch&nbsp;{{Musica|♯}} ed uschia vinavant. Cun quai na daventa però betg mo la notaziun nunsurvesaivla; ulteriuras augmentaziuns da tuns gia augmentads chaschunan en il maletg sonor mo tuns gia udids. Uschia vegnissan tiers tar ‹Eis-dur› (indesch&nbsp;{{Musica|♯}}), dasper las 6&nbsp;{{Musica|♯}} da Fis-dur, in ‹His› (tuna sco C), in ‹Fisis› (dubla augmentaziun da F, tuna sco G), in ‹Cisis› (tuna sco D), in ‹Gisis› (tuna sco A), in ‹Disis› (tuna sco E) ed in ‹Aisis› (tuna sco H). Il fenomen che tuns cun nums differents tunan tuttina pon ins duvrar per il ''[[scumbigl enarmonic]]'': enstagl da las tonalitads da crusch adina pli cumplitgadas utilisesch’ins las tonalitads da {{Musica|♭}} correspundentas che tunan medem, sco per exempel enstagl da Gis-dur (8&nbsp;{{Musica|♯}}) As-Dur (4&nbsp;{{Musica|♭}}). U per restar tar la tonalitad dad ‹Eis-dur›: Enstagl d’indesch&nbsp;{{Musica|♯}} dovr’ins mo in&nbsp;{{Musica|♭}}. Il maletg da notas daventa uschia bler pli net, concernent il tun na datti (cun in [[accordament da medem stgalim]]) nagina differenza. Cun transponer d’ina tonalitad a l’autra pon ins spert arrivar en tonalitads pli cumplitgadas. Savens vegnan mussads ils segns da la tonalitad pli cumplitgada (per ch’il musicist possia suandar ils intervals). Suenter vegn transfurmada la tonalitad cumplitgada cun segns da dissoluziun ed auters segns correspundents en la tonalitad enarmonica pli agreabla. == Las tonalitads da {{Musica|♭}} == Il moviment da las tonalitads ed il vegnir tiers dals segns che diminueschan ils tuns succeda tar las tonalitads da {{Musica|♭}} ''engiu'': * F-dur: B * B-dur: B, Es * Es-dur: B, Es, As * As-dur: B, Es, As, Des * Des-dur: B, Es, As, Des, Ges (pronunzià: Ghes) * Ges-dur: B, Es, As, Des, Ges, Ces (pronunzià: Zes) == L’impurtanza per las reglas d’armonia == Il circul da quintas na mussa betg mo la quantitad dals segns per mintga tonalitad. La distanza d’ina tonalitad a sia proxima pussibilitescha era in’analisa dals [[accords]] ch’èn parents armonicamain. In exempel: Prend’ins C-dur sco [[tonica]], sa gruppeschan G-dur sco [[dominanta]], F-dur sco [[subdominanta]], a-mol sco [[parallela da tonica]], e-mol sco [[parallela da dominanta]] (respectivamain cuntratun da tonica) e d-mol sco parallela da subdominanta enturn la tonica. Tras cumbinaziun d’ina tonalitad da dur casuala en il circul da quintas cun ses vischin a dretga ed a sanestra survegn ins ils accords d’ina [[Cadenza (musica)|cadenza en dur]]. Cumbinaziuns cun tuns pli lontans han basegn d’ina [[modulaziun (musica)|modulaziun]]. Prend’ins pia ina tonalitad dal circul da quintas sco tonalitad da basa ed examinescha ses dus vischins, ves’ins che quests vischins sa distinguan mo en in tun da la tonalitad da partenza. En quest cas èsi il quart stgalim da la tonalitad da basa che vegn augmentà (cun ina {{Musica|♯}} u cun laschar davent in {{Musica|♭}}) ed il 7avel stgalim da la tonalitad da basa che vegn diminuì (cun in {{Musica|♭}} u cun laschar davent ina {{Musica|♯}}). Cun quai èn las duas tonalitads parentadas stretgamain. In exempel en Es-dur: [[Datoteca:Circul da quintas-stgalas vischinantas.png]] Sch’ins furma in [[triaccord]] en ina tonalitad vischina che n’utilisescha betg il quart respectivamain il 7avel tun, lura pudess quest triaccord era appartegnair a la tonalitad da basa. [[Datoteca:Circul da quintas-triaccords vischinants.png]] Fitg impurtant èn ils triaccords sin l’emprim tun (da l’emprim stgalim) da las tonalitads vischinas. Era quellas utiliseschan mo tuns propris da la tonalitad da basa e sa chattan sin il quart respectivamain 5avel stgalim. Ultra da quai cuntegnan ellas era ils dus tuns che vegnan transfurmads per pudair crear las duas tonalitads vischinas. En quests trais triaccords (atgnamain sin ils emprims stgalims da las trais scalas tonalas) è ultra da quai ''mintga'' tun da la tonalitad da basa represchentà al minimum ina giada; per l’accumpagnament d’ina melodia simpla che sa cumpona mo or dals tuns da la [[tonalitad da basa]] dovr’ins al cumenzament be quests trais triaccords. I dat en egl che l’unic triaccord da la tonalitad da basa che na cumpara ''betg'' en las tonalitads vischinas # n’è ni in triaccord da dur ni da mol, ma in triaccord uschenumnà ''diminuì'' (duas pitschnas terzas ina sin l’autra) # che n’è tras quai era betg represchentà en il circul da quintas. # Il triaccord sin il 7avel stgalim po dentant esser in triaccord dal 5avel stgalim (dominanta), nua che mo il tun da basa na vegn betg sunà. Sch’ins cumpareglia quest triaccord cun in accord diminuì (quadraccord cun trais pitschnas terzas ina sur l’autra per exempel Gis-H-D-F), lura constatesch’ins che quests dus accords n’èn strusch parents. Ils auters sis triaccords sin l’emprim fin il 6avel stgalim èn precis quests sis triaccords che sa gruppeschan en il circul enturn la tonalitad da basa: As-dur, Es-dur, B-dur, f-mol, c-mol, g-mol. == Significaziuns == Sco punct da basa serva ussa l’exempel da la scala tonala da C-dur: [[Datoteca:C-dur notes.png|300px]] La scala tonala da dur è caracterisada tras sia structura che resulta or da l’urden dals entirs e mezs tuns. [[Datoteca:C major scale.png]] Ella ha pia duas parts identicas, ils uschenumnads [[tetracord]]s (grec: tetra=quatter). [[Datoteca:Tetrachord.jpg|300px]] === Engrondiment da la scala tonala ensi === Grazia a quest’egualitad po la segunda part era esser in’emprima part dad in’autra scala tonala. Per obtegnair ina scala tonala [[Heptatonik|eptatonica]] cumpletta agiunt’ins anc quatter tuns: [[Datoteca:GABCDEFG.png]] Sco ch’ins vesa, n’è la structura da la nova part betg anc correcta. In segn gida qua: tar noss exempel ston ins augmentar il f sco settavel tun da la scala ad in fis per survegnir ina scala tonala cumpletta: [[Datoteca:G major scale.png]] Natiralmain pon ins ussa separar danovamain la nova scala tonala en duas parts (construidas tuttina) e far or da la segunda part in’emprima, cumplettar ella, augmentar il settavel tun ed ins survegn la proxima scala tonala da dur: [[Datoteca:D major scale.png|Ina octava pli bass]] Questa procedura pon ins repeter tenor plaschair. Ins po observar duas chaussas: # Mintga giada vegn augmentà in tun (il settavel), sch’ins metta vitiers ina crusch ({{Musica|#}}). # La nova scala tonala sa chatta ina quinta pli aut che la veglia, cunquai ch’ella cumenza sin il tschintgavel tun da la veglia scala. Sch’ins cumenza cun C-dur, datti pia quest schema: [[Datoteca:Circul da quintas-axa ensi.png]] === Engrondiment da la scala tonala engiu === Ins po suandar analogamain en l’autra direcziun. Prend’ins l’emprima part da la scala tonala da C-dur e l’engrondescha engiu, survegn ins il suandant: [[Datoteca:FGABCDEF.png]] Era qua sto vegnir midà in tun per pudair construir la structura caracteristica d’ina scala tonala da dur. I sa tracta qua dal H che sto vegnir diminuì cun in segn ad in b: [[Datoteca:F major scale.png]] Danovamain pon ins repeter questa procedura, analog al moviment ensi, era engiu. Las observaziuns èn las medemas: # Mintga giada vegn diminuì in tun (il quart), sch’ins metta vitiers in b. # La nova scala tonala cumenza ina quinta pli bass che la veglia. Sch’ins cumenza tar C-dur, datti quest schema: [[Datoteca:Circul da quintas-axa engiu.png]] Per unir tuts dus schemas mett’ins C-dur en il center, sco in’axa da spievel: [[Datoteca:Achsegesamt.PNG]] Tras il [[scumbigl enarmonic]] da Fis e Ges tar ils puncts finals da quest schema resulta il maletg dal circul. == Il diever en la pratica == [[Datoteca:Quintenzirkel Transponieren.png|thumb|left|200px|Cadenza per C-dur (blau); E-dur (cotschen); Es-dur (mellen) respectivamain en l’intern dal circul da quintas: a-mol (blau); cis-mol (cotschen), c-mol (mellen)]] En l’illustraziun daspera è colurada la part dal circul da quintas ch’ha in’impurtanza per la tonalitad correspundenta. Quai è vegnì fatg per trais tonalitads, numnadamain per C-dur, E-dur ed Es-dur. Ina caracteristica per ina tonalitad è sia [[cadenza (musica)|cadenza]], quai vul dir la sequenza da las triadas respectivamain dals stgalims d’armonia I, IV, V, I. Cun auters pleds: l’accord tonical, l’accord subdominant, l’accord dominant e l’accord tonical resunan in suenter l’auter. {| border="0" |Tonalitad ! align="center" |stgalim I ! align="center" |stgalim IV ! align="center" |stgalim V ! align="center" |stgalim I |- |. | align="center" |<small>stat en la ''MESADAD''</small> | align="center" |<small>stat a ''SANESTRA'' da stgalim I</small> | align="center" |<small>stat a ''DRETGA'' da stgalim I</small> | align="center" |<small>stat en la ''MESADAD''</small> |- style="background:#BFEFFF;" |C-dur !C !F !G !C |- style="background:#FFC1C1;" |E-dur !E !A !H !E |- style="background:#FFFFE0;" |Es-dur !Es !As !B !Es |} Per la visualisaziun dals stgalims d’armonia che vegnan duvrads en ina ''[[cadenza (musica)|cadenza engrondida]]'' po la versiun modifitgada dal circul da quintas esser in agid. Sco exempel la cadenza engrondida per C-dur: C&nbsp;–&nbsp;G&nbsp;–&nbsp;a&nbsp;–&nbsp;e&nbsp;–&nbsp;F&nbsp;–&nbsp;C&nbsp;–&nbsp;F&nbsp;–&nbsp;G&nbsp;–&nbsp;C === Blues e rock’n’roll === Il blues sa basa per gronda part sin in schema da dudesch tacts e sin la seria d’accords ([[Cadenza (musica)|cadenza]]) I-IV-V. Las cifras designeschan il stgalim da la scala tonala correspundenta che furma il tun fundamental da l’accord. Per la tonalitad dad E-dur resulta pia il schema sequent: tact: |: 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 :| stgalim: |: I | I | I | I | IV | IV | I | I | V | IV | I | V :| accord: |: E | E | E | E | A | A | E | E | H | A | E | H :| Natiralmain pon ins transponer quest schema en mintg’autra tonalitad. Per tscherner ils accords corrects ston ins puspè returnar al circul da quintas. La furma da blues cun 12 tacts chatt’ins era en il [[rock’n’roll]]. === Agid per emprender a sunar tenor l’udida === Per armonisar in toc da musica (q.v.d. cumplettar la melodia cun [[vusch (musica)|vuschs]] respectivamain [[accord]]s) èsi bler pli simpel, sch’ins po limitar la schelta dals accords. Sco vis, sa chattan accords parents mintgamai in sper l’auter en il circul da quintas. Grazia a quai è la schelta pli pitschna. En direcziun da l’ura cumparan l’emprim trais accords da dur (p.ex. F-, C-, G-dur). L’accord en il center da questa gruppa da trais (qua: C-dur) inditgescha a medem temp la tonalitad da dur correspundenta. I suondan pia en direcziun da l’ura trais accords da mol (qua: d-, a-, e-mol). L’accord en il center da questa gruppa da trais inditgescha la tonalitad da mol parallela (qua: a-mol). Experimentar entaifer quests sis accords augmenta visavi ad autras pussaivladads la quota da success en tschertga dals accords accumpagnants. Natiralmain pon ins danovamain storscher la sequenza enturn il punct central dal rintg. == Tschertga d’accords rapida == Cun agid dal circul da quintas pon ins era construir spert accords, numnadamain cun interpretar ils nums dals tuns betg sco tonalitads, mabain sco singuls tuns. Colliesch’ins per exempel en il circul da quintas ils tuns d’in accord da C-dur (C-E-G) cun lingias, furman quellas in triangul. Quest triangul pon ins storscher enturn il punct central dal rintg ed ins retschaiva adina in accord da dur. Il medem pon ins era far cun ils accords da mol; il triangul ha in’autra furma, sa lascha dentant era storscher. Accords diminuids furman en il circul da quintas in quader (p.ex. Fis-A-C-Es), ils accords augmentads in triangul regular (p.ex. As-C-E). Sche la furma grafica da l’accord è enconuschenta, pon ins pia eruir facilmain tut ils accords sumegliants. Ultra da quai pon ins era eruir senza problems la septima d’in accord dominant, sch’ins segna ina lingia da l’ultim punct dal triangul al tun en mol che sa chatta exactamain visavi. Quest tun en mol è la septima tschertgada. Exempel: C-dur -> C-E-G -> visavi stat Des cun la parallela en mol b -> b è la septima. === Agid per emprender las scalas d’improvisaziun diatonicas === Per definir ils tuns d’ina [[pentatonica]] en dur agiunt’ins ils proxims quatter tuns en direcziun da l’ura. :Exempel pentatonica en C-dur: '''C''' – G – D – A – E Per ina pentatonica en mol agiunt’ins, a partir da la tonalitad tschertgada, trais tuns encunter ed in tun en direcziun da l’ura. :Exempel pentatonica en a-mol: C – G – D – '''A''' – E Per ina scala tonala en dur respectivamain en mol cumpletta ston ins cumplettar la pentatonica correspundenta cun ils dus vischins (in en la direcziun ed in encunter la direcziun da l’ura). :Exempel per ina scala tonala en C-dur respectivamain a-mol: F – '''<u>C</u>''' – G – D – <u>A</u> – '''E''' – H == La spirala da quintas == [[Datoteca:Spiral of fifths.gif|thumb|[[Spirala da quintas]]]] L’utilisaziun d’in accordament [[accordament cun medems stgalims|cun medems stgalims]] u [[accordament bain temprà|bain temprà]] pussibilitescha il [[scumbigl enarmonic]]. Quest scumbigl permetta in urden da las tonalitads en in [[Rudè (geometria)|rudè]] serrà (il num ''circul'' da quintas sa basa sin quest fatg). Tar l’utilisaziun da [[Quinta|quintas nettas]] na resulta perencunter nagin rudè serrà. L’urden da las tonalitads pon ins alura mussar cun ina spirala, la [[spirala da quintas]]. == Annotaziuns == <references/> == Colliaziuns == *[https://web.archive.org/web/20080404215839/http://www.musikurlaub.com/online-gitarrenschule/musiktheorie/akkorde/quintenzirkel.html Il circul da quintas en la pratica musicala] *[https://web.archive.org/web/20081017151421/http://ultrachord.ultrafex.de/ Il circul da quintas sco software per il computer] *[https://web.archive.org/web/20090207131817/http://quintenzirkel.info/ Quintenzirkel.Info] *[https://web.archive.org/web/20090908091820/http://www.lehrklaenge.de/html/ubung_zum_quintenzirkel.html Exercizi per il circul da quintas] *[http://www.lehrklaenge.de/html/ubung_-_tonarten_erkennen.html Exercizi per chapir las tonalitads] [[Category:Musica]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Musica)]] 34620r8ryvnr9humk8hprelxogxbnnf