Wikipedia
rmwiki
https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala
MediaWiki 1.47.0-wmf.12
first-letter
Multimedia
Spezial
Discussiun
Utilisader
Utilisader discussiun
Wikipedia
Wikipedia discussiun
Datoteca
Datoteca discussiun
MediaWiki
MediaWiki discussiun
Model
Model discussiun
Agid
Agid discussiun
Categoria
Categoria discussiun
TimedText
TimedText talk
Modul
Modul Diskussion
Veranstaltung
Veranstaltung Diskussion
Puter
0
5108
172818
172805
2026-07-27T00:22:05Z
InternetArchiveBot
16747
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
172818
wikitext
text/x-wiki
{{Charta dals idioms rumantschs}}
Il '''puter''' è in idiom [[rumantsch]]. El vegn discurrì en l’[[Engiadin'Ota|Engiadin’Ota]] tranter [[Malögia]] e [[Cinuos-chel]] sco er a [[Bravuogn]].
== Introducziun ==
Tar il puter sa tracti d’ina varianta dal ladin. La noziun ‹ladin› designescha en Svizra las variantas rumantschas da l’Engiadina e da la Val Müstair. Sper il puter èn quai il vallader (Engiadina Bassa) ed il jauer (Val Müstair). Il ladin en Svizra furma ina part dal rumantsch dal Grischun ed è da distinguer cleramain da la [[lingua ladina]] che vegn discurrida en il Tirol dal Sid (Dolomitas).
Il puter è stà da muntada speziala per il svilup dal rumantsch sco lingua scritta. Il pli vegl text litterar rumantsch pli lung furma la ‹Chanzun da la guerra dalg Chiastè d’Müs› (1527), scritta en puter da [[Gian Travers]] da Zuoz. Er l’emprim cudesch stampà rumantsch deriva da l’Engiadin’Ota: il 1552 è cumparì in catechissem protestant ed il 1560 il Nov Testament, omadus translatads en puter da [[Jachiam Bifrun]] da Samedan.
== Scripziun e pronunzia ==
Malgrà numerusas adattaziun en il decurs dals tschientaners ha la lingua scritta da l’Engiadin’Ota mantegnì fin oz numerus tratgs fitg vegls, quai che renda la pronunzia pli difficila che quella dals quatter auters idioms scrits dal rumantsch.
In exempel furma la pronunzia dad ''-aun-'' sco ‹än› avant consonant resp. schizunt sco ‹äm› avant vocal ed a la fin dal pled. Il num rumantsch Silvaplauna (tud. Silvaplana) vegn perquai pronunzià sco ‹Silvapläma›.
In’autra atgnadad da la scripziun dal puter furma la finiziun ''-ieu'' che tuna sco ‹ia› (cun i accentuà ed a curt). Pervi da questa ed autras reglas vegn ''bainvgnieu'' pronunzià ‹bäjnfnjía› e ''vstieu'' (vestgì) vegn pronunzià ‹schtía› (senza v).
La differenza la pli evidenta dal puter envers il vallader (e savens er envers ils auters idioms) furma il fatg ch’in lung a vegn savens remplazzà tras in lung e (e vegn er scrit en quests cas sco e). Entant ch’igl ha num en l’Engiadina Bassa ''chasa'', ''Banca chantunala'', ''dumandar'', ''ala'' vegn ditg e scrit en Engiadin’Ota ''chesa'', ''Banca Chantunela'', ''dumander'', ''ela'' (mintgamai cun e lung ed accentuà).
== Lingua da scola ==
Sco tut ils idioms rumantschs na furma er il puter betg be in dialect discurrì, mabain ina lingua scritta cun grammatica ed ortografia normada. Perquai vegn l’idiom er duvrà sco lingua da scola en tut las scolas rumantschas e bilinguas da l’Engiadin’Ota.
== Scripturas e scripturs ==
* [[Gian Travers]] (1483–1563)
* [[Jachiam Bifrun]] (1506–1572)
* [[Giovannes Mathis]] (1824–1912)
* [[Simon Caratsch]] (1826–1892)
* [[Gian Fadri Caderas]] (1830–1891)
* [[Gian Pitschen Balastèr]] (1833–1894)
* [[Clementina Gilly]] (1858–1942)
* [[Gian Bundi]] (1872–1936)
* [[Artur Caflisch]] (1893–1971)
* [[Ursina Clavuot-Geer]] (1898–1983)
* [[Reto Caratsch]] (1901–1978)
* [[Selina Chönz]] (1910–2000)
* [[Irma Klainguti]] (1917–2000)
* [[Martin Raschèr]] (1920–2016)
* [[Gion Gaudenz]]
* [[Göri Klainguti]]
* [[Attilio Bivetti]]
* [[Anna Ratti]]
== Colliaziuns ==
* {{E-LIR|3395|Ladin}}
*[https://web.archive.org/web/20160822094158/http://www.udg.ch/dicziunari/puter/impressum Dicziunari puter]
*[https://web.archive.org/web/20160425052102/http://www.udg.ch/dicziunari/files/grammatica_puter.pdf Grammatica puter]
{{Navigaziun Linguas retoromanas}}
[[Categoria:Rumauntsch puter| ]]
[[Categoria:Lingua rumantscha]]
[[Categoria:Engiadin'Ota]]
[[Categoria:Linguas da la Svizra]]
[[Categoria:Artitgels recumandads (Lingua rumantscha)]]
13zjyds61fiqew51sqw1lxkstultn7g
Joseph Haydn
0
12113
172811
166765
2026-07-26T12:48:26Z
Carsten Steger
18748
Aerial image of Esterházy Palace replaced with an aerial image of significantly higher resolution.
172811
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Joseph_Haydn.jpg|thumb|220px|Joseph Haydn (maletg en ieli da Thomas Hardy, 1791) [[Datoteca:Joseph_Haydn_Signature.svg|frameless]]]]
'''Franz Joseph Haydn''' (num usità: Joseph, * 31 da mars u il prim d’avrigl 1732 a [[Rohrau]], [[Austria Bassa]]; † 31 da matg 1809 a [[Vienna]]) è stà in cumponist dal temp da la classica viennaisa. El è stà il frar dal cumponist [[Michael Haydn]] e dal tenor [[Johann Evangelist Haydn]].
La gronda part da si’activitad professiunala ha Haydn passentà sco musicist da la curt sin la residenza da champagna da la famiglia ungaraisa bainstanta [[Esterházy]], nua ch’el ha manà l’orchester e l’opera. Si’allontananza d’auters cumponists e svilups musicals ha Haydn descrit cun l’enconuschent citat: «Jau era isolà dal mund; nagin en mia vischinanza na ma pudeva perturbar e far vegnir nar da mamez ed uschia hai jau stuì daventar original.»
Il 1797 ha Haydn mess en musica per l’imperatur dal [[Sontg Imperi roman]] [[Franz II]] la poesia ‹Gott, erhalte Franz, den Kaiser!›. Quella aveva la curt empustà per quest intent tar [[Lorenz Leopold Haschka]]. La melodia è restada fin la fin da la monarchia habsburgaisa (1918) l’imni imperial austriac ed è er anc vegnida duvrada dal temp da l’Emprima Republica. L’onn 1841 è l’anteriura poesia vegnida remplazzada tras il text ‹Lied der Deutschen› che [[Heinrich Hoffmann von Fallersleben]] ha scrit aposta per quest intent. En questa furma è l’ovra daventada il 1922 – dal temp da la [[Republica da Weimar]] – l’imni da l’Imperi tudestg, silsuenter da la dictatura naziunalsocialistica e pli tard da la [[Republica Federala Tudestga]] (fin oz).
== Vita ==
=== Uffanza e giuventetgna ===
[[Datoteca:WhereHaydnLivedGermanVersion.PNG|thumb|200px|Il lieu da naschientscha Rohrau ed ulteriurs lieus nua che Haydn ha passentà la gronda part da sia vita]]
Joseph Haydn è naschì sco segund da dudesch uffants dal roder e burgamester da pli tard Mathias Haydn e da sia dunna Maria Haydn (nata Koller) en il vitg Rohrau, situà en l’Archiducadi da l’Austria (l’Austria Bassa odierna). Ils geniturs n’eran bain omadus betg buns da leger notas musicalas; ma sco che Haydn sa regorda, saja gia adina vegnì chantà bler en sia famiglia e cun ils vischins. Ses talent musical han ins scuvert dal temp che Haydn era anc in uffant pitschen.
En la vegliadetgna da sis onns han ils geniturs tramess Haydn tar parents en il vitg vischinant [[Hainburg an der Donau]]. L’onn 1740 è vegnì attent sin el [[Georg von Reutter]], il directur musical dal Dom da s. Steffan a Vienna, viagiond quel tras las provinzas en tschertga da giuvens chorists talentads. Reutter ha prendì Haydn cun sai a [[Vienna]], nua che quel ha vivì nov onns sco chorist, da quai ils davos quatter onns en cumpagnia da ses frar giuven Michael.
En la chapella dal Dom è Haydn vegnì instruì en chant, clavazin e gìa. Reutter ha curregì las emprimas cumposiziuns da Haydn, n’al ha però betg instruì a fund en cumposiziun. Tuttina ha Haydn emprendì bler er en quest reguard – per gronda part a moda autodidactica e tras quai ch’el era vegnì gia da giuven sco musicist professiunal en in dals pli impurtants lieus da la musica da ses temp.
Schebain Haydn ha gia studegià da quel temp las ovras ‹Der vollkommene Capellmeister› da [[Johann Mattheson]] e la teoria da cumposiziun ‹Gradus ad Parnassum› da [[Johann Joseph Fux]] na sa lascha betg deducir cun segirtad or da las funtaunas. En tutta cas ha il cumponist creschì numnà omaduas ovras sco fundamentalas per ses svilup musical.
=== Musicist independent ===
[[Datoteca:Eduard_Gurk_Sankt_Stephan.jpg|thumb|160px|Il Dom da s. Steffan a Vienna]]
Il 1749 è stada terminada la midada da vusch da Haydn, uschia ch’el n’era betg pli bun da chantar las vuschs autas en il chor. El è vegnì relaschà da sia plazza ed ha cumenzà ina carriera sco musicist independent. En il decurs da questa perioda fadiusa da diesch onns ha Haydn ameglierà sias entradas cun surpigliar diversas lavurs; tranter auter è el stà chombrer ed accumpagnader dal cumponist talian [[Nicola Porpora]]. Haydn è sa stentà da stuppar las largias en sia furmaziun musicala ed ha la finala scrit ses emprim quartet d’instruments ad artg e si’emprima opera. Da quel temp è plaunsieu creschida la reputaziun professiunala da Haydn.
Tranter il 1754 ed il 1756 è Haydn er stà activ sco musicist liber a la curt viennaisa. A chaschun da bals da la famiglia imperiala durant il carnaval aveva el la funcziun d’in «extra musicus» ed è er vegnì engaschà dal temp da curaisma sco chantadur supplementar en la chapella da la curt.<ref>Dexter Edge: ''New Sources for Haydn’s Early Biography'', referat a Montréal dals 7 da november 1993 (cf. ''The New Grove Dictionary of Music and Musicians'', Londra 2001, tom 11, p. 265).</ref>
Dapi il 1754 ha il giuven Haydn dà instrucziun da clavazin a la cumponista da pli tard [[Marianna Martines]] (ch’era naschida il 1744). Haydn viveva en la medema chasa sco la famiglia da Martines e l’instruiva mintga di cunter dunsena.
=== Directur musical tar il cont von Morzin ===
Probablamain il 1757 ha Haydn obtegnì si’emprima impurtanta plazza sco directur da musica dal cont [[Karl von Morzin]] sin il chastè Dolní Lukavice sper [[Pilsen]]. Sin quest onn datescha Haydn si’emprima sinfonia ch’el ha cumponì en il servetsch da Morzin. Sco directur da musica dirigiva el in pitschen orchester e per quest ensemble ha el scrit sias emprimas sinfonias, trios d’instruments ad artg, cassaziuns e quartets d’artgists. Quellas èn prest sa derasadas, savens sco copias; en furma stampada n’èn ellas betg cumparidas.
Ils 26 da november 1760 ha Joseph Haydn maridà en il Dom da s. Steffan a Vienna Anna Theresia Keller ch’era dus onns pli veglia.<ref>Michael Lorenz: [http://michaelorenz.blogspot.co.at/2014/09/joseph-haydns-real-wife_11.html ''Joseph Haydn’s Real Wife''], Vienna 2014.</ref> I sa tractava da la figlia da Johann Petrus Keller, in perucchier oriund da Hamburg. La lètg dueva bainprest sa mussar sco disfortunada: els sa dispitavan savens, sia dunna aveva pauca chapientscha per sia musica ed en pli è la lètg restada senza uffants, quai che Haydn ha deplorà fitg.
Suenter curt temp è il cont Morzin vegnì en difficultads finanzialas, quai ch’al ha sfurzà da renunziar a sias interpresas musicalas.
=== Dirigent da musica tar ils Esterházys (1761–1790) ===
A Haydn è bainbaud vegnida offerta ina plazza cumparegliabla tar la famiglia Esterházy, ina da las pli ritgas ed impurtantas famiglias da magnats en il Reginavel ungarais da quel temp. Haydn ha cumenzà sia nova plazza sco vicedirigent ed è daventà il 1766 dirigent (suenter la mort da ses antecessur [[Gregor Joseph Werner]]). Uss ha Haydn finalmain er pudì cumponer ovras sacralas, las qualas Werner aveva resalvà fin qua per sai. Si’ovra ‹Stabat Mater› ch’el ha scrit il 1767 sa distatga tant areguard la lunghezza sco er areguard ils instruments d’autras sonorisaziuns da questa sequenza.<ref>[https://web.archive.org/web/20160222021058/http://www.singkreis-wohlen.ch/downloads/haydnstabatmater1.pdf Hans-Urs Wili: ''Joseph Haydn: Stabat mater und La passione''], PDF dals 9 da matg 2009.</ref>
[[Datoteca:Aerial image of Esterházy Palace and park, Fertőd (view from the south).jpg|thumb|200px|Sguard sin il chastè Eszterháza]]
Sco musicist en unifurma d’in uffizier da chasa è Haydn suandà ils Esterházys en lur trais residenzas principalas: la sedia da famiglia ad [[Eisenstadt]], radund 50 km davent da Vienna, il palaz d’enviern a [[Vienna]] ed ad Eszterháza, in grond e nov chastè ch’è vegnì erigì ils onns 1780 en l’Ungaria rurala. Las incumbensas e responsabladads da Haydn eran ordvart multifaras. El aveva da cumponer, da manar l’orchester, da sunar musica da chombra per e cun ses patrun ed er d’arranschar producziuns dad operas. Malgrà l’enorm pensum da lavur è Haydn stà ventiraivel en sia plazza. Ils prinzis Esterházy (l’emprim [[Paul Anton]], alura surtut [[Nikolaus I]]) eran enconuschiders da la musica ch’appreziavan sia lavur e ch’al purschevan l’ambient necessari per ses svilup artistic. Uschia steva a disposiziun a Haydn mintga di ses agen pitschen orchester. Durant la sessiun – tranter favrer e november – aveva Haydn mintgamai da diriger radund 100 fin 150 represchentaziuns.
Cun [[Luigia Polzelli]], ina chantadura en il manaschi dals Esterházys, ha Haydn gì in’affera pli lunga. I vegn adina puspè speculà – però senza disponer da mussaments pli concrets – ch’el saja il bab da ses figl Anton.
Durant ils prest trenta onns che Haydn è stà en quest servetsch, ha el producì in grond dumber da cumposiziuns e ses stil musical è sa sviluppà permanentamain. Parallelamain è er creschida sia popularitad ordaifer la chasa dals Esterházys. Cun l’ir dal temp ha Haydn scrit tuttina bler per publicaziuns sco per ses patrun ed intginas impurtantas ovras da questa perioda, sco las ‹Pariser Sinfonien› (1785–1786) e la versiun d’orchester oriunda da ‹Die sieben letzten Worte unseres Erlösers am Kreuze› (1786) èn vegnidas scrittas per incumbensa d’ordaifer.
Dapi ca. l’onn 1781 è sa sviluppada ina stretga amicizia tranter Haydn e [[Wolfgang Amadeus Mozart]], las ovras dal qual el aveva gia influenzà dapi onns. Ils dus cumponists giudevan da sunar ensemen en quartets d’artgists. Haydn era fitg impressiunà da l’ovra da Mozart ed ha uss scrit damain operas e concerts. Mozart da sia vart ha empruvà da scriver sis quartets d’artgists sin il nivel che Haydn aveva cuntanschì; avend terminà questa lavur, l’ha Mozart deditgà a ses ami. In’ulteriura fassetta ha l’amicizia tranter ils dus amis survegnì tras il fatg ch’els eran omadus commembers da la loscha da framassuns viennaisa ‹Zur wahren Eintracht›.<ref>Jürgen Holtorf: ''Die Logen der Freimaurer'', Nikol Verlags GmbH, Hamburg s.a., ISBN 3-930656-58-2 p. 145.</ref>
=== Activitad musicala independenta (1790–1809) ===
[[Datoteca:Haydn-Haus.jpg|thumb|200px|La chasa da Haydn a Windmühle]]
L’onn 1790 è mort il prinzi [[Nikolaus]]. Ses successur na s’interessava insumma betg per la musica; el ha relaschà l’entira musica da la curt ed ha tramess Haydn en pensiun. Quel ha sinaquai acceptà l’offerta lucrativa da l’impressari tudestg [[Johann Peter Salomon]] dad ir en l’[[Engalterra]] per represchentar là sias novas sinfonias cun in grond orchester.
Ils viadis correspundents (1791–1792 e 1794–1795) èn stads in grond success. Il public è vegnì en massa e Haydn ha bainspert cuntanschì renum e bainstanza. Er musicalmain han las visitas en l’Engalterra manà ad intginas da sias ovras las pli enconuschentas, tranter auter la ‹Sinfonie mit dem Paukenschlag›, la ‹Militärsinfonie›, la ‹Londoner Sinfonie›, il ‹Reiterquartett› ed il ‹Zigeunertrio›. Haydn ha schizunt ponderà da daventar burgais englais e da sa stabilir là a lunga vista; ma la finala è el tuttina returnà a Vienna.
Il fanadur 1792 èn Haydn e [[Ludwig van Beethoven]] sa scuntrads en la Godesberger Redoute sper Bonn. Beethoven ch’aveva 21 onns ha sunà avant a Haydn; ils dus èn sa cunvegnids ch’el duaja far in segund viadi da studi a Vienna per daventar maister scolar da Haydn.
Il 1793 ha Haydn cumprà en la Obere Windmühle en il vest da Vienna ina chasa cun curtin, en la quala el è ì ad abitar il 1797. Là ha el scrit ils dus oratoris ‹Die Schöpfung› e ‹Die Jahreszeiten› sco er sis ulteriuras messas per la famiglia Esterházy che vegniva puspè manada d’in prinzi ch’aveva dapli affecziun per la musica. Haydn ha er cumponì ils davos nov d’ina lunga retscha da quartets d’artgists, tranter auter il ‹Kaiserquartett›, il ‹Quintenquartett› ed il ‹Sonnenaufgangsquartett›. Malgrà sia vegliadetgna avanzada ha Haydn guardà en l’avegnir; en ina brev da quel temp scriva el: «Oh Dieu, quant ch’i dat anc tut da far en quest grondius art!»
L’onn 1800 è la dunna da Haydn morta durant in segiurn da cura a Baden sper Vienna. A partir dal 1802 è il stadi da sanadad da Haydn pegiurà talmain ch’el n’era betg pli abel da cumponer u da sa preschentar publicamain. Quai è segiramain stà in grev temp per el, pertge ch’el era anc adina plain ideas musicalas che spetgavan da vegnir elavuradas. Haydn è vegnì tgirà bain da ses servients ed ha retschet bleras visitas ed onuraziuns durant ils ultims onns da vita.
=== Mort e sepultura ===
[[Datoteca:Wien_Haydnpark_Haydn-Grabstein.jpg|thumb|200px|Monument da fossa da Haydn a Vienna]]
Haydn è mort l’onn 1809 da spussada<ref>Notizia areguard la mort da Haydn en la ''Wiener Zeitung'' dals 7 da zercladur 1809, p. 1.</ref>, e quai gist dal temp che l’armada franzosa sut Napoleun era londervi da conquistar Vienna. Ses davos pleds calmants duain esser stads drizzads als servients ch’eran en agitaziun pervi da chanunadas en la vischinanza.
Joseph Haydn è vegnì sepulì sin il Hundsturmer Friedhof (oz Haydnpark a Wien-Meidling). Il 1814 ha ses scolar Sigismund von Neukomm laschà eriger in monument da fossa che sa chatta anc adina en il medem lieu. Quel mussa in canon da Neukomm en furma d’in engiavin ch’enserra ils pleds «Non omnis moriar» («Jau na vegn betg a murir dal tuttafatg»).
La famiglia Esterházy n’ha l’emprim mussà nagin interess d’onurar il trapassà a moda commensurada. Pir l’admiraziun dad [[Adolphus Frederick, First Duke of Cambridge]], ha regurdà prinzi [[Nikolaus II]] a l’anteriur emploià da la famiglia e ses scheni. El ha laschà exhumar l’onn 1802 Joseph Haydn ed al manar ad Eisenstadt en la Bergkirche (er numnada Haydnkirche). Avrind en rom da questas lavurs il vaschè, mancava la chavazza dal cumponist. Examinaziuns han manà a la glisch ch’il secretari dal prinzi Esterházy – Joseph Carl Rosenbaum, in aderent da la teoria da las chavazzas tenor Franz Joseph Gall – aveva corrumpà il chavafossas, in administratur da praschun e dus uffiziants da Vienna, d’anc avrir ina giada la fossa otg dis suenter la sepultura e da prender ora clandestinamain la chavazza. Damai ch’i n’è l’emprim betg stà pussaivel d’eruir nua che la chavazza engulada sa chattia, han ins sepulì las restanzas da Haydn senza quella.
Pli tard ha l’administratur da praschun Johann Peter surdà la chavazza presumtiva da Haydn a la polizia. La vaira chavazza ha il secretari Rosenbaum però fatg tegnair enavos ses ami Peter, al incumbensond da legar questa reliquia al conservatori da musica. Ma ni Peter ni sia vaiva han ristgà da surdar la chavazza; quella è vegnida en divers auters mauns ed è la finala arrivada il 1895 en il possess da la Societad dals amis da musica a Vienna; pir suenter ils embrugls da las duas guerras mundialas èsi stà pussaivel il 1954, en rom d’in til festiv da Vienna ad Eisenstadt, d’unir las restanzas terrestras da Haydn.
=== Caracter ed apparientscha ===
[[Datoteca:Haydnportrait.jpg|thumb|160px|Purtret da Haydn dal 1770]]
Haydn valeva tar ses contemporans sco persunalitad amiaivla ed optimistica. El aveva in senn per umor autamain sviluppà che s’exprimiva en ses plaschair vi da filistuccas ed il qual resorta adina puspè en sia musica. El vegniva surtut er apprezià dals musicists da la curt dals Esterházys ch’al eran suttamess, e quai pervi da l’atmosfera da lavur cordiala ed er perquai ch’el represchentava a moda efficazia ils interess dals musicists visavi lur patrun.
Haydn era in catolic pietus ch’aveva la disa da prender enta maun la corda da paternoss sch’el na vegniva betg vinavant tar ina cumposiziun. E cura ch’el aveva terminà in’ovra, scriveva el a la fin dal manuscrit ‹Laus Deo› (‹Onur a Dieu›) u in’autra moda da dir.
Sper si’activitad musicala gieva Haydn gugent a chatscha ed a pestga. Daspera era el in amatur da l’art ed ha relaschà ina collecziun cun numerusas gravuras d’arom, tranter quellas radund 140 da ses temp a Londra che represchentan surtut art contemporan.<ref>Otto Biba: ''Joseph Haydn: Kunst-Freund''. En: ''Musikblätter der Wiener Philharmoniker'' (2009) nr. 9, p. 340–343.</ref>
Haydn era da statura plitost pitschna. El aveva survivì la virola e sia fatscha era surtratga da foppas da questa malsogna. El na correspundeva betg gist als ideals da bellezza ed è perquai stà surstà cura che las dunnas èn sa mussadas entusiasmadas dad el a chaschun da sia visita a Londra. Ils purtretists ch’han dissegnà u malegià Haydn durant sia vita han empruvà cun differentas metodas da laschar resortir sia persunalitad attractiva enstagl da sia fatscha da pauca parita. Perquai na sa sumeglian nagins dals purtrets ch’èn vegnids tradids.
== Prestaziuns ==
Haydn vala tradiziunalmain sco ‹bab› da la sinfonia classica e dal quartet d’instruments ad artg; daspera è el er stà in renovatur da las sonatas da clavazin e dals trios da clavazin. Cumbain che auters cumponists da la classica tempriva giogan medemamain in’impurtanta rolla sin quests champs – per exempel [[Carl Philipp Emanuel Bach]] tar la sonata da clavazin u [[Johann Christian Bach]] e [[Leopold Mozart]] tar la sinfonia – vegn l’influenza da Haydn giuditgada sco decisiva.
Daspera ha Haydn attribuì al svilup da la furma da la sonata d’in schema simpel, che derivava da la ‹Sonata bipartita›, ad ina furma d’expressiun musicala subtila e flexibla. Haydn ha er inventà la varianta da la sonata en furma da rondo che cumpiglia dus temas ed el è stà l’emprim impurtant cumponist ch’ha integrà la fuga ed elements da cuntrapunct en la furma classica.
=== Structura da sia musica ===
[[Datoteca:Komponisten-1799.png|thumb|200px|Gravura d’arom dal 1799 cun Haydn sco in dals impurtants cumponists insumma]]
In tratg caracteristic central da la musica da Haydn è il svilup da grondas structuras or da fitg pitschens e simpels motivs musicals. Formalmain è la musica savens vaira concentrada, uschia ch’ils impurtants eveniments musicals entaifer ina part pon sa rasar ora relativamain svelt.
Bleras ovras da Haydn èn structuradas tenor la furma da cumposiziun da la sonata, cumbain cun intginas atgnadads en congual cun [[Mozart]] e [[Beethoven]]. En l’exposiziun dal tema desista Haydn savens d’utilisar in ‹segund tema› cuntrastant sin il stgalim da la dominanta; enstagl repeta el il tema da l’entschatta u variescha quel. En la reprisa mida el savens la successiun dals temas en cumparegliaziun cun l’exposiziun.
La lavur cumpositorica da Haydn ha influenzà tant Mozart sco er Beethoven. L’atgnadad da la moda da cumponer dals trais classichers viennais han furmà trais proceduras aut sviluppadas: l’accumpagnament obligat, in stil ch’è segnà da rupturas e la lavur vi da motivs e temas.
Forsa pli fitg che mintg’auter cumponist è Haydn enconuschent per ils skerzs ch’el ha plazzà en sia musica. L’exempel il pli famus è l’accord fitg dad aut che resuna andetgamain en la sinfonia nr. 94 (‹Sinfonie mit dem Paukenschlag›). Ulteriurs exempels: la finiziun fingida en ils quartets op. 33 nr. 2 ed op. 50 nr. 3 sco er l’illusiun ritmica en il trio op. 50 nr. 1.
=== Svilup dal stil da Haydn ===
Sch’ins persequitescha l’ovra da Haydn sur ils radund tschinquanta onns da ses operar musical (ca. 1749 fin 1802), sche pon ins constatar che ses stil daventa cuntinuadamain pli cumplex e pli subtil, confurm a l’agen svilup musical ed a l’inspiraziun da vart da ses collegas. Ins po differenziar intgins terms decisivs en l’evoluziun dal stil musical da Haydn:
Vers la fin dals onns 1760 ed a l’entschatta dals onns 1770 ha Haydn scrit ovras che sa laschan attribuir al Sturm und Drang. Quellas èn segnadas d’ina lingua musicala passiunada e d’armonias ristgadas. Anton Reicha, ch’ha enconuschì persunalmain il cumponist, ha scrit il 1814 che Haydn haja alura revedì da rudent ses stil cumpositoric:
«Haydn è trasor sa furmà vinavant en ses art. (...) Suenter avair scrit gia bleras ovras, è el s’approfundà cun 40 onns cumplettamain da nov en la tecnica da cumposiziun, per pudair consolidar sias abilitads correspundentas e per chapir meglier ils secrets da quest art.»<ref>Tenor Mark Evan Bonds: ''Haydns cours complet de la composition and the Sturm und Drang'', en: W. Dean Sutcliffe: ''Haydn Studies'', Cambridge 1998, p. 152–176.</ref>
[[Datoteca:HaydnsHouseInVienna.PNG|thumb|200px|La chasa nua che Haydn ha passentà ses ultims onns è vegnida transfurmada en in museum]]
La gronda part da las sinfonias cun ils numers tranter 35 e ca. 55 èn segnadas da questa fasa d’occupaziun intensiva cun ils divers aspects da la cumposiziun. Tranter auter è Haydn sa deditgà a studis da la cuntrapunctica ed ha experimentà cun scriver fugas. Questas ultimas stattan però en la tradiziun viennaisa d’origin talian ([[Johann Joseph Fux]]) e main en quella da las ovras da fuga da [[Johann Sebastian Bach]], sco quai ch’i resulta per exempel da las parts finalas dals sis quartets d’artgists (‹Sonnenquartette›) op. 20 dal 1772.
L’onn 1781 ha Haydn publitgà sis quartets d’artgists op. 33 cun annunziar a sia clientella che quels sajan scrits «a moda dal tuttafatg nova, speziala». Charles Rosen ha constatà ch’i na sa tracta tar quest avis tuttavia betg mo d’ina strategia da vendita. El renda attent ad in’entira retscha d’impurtantas innovaziuns en il stil da Haydn che cumparan en quests quartets. Tranter auter è quai la moda fluida da frasar, en la quala mintga motiv resorta senz’interrupziun dal precedent, plinavant la disa da laschar sa sviluppar material accumpagnant a material melodic e la finala il ‹cuntrapunct classic›, en il qual mintga part dals instruments mantegna si’atgna integritad (quai che correspunda al proceder che Beethoven dueva numnar ‹accumpagnament obligat›). Questas atgnadads caracteriseschan er il grond dumber da quartets che Haydn ha scrit suenter op. 33.
A partir dal 1781/1782 è Haydn sa barattà intensivamain cun [[Mozart]] areguard dumondas musicalas. Omadus han renconuschì in l’auter sco maisters equivalents, han fatg amicizia ed han emprendì in da l’auter. En la scienza da musica discurr’ins perquai tar Haydn er d’ina perioda avant Mozart e d’ina suenter Mozart. In contemporan pli passà che Haydn ha renconuschì sco impurtanta influenza per si’ovra è stà [[Carl Philipp Emanuel Bach]], il segund figl da [[Johann Sebastian Bach]].
En il decurs dals onns 1790 ha Haydn alura sviluppà – animà da ses viadis en l’Engalterra – ina moda da cumponer che Rosen numna ses ‹stil popular›. Quel è stà segnà da cumposiziuns ch’han gì in immens success, ma che possedan tuttina ina structura musicala erudita e rigurusa. In impurtant element dal stil popular ha furmà l’utilisaziun frequenta da material folcloristic austriac u croat (resp. per part er da material pseudofolcloristic). Haydn è sa stentà d’integrar tal material en lieus adattads, uschia per exempel a la fin d’exposiziuns da sonatas u sco tema d’avertura da parts finalas. En quests lieus serva il material folcloristic sco element da stabilitad che gida a francar la structura pli gronda. Il stil popular da Haydn marchescha praticamain tut sias ovras tardivas, per exempel las dudesch sinfonias da [[Londra]], ils quartets tardivs e trios da clavazin sco er ils dus ultims oratoris.
== Onuraziuns ==
=== Onuraziuns persunalas ===
[[Datoteca:Haydn_Statue_Budapest_1959_by_Kocsis_A.jpg|thumb|160px|Monument da Haydn a Budapest (1959)]]
Anc durant ses temp da vita ha Joseph Haydn retschet numerusas onuraziuns. Il 1798 è el daventà commember da l’Academia roiala da la [[Svezia]], il 1803 ha el retschet la Medaglia dal Salvader da la citad da [[Vienna]] ed il 1804 è el daventà burgais d’onur da quella. Il 1805 è Haydn vegnì clamà al Conservatoire a [[Paris]] ed il 1808 è el daventà commember d’onur da la Societad filarmonica a [[Son Petersburg]].
=== Onuraziuns postumas ===
Edifizis che sa refereschan a Joseph Haydn èn la Chasa natala da Haydn a [[Rohrau]] sco er la Baselgia da Haydn, la Chasa da Haydn e la Chasetta da Haydn ad [[Eisenstadt]].
En onur da Haydn èn vegnids erigids numerus monuments ed installadas tavlas commemorativas. Ultra da quai èn vegnidas numnadas plazzas e vias suenter el, tranter auter il 1862 la ‹Haydngasse› a [[Vienna]].
Il purtret da Haydn è cumparì sin pliras munaidas e bancnotas da l’[[Austria]] (schilling dal 1950, munaida da 5 euro actuala) sco er sin diversas marcas postalas.
== Ovras ==
Ina glista cumplessiva da las ovras da Joseph Haydn ch’èn enconuschentas ha realisà Anthony van Hoboken. A numers d’ovras che sa refereschan a questa glista vegn messa ordavant l’abreviaziun ‹Hob.›.
=== Ovras per orchester ===
* Tenor savida odierna 107 sinfonias, per exempel ''Die Uhr'', ''Sinfonie mit dem Paukenschlag'', ''Der Abschied''
* 1 ''Sinfonia Concertante'' per violina, cello, oboa e fagot
* Versiun orchestrala da ''Die sieben letzten Worte unseres Erlösers am Kreuze''
=== Operas ===
24 operas, tranter auter:
* ''Acide e Galatea'' (1762, Hob. XXVIII:1); libret da Giovanni Ambrogio Migliavacca tenor ''La Galatea'' da Pietro Metastasio
* ''La canterina'' (1766, Hob. XXVIII:2)
* ''Lo speziale'' ''(Der Apotheker)'' (1768, Hob. XXVIII:3)
* ''Le pescatrici'' ''(Die Fischerinnen)'' (1769, Hob. XXVIII:4)
* ''L’infedeltà delusa'' ''(Die vereitelte Untreue)'' (1773, Hob. XXVIII:5)
* ''L’incontro improvviso'' ''(Die unverhoffte Zusammenkunft)'' (1775, Hob. XXVIII:6)
* ''Il mondo della luna'' ''(Die Welt auf dem Monde)'' (1777, Hob. XXVIII:7)
* ''La vera constanza'' (1777/78, Hob. XXVIII:8)
* ''L’isola disabitata'' (1779, Hob. XXVIII:9)
* ''La fedeltà premiata'' ''(Die belohnte Treue)'' (1780, Hob. XXVIII:10)
* ''Orlando paladino'' (''Der Ritter Roland)'' (1782, Hob. XXVIII:11)
* ''Armida'' (1784, Hob. XXVIII:12)
* ''L’anima del filosofo, ossia Orfeo ed Euridice'' (1791, Hob. XVIII:13)
=== Messas ===
14 messas:
* ''Missa brevis'' (~1750, Hob. XXII:1)
* ''Missa Sunt bona mixta malis'' (1768, Hob. XXII:2)
* ''Missa Rorate coeli desuper'' (~ 1750, Hob. XXII:3)
* ''Missa in honorem Beatissimae Virginis Mariae'', ''Grosse Orgelsolomesse'' (1770, Hob. XXII:4)
* ''Missa Cellensis in honorem Beatissimae Virginis Mariae'', ''Cäcilienmesse'' (1766, Hob. XXII:5)
* ''Missa Sancti Nicolai'', ''Nikolaimesse'' (1772, Hob. XXII:6)
* ''Missa brevis Sancti Johannis de Deo'', ''Kleine Orgelsolomesse'' (~1778, Hob. XXII:7)
* ''Missa Cellensis'', ''Mariazellermesse'' (1782, Hob. XXII:8)
* ''Missa in tempore belli'', ''Paukenmesse'' (1796, Hob. XXII:9)
* ''Missa Sancti Bernardi de Offida'', ''Heiligmesse'' (1796, Hob. XXII:10)
* ''Missa in angustiis'', ''Nelsonmesse'' (1798, Hob. XXII:11)
* ''Theresienmesse'' (1799, Hob. XXII:12)
* ''Schöpfungsmesse'' (1801, Hob. XXII:13)
* ''Harmoniemesse'' (1802, Hob. XXII:14)
=== Oratoris ===
3 oratoris sacrals:
* ''Il ritorno di Tobia'' (1775)
* ''Die sieben letzten Worte unseres Erlösers am Kreuze'' (versiun sco oratori dal 1796)
* ''Die Schöpfung'' (1798)
1 oratori profan:
* ''Die Jahreszeiten'' (1801)
=== Concerts solistics ===
* 3 concerts per corns
* 6 concerts d’orgla
* 11 concerts per instruments a tastas (clavazin resp. orgla), dals quals intgins na valan betg sco autentics
* 5 concerts per lira
* 4 concerts per bariton
* 1 concert per trumbetta
* 4 concerts da violina
* 2 concerts da cello che derivan senza dubi da Haydn (tar 7 ulteriurs n’è quai betg dal tuttafatg segir):
** ''Cellokonzert in C-Dur'' (Hob. VIIb:1)
** ''Cellokonzert in D-Dur'' (Hob. VIIb:2)
=== Musica da chombra ===
Tranter auter:
* 68 quartets d’instruments ad artg, per exempel ''Quintenquartett'', ''Kaiserquartett'', ''Lerchenquartett'', ''Vogelquartett'' e ''Sonnenaufgangsquartett''
* 46 trios da clavazin
* 21 trios d’artgists
* 126 trios da bariton
=== Musica da clavazin ===
* 52 sonatas da clavazin
* Tocs per clavazin, cappricios e variaziuns per clavazin
=== Ovras vocalas ===
* Motettas e cantatas
* Chanzuns per diversas furmaziuns
* Numerusas elavuraziuns da chanzuns popularas da la Scozia e da la Valisa
<div class="noprint">
== Annotaziuns ==
</div>
<references/>
== Litteratura ==
* Albert Christoph Dies: [http://www.donjuanarchiv.at/sammlungen/biblioteca-ernestea-sezzatense/oesterreich/biographische-nachrichten-von-joseph-haydn/bild/6.html ''Biografische Nachrichten von Joseph Haydn.'' Vienna: Camesinaische Buchhandlung], 1810.
* Georg August Griesinger: ''Biographische Notizen über Joseph Haydn'', Lipsia 1810.
* Georg August Griesinger: ''«Eben komme ich von Haydn...» Georg August Griesingers Korrespondenz mit Joseph Haydns Verleger Breitkopf & Härtel 1799–1819.'' Edì e commentà dad Otto Biba. Atlantis, Turitg 1987, ISBN 3-254-00130-3.
* Willi Reich: ''Joseph Haydn. Leben, Briefe, Schaffen.'' Lucerna 1946.
* H.C. Robbins Landon (ed.): ''The Collected Correspondence and London Notebooks of Joseph Haydn.'' Londra 1959.
* Dénes Bartha und László Somfai: ''Haydn als Opernkapellmeister.'' Budapest 1960.
* Dénes Bartha: ''Joseph Haydn, Gesammelte Briefe und Aufzeichnungen.'' Kassel e.a.: Bärenreiter 1965.
* Heinrich Eduard Jacob: ''Joseph Haydn. Seine Kunst, seine Zeit, sein Ruhm.'' Hamburg 1952 – reediziun Hamburg: Rowohlt 1977, ISBN 3-499-14142-6.
* ''Joseph Haydn in seiner Zeit.'' Catalog d’exposiziun. Eisenstadt 1982.
* Jens Peter Larsen e Georg Feder: ''Haydn.'' Metzler, Stuttgart/Weimar 1994.
* Harald Haslmayr: ''Joseph Haydn. Sein Werk – sein Leben.'' Vienna 1999.
* Ludwig Finscher: ''Joseph Haydn und seine Zeit.'' Laaber 2000, ISBN 978-3-921518-94-6.
* Hansjürgen Schaefer: ''Joseph Haydn – Leben und Werk, ein Konzertbuch.'' Berlin 2000, ISBN 3-932529-65-0.
* Bernhard Waritschlager: ''Die Opera seria bei Joseph Haydn.'' Schneider. Tutzing 2005, ISBN 3-7952-1192-1.
* Hans-Josef Irmen: ''Joseph Haydn – Leben und Werk.'' Cologna 2007, ISBN 978-3-412-20020-6.
* Ulrike Strauss: ''Das Orchester Joseph Haydns – Ein Komponist und seine wegweisenden Neuerungen.'' Herbert Uzt, Minca 2009, ISBN 978-3-8316-0832-4.
* Giuseppe Carpani: ''Haydn – Sein Leben.'' Edì e translatà da Johanna Fürstauer. Residenz-Verlag, St. Pölten 2009, ISBN 978-3-7017-3105-3.
* Sebastian Urmoneit (ed.): ''Joseph Haydn (1732–1809).'' Weidler, Berlin 2009, ISBN 978-3-89693-269-3.
* David Wyn Jones: ''The life of Haydn.'' Cambridge Univ. Press, Cambridge e.a. 2009, ISBN 978-0-521-89574-3.
* Arnold Werner-Jensen: ''Joseph Haydn.'' C.H. Beck, Minca 2009, ISBN 978-3-406-56268-6.
* Armin Raab, Christine Siegert e Wolfram Steinbeck (ed.): ''Das Haydn-Lexikon.'' Laaber, Laaber 2010, ISBN 978-3-89007-557-0.
* Klaus Martin Kopitz: ''«Immer noch leuchtet der verklärte Haydn mir vor» – Plädoyer für eine Sammlung aller zeitgenössischen Aussagen über den Komponisten nebst einer kleinen Auslese unbekannter oder bislang nur unvollständig bekannter Quellen.'' En: Christoph Dohr (ed.): ''Almanach für Musik''. Dohr, Cologna 2011, p. 65–118. ISBN 978-3-936655-79-7.
* Bernhard A. Macek: ''Haydn, Mozart und die Großfürstin. Eine Studie zur Uraufführung der ‹Russischen Quartette› op. 33 in den Kaiserappartements der Wiener Hofburg.'' Schloß Schönbrunn Kultur- und Betriebsgesellschaft, Vienna 2012, ISBN 3-901568-72-7.
* Frank Huss: ''Joseph Haydn. Das unterschätzte Genie.'' Vienna: Hollitzer Wissenschaftsverlag, 2013, ISBN 978-3-99012-110-8.
== Cudeschs auditivs ==
* Lutz Görner: ''Joseph Haydn. Sein Leben, seine Musik. 3 CDs mit viel Musik nach der Biografie von Hans-Josef Irmen.'' KKM Weimar 2008, ISBN 978-3-89816-285-2.
<div class="noprint">
== Colliaziuns ==
{{Commons|Joseph Haydn}}
* [http://www.haydn-institut.de/ ''Haydn-Institut''] (Ediziun critica cumplessiva)
* Infurmaziuns davart Haydn sin [http://www.klassika.info/Komponisten/Haydn/ klassika.info]
</div>
{{DEFAULTSORT:Haydn, Joseph}}
[[Categoria:Umens]]
[[Categoria:Musicists]]
[[Categoria:Artitgels recumandads (Musica)]]
m26c8t9uniaev30nl20g0nlxzijrk5v
Socialissem
0
12284
172819
166393
2026-07-27T00:25:12Z
InternetArchiveBot
16747
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
172819
wikitext
text/x-wiki
{{Artitgel 1000|+30}}
[[Datoteca:Socialists in Union Square, N.Y.C. (cropped).jpg|thumb|300px|Demonstraziun socialistica il prim da matg 1912 (Union Square, New York)]]
Il '''socialissem''' (da latin ''socialis'', ‹da camarat›) è ina da las trais grondas ideologias ch’èn sa furmadas en il 19avel tschientaner, sper il liberalissem ed il conservatissem. I n’exista nagina definiziun clera dal term. El cumpiglia in’entira paletta d’orientaziuns politicas. Quellas tanschan da moviments revoluziunars e partidas da cumbat che vulan surmuntar svelt ed a moda violenta il chapitalissem (extremissem da sanestra) fin a lingias refurmatoricas ch’acceptan il parlamentarissem e la democrazia (socialissem democratic). Approximativamain vegn differenzià tranter communissem, democrazia sociala ed anarchissem. Ils socialists accentueschan per ordinari las valurs fundamentalas egualitad, gistadad e solidaritad e suttastritgan la muntada tant da moviments socials pratics sco er d’ina critica da la societad teoretica; lur finamira è d’unir quests dus pols prendend en mira in urden social ed economic gist.
Istoricamain hai dà e datti en blers stadis sistems che numnan sasezs ‹socialissem real› u ‹socialissem statal› e ch’èn d’attribuir da princip als sistems autoritars u totalitars. Exempels furman l’[[Uniun sovietica]], la [[China]], la [[Corea dal Nord]], la [[Republica democratica tudestga]] u la [[Cuba]].
== Noziun e definiziun ==
=== Istorgia da la noziun ===
''Socialistae'' (latin) u ''socialisti'' (talian) era en il 18avel tschientaner ina designaziun polemica che teologs catolic-romans ch’avevan ina tenuta critica envers l’illuminissem duvravan per ils represchentants dal dretg natiral modern en il stil da [[Hugo Grotius]] e [[Samuel von Pufendorf]]. Il 1762 ha [[Jean-Jacques Rousseau]] scrit si’ovra ‹Du contrat social›, tenor la quala il stadi sa basa sin in contract tranter individis libers. Dapi il 1793 vegn duvrà en Germania per aderents dal princip da solidaritad tenor Pufendorf il term ‹socialists›.<ref>Cf. J.G. Buhle, ''Lehrbuch des Naturrechts'', Göttingen 1798, p. 40.</ref>
Il term ‹socialissem› cumpara l’emprima giada il 1803 en la furma taliana ''socialismo''. [[Giacomo Giuliani]] al dovra a moda positiva en connex cun il ‹Contrat social› da Rousseau, accentuond però ch’i saja la voluntad da Dieu che la societad saja segnada d’ierarchias tranter ils umans. Questa reinterpretaziun religiusa è percunter fruntada sin gronda critica, damai ch’il term dueva esser reservà per la tenuta liberala da l’illuminissem.<ref>Hannes Leidinger/Verena Moritz, ''Sozialismus'', 2008, p. 12.</ref>
L’emprim diever dal pled ''socialist'' en l’englais è cumprovà l’onn 1824; il term franzos ''socialisme'' cumpara a partir dal 1832 tar [[Joncières]]<ref>Jost Müller: ''Sozialismus, Rotbuch 3000'', ed. da Martin Hoffmann, Europäische Verlagsanstalt/Rotbuch Verlag Hamburg 2000, p. 6.</ref> e chatta ina pli vasta derasaziun entras las scrittiras da [[Leroux]] e [[Reybaud]].<ref>''Jedermanns Lexikon in zehn Bänden'', tom 8, Verlagsanstalt Hermann Klemm A.-G., Berlin-Grunewald 1930, p. 417.</ref>
L’adjectiv ‹social› vegniva duvrà a l’entschatta en il senn da ‹communabel›, ‹gist› u ‹nizzaivel per la societad›. Il term ‹socialistic› è percunter vegnì chapì da l’entschatta ennà en in senn politic. I sa tracta d’ina extensiun da l’idea sociala dal temp da l’illuminissem: quella na dueva betg be valair per il dretg, mabain er per il possess.
=== Problematica da definir il term ===
[[Datoteca:Manifestation_2010_Bruxelles_2725.JPG|thumb|200px|Manifestaziun da la Partida socialistica europeica a Brüssel (2010)]]
[[Datoteca:Fórum_Social_Mundial_2008_-_AL.jpg|thumb|200px|Presidents da stadis latinamericans a chaschun dal Fórum Social Mundial (2008)]]
[[Datoteca:18th_National_Congress_of_the_Communist_Party_of_China.jpg|thumb|200px|Socialissem statal en la Republica Populara da la China (2012)]]
Tge che socialissem signifitgia propi, è contestà dapi daditg. Gia il 1920 ha il sociolog [[Sombart]] rimnà 260 emprovas da definir il term.<ref>Klaus Motschmann: ''Mythos Sozialismus – Von den Schwierigkeiten der Entmythologisierung einer Ideologie''. MUT-Verlag, Asendorf 1990, p. 25.</ref>
Ina definiziun generala, cumprovada e scientificamain valaivla n’exista betg. Il cuntrari è il diever dal pled segnà d’ina gronda varietad da muntadas e d’ina significaziun diffusa ch’è ultra da quai suttamessa ad ina transfurmaziun cuntinuanta. Perquai vegn il term savens collià cun in ulteriur adjectiv ch’al duaja gidar a concretisar (proletar, scientific, democratic, cristian, conservativ, utopic e.a.). Ulteriurs exempel per talas specificaziuns èn socialissem agrar, socialissem statal u socialissem da refurma.<ref>Willi Albers: ''Handwörterbuch der Wirtschaftswissenschaft'', surtut ''Sozialismus''.</ref>
Sco emprovas da tschiffar l’entira dimensiun dal term pudessan valair las suandantas definiziuns:
«Il socialissem sa referescha ad in vast spectrum da teorias economicas d’organisaziun sociala, las qualas han en mira da stgaffir ina societad eguala sa fundond sin il possess collectiv e l’administraziun politica.»<ref>Michael Newman: ''Socialism – A Very Short Introduction'', Oxford University Press, 2005, p. 72.</ref>
«Il term socialissem designescha ideologias che propagheschan da surmuntar il chapitalissem e da liberar la classa dals lavurants or da la povradad e supressiun (dumonda sociala) a favur d’in urden social orientà a l’egualitad, solidaritad ed emancipaziun.»<ref>Günter Rieger: ''Sozialismus.'' En: Dieter Nohlen (ed.): ''Lexikon der Politik'', tom 7, directmedia, Berlin 2004, p. 595.</ref>
«Il socialissem po vegnir definì sco doctrina politica ch’è vegnida sviluppada sco cuntramodel al chapitalissem e che vul midar las relaziuns socialas vertentas a favur d’egualitad e giustia sociala, sco urden social ch’è organisà tenor quests princips e sco moviment politic ch’ha en mira quest urden social.»<ref>Die Zeit: ''Lexikon in 20 Bänden'', Zeitverlag, Hamburg 2005, ISBN 3-411-17560-5, tom 13, p. 554.</ref>
La multifariadad dal term s’augmenta anc tras il fatg che ‹socialissem› po sa referir tant a metodas e finamiras, moviments politics e socials sco er a fasas istoricas e sistems actuals. En quest senn po el esser:
* Ina teoria socialeconomica, politica, filosofica, pedagogica resp. etica ch’ha en mira d’interpretar, analisar, crititgar e transfurmar tschertas relaziuns socialas.
* In moviment politic ch’emprova da realisar las pretensiuns e finamiras praticas formuladas tras il socialissem.
* L’urden social che represchenta areguard la producziun economica e las furmas da viver il socialissem.
* En rom dal marxissem-leninissem ina fasa da svilup istorica che furma la transiziun tranter la societad chapitalistica e la societad communistica.<ref>Willi Albers: ''Handwörterbuch der Wirtschaftswissenschaft'', chavazzin ''Sozialismus''.</ref>
* Il term ‹socialissem real›, cun il qual ils stadis che vegnivan regids a partir dal 1917 d’ina partida communistica designavan sasezs.
Tenor il politolog Günter Rieger laschan ideologias socialisticas sa differenziar primo areguard lur tenuta envers il stadi (socialissem statal vs. anarchissem), secundo areguard la moda e maniera co che la transfurmaziun da la societad avisada duaja vegnir cuntanschida (revoluziun vs. refurma) e terzio areguard la dumonda, tge spazi che vegn concedì als differents interess socials ed economics da las gruppas cumpigliadas (antagonissem da classa vs. pluralissem).<ref>Günter Rieger: ''Sozialismus.'' En: Dieter Nohlen (ed.): ''Lexikon der Politik'', tom 7, directmedia, Berlin 2004, p. 595.</ref>
== Survista istorica ==
In moviment explicitamain socialistic è pir sa sviluppà en consequenza da l’illuminissem e da la Revoluziun industriala tranter la fin dal 18avel tschientaner e la mesadad dal 19avel tschientaner. El è stà collià stretgamain cun il svilup dal moviment da lavurants. Sco tut ils -issems, ha il socialissem chattà en il decurs da l’istorgia fitg differentas expressiuns: da las ideas cooperativas dals socialists temprivs sur las structuras da politica da partida dals socialdemocrats e socialists fin a las partidas communisticas, las qualas èn sa manifestadas en il decurs dal 20avel tschientaner en furmas vaira differentas.
=== Socialissem tempriv ===
Socialists temprivs sco [[François Noël Babeuf]], [[Claude-Henri Comte de Saint-Simon]], [[Louis-Auguste Blanqui]], [[Charles Fourier]], [[Pierre-Joseph Proudhon]], [[William Godwin]], [[Robert Owen]] u [[Moses Hess]] han preschentà concepts politics che tanschan da dictaturas quasi absolutisticas fin ad in federalissem cun tratgs anarchics. Unids eran els tant en lur reacziun defensiva cunter ils effects dal chapitalissem tempriv sco er en lur speranza da stgaffir ina societad che surmuntia las differenzas da stan medievalas ed ils antagonissems da classa pli novs. Savens han els argumentà a moda vaira morala; in’analisa sociologica, sco quai che la dueva prestar [[Marx]], mancava anc da quest temp.
Cuntrari a la situaziun da pli tard na vegniva il socialissem tempriv betg purtà da la classa dals lavurants, mabain dals mastergnants e da la pitschna burgaisia. Quels cumenzavan gia a sentir las difficultads ch’eran colliadas cun la Revoluziun industriala, senza ch’i fiss però sa furmà da quel temp in proletariat industrial.
Intgins socialists temprivs sco [[Robert Owen]] èn sa stentads da realisar communitads socialisticas serradas, entaifer las qualas ils lavurants duevan esser protegids d’in ambient che vegniva resentì sco ostil. La gronda part dals socialists ha però empruvà da midar a moda fundamentala l’entira societad.
Activists ch’eran inspirads d’ideas socialisticas èn sa participads tant a las revoluziuns franzosas dal 1789 e 1799 sco er a las revoluziuns europeicas dal 1848/1849 che valan surtut sco moviments burgais. Ina davosa culminaziun en il 19avel tschientaner han quests moviments dal socialissem tempriv chattà en la Communa da Paris dal 1871 che vala sco emprima revoluziun proletaria e ch’è vegnida abattida gia suenter curt temp a moda sanguinusa.
Sut l’influenza da quests svilups istorics èn las lingias da discussiun sa cristallisadas silsuenter a moda pli clera: las differentas inclinaziuns dal socialissem tempriv èn sa divididas en trais lingias principalas: l’anarchissem ed il moviment communistic e socialdemocratic ch’eran tuts dus influenzads dal marxissem. Sporadicamain han questas trais gruppas er lavurà ensemen, sco en il 20avel tschientaner a chaschun da las revoluziuns russas dal 1905 e dal favrer 1917 (percunter strusch pli a chaschun da la Revoluziun d’october 1917), tar la Republica dals cussegls a Minca il 1919 u tar la [[Guerra civila spagnola]] dal 1936 fin il 1939. Questas collavuraziuns èn però be stadas da curta durada, èn per ordinari stadas segnadas d’intensivas cuntraversas internas ed èn idas a finir en la victoria d’ina da las gruppas u en la sconfitta da tuttas.
=== Anarchissem ===
[[Datoteca:Louisemichel.jpg|thumb|180px|Louise Michel (1830−1905) è stada in’impurtanta exponenta da l’anarchissem]]
Er ils anarchists vesevan sasezs en la tradiziun socialistica: «Quai ch’ha fatg naufragi il zercladur 1848 n’è betg stà il socialissem sto tal, mabain il socialissem statal, il socialissem autoritar e reglamentà ch’aveva cret e sperà ch’il stadi dettia cumplaina suatientscha als basegns e giavischs legitims da la classa dals lavurants e ch’el veglia e possia introducir cun sia pussanza in nov urden social.»<ref>Michail Bakunin: ''Staatlichkeit und Anarchie'' (1867), Ullstein, Berlin 1972, p. 68.</ref>
La teoria da l’anarchissem ha perquai sbittà las structuras statalas sco instrument da pussanza. L’anarchissem sa basa sin l’uniun voluntara d’individis en collectivs, cussegls e communas per cuntanscher la medema finamira. El ha en mira ina sintesa tranter libertad individuala e responsabladad collectiva e sa differenziescha dals moviments autoritars. Al lieu dal stadi propona per exempel [[Bakunin]] «d’organisar il stadi en tala moda che mintga creatira masculina u feminina che vegn sin il mund chatta ils medems meds per sviluppar sias abilitads e per utilisar quellas tras la lavur».<ref>Michail Bakunin: ''Staatlichkeit und Anarchie'' (1867), Ullstein, Berlin 1972, p. 70.</ref>
=== Socialissem religius ===
Il moviment socialistic da tempra religiusa è sa furmà en il 19avel tschientaner en l’Europa Centrala, e quai en vista al moviment da lavurants che daventava adina pli ferm. Purtada è questa direcziun surtut vegnida da cristians engaschads socialmain, per part er da gidieus.
Ch’il socialissem, il qual dueva remplazzar il radicalissem democratic dals mastergnants, lavurants ed intellectuals tudestgs, è er sa constituì sco socialissem religius, è d’attribuir per ina buna part al giarsun cusunz [[Wilhelm Weitling]] che steva a l’entschatta dals onns 1840 a la testa da quest moviment. Si’utopia socialistica orientada a la cuminanza dals bains ha Weitling fundà en sia scrittira ‹Die Menschheit wie sie ist und sein sollte› (1839/40), ma er anc en ses ‹Evangelium eines armen Sünders› (1843) en emprima lingia sin valurs religiusas e cristianas.<ref>[http://sebastianpruefer.de/ssr Sebastian Prüfer: ''Sozialismus statt Religion – Die deutsche Sozialdemokratie vor der religiösen Frage 1863–1890'', Vandenhoeck & Ruprecht, 2002, p. 276].</ref><ref>Gerda Soecknick: ''Religiöser Sozialismus der neueren Zeit unter besonderer Berücksichtigung Deutschlands'', 1926, p. 24.</ref>
Surtut dapi l’experientscha da l’[[Emprima Guerra mundiala]] è sa madirada tranter gidieus la persvasiun ch’ina pasch duraivla confurm a la Tora ed a l’Evangeli sa laschia be realisar cun surmuntar il chapitalissem che sa basia sin l’egoissem, la concurrenza e l’explotaziun.
[[Hermann Samuel Reimarus]], [[Karl Kautsky]], [[R. Eisler]], [[Samuel George Frederick Brandon]] ed auters èn sa referids en lur cumbat social e politic cunter l’urden existent a la persuna e l’agir da Jesus ed accentueschan sia vischinanza tar il moviment dals zelots.<ref>Oscar Cullmann: ''Jesus und die Revolutionären seiner Zeit'', J.C.B. Mohr (Paul Siebeck), Tübingen 1970, p. 19.</ref>
Auters, sco per exempel il teolog [[Hans Küng]], èn da l’avis ch’i sa tractia d’ina intenziun artifiziala e construida da vulair prender en possess la persuna da Jesus per intents socialrevoluziunars.<ref>Hans Küng: ''Christ sein'', dtv, Minca 1976, p. 219.</ref>
=== Socialissem marxistic ===
Tenor [[Friedrich Engels]] munta ‹socialissem› anc il 1847 in moviment da la burgaisia, ‹communissem› percunter in moviment da lavurants; perquai han [[Karl Marx]] ed Engels dà da quel temp la preferientscha al term communissem. Anc il 1887 èn schizunt ils sindicats englais sa declerads sco moviment socialistic.<ref>Friedrich Engels: ‹Das kommunistische Manifest›, Marx/Engels, ''Ausgewählte Schriften'', tom I, Berlin 1968, p. 21ss. (= Prefaziun tar l’ediziun tudestga dal 1890).</ref>
Sur lung temp ha il marxissem gì entaifer il moviment socialistic ina sort ‹suveranitad d’interpretaziun›. Dal temp che l’Emprima Internaziunala è dada dapart (1876) fin la fin dal 20avel tschientaner èn las discussiuns entaifer e davart il socialissem surtut vegnidas manadas a basa da la terminologia da Marx ed Engels.
Marx ed Engels consideravan il socialissem tempriv sco ‹socialissem utopic› ed èn sa stentads da dar al moviment la basa teoretica decisiva cun sviluppar il socialissem scientific. Tenor lur teoria è l’epoca dal chapitalissem segnada da la confruntaziun tranter la classa dals chapitalists (che possedan meds da producziun sco possess privat) e la classa dals lavurants (proletariat). Ils lavurants èn sfurzads da vender als chapitalists lur forza da lavur. Ils chapitalists engaschan ils lavurants cunter pajament e profiteschan da lur lavur en quel senn ch’els pajan als lavurants adina be ina part dals daners che vegnan gudagnads tras lur lavur. Uschia s’enritgeschan ils chapitalists cun explotar ils lavurants. Ils interess divergents da las duas classas sa chattan tenor Engels e Marx en in conflict permanent, pia en in cumbat da las classas. Quel s’agraveschia pli e pli, uschia che la classa da lavurants organisada stoppia la finala conquistar la pussanza per liberar sasezza.<ref>Heinrich August Winkler, ''Geschichte des Westens: Von den Anfängen in der Antike bis zum 20. Jahrhundert'', p. 758, Verlag C.H. Beck, 2. ed. 2010.</ref> Ina giada che quest pass è fatg, èsi l’incumbensa da la dictatura dal proletariat d’eliminar dals meds da producziun tuttas furmas da possess privat per stgaffir uschia la premissa per la societad senza classas (communissem). Tenor Friedrich Engels sa preschenta questa dictatura sco domini democratic da la maioritad sur las restanzas da la classa dals sfruttaders. Ensemen cun Marx pretenda el da statalisar tut ils meds da producziun, per exempel en il ‹[[Manifest da la Partida communistica]]›:
«Il proletariat vegn a far diever da sia pussanza politica per strair or da maun a la burgaisia successivamain tut il chapital, da centralisar tut ils instruments da producziun en ils mauns dal stadi, vul dir dal proletariat organisà sco classa regenta, e d’amplifitgar uschè spert sco pussaivel las forzas da producziun.»<ref>MEW 4, 481.</ref>
[[Datoteca:Marx_Engels_Denkmal_Berlin.jpg|thumb|220px|Monument per Marx ed Engels a Berlin]]
Co che la societad sa preschentia suenter il svilup dal socialissem al communissem, pia a la societad senza classas, n’han Marx ed Engels sapientivamain betg vulì concretisar. Quella vegnia a sa furmar, a basa da la teoria, per lung da svilups socials concrets. Dus enconuschents citats duain illustrar co ch’il svilup vers la fasa finala da la societad communistica dueva vesair ora:
«Suenter che la submissiun servila da l’individi sut la divisiun da la lavur è svanida e tras quai er la discrepanza tranter lavur spiertala e corporala; suenter che la lavur na furma betg be pli in med da surviver, mabain è daventada sezza il basegn da viver central; suenter ch’il svilup general dals individis ha er fatg crescher lur forzas da producziun e che tut las funtaunas da la ritgezza communabla sburflan pli ritgamain – pir en questa fasa superiura da la societad communistica po l’orizont da dretg burgais restrenschì vegnir surmuntà dal tuttafatg e po la societad scriver sin sia bandiera: ‹Mintgin tenor sias abilitads ed a mintgin tenor ses basegns!›»<ref>Karl Marx, ''Kritik des Gothaer Programms'', MEW 19, p. 21.</ref>
«Uschespert ch’i na dat nagina classa sociala pli da supprimer ed uschespert ch’il domini da classas è ì a fin – e cun quel era il cumbat da surviver ch’era d’attribuir a la producziun anarchica da fin qua e cun il qual eran colliadas collisiuns ed excess – na datti nagut pli da reprimer che faschess necessaria ina pussanza da repressiun, vul dir in stadi. L’emprim act, en il qual il stadi passa si per propi sco represchentant da l’entira societad – numnadamain il prender possess dals meds da producziun en num da la societad – è a medem temp ses davos act autonom sco stadi. L’intervenziun d’ina pussanza statala en fatgs da la societad daventa da qua davent obsoleta sin adina dapli champs e sa durmenta tuttenina da sez. Al lieu dal reger persunas passa l’administrar raubas e diriger process da producziun. Il stadi na vegn betg ‹abolì›, el mora da sez.»<ref>Friedrich Engels: ''Die Entwicklung des Sozialismus von der Utopie zur Wissenschaft'', MEW 19, p. 224.</ref>
[[Wladimir Iljitsch Lenin]] ha interpretà la fasa da la dictatura sco furma da la societad per sasez, la quala el ha numnà socialissem. Entaifer quella, uschia si’opiniun, vegnan ils proletaris a midar las relaziuns da producziun cun socialisar ils meds da producziun, uschia che las differenzas da classa sa schlian cun il temp da sez. Il stadi, che valeva per Marx sco instrument da supprimer ina classa sociala tras l’autra, daventia uschia obsolet e moria da sez, quai che mainia a la furmaziun finala da la societad umana, numnadamain al communissem.<ref>Gabler Wirtschaftslexikon, chavazzin ''Marxismus-Leninismus.'' Springer, Wiesbaden 1997, tom 3, p. 2561; Hans-Peter Waldrich: ''Sozialismus.'' En: Bernhard Schäfers (ed.): ''Grundbegriffe der Soziologie'', 8. ed., Opladen 2003, p. 326.</ref>
En rom da l’uschenumnada dispita dal revisiunissem entaifer ils socialdemocrats tudestgs èn marxists che pledavan per ina revoluziun sa distanziads da tals che vulevan cuntanscher il socialissem sur refurmas cuntinuantas. Rosa Luxemburg ha tranter auter accentuà la necessitad d’ina revoluziun cun far valair:
«Per ils socialdemocrats datti in connex inseparabel tranter la refurma sociala e la revoluziun sociala: il cumbat per la refurma sociala è bain il med, ma la finamira è la midada sociala.»<ref>Rosa Luxemburg: ''Sozialreform oder Revolution'', 1900; cità tenor: Cordula Koepcke: ''Revolution – Ursachen und Wirkungen'', Günter Olzog Verlag, Minca 1971, p. 130.</ref>
Ses adversari a l’intern da la partida, [[Eduard Bernstein]], era percunter da l’avis ch’ils socialdemocrats vegnian da realisar la vieuta fundamentala da la societad cun persequitar in process da refurma cuntinuant. El ha mess en dumonda la necessitad da la revoluziun proletaria ed ha propagà da sa participar al sistem politic da l’Imperi. Questa differenziaziun è sa mantegnida dal temp da la Republica da Weimar ed er anc durant ils emprims ventg onns da la Republica federala tudestga.
=== Socialissem real ===
Sco ‹socialissem real› (er: ‹realsocialissem› u ‹socialissem realexistent›) sa designavan quels stadis che vegnivan regids dapi il 1917 d’ina partida communistica, per ordinari tenor il sistem d’ina partida. Igl eran quai surtut l’[[Uniun sovietica]] ed a partir dal 1945 ils stadis dal bloc da l’ost ch’eran liads al sistem da quella: la [[Pologna]], la [[Tschecoslovachia]], l’[[Ungaria]], la [[Bulgaria]], la [[Rumenia]], la [[Republica democratica tudestga]]; ma er la [[Mongolia]] tranter il 1924 ed il 1992. Ultra da quai existan fin oz sistems fitg divers che vegnan per part subsummads sut la noziun socialissem real: la [[Republica Populara da la China]] (dapi il 1949), il [[Vietnam]] reunì suenter la [[Guerra dal Vietnam]] (dapi il 1975, resp. parzialmain gia pli baud), [[Laos]] (dapi il 1975), [[Cuba]] (dapi il 1959) e la [[Corea dal Nord]] (dapi il 1948).
Cun la Revoluziun d’october dal 1917 en [[Russia]] èn las ideas dal socialissem vegnidas messas enturn per l’emprima giada en la pratica en in stadi a gronda surfatscha. Il term dal socialissem real dueva explitgar, pertge che bleras prognosas da la teoria marxistica – sco la revoluziun mundiala u il svilup andetg da gronda bainstanza – n’èn betg sa verifitgadas en ils stadis socialistics; quests stadis duevan tuttina sa sviluppar vinavant vers il communissem, avevan però da sbatter cun problems da la politica reala.
[[Datoteca:Lenin,_Trotsky_and_Voroshilov_with_Delegates_of_the_10th_Congress_of_the_Russian_Communist_Party_(Bolsheviks).jpg|thumb|220px|Lenin e Trotzki cun schuldads e delegads al congress da la partida communistica russa (1921)]]
Suenter la mort da [[Lenin]] ha [[Stalin]] fatg valair la teoria d’in «socialissem en in pajais», il qual saja bun da s’etablir e da sa mantegnair independentamain da la revoluziun mundiala. [[Trotzki]] percunter ha sviluppà sia teoria da la revoluziun permanenta; tras novas midadas a l’intern e revoluziuns en ulteriurs pajais vuleva el impedir che la revoluziun sociala sa marventia plaunsieu pervi da la birocrazia creschenta. Suenter che Stalin è sa fatg valair envers Trotzki, ha la partida communistica regenta er abandunà las finamiras oriundas dals bolschevics ch’avevan mess en vista ina democratisaziun da las structuras statalas apaina che las relaziuns da producziun sajan endrizzadas tenor ils princips socialistics. Sut il term ‹stalinissem› vegnan subsummadas las mesiras repressivas rigurusas che duevan suandar cun l’intent d’industrialisar il pajais, da collectivar l’agricultura, da realisar in’omogenisaziun etnica e da stenschentar tut las furmas d’opposiziun. Questa politica da Stalin e per part er da ses successurs sco er las cuntravenziuns permanentas cunter ils dretgs umans en ils stadis dal socialissem real han discredità quests sistems en tut il mund. Il fatg che tals stadis han facticamain realisà ina politica da pussanza naziunala, dictatoric-tecnocratica ed imperialistica ha periclità il svilup d’in socialissem independent da l’Uniun sovietica u da la China. Il socialissem real vegn ubain vesì sco la consequenza logica dal model socialistic da [[Marx]] ubain sco la perversiun da quel, uschia che blers critichers han snegà a quests stadis il dretg da sa numnar socialistics.
Dapi la vieuta e las revoluziuns paschaivlas dal 1989 è l’opiniun generala quella ch’il socialissem real, malgrà intgins sistems da quest gener anc existents, haja fatg istoricamain naufragi. Sco motivs principals vegnan enumerads ils suandants svilups:
* Cuntrari a quai ch’il marxissem aveva preditg, èn ils stadis industrials d’orientaziun chapitalistica en l’Europa, l’America dal Nord e l’Asia da l’Ost sa sviluppads sut pressiun dal moviment da lavurants e da la concurrenza dal socialissem real a stadis socials. Quels èn segnads d’in sistem da segirezza sociala che mitigescha las pli grondas differenzas socialas e la povradad e che minimescha uschia er il potenzial revoluziunar en ils stadis respectivs.
* L’apparat statal da la gronda part dals stadis dal socialissem real è sa mussà sco memia pauc flexibel, e quai betg il davos perquai ch’i mancavan ils instruments da cundecisiun democratica. Pervi d’impediments ideologics ed auters n’eran quests stadis betg preparads e betg abels d’ir enturn cun il grad da cumplexitad creschent da las societads dal vest modernas.
* Ils stadis dal socialissem real s’orientavan per ordinari al model da modernisaziun chapitalistic. Cun excepziun d’intgins champs tecnologics n’eran els però betg abels da tegnair pass cun il grad da modernisaziun dals stadis chapitalistics. Tuttina empruvavan els – per exempel cun subvenziunar il sectur da la sanadad, il traffic public, la producziun da vivonda da basa, la construcziun d’abitaziuns e.a. – da surpassar las prestaziuns socialas dals stadis chapitalistics (quai ch’ha manà a la moda da dir «surpassar senza suatar»).<ref>http://www.spurensicherung.org/texte/Band4/jevermann.htm.</ref><ref>http://www.zeit.de/1970/17/ulbricht-muss-kuerzertreten.</ref>
* A lunga vista ha la maioritad da la populaziun be purtà e sustegnì darar il sistem politic dals stadis realsocialistics. Quai è surtut stà il cas en stadis, nua ch’il sistem correspundent è vegnì sfurzà si d’ordaifer, senza ch’igl avess gì lieu ina revoluziun a l’intern ([[Ungaria]], [[Tschecoslovachia]], [[Rumenia]], [[Pologna]], [[Republica democratica tudestga]] e [[Bulgaria]]). Cunter l’opposiziun creschenta han ins tegnì en vita quests sistems tras in stadi da polizia pli e pli excessiv (spiunar, repressiuns, censura e.a.). La part da la populaziun ch’era malcuntenta e che fiss pli gugent emigrada, è savens vegnida retegnida en il pajais cun agid da mirs e saivs da fildarom, ma er cun determinaziuns da visum restrictivas. Stadis dal socialissem real han er sezs applitgà mezs, sut ils quals ils cumbattants dal socialissem avevan patì en il 19avel tschientaner, sco quai è per exempel stà il cas en las persecuziuns dals trotzkists.
* A l’economia planifitgada statala e centrala sco ch’ella è vegnida realisada en la gronda part dals stadis dal socialissem real mancava savens la survista areguard las cundiziuns da partenza ed ils basegns al lieu. La planisaziun economica a lunga vista, la quala sa privava quasi da la pussaivladad da pudair resguardar resuns ed objecziuns che vegnivan fatgas da vart da producents e consuments, n’era savens betg abla da reagir a curta vista sin situaziuns economicas cumplexas. La consequenza da quai è stà ch’ins ha savens producì sper ils basegns reals ora, ch’ins ha tralaschà investiziuns che fissan stadas necessarias, che resursas èn vegnidas impundidas a moda incunvegnenta e ch’igl ha mancà il stimul per innovaziuns. In ulteriur motiv economic per il naufragi dal socialissem real han furmà ils auts debits statals. Quels èn surtut s’augmentads dal temp da la [[Guerra fraida]] per garantir che l’armament possia tegnair pass cun il svilup militar dals [[Stadis Unids]] e da la [[NATO]].
=== Democrazia sociala ===
Entaifer la democrazia sociala europeica è sa mess tras a partir da ca. il 1900 il refurmissem ch’è da l’avis ch’il socialissem sa laschia cuntanscher il meglier tras refurmas democraticas e betg tras ina revoluziun sociala. Tras quai han ins bandunà, l’emprim en la politica pratica e silsuenter er en la teoria, programs fundamentals che spetgavan tenor il concept marxistic dal cumbat da classas ch’il socialissem resultia d’in pegiurament dals cuntrasts socials che giaja a finir en ina revoluziun.
[[Datoteca:Bernstein_Eduard_1895.jpg|thumb|180px|Eduard Bernstein (1850−1932), represchentant dal refurmissem socialdemocratic]]
En la [[Germania]] ha la discussiun davart ina via revoluziunara u refumistica dal socialissem cumenzà cun publicaziuns dad [[Eduard Bernstein]], las qualas han mess ad ir il 1896 la debatta davart il revisiunissem. A l’entschatta ha la posiziun da Bernstein bain chattà nagina maioritad entaifer la SPD. Ma suenter la mort dal president da la partida [[August Bebel]] il 1913 è questa via sa messa tras pli e pli fitg sut ses successur [[Friedrich Ebert]]. Quai sco er il consentiment da la fracziun parlamentara da la SPD als emprests per finanziar l’[[Emprima Guerra mundiala]] – quai che dueva muntar la fin da l’Internaziunala socialistica – ha manifestà cuntraversas ideologicas a l’intern da la democrazia sociala; quellas duevan la finala manar a la spartiziun da la SPF en USPD e MSPD. Las differenzas èn anc creschidas il 1917 cun la Revoluziun d’october en Russia. La finala hai dà ina spartiziun tranter socialists e communists; quests ultims han fundà atgnas partidas communisticas. La ruptura tranter ils dus champs è surtut sa mussada en la relaziun envers l’uschenumnà socialissem real tenor il model sovietic. La partida communistica da la Germania (KPD) ch’è vegnida fundada l’entschatta 1919 ha fatg valair da preservar, sco successura da la Lia da Spartacus e defendend l’internaziunalissem proletar, las meglras tradiziuns socialdemocratas. Suenter ch’ils manaders da Spartacus e fundaturs da la KPD [[Rosa Luxemburg]] e [[Karl Liebknecht]] èn vegnids assassinads, è la separaziun dal moviment da lavurants tudestg en ina SPD orientada a refurmas ed en ina KPD marxistic-revoluziunara stada sigillada. L’USPD, ch’ha empruvà d’intermediar tranter quests dus pols, ha pers adina dapli aderents en omaduas direcziuns e n’ha giugà a partir dal 1922 nagina rolla decisiva pli entaifer la [[Republica da Weimar]].
En la [[Russia]] è la democrazia sociala gia sa spartida il 1903 en ils menschevics (= ‹minoritars›) orientads a refurmas ed ils bolschevics (= ‹maioritars›) marxistic-revoluziunars. Suenter in’ulteriura emprova da collavurar, è la ruptura stada il 1912 definitiva. Als menschevics sut [[Kerenski]] duevi reussir cun la Revoluziun da favrer 1917 da derscher il zar e da furmar ina nova regenza; ma els han cuntinuà la guerra cunter la [[Germania]] cun l’intent da gudagnar ulteriurs territoris. Il manader teoretic dals bolschevics – e suenter ses return il 1917 er pratic – è stà [[Wladimir Iljitsch Lenin]]. Cun si’offerta d’ina pasch immediata ha el gudagnà la maioritad en il congress dals cussegls; quella ha el tratg a niz per metter ad ir ina nova revoluziun, la quala era drizzada questa giada cunter il parlament russ a Son Petersburg. Igl è suandada la Guerra civila russa ch’ha durà tschintg onns ed en il decurs da la quala igl è reussì als bolschevics da surventscher las differentas ‹truppas alvas› ch’eran restadas fidaivlas al zar. Sinaquai han ils bolschevics fundà l’Uniun da las republicas socialisticas sovieticas (URSS) ch’è vegnida regida a partir dal 1952 da la Partida communistica sco partida unitara statala. Pervi da quest svilup è la democrazia sociala russa stada privada quasi fin la fin da l’Uniun sovietica il 1990 da tutta relevanza politica.
Il conflict a l’intern dal socialissem en la «dumonda da sistem» è pia ida a fin en Germania a favur dals refurmists, en Russia percunter a favur dals leninists. En la Republica da Weimar, e surtut suenter il spustament a dretga da quella, è be anc creschida a partir dal 1923 la secessiun tranter ils socialdemocrats ed ils communists, quai ch’ha flaivlentà las perspectivas per il futur dal socialissem en tut il mund. Fin il program da Heidelberg dal 1925 ha la SPD bain anc tegnì ferm a la finamira da remplazzar l’urden economic chapitalistic tras in socialistic. En la politica da mintgadi è la partida però ida la via da refurmas, empruvond da realisar successivamain sias finamiras en il parlament cun agid da cumpromiss e coaliziuns, e quai er cun collavurar cun forzas adversarias entaifer la societad. Igl è bain reussì a la SPD da sa far valair sco ina da las partidas democraticas las pli grondas entaifer l’emprima republica tudestga, la quala ha er purtà la gronda part da las regenzas. Ma bainspert è ella vegnida en la defensiva politica envers partidas naziunalas e radicalas da dretga; il 1933, curt suenter la KPD, ha il nov reschim naziunalsocialistic er scumandà la SPD e tut las autras partidas auter che la NSDAP. Ils manaders da l’opposiziun han ins sinaquai laschà persequitar e las structuras da partida èn vegnidas destruidas.
Suenter la fin da la dictatura naziunalsocialistica ha la SPD pudì sa regenerar; per impedir ch’il faschissem possia puspè gudagnar influenza, ha ella recurrì a finamiras socialisticas che muntavan intervenziuns energias en la posiziun monopolistica dal chapitalissem. Ma pir suenter la vieuta a l’economia da martgà en rom dal program da Godesberg l’onn 1959 è ella sa declerada sco partida populara. Il term ‹socialissem› è ussa vegnì definì sco ‹socialissem democratic› – per sa distanziar explicitamain dal communissem sovietic e per s’exprimer a favur dal sistem pluralistic da las democrazias dal vest. Uschia èsi reussì a la partida da sa schliar pass per pass da sia rolla d’opposiziun; il 1969 ha la SPD tschentà en la persuna da [[Willy Brandt]] per l’emprima giada in chancelier federal da la Republica federala tudestga. En sia decleranza da la regenza ha el mess en vista «dapli democrazia», però nagin socialissem en il senn dals vegls programs da partida.
Entaifer la zona d’occupaziun sovietica è la SPD vegnida sfurzada da s’unir cun la KPD dominanta a la SED. Questa partida unitara è restada a la pussanza dal 1949 fin la vieuta dal 1989/1990 e s’orientava al sistem politic da l’[[Uniun sovietica]]. Là è il socialissem vegnì interpretà er vinavant en opposiziun cun il chapitalissem dal vest e sco fasa preliminara dal communissem.
Dapi la fin dal socialissem real han regenzas socialdemocraticas instradà in’avertura creschenta vers in ‹nov center›. L’ala sanestra da la SPD e critichers da la globalisaziun fan valair ch’ins bandunia uschia valurs fundamentalas da la democrazia sociala e fetschia in enclin davant il neoliberalissem (che vala sco furma spezialmain agressiva dal chapitalissem internaziunal).
La SPD resguarda sasezza però vinavant sco partida socialistica. Ella è commembra da l’Internaziunala socialistica e sa declera en il program da partida da Hamburg dal 2007 explicitamain a favur dal socialissem democratic, e quai en la tradiziun da l’«analisa da la societad marxistica».
=== Socialissem naziunal ===
Gia il filosof [[Johann Gottlieb Fichte]] è sa distanzià en sias scrittiras tardivas dal model da stadi liberal, remplazzond quel tras in socialistic, il qual el ha amplifitgà en il decurs da las guerras da liberaziun antinapoleonicas cun ideas naziunalas. El propagava uss in socialissem naziunal che dueva furmar ina via intermediara tranter la tenuta reservada dal stadi da guitader e l’intervenziunissem dal stadi d’assistenza sociala. Ses socialissem naziunal s’orientava ad ina furma economica prechapitalistica. L’urden economic dueva vegnir organisà sco economia da planisaziun statala a basa d’ina organisaziun corporativa.<ref>Jan Rohls: ''Geschichte der Ethik'', Mohr Siebeck, 1999, p. 442s.</ref>
=== Naziunalsocialissem ===
La relaziun tranter socialissem e naziunalsocialissem vegn discutada entaifer la scienza a moda cuntraversa; quai è surtut d’attribuir al fatg ch’il term ‹socialissem› vegn duvrà a moda fitg differenta. Uschia vegn la ferma tendenza antiliberala dal naziunalsocialissem designada per part sco ‹socialistica›. Medemamain sa tractavi tar ina part centrala da la propaganda dal naziunalsocialissem d’empermischuns da politica d’economia e sociala. Il naziunalsocialissem pretendeva d’esser – en cuntrast tar las empermischuns inaccumplidas dal socialissem ed en vista a la miseria da la crisa economica mundiala – in «socialissem d’acziun»<ref>''Dokumentationsarchiv des österreichischen Widerstandes'': [https://web.archive.org/web/20091004182807/http://www.doew.at/service/ausstellung/1938/2/2tat.html ''‹Sozialismus der Tat›'']</ref>. Dal marxissem è il naziunalsocialissem sa distanzià decididamain ed ha laschà persequitar ed assassinar marxists e communists.
Il scienzià da dretg Johann Braun scriva: «Er il naziunalsocialissem sa basa sin in’utopia socialistica. Bain n’ha quel betg en mira in socialissem per tuts, pia internaziunal, mabain be in naziunal; ma la logica d’in pensar giuridic utopic prevala er qua.»<ref>Johann Braun: ''Einführung in die Rechtsphilosophie'', Mohr Siebeck, 2006, p. 147.</ref>
Il politicher da la SPD [[Rudolf Breitscheid]] ha manegià a chaschun dal di da partida dal 1931 a Lipsia che «schizunt il naziunalsocialissem saja sfurzà da dar a sasez ina cumparsa socialistica». Quai cumprovia «che a la fin da las fins marscha tuttina l’idea dal socialissem». Las gruppaziuns socialisticas entaifer la NSDAP, sco per exempel l’ala socialrevoluziunara enturn [[Otto Strasser]], han però bandunà la partida avant la praisa da pussanza.<ref>[http://www.ns-archiv.de/nsdap/sozialisten/sozialisten-verlassen-nsdap.php 4 da fanadur 1930: ''Aufruf der Otto-Strasser-Gruppe – ‹Die Sozialisten verlassen die NSDAP›''; sin www.ns-archiv.de].</ref> Per auters resulta ina part essenziala da ses effect ideologic dal fatg ch’il naziunalsocialissem haja unì elements tant dal naziunalissem sco er dal socialissem.<ref>Zeit.de: [http://www.zeit.de/1997/12/Der_nationale_Sozialismus ''Der nationale Sozialismus''].</ref>
[[Hitler]] sez, uschia l’istoricher Henry A. Turner, saja bain adina s’exprimì a favur dal possess privat e dal princip da concurrenza liberal. El n’haja però betg fatg quai or da ponderaziuns liberalas, mabain sin fundament da premissas socialdarwinisticas. En il senn d’in primat da la politica haja el postulà che l’economia stoppia adina star sut la cumplaina controlla da la politica. Ina teoria economica consistenta n’haja il naziunalsocialissem mai sviluppà.<ref>Henry Ashby Turner: ''Die Großunternehmer und der Aufstieg Hitlers''. Siedler Verlag, Berlin 1985, p. 92–106.</ref> Er Joachim Fest conceda che Hitler n’haja bain mai statalisà meds da producziun, ma «betg auter che tut las tendenzas entaifer il socialissem ha er el promovì l’unifurmaziun sociala».<ref>[http://www.taz.de/index.php?id=archivseite&dig=2003/09/27/a0148&type=98 Joachim Fest: ''War Adolf Hitler ein Linker?'' (taz.de, 27 da settember 2003)].</ref>
=== Nova sanestra ===
[[Datoteca:Rudi.jpg|thumb|180px|Rudi Dutschke (1940−1979), portavusch da la Nova sanestra en la Republica federala tudestga]]
Da l’opposiziun extraparlamentara dals onns 1960 èn resortidas dapi ils onns 1970 d’ina vart intginas gruppas communisticas, da l’autra vart gruppas ‹nundogmaticas› ed ‹antiautoritaras›, las qualas vegnan subsummadas sut il term ‹Nova sanestra›. Manaders da students sco [[Rudi Dutschke]] han represchentà in socialissem democratic, il qual els han cunfinà tant envers la democrazia sociala sco er envers il socialissem real. Questas gruppaziuns èn per ordinari stadas activas ordaifer las partidas, en l’ambient dals novs moviments socials, e na vegnivan strusch purtadas dals lavurants u dals sindicats; ellas han però cuntanschì influenza parlamentara cun la fundaziun ed il success creschent da la nova partida ''Die Grünen''. Culturalmain ha il moviment da students dals onns 1960 manà ad ina liberalisaziun da la societad ed ad ina tenuta pli differenziada envers l’ideal dal socialissem che vegniva associà fin qua quasi be cun ils aspects dictatoricas dals sistems da l’ost.
=== Novas partidas socialisticas ===
Ord vista communistica è il socialissem democratic vegnì disfamà tranter il 1928 ed il 1934 en connex cun la SPD sco faschissem social. Er dal temp da la Republica democratica tudestga è quest term per ordinari vegnì duvrà da la SED sco sinonim per la democrazia sociala (en la furma svalitanta ‹democratissem social›). Suenter la vieuta ha la SED però declerà precis quest term sco nova idea directiva; il 1990 ha ella midà il num en ''Partei des Demokratischen Sozialismus'' (PDS) ed ha adattà il program; il 2005 è ella sa renumnada ''Die Linkspartei'' ed a partir dal 2007, suenter esser s’unida cun la WASG dal vest, sa numna la nova partida ''Die Linke''.
En auters stadis da l’Europa dal Vest avevan partidas communisticas gia instradà a partir dals onns 1960 in curs antisovietic ch’è vegnì enconuschent sut il term ‹eurocommunissem›. Da quest moviment han per exempel fatg part la partida communistica da l’Italia (che sa numna dapi il 1990 ''Partito Democratico della Sinistra'' – PDS) u la partida communistica franzosa (PCF). Questas anteriuras partidas communisticas sa stentan d’ina vart da schlargiar il stadi social e da domesticar il chapitalissem tras intervenziuns legalas, da l’autra vart vulan ellas cumplementar il parlamentarissem tras plebiscits ed ulteriurs elements da la democrazia directa.
== Perspectivas ==
Ina debatta scientifica davart il socialissem sco furma da la societad alternativa, sco ch’ella vegniva manada a las universitads ils onns 1960 en rom dal moviment da students, n’ha strusch pli lieu oz. Be singuls sociologs sco Wolfgang Fritz Haug pretendan en vista al chapitalissem da hightec e da las modas da viver ch’èn colliadas cun quel d’emprender or da las experientschas istoricas e d’actualisar il project socialistic.
En sia scrittira ‹Die Idee des Sozialismus› ha il filosof social Axel Honneth empruvà d’elavurar l’idea oriunda dal socialissem, da liberar quella da ses context da la revoluziun industriala e da la reformular uschia ch’ella è applitgabla er en noss temp. Per el furma la ‹libertad sociala› l’element central dal socialissem. En il mund dad oz muntia quai ina pratica politica experimentala sin via vers ina societad solidarica, la quala na saja betg be d’avisar sin il champ economic, mabain er en la sfera politica ed en las relaziuns persunalas (surtut tranter las schlattainas).<ref>Axel Honneth: ''Die Idee des Sozialismus.'' Suhrkamp, Francfurt a.M. 2015.</ref>
In’ulteriura reinterpretaziun preschenta il sociolog Heinz Dieterich cun ses concept dal socialissem en il 21avel tschientaner. El collia la teoria da valurs marxistica cun elements da la democrazia da basa; da quai resulta l’idea d’ina economia d’equivalenza che vegn dirigida directamain da las persunas che stgaffeschan la (pli-)valur e quai a basa democratica e senza sa suttametter al dictat da l’economia da martgà. Emprovas d’applitgar questa nova teoria en la pratica han gì lieu a [[Venezuela]] (‹Bolivarissem›) ed en la [[Bolivia]].
== Critica ==
=== L’effizienza economica è manglusa ===
Dapi l’entschatta da la discussiun reproscha l’economia politica als socialists da disponer da nagina alternativa economica che saja abla da sa cumprovar en la pratica resp. ch’ils experiments che sajan vegnids fatgs fin qua hajan tuts fatg naufragi.<ref>Pierre-Joseph Proudhon: ''Système des contradictions économiques, ou philosophie de la misère, Oeuvres Complètes'', tom I, ed. da C. Bouglé, H. Moysset, Genevra e Paris 1982, p. 66s.</ref> Entaifer la proxima generaziun d’economs ha [[Eugen von Böhm-Bawerk]] danovamain confruntà il marxissem en si’ovra ‹Kapital und Kapitalzins› (1884–1902) cun il problem dal quint economic; silsuenter ha [[Ludwig von Mises]] anc extendì ils arguments economics che pledian a disfavur dal socialissem. Tenor quests economs neghescha il socialissem l’entir process dal martgà; tras quai mancan ils pretschs da martgà, ils quals furman signals per stgarsezzas. Sche quels mancan, na datti nagina pussaivladad da giuditgar a moda raziunala davart investiziuns alternativas, sco che Mises è abel da deducir or da sia teoria d’acziun. Bain succeda il medem er en l’economia da martgà liber, numnadamain en quel mument ch’il stadi intervegn en il martgà cun diriger ils pretschs – er en quest cas vegn influenzada la direcziun da la producziun. A las regenzas resti alura be da returnar a l’economia libra u d’empruvar da curreger il dischequiliber tras ulteriuras furmas d’intervenziun, las qualas disturban da lur vart la structura da concurrenza dals pretschs da martgà. En quest senn è l’economia da mintga stadi intervenziunistic inevitablamain instabila – ma en ils stadis da l’economia da martgà succeda quai a moda bler pli moderada ch’en ils stadis da l’economia planifitgada.<ref>Cf. Richard Ebeling en l’introducziun tar ''Money, Method, and the Market Process – Essays by Ludwig von Mises'', ed. da Margit von Mises e Richard M. Ebeling, Ludwig von Mises Institute, 1990.</ref>
[[Milton Friedman]] accentuescha che economias socialisticas produceschian en general products da pli nauscha qualitad per pretschs pli auts.<ref>[https://web.archive.org/web/20070216012207/http://www.achievement.org/autodoc/printmember/fri0int-1 ''Interview: Milton Friedman – Nobel Prize in Economics'', 31 da schaner 1991, Stanford, California].</ref>
=== I mancan ils dretgs individuals e la constituziunalitad ===
Nietzsche, ch’ha vivì dal temp da Marx ed Engels, ha descrit il 1878 il socialissem sco il frar giuven dal despotissem che parevi prest surmuntà. Il socialissem dumondia suenter ina pussanza statala fitg vasta e ferma ed haja la tendenza da supprimer l’individi. Vers anora crititgeschia il socialissem bain la ferma pussanza statala existenta e pretendia da sasez da producir uschè pauc stadi sco pussaivel. Ma facticamain sa laschia il stadi da pussanza cesaric ch’il socialissem haja en mira be realisar cun suttametter tut ils burgais e cun agid d’in terrorissem rigurus. En quest senn fetschia il socialissem maldiever dal term da la giustia e prepari en vardad in reschim da terrur.
Er tenor l’opiniun dal scolar da [[Mises]] [[Friedrich August von Hayek]] ha la socialisaziun dals meds da producziun inevitablamain per consequenza ch’ils dretgs individuals e la constituziunalitad pegiureschan. Per pudair preservar dapertut e da tut temp il stadi da dretg stuess l’apparat da planisaziun acceptar che sias cumpetenzas d’intervenziun sajan limitadas; quai n’è però betg cumpatibel cun il sistem, damai che las autoritads na fissan en quest cas betg ablas d’exequir lur incumbensas.<ref>Friedrich August von Hayek: ''The Road to Serfdom'' (tudestg ''Der Weg zur Knechtschaft'').</ref>
L’econom Jürgen Pätzold ha formulà questa problematica suandantamain: «Areguard la politica sociala pretenda la planisaziun centrala il collectivissem ed areguard la politica statala il totalitarissem en furma dal sistem d’ina partida. In’economia da martgà che funcziuna è dependenta d’in ambient da libertads politicas ed economicas. Cun in’economia a basa d’ina administraziun centrala na fiss in tal sistem da libertads percunter betg cumpatibla. En l’economia da planisaziun furma la libertad d’agir e da sa mover dals individis in factur da disturbi latent, il qual il stadi emprova da chatschar enavos.»<ref>[https://web.archive.org/web/20081229142251/http://www.juergen-paetzold.de/einfuerung_mawi/2_MAWI.html#Leistungsf%E4higkeit Patzold: ''Soziale Marktwirtschaft''], en: juergen-paetzold.de, consultà ils 28 da favrer 2015.</ref>
== Annotaziuns ==
<references/>
== Litteratura ==
* Rudolf Bahro: ''Die Alternative. Zur Kritik des real existierenden Sozialismus''. 1977.
* Max Beer: ''Allgemeine Geschichte des Sozialismus und der sozialen Kämpfe''. Mit Ergänzungen von Hermann Duncker, 2. ed., restampa da la 7. ed. dal 1931, Erlangen 1973, ISBN 3-920531-17-5 ([http://www.trend.infopartisan.net/reprints/beer/index.html versiun online]).
* Michael Brie e Christoph Spehr: [https://web.archive.org/web/20150924114738/http://www.rosalux.de/publication/27812/was-ist-sozialismus.html ''Was ist Sozialismus?''] Retscha ''Kontrovers'' da [http://www.rosalux.de/ rosalux.de], Berlin 2008.
* Michael Brie: [http://www.rosalux.de/fileadmin/rls_uploads/pdfs/ABC/ABC_der_Alternativen_Sozialismus_Brie.pdf ''Sozialismus''] (PDF; 27 kB). En: Ulrich Brand, Bettina Lösch, Stefan Thimmel (ed.): ''[https://web.archive.org/web/20160920024454/http://www.rosalux.de/publication/24499/abc-der-alternativen.html ABC der Alternativen. Von ‹Ästhetik des Widerstands› bis ‹Ziviler Ungehorsam›]'', Hamburg 2007, p. 223s., ISBN 978-3-89965-247-5.
* B. Crick: ''Socialism''. Milton Keynes, Open University Press. 1989.
* Erhard Crome: [http://www.rosalux.de/fileadmin/rls_uploads/pdfs/Texte17.pdf ''Sozialismus im 21. Jahrhundert. Zwölf Essays über die Zukunft''] (PDF; 898 kB). Berlin 2004.
* Jacques Droz (ed.): ''Geschichte des Sozialismus''. 17 toms. Ullstein, Francfurt a.M.-Berlin-Vienna 1974ss.
* Konrad Farner e Theo Pinkus (ed.): ''Der Weg des Sozialismus. Quellen und Dokumente vom Erfurter Programm 1891 bis zur Erklärung von Havanna 1962''. Rowohlt, Reinbek 1964.
* Iring Fetscher: ''Für eine bessere Gesellschaft. Studien zu Sozialismus und Sozialdemokratie''. Ed. da Clemens K. Stepina e.a. Vienna: Lehner, 2007, ISBN 3-901749-57-8.
* Georg Fülberth: ''Sozialismus''. Cologna: PapyRossa. 2010.
* Ralf Hoffrogge: ''Sozialismus und Arbeiterbewegung in Deutschland – von den Anfängen bis 1914'', Stuttgart 2011, ISBN 3-89657-655-0.
* Axel Honneth: ''Die Idee des Sozialismus''. Suhrkamp, Francfurt a.M. 2015, ISBN 978-3-518-58678-5.
* Thomas Meyer: ''Sozialismus''. VS Verlag, Wiesbaden 2008, ISBN 3-531-15445-1.
* S. Mukherjee / S. Ranaswamy: ''A History of Socialist Thought''. Londra 2000, ISBN 0-7619-9465-3.
* Jost Müller: ''Sozialismus''. Rotbuch 3000, ed. da Martin Hoffmann, Europäische Verlagsanstalt/Rotbuch Verlag Hamburg 2000, p. 6.
* P. Weber: ''Sozialismus als Kulturbewegung. Frühsozialistische Arbeiterbewegung und das Entstehen zweier feindlicher Brüder Marxismus und Anarchismus''. Düsseldorf: Droste, 2000.
; Critica
* Friedrich August von Hayek: ''The Road to Serfdom'' (1944). Ediziun tudestga: ''Der Weg zur Knechtschaft''. Olzog 2007, ISBN 3-7892-8227-8.
* Friedrich August von Hayek: ''The Fatal Conceit: The Errors of Socialism'' (1988). Ediziun tudestga: ''Die verhängnisvolle Anmassung: Die Irrtümer des Sozialismus''. Tübingen 1988, ISBN 3-16-146674-8.
* Ludwig von Mises: ''Die Gemeinwirtschaft – Untersuchungen über den Sozialismus''. Gustav Fischer, Jena 1922, ISBN 978-3828204119 ([https://web.archive.org/web/20160322235628/http://docs.mises.de/Mises/Mises_Gemeinwirtschaft.pdf online]).
== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Socialism|Socialissem}}
{{Commonscat|Socialists|Socialists}}
* Glista da litteratura davart l’istorgia dal socialissem e dal moviment dals lavurants sin las paginas da la fundaziun da Rosa Luxemburg [http://www.rosalux.de/news/37724/83/literaturliste-zur-geschichte-der-arbeiterbewegung.html (online sin rosalux.de)].
* Otto Bauer: [http://www.otto-bauer.net/bauer_integraler_sozialismus.html ''Integraler Sozialismus''].
* Max Beer: [http://www.trend.infopartisan.net/reprints/beer/index.html ''Allgemeine Geschichte des Sozialismus und der sozialen Kämpfe, toms 1–5. Berlin 1921–1923.]
* [http://www.williammorristexte.wordpress.com/ Archiv da texts da William Morris].
* James P. Cannon: [https://web.archive.org/web/20160403000637/https://www.sozialismus.info/2007/04/11968/ ''Was ist Sozialismus?'']
* Albert Einstein: [https://web.archive.org/web/20060111081948/http://www.monthlyreview.org/598einst.htm ''Why Socialism?''], en: ''Monthly Review'', 1949. Tudestg: [http://www.ag-friedensforschung.de/science/einsteinjahr2.html ''Warum Sozialismus?'']
* Francois Villegardelle: [http://ub-goobi-pr2.ub.uni-greifswald.de/viewer/image/PPN612902137/1/ ''Geschichte der socialen Ideen vor der französischen Revolution, oder: Die alten Denker und Philosophen, die Vorläufer und Vorkämpfer der neueren Socialisten, Berlin 1846''.]
[[Categoria:Temp modern]]
[[Categoria:Ideologias]]
[[Categoria:Artitgels recumandads (Politica)]]
ry44zrm6k2v9gx1wnw51mkm62bjkzgg
Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana (VSI)
0
14906
172812
2026-07-26T15:25:33Z
Conversaziun
23676
Creà la pagina cun "Insembel cul Schweizerisches Idiotikon, cul Glossaire des patois de la Suisse romande e cul Dicziunari rumantsch grischun, es il Dicziunari dals dialects da la Svizra taliana (Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana - VSI) ün dals quatter gronds projects dals dicziunaris dialectals da la Svizra, ed es naschü l’on 1907, sco ultim dals quatter. Il böt principal es da documentar, analisar e conservar il patrimoni dialectal da la Svizra Taliana, chi fing…"
172812
wikitext
text/x-wiki
Insembel cul Schweizerisches Idiotikon, cul Glossaire des patois de la Suisse romande e cul Dicziunari rumantsch grischun, es il Dicziunari dals dialects da la Svizra taliana (Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana - VSI) ün dals quatter gronds projects dals dicziunaris dialectals da la Svizra, ed es naschü l’on 1907, sco ultim dals quatter.
Il böt principal es da documentar, analisar e conservar il patrimoni dialectal da la Svizra Taliana, chi fingià fin da quel temp gniva reguardà dad esser in rapid müdamaint o eir dafatta fingà sün via da declin.
Il VSI es ün’ouvra enciclopedica, chi unischa l’interess linguistic e lexical cun l'interess etnografic e folcloric.
La regiun stübgiada es quella da la Svizra taliana, quai voul dir il Tessin e las valladas italofonas dal Grischun.
Davo plü co 40 ons dedichats a la collecta ed a la reorganisaziun dal material, e malgrà duos guerras, ha cumanzà l’ouvra sia publicaziun l’on 1952.
Fin al 2026 sun gnüts publichats 10 toms (dad A ad F) cun ün total da 6000 paginas. Las funtanas sun surtuot 2.5 milliuns cartas scrittas a man da 150 infuormaturs sül chomp chi sun gnüdas collecziunadas tanter 1910 e 1980. Quistas cartas fuorman hozindi l’Archiv lexical dal Centro di Dialettologia e di Etnografia a Bellinzona.
La structura tipica dad üna vusch aint il Dicziunari as compuona da trais parts:
* La glista da las variantas descriva tuot las pronunzchas da la vusch cun sias localisaziuns e cun la transcripziun fonetica
* La part centrala descriva tuot las significaziuns da la vusch cun exaimpels dialectals ed enumerescha möds da dir, proverbis, rimas per uffants ed otras expressiuns chi tilla includan. Eir ils üsits, las crettas e las tradiziuns colliadas a la vusch vegnan descrittas.
* In la part finala vegn descrit l’origen dal pled o recapitulada la survista da las propostas fingià formuladas.
algts1sryjab0i3empf25xx1zc90vj8
172816
172812
2026-07-26T15:47:14Z
Conversaziun
23676
172816
wikitext
text/x-wiki
Insembel cul [[Schweizerisches Idiotikon]], cul [[Glossaire des patois de la Suisse romande]] e cul [[Dicziunari Rumantsch Grischun|Dicziunari rumantsch grischun]], es il Dicziunari dals dialects da la Svizra taliana (Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana - VSI) ün dals quatter gronds projects dals dicziunaris dialectals da la Svizra, ed es naschü l’on 1907, sco ultim dals quatter.
Il böt principal es da documentar, analisar e conservar il patrimoni dialectal da la Svizra Taliana, chi fingià fin da quel temp gniva reguardà dad esser in rapid müdamaint o eir dafatta fingà sün via da declin.
Il VSI es ün’ouvra enciclopedica, chi unischa l’interess linguistic e lexical cun l'interess etnografic e folcloric.
La regiun stübgiada es quella da la Svizra taliana, quai voul dir il Tessin e las valladas italofonas dal Grischun.
Davo plü co 40 ons dedichats a la collecta ed a la reorganisaziun dal material, e malgrà duos guerras, ha cumanzà l’ouvra sia publicaziun l’on 1952.
Fin al 2026 sun gnüts publichats 10 toms (dad A ad F) cun ün total da 6000 paginas. Las funtanas sun surtuot 2.5 milliuns cartas scrittas a man da 150 infuormaturs sül chomp chi sun gnüdas collecziunadas tanter 1910 e 1980. Quistas cartas fuorman hozindi l’Archiv lexical dal Centro di Dialettologia e di Etnografia a Bellinzona.
La structura tipica dad üna vusch aint il Dicziunari as compuona da trais parts:
* La glista da las variantas descriva tuot las pronunzchas da la vusch cun sias localisaziuns e cun la transcripziun fonetica
* La part centrala descriva tuot las significaziuns da la vusch cun exaimpels dialectals ed enumerescha möds da dir, proverbis, rimas per uffants ed otras expressiuns chi tilla includan. Eir ils üsits, las crettas e las tradiziuns colliadas a la vusch vegnan descrittas.
* In la part finala vegn descrit l’origen dal pled o recapitulada la survista da las propostas fingià formuladas.
qluj7t15ba1boyfseascattnicdkprb
Schweizerisches Idiotikon
0
14907
172813
2026-07-26T15:39:05Z
Conversaziun
23676
Creà la pagina cun "== Origen == Ün uschedit Idioticon es ün dicziunari chi enumerescha e descriva pleds dialectals, obain expressiuns chi appartegnan a linguas professiunalas. Id es dimena in general ün dicziunari dals dialects e dals pleds dals regiunalissems. La noziun Idioticon deriva dal 18el tschientiner; sia etimologia vegn dal pled grec “idios”, chi voul dir «agen, privat, separà»: ün idioticon es dimena üna glista da las «expressiuns caracteristicas dad üna regiu…"
172813
wikitext
text/x-wiki
== Origen ==
Ün uschedit Idioticon es ün dicziunari chi enumerescha e descriva pleds dialectals, obain expressiuns chi appartegnan a linguas professiunalas. Id es dimena in general ün dicziunari dals dialects e dals pleds dals regiunalissems.
La noziun Idioticon deriva dal 18el tschientiner; sia etimologia vegn dal pled grec “idios”, chi voul dir «agen, privat, separà»: ün idioticon es dimena üna glista da las «expressiuns caracteristicas dad üna regiun»; ma quist nun ha ingüna colliaziun cul pled «idiom» sco «lingua o dialect».
Ils idiotica stan a la basa da la dialectologia moderna, e sun colliats culs viadis adüna plü frequaints dürant l’Illuminissem.
Il pled es gnü inventà dal 1743 dal magister da grec Michael Richey per seis dicziunari hamburgais.
Il prüm Idioticon svizzer es gnü publichà l’on 1806 dal ravarenda Franz Joseph Stalder sco “experimaint”. Sülla basa dal manuscript da Stalder ha Friedrich (Fritz) Staub cumanzà dal 1862 cun sia lavur vi d'ün nouv “Idioticon svizzer”, chi s’ha sviluppà fin hozindi in 16 toms terminats, cun var 150’000 lemmas. Cun quai è'l il dicziunari regiunal in lingia tudais-cha il plü detaglià da tuot il territori germanofon. La versiun stampada da l’ouvra cumpletta prevezza tuot in tuot 17 toms, hozindi as lavura vi dal custab Z. Tuot ils lemmas as rechattan hozindi eir online (www.idiotikon.ch).
La versiun francesa dal dicziunari dialectal svizzer (Glossaire des patois de la Suisse romande) es naschüda l’on 1924, quella rumantscha (Dicziunari Rumantsch Grischun) dal 1939 e quella in lingua taliana (Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana) dal 1952.
== Istorgia ==
=== Schelta da puncts principals istorics ===
* L’istorgia da l'‘Idiotikon’ ha cumanzà cun la fundaziun da la società ‘Verein für das Schweizerdeutsche Wörterbuch’ dal 1862. Friedrich (Fritz) Staub dvainta redactur.[https://www.idiotikon.ch/ueber-uns/rueckblick/geschichte]
* Dal 1874 ha la società retschevü raps dal stadi e Ludwig Tobler dvainta il segound redactur.[https://www.idiotikon.ch/ueber-uns/rueckblick/geschichte]
* Dal 1881 es gnü publichà il prüm tom (da quatter toms previs). Blers relaschs e projets vegnan inclus i'l Idiotikon tanter ils ons 1997 e 2020.[https://www.idiotikon.ch/ueber-uns/rueckblick/geschichte]
* In 1955 survgniva l'Idioticon contribuziuns finanzialas dal stadi (pervi dal «Bundesbeschluss vom 23. Juni 1955 betreffend die Unterstützung der Nationalen Wörterbücher»)
* Daspö il 2008 daja l'Idioticon online.[https://www.idiotikon.ch/ueber-uns/rueckblick/geschichte]
* Il redactor actual (daspö 2020) e Christoph Landolt.[https://www.idiotikon.ch/ueber-uns/rueckblick/geschichte]
== Structura dal Schweizerisches Idiotikon ==
La structura administrativa da l'institut dal Schweizerisches Idiotikon es üna socitetà cul nom Verein für das Schweizerdeutsche Wörterbuch. Ils commembers da quista società sun in prüma lingia ils chantuns cun tudais-ch sco lingua ufficiala. La presidenta da la società es tradiziunalmaing la directura chantunala da fuormaziun dal chantun Turich ingio chi's rechatta la redacziun dal dicziunari. Daspö l'on 2015 ed amo fin l'on 2027 es quai Silvia Steiner (il Center).
== Finanziaziun e progets paraints ==
Il dicziunari vain finanzià per gronda part dal l'Academia Svizra da las scienzas umanas e socialas (Swiss Academy of Humanities and Social Sciences) [https://de.wikipedia.org/wiki/Schweizerische_Akademie_der_Geistes-_und_Sozialwissenschaften] chi sustegna da listessa maniera ils quatter vocabularis nazinuals svizzers. Il Glossaire des patois de la
Suisse romande a Neuchâtel [https://rm.wikipedia.org/wiki/Glossaire_des_patois_de_la_Suisse_romande] es gnü fundà l'on 1899 e tratta ils dialects francoprovenzals e frances da la Svizra francesa, , il Dicziunari Rumantsch Grischun a Cuoira [https://rm.wikipedia.org/wiki/Dicziunari_Rumantsch_Grischun] ramassa materials sur dals idioms rumantschs dal Grischun daspö l'on 1904 ed il Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana a Blizuna [https://it.wikipedia.org/wiki/Vocabolario_dei_dialetti_della_Svizzera_italiana] ha cumanzà sia lavur dal 1907 e cumprenda ils dialects lumbards ils chantuns Tessin e Grischun.
== Progets affiliats ==
Il dicziunari stampà es il prodot essenzial da l'institut dal Schweizerisches Idiotikon. Cul temp s'han invezza oters progets miss adaquella, in prüma lingia la versiun electronica dal dicziunari cun nouvs mezs d'agüd per leger il dicziunari (survistas dals maniamaints dals lemmas, registers da las abreviaziuns, retschercha i'l text integral, ün register da fenomens grammaticals).
Implü ha il team da tecnologia linguistica dal dicziunari miss in adöver duos corpus linguistics: Il Schweizer Textkorpus [https://www.chtk.ch/index.php/de/], ün corpus da referenza per la lingua tudais-cha illa Svizra cun 23.5 milliuns pleds digitalisats ed il Schweizerdeutsches Mundartkorpus [https://chmk.ch/de/], ün corpus da referenza per ils dialects da la Svizra tudais-cha. Ils duos corpus servan a la retschercha scientica ed al public laic.
Ultra da quai mana il Schweizerisches Idiotikon ils duos portals ortsnamen.ch [https://ortsnamen.ch/de] e familiennamen.ch [https://familiennamen.ch/] chi s'adressan a quellas e quels chi s'interessan per ils toponims ed ils noms da famiglia in Svizra.
Finalmaing administra il Schweizerisches Idiotikon las datas dal proget Sprachatlas der deutschen Schweiz [https://sprachatlas.ch/]. La publicaziun da las cartas da l'atlas es finida daspö ons, ma las datas vegnan digitalisadas e cumbinadas cul dicziunari e cun fotografias istoricas.
7oyhde8o2f7q1w9u696tkk6amkf0zdy
172814
172813
2026-07-26T15:42:49Z
Conversaziun
23676
172814
wikitext
text/x-wiki
== Origen ==
Ün uschedit Idioticon es ün dicziunari chi enumerescha e descriva pleds dialectals, obain expressiuns chi appartegnan a linguas professiunalas. Id es dimena in general ün dicziunari dals dialects e dals pleds dals regiunalissems.
La noziun Idioticon deriva dal 18el tschientiner; sia etimologia vegn dal pled grec “idios”, chi voul dir «agen, privat, separà»: ün idioticon es dimena üna glista da las «expressiuns caracteristicas dad üna regiun»; ma quist nun ha ingüna colliaziun cul pled «idiom» sco «lingua o dialect».
Ils idiotica stan a la basa da la dialectologia moderna, e sun colliats culs viadis adüna plü frequaints dürant l’Illuminissem.
Il pled es gnü inventà dal 1743 dal magister da grec Michael Richey per seis dicziunari hamburgais.
Il prüm Idioticon svizzer es gnü publichà l’on 1806 dal ravarenda Franz Joseph Stalder sco “experimaint”. Sülla basa dal manuscript da Stalder ha Friedrich (Fritz) Staub cumanzà dal 1862 cun sia lavur vi d'ün nouv “Idioticon svizzer”, chi s’ha sviluppà fin hozindi in 16 toms terminats, cun var 150’000 lemmas. Cun quai è'l il dicziunari regiunal in lingia tudais-cha il plü detaglià da tuot il territori germanofon. La versiun stampada da l’ouvra cumpletta prevezza tuot in tuot 17 toms, hozindi as lavura vi dal custab Z. Tuot ils lemmas as rechattan hozindi eir online. [https://www.idiotikon.ch]
La versiun francesa dal dicziunari dialectal svizzer (Glossaire des patois de la Suisse romande) es naschüda l’on 1924, quella rumantscha (Dicziunari Rumantsch Grischun) dal 1939 e quella in lingua taliana (Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana) dal 1952.
== Istorgia ==
=== Schelta da puncts principals istorics ===
* L’istorgia da l'‘Idiotikon’ ha cumanzà cun la fundaziun da la società ‘Verein für das Schweizerdeutsche Wörterbuch’ dal 1862. Friedrich (Fritz) Staub dvainta redactur. [https://www.idiotikon.ch/ueber-uns/rueckblick/geschichte]
* Dal 1874 ha la società retschevü raps dal stadi e Ludwig Tobler dvainta il segound redactur. [https://www.idiotikon.ch/ueber-uns/rueckblick/geschichte]
* Dal 1881 es gnü publichà il prüm tom (da quatter toms previs). Blers relaschs e projets vegnan inclus i'l Idiotikon tanter ils ons 1997 e 2020. [https://www.idiotikon.ch/ueber-uns/rueckblick/geschichte]
* In 1955 survgniva l'Idioticon contribuziuns finanzialas dal stadi (pervi dal «Bundesbeschluss vom 23. Juni 1955 betreffend die Unterstützung der Nationalen Wörterbücher»). [https://www.idiotikon.ch/ueber-uns/rueckblick/geschichte]
* Daspö il 2008 daja l'Idioticon online. [https://www.idiotikon.ch/ueber-uns/rueckblick/geschichte]
* Il redactor actual (daspö 2020) e Christoph Landolt. [https://www.idiotikon.ch/ueber-uns/rueckblick/geschichte]
== Structura dal Schweizerisches Idiotikon ==
La structura administrativa da l'institut dal Schweizerisches Idiotikon es üna socitetà cul nom Verein für das Schweizerdeutsche Wörterbuch. Ils commembers da quista società sun in prüma lingia ils chantuns cun tudais-ch sco lingua ufficiala. La presidenta da la società es tradiziunalmaing la directura chantunala da fuormaziun dal chantun Turich ingio chi's rechatta la redacziun dal dicziunari. Daspö l'on 2015 ed amo fin l'on 2027 es quai Silvia Steiner (il Center).
== Finanziaziun e progets paraints ==
Il dicziunari vain finanzià per gronda part dal l'Academia Svizra da las scienzas umanas e socialas (Swiss Academy of Humanities and Social Sciences) [https://de.wikipedia.org/wiki/Schweizerische_Akademie_der_Geistes-_und_Sozialwissenschaften] chi sustegna da listessa maniera ils quatter vocabularis nazinuals svizzers. Il Glossaire des patois de la
Suisse romande a Neuchâtel [https://rm.wikipedia.org/wiki/Glossaire_des_patois_de_la_Suisse_romande] es gnü fundà l'on 1899 e tratta ils dialects francoprovenzals e frances da la Svizra francesa, , il Dicziunari Rumantsch Grischun a Cuoira [https://rm.wikipedia.org/wiki/Dicziunari_Rumantsch_Grischun] ramassa materials sur dals idioms rumantschs dal Grischun daspö l'on 1904 ed il Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana a Blizuna [https://it.wikipedia.org/wiki/Vocabolario_dei_dialetti_della_Svizzera_italiana] ha cumanzà sia lavur dal 1907 e cumprenda ils dialects lumbards ils chantuns Tessin e Grischun.
== Progets affiliats ==
Il dicziunari stampà es il prodot essenzial da l'institut dal Schweizerisches Idiotikon. Cul temp s'han invezza oters progets miss adaquella, in prüma lingia la versiun electronica dal dicziunari cun nouvs mezs d'agüd per leger il dicziunari (survistas dals maniamaints dals lemmas, registers da las abreviaziuns, retschercha i'l text integral, ün register da fenomens grammaticals).
Implü ha il team da tecnologia linguistica dal dicziunari miss in adöver duos corpus linguistics: Il Schweizer Textkorpus [https://www.chtk.ch/index.php/de/], ün corpus da referenza per la lingua tudais-cha illa Svizra cun 23.5 milliuns pleds digitalisats ed il Schweizerdeutsches Mundartkorpus [https://chmk.ch/de/], ün corpus da referenza per ils dialects da la Svizra tudais-cha. Ils duos corpus servan a la retschercha scientica ed al public laic.
Ultra da quai mana il Schweizerisches Idiotikon ils duos portals ortsnamen.ch [https://ortsnamen.ch/de] e familiennamen.ch [https://familiennamen.ch/] chi s'adressan a quellas e quels chi s'interessan per ils toponims ed ils noms da famiglia in Svizra.
Finalmaing administra il Schweizerisches Idiotikon las datas dal proget Sprachatlas der deutschen Schweiz [https://sprachatlas.ch/]. La publicaziun da las cartas da l'atlas es finida daspö ons, ma las datas vegnan digitalisadas e cumbinadas cul dicziunari e cun fotografias istoricas.
1h892pvx6tcl01ra07uu1dt1kv7czrs
172815
172814
2026-07-26T15:46:41Z
Conversaziun
23676
172815
wikitext
text/x-wiki
== Origen ==
Ün uschedit Idioticon es ün dicziunari chi enumerescha e descriva pleds dialectals, obain expressiuns chi appartegnan a linguas professiunalas. Id es dimena in general ün dicziunari dals dialects e dals pleds dals regiunalissems.
La noziun Idioticon deriva dal 18el tschientiner; sia etimologia vegn dal pled grec “idios”, chi voul dir «agen, privat, separà»: ün idioticon es dimena üna glista da las «expressiuns caracteristicas dad üna regiun»; ma quist nun ha ingüna colliaziun cul pled «idiom» sco «lingua o dialect».
Ils idiotica stan a la basa da la dialectologia moderna, e sun colliats culs viadis adüna plü frequaints dürant l’Illuminissem.
Il pled es gnü inventà dal 1743 dal magister da grec Michael Richey per seis dicziunari hamburgais.
Il prüm Idioticon svizzer es gnü publichà l’on 1806 dal ravarenda Franz Joseph Stalder sco “experimaint”. Sülla basa dal manuscript da Stalder ha Friedrich (Fritz) Staub cumanzà dal 1862 cun sia lavur vi d'ün nouv “Idioticon svizzer”, chi s’ha sviluppà fin hozindi in 16 toms terminats, cun var 150’000 lemmas. Cun quai è'l il dicziunari regiunal in lingia tudais-cha il plü detaglià da tuot il territori germanofon. La versiun stampada da l’ouvra cumpletta prevezza tuot in tuot 17 toms, hozindi as lavura vi dal custab Z. Tuot ils lemmas as rechattan hozindi eir online. [https://www.idiotikon.ch]
La versiun francesa dal dicziunari dialectal svizzer ([[Glossaire des patois de la Suisse romande]]) es naschüda l’on 1924, quella rumantscha (Dicziunari Rumantsch Grischun) dal 1939 e quella in lingua taliana ([[Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana (VSI)|Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana]]) dal 1952.
== Istorgia ==
=== Schelta da puncts principals istorics ===
* L’istorgia da l'‘Idiotikon’ ha cumanzà cun la fundaziun da la società ‘Verein für das Schweizerdeutsche Wörterbuch’ dal 1862. Friedrich (Fritz) Staub dvainta redactur. [https://www.idiotikon.ch/ueber-uns/rueckblick/geschichte]
* Dal 1874 ha la società retschevü raps dal stadi e Ludwig Tobler dvainta il segound redactur. [https://www.idiotikon.ch/ueber-uns/rueckblick/geschichte]
* Dal 1881 es gnü publichà il prüm tom (da quatter toms previs). Blers relaschs e projets vegnan inclus i'l Idiotikon tanter ils ons 1997 e 2020. [https://www.idiotikon.ch/ueber-uns/rueckblick/geschichte]
* In 1955 survgniva l'Idioticon contribuziuns finanzialas dal stadi (pervi dal «Bundesbeschluss vom 23. Juni 1955 betreffend die Unterstützung der Nationalen Wörterbücher»). [https://www.idiotikon.ch/ueber-uns/rueckblick/geschichte]
* Daspö il 2008 daja l'Idioticon online. [https://www.idiotikon.ch/ueber-uns/rueckblick/geschichte]
* Il redactor actual (daspö 2020) e Christoph Landolt. [https://www.idiotikon.ch/ueber-uns/rueckblick/geschichte]
== Structura dal Schweizerisches Idiotikon ==
La structura administrativa da l'institut dal Schweizerisches Idiotikon es üna socitetà cul nom Verein für das Schweizerdeutsche Wörterbuch. Ils commembers da quista società sun in prüma lingia ils chantuns cun tudais-ch sco lingua ufficiala. La presidenta da la società es tradiziunalmaing la directura chantunala da fuormaziun dal chantun Turich ingio chi's rechatta la redacziun dal dicziunari. Daspö l'on 2015 ed amo fin l'on 2027 es quai Silvia Steiner (il Center).
== Finanziaziun e progets paraints ==
Il dicziunari vain finanzià per gronda part dal l'Academia Svizra da las scienzas umanas e socialas (Swiss Academy of Humanities and Social Sciences) [https://de.wikipedia.org/wiki/Schweizerische_Akademie_der_Geistes-_und_Sozialwissenschaften] chi sustegna da listessa maniera ils quatter vocabularis nazinuals svizzers. Il Glossaire des patois de la
Suisse romande a Neuchâtel [https://rm.wikipedia.org/wiki/Glossaire_des_patois_de_la_Suisse_romande] es gnü fundà l'on 1899 e tratta ils dialects francoprovenzals e frances da la Svizra francesa, , il Dicziunari Rumantsch Grischun a Cuoira [https://rm.wikipedia.org/wiki/Dicziunari_Rumantsch_Grischun] ramassa materials sur dals idioms rumantschs dal Grischun daspö l'on 1904 ed il Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana a Blizuna [https://it.wikipedia.org/wiki/Vocabolario_dei_dialetti_della_Svizzera_italiana] ha cumanzà sia lavur dal 1907 e cumprenda ils dialects lumbards ils chantuns Tessin e Grischun.
== Progets affiliats ==
Il dicziunari stampà es il prodot essenzial da l'institut dal Schweizerisches Idiotikon. Cul temp s'han invezza oters progets miss adaquella, in prüma lingia la versiun electronica dal dicziunari cun nouvs mezs d'agüd per leger il dicziunari (survistas dals maniamaints dals lemmas, registers da las abreviaziuns, retschercha i'l text integral, ün register da fenomens grammaticals).
Implü ha il team da tecnologia linguistica dal dicziunari miss in adöver duos corpus linguistics: Il Schweizer Textkorpus [https://www.chtk.ch/index.php/de/], ün corpus da referenza per la lingua tudais-cha illa Svizra cun 23.5 milliuns pleds digitalisats ed il Schweizerdeutsches Mundartkorpus [https://chmk.ch/de/], ün corpus da referenza per ils dialects da la Svizra tudais-cha. Ils duos corpus servan a la retschercha scientica ed al public laic.
Ultra da quai mana il Schweizerisches Idiotikon ils duos portals ortsnamen.ch [https://ortsnamen.ch/de] e familiennamen.ch [https://familiennamen.ch/] chi s'adressan a quellas e quels chi s'interessan per ils toponims ed ils noms da famiglia in Svizra.
Finalmaing administra il Schweizerisches Idiotikon las datas dal proget Sprachatlas der deutschen Schweiz [https://sprachatlas.ch/]. La publicaziun da las cartas da l'atlas es finida daspö ons, ma las datas vegnan digitalisadas e cumbinadas cul dicziunari e cun fotografias istoricas.
ptymus7jhdc0qhc1nvv55erp52jyyna
172817
172815
2026-07-26T15:47:59Z
Conversaziun
23676
172817
wikitext
text/x-wiki
== Origen ==
Ün uschedit Idioticon es ün dicziunari chi enumerescha e descriva pleds dialectals, obain expressiuns chi appartegnan a linguas professiunalas. Id es dimena in general ün dicziunari dals dialects e dals pleds dals regiunalissems.
La noziun Idioticon deriva dal 18el tschientiner; sia etimologia vegn dal pled grec “idios”, chi voul dir «agen, privat, separà»: ün idioticon es dimena üna glista da las «expressiuns caracteristicas dad üna regiun»; ma quist nun ha ingüna colliaziun cul pled «idiom» sco «lingua o dialect».
Ils idiotica stan a la basa da la dialectologia moderna, e sun colliats culs viadis adüna plü frequaints dürant l’Illuminissem.
Il pled es gnü inventà dal 1743 dal magister da grec Michael Richey per seis dicziunari hamburgais.
Il prüm Idioticon svizzer es gnü publichà l’on 1806 dal ravarenda Franz Joseph Stalder sco “experimaint”. Sülla basa dal manuscript da Stalder ha Friedrich (Fritz) Staub cumanzà dal 1862 cun sia lavur vi d'ün nouv “Idioticon svizzer”, chi s’ha sviluppà fin hozindi in 16 toms terminats, cun var 150’000 lemmas. Cun quai è'l il dicziunari regiunal in lingia tudais-cha il plü detaglià da tuot il territori germanofon. La versiun stampada da l’ouvra cumpletta prevezza tuot in tuot 17 toms, hozindi as lavura vi dal custab Z. Tuot ils lemmas as rechattan hozindi eir online. [https://www.idiotikon.ch]
La versiun francesa dal dicziunari dialectal svizzer ([[Glossaire des patois de la Suisse romande]]) es naschüda l’on 1924, quella rumantscha ([[Dicziunari Rumantsch Grischun]]) dal 1939 e quella in lingua taliana ([[Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana (VSI)|Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana]]) dal 1952.
== Istorgia ==
=== Schelta da puncts principals istorics ===
* L’istorgia da l'‘Idiotikon’ ha cumanzà cun la fundaziun da la società ‘Verein für das Schweizerdeutsche Wörterbuch’ dal 1862. Friedrich (Fritz) Staub dvainta redactur. [https://www.idiotikon.ch/ueber-uns/rueckblick/geschichte]
* Dal 1874 ha la società retschevü raps dal stadi e Ludwig Tobler dvainta il segound redactur. [https://www.idiotikon.ch/ueber-uns/rueckblick/geschichte]
* Dal 1881 es gnü publichà il prüm tom (da quatter toms previs). Blers relaschs e projets vegnan inclus i'l Idiotikon tanter ils ons 1997 e 2020. [https://www.idiotikon.ch/ueber-uns/rueckblick/geschichte]
* In 1955 survgniva l'Idioticon contribuziuns finanzialas dal stadi (pervi dal «Bundesbeschluss vom 23. Juni 1955 betreffend die Unterstützung der Nationalen Wörterbücher»). [https://www.idiotikon.ch/ueber-uns/rueckblick/geschichte]
* Daspö il 2008 daja l'Idioticon online. [https://www.idiotikon.ch/ueber-uns/rueckblick/geschichte]
* Il redactor actual (daspö 2020) e Christoph Landolt. [https://www.idiotikon.ch/ueber-uns/rueckblick/geschichte]
== Structura dal Schweizerisches Idiotikon ==
La structura administrativa da l'institut dal Schweizerisches Idiotikon es üna socitetà cul nom Verein für das Schweizerdeutsche Wörterbuch. Ils commembers da quista società sun in prüma lingia ils chantuns cun tudais-ch sco lingua ufficiala. La presidenta da la società es tradiziunalmaing la directura chantunala da fuormaziun dal chantun Turich ingio chi's rechatta la redacziun dal dicziunari. Daspö l'on 2015 ed amo fin l'on 2027 es quai Silvia Steiner (il Center).
== Finanziaziun e progets paraints ==
Il dicziunari vain finanzià per gronda part dal l'Academia Svizra da las scienzas umanas e socialas (Swiss Academy of Humanities and Social Sciences) [https://de.wikipedia.org/wiki/Schweizerische_Akademie_der_Geistes-_und_Sozialwissenschaften] chi sustegna da listessa maniera ils quatter vocabularis nazinuals svizzers. Il Glossaire des patois de la
Suisse romande a Neuchâtel [https://rm.wikipedia.org/wiki/Glossaire_des_patois_de_la_Suisse_romande] es gnü fundà l'on 1899 e tratta ils dialects francoprovenzals e frances da la Svizra francesa, , il Dicziunari Rumantsch Grischun a Cuoira [https://rm.wikipedia.org/wiki/Dicziunari_Rumantsch_Grischun] ramassa materials sur dals idioms rumantschs dal Grischun daspö l'on 1904 ed il Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana a Blizuna [https://it.wikipedia.org/wiki/Vocabolario_dei_dialetti_della_Svizzera_italiana] ha cumanzà sia lavur dal 1907 e cumprenda ils dialects lumbards ils chantuns Tessin e Grischun.
== Progets affiliats ==
Il dicziunari stampà es il prodot essenzial da l'institut dal Schweizerisches Idiotikon. Cul temp s'han invezza oters progets miss adaquella, in prüma lingia la versiun electronica dal dicziunari cun nouvs mezs d'agüd per leger il dicziunari (survistas dals maniamaints dals lemmas, registers da las abreviaziuns, retschercha i'l text integral, ün register da fenomens grammaticals).
Implü ha il team da tecnologia linguistica dal dicziunari miss in adöver duos corpus linguistics: Il Schweizer Textkorpus [https://www.chtk.ch/index.php/de/], ün corpus da referenza per la lingua tudais-cha illa Svizra cun 23.5 milliuns pleds digitalisats ed il Schweizerdeutsches Mundartkorpus [https://chmk.ch/de/], ün corpus da referenza per ils dialects da la Svizra tudais-cha. Ils duos corpus servan a la retschercha scientica ed al public laic.
Ultra da quai mana il Schweizerisches Idiotikon ils duos portals ortsnamen.ch [https://ortsnamen.ch/de] e familiennamen.ch [https://familiennamen.ch/] chi s'adressan a quellas e quels chi s'interessan per ils toponims ed ils noms da famiglia in Svizra.
Finalmaing administra il Schweizerisches Idiotikon las datas dal proget Sprachatlas der deutschen Schweiz [https://sprachatlas.ch/]. La publicaziun da las cartas da l'atlas es finida daspö ons, ma las datas vegnan digitalisadas e cumbinadas cul dicziunari e cun fotografias istoricas.
lcuisavp0j37o3g9fzkero73nc3rnex