Wikipedia
rmwiki
https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala
MediaWiki 1.47.0-wmf.12
first-letter
Multimedia
Spezial
Discussiun
Utilisader
Utilisader discussiun
Wikipedia
Wikipedia discussiun
Datoteca
Datoteca discussiun
MediaWiki
MediaWiki discussiun
Model
Model discussiun
Agid
Agid discussiun
Categoria
Categoria discussiun
TimedText
TimedText talk
Modul
Modul Diskussion
Veranstaltung
Veranstaltung Diskussion
Model:Vocabularis naziunals da la Svizra
10
12882
172821
153600
2026-07-27T13:27:16Z
Orbitminis
23056
172821
wikitext
text/x-wiki
{{Chascha da navigaziun
| name = Vocabularis naziunals da la Svizra
| title = «Vocabularis naziunals» da la Svizra
| titlestyle = background:#E00000;color:#FFFFFF;
| image = [[File:Schweizerisches Idiotikon.jpg|60px|Schweizerisches Idiotikon|link=]]
| listclass = hlist
| groupstyle = background:#E00000;
| list1 =
* [[Schweizerisches Idiotikon]]
* [[Glossaire des patois de la Suisse romande]]
* [[Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana (VSI)|Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana]]
* [[Dicziunari Rumantsch Grischun]]
}}<noinclude>
[[Categoria:Models da navigaziun|Vocabularis naziunals da la Svizra]]
</noinclude>
rdqe8z7li53tdlqrp6xcsybmup9s63e
Graglia
0
13201
172825
155446
2026-07-28T06:07:59Z
~2026-41686-38
23802
172825
wikitext
text/x-wiki
{{Vallader}}
'''Graglia''' (piemunteis: Graja) es ün cumün [[Italia|talian]] chi as chatta a 596 meters d'otezza illa regiun [[Piemont|Piemunt]]. El es situà illa part occidentala da la provinza da Biella. L'on 2006 dombraiva il cumün 1531 abitants.
== Monumaints ==
=== La baselgia dal Santuario ===
<gallery>
Santuario-Graglia.jpg|La baselgia dal Santuario
Datoteca:Graglia campanile santa fede.jpg|La baselgia da Santa Fede
</gallery>
== Administraziun ==
=== Informaziuns administrativs ===
[[Datoteca:Graglia_municipio.jpg|miniatura|La chasa cumünala]]
Il cumün appartgnaiva a la veglia cumünanza muntagnarda da l'Ota Val Elvo. Daspö l'on 2009 appartegna el a la cumünanza muntagnarda da la Val Elvo.
<references />
[[Categoria:Vischnancas talianas]]
lhg4it9ttekxayrrsh3z7yeg0akuu26
Gressoney-Saint-Jean
0
13507
172824
157188
2026-07-28T05:44:55Z
~2026-41686-38
23802
172824
wikitext
text/x-wiki
{{vallader}}
'''Gressoney-Saint-Jean''' ( [[Gualsers|gualser]]: ''Greschòney Zer Chilchu'') es ün cumün talian chi's chatta illa Valle d'Aosta. El es cuntschaint pustüt sco lö da vacanzas ed eir per vi da sia origen gualsra.
[[Categoria:Vischnancas talianas]]
ps2clmsynokfaic2yqlbz1v5reogg7r
Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana (VSI)
0
14906
172820
172816
2026-07-27T12:22:19Z
Orbitminis
23056
cat., model, colliaziuns (mi’emprima elavuraziun!)
172820
wikitext
text/x-wiki
Insembel cul [[Schweizerisches Idiotikon]], cul [[Glossaire des patois de la Suisse romande]] e cul [[Dicziunari Rumantsch Grischun|Dicziunari rumantsch grischun]], es il '''Dicziunari dals dialects da la Svizra taliana''' (''Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana'' - ''VSI'') ün dals quatter gronds projects dals dicziunaris dialectals da la Svizra, ed es naschü l’on 1907, sco ultim dals quatter.
Il böt principal es da documentar, analisar e conservar il patrimoni dialectal da la Svizra Taliana, chi fingià fin da quel temp gniva reguardà dad esser in rapid müdamaint o eir dafatta fingà sün via da declin.
Il VSI es ün’ouvra enciclopedica, chi unischa l’interess linguistic e lexical cun l'interess etnografic e folcloric.
La regiun stübgiada es quella da la Svizra taliana, quai voul dir il Tessin e las valladas italofonas dal Grischun.
Davo plü co 40 ons dedichats a la collecta ed a la reorganisaziun dal material, e malgrà duos guerras, ha cumanzà l’ouvra sia publicaziun l’on 1952.
Fin al 2026 sun gnüts publichats 10 toms (dad A ad F) cun ün total da 6000 paginas. Las funtanas sun surtuot 2.5 milliuns cartas scrittas a man da 150 infuormaturs sül chomp chi sun gnüdas collecziunadas tanter 1910 e 1980. Quistas cartas fuorman hozindi l’Archiv lexical dal Centro di Dialettologia e di Etnografia a Bellinzona.
La structura tipica dad üna vusch aint il Dicziunari as compuona da trais parts:
* La glista da las variantas descriva tuot las pronunzchas da la vusch cun sias localisaziuns e cun la transcripziun fonetica
* La part centrala descriva tuot las significaziuns da la vusch cun exaimpels dialectals ed enumerescha möds da dir, proverbis, rimas per uffants ed otras expressiuns chi tilla includan. Eir ils üsits, las crettas e las tradiziuns colliadas a la vusch vegnan descrittas.
* In la part finala vegn descrit l’origen dal pled o recapitulada la survista da las propostas fingià formuladas.
== Colliaziuns ==
* [https://www4.ti.ch/decs/dcsu/cde/cde/ Centrala da dialetologia e d’etnografia]
* [https://www4.ti.ch/decs/dcsu/cde/pubblicazioni/vocabolario-dei-dialetti-della-svizzera-italiana/ Dicziunari dals dialects da la Svizra taliana (VSI)]
{{Vocabularis naziunals da la Svizra}}
[[Categoria:Linguas da la Svizra]]
[[Categoria:Lingua taliana]]
[[Categoria:Cultura dal chantun Grischun]]
1kn5pl9vy2uy26ca001bhphpmc3t5ay
172823
172820
2026-07-28T05:22:49Z
~2026-41686-38
23802
172823
wikitext
text/x-wiki
{{vallader}}
Insembel cul [[Schweizerisches Idiotikon]], cul [[Glossaire des patois de la Suisse romande]] e cul [[Dicziunari Rumantsch Grischun|Dicziunari rumantsch grischun]], es il '''Dicziunari dals dialects da la Svizra taliana''' (''Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana'' - ''VSI'') ün dals quatter gronds projects dals dicziunaris dialectals da la Svizra, ed es naschü l’on 1907, sco ultim dals quatter.
Il böt principal es da documentar, analisar e conservar il patrimoni dialectal da la Svizra Taliana, chi fingià fin da quel temp gniva reguardà dad esser in rapid müdamaint o eir dafatta fingà sün via da declin.
Il VSI es ün’ouvra enciclopedica, chi unischa l’interess linguistic e lexical cun l'interess etnografic e folcloric.
La regiun stübgiada es quella da la Svizra taliana, quai voul dir il Tessin e las valladas italofonas dal Grischun.
Davo plü co 40 ons dedichats a la collecta ed a la reorganisaziun dal material, e malgrà duos guerras, ha cumanzà l’ouvra sia publicaziun l’on 1952.
Fin al 2026 sun gnüts publichats 10 toms (dad A ad F) cun ün total da 6000 paginas. Las funtanas sun surtuot 2.5 milliuns cartas scrittas a man da 150 infuormaturs sül chomp chi sun gnüdas collecziunadas tanter 1910 e 1980. Quistas cartas fuorman hozindi l’Archiv lexical dal Centro di Dialettologia e di Etnografia a Bellinzona.
La structura tipica dad üna vusch aint il Dicziunari as compuona da trais parts:
* La glista da las variantas descriva tuot las pronunzchas da la vusch cun sias localisaziuns e cun la transcripziun fonetica
* La part centrala descriva tuot las significaziuns da la vusch cun exaimpels dialectals ed enumerescha möds da dir, proverbis, rimas per uffants ed otras expressiuns chi tilla includan. Eir ils üsits, las crettas e las tradiziuns colliadas a la vusch vegnan descrittas.
* In la part finala vegn descrit l’origen dal pled o recapitulada la survista da las propostas fingià formuladas.
== Colliaziuns ==
* [https://www4.ti.ch/decs/dcsu/cde/cde/ Centrala da dialetologia e d’etnografia]
* [https://www4.ti.ch/decs/dcsu/cde/pubblicazioni/vocabolario-dei-dialetti-della-svizzera-italiana/ Dicziunari dals dialects da la Svizra taliana (VSI)]
{{Vocabularis naziunals da la Svizra}}
[[Categoria:Pledaris]]
[[Categoria:Linguas da la Svizra]]
[[Categoria:Lingua taliana]]
[[Categoria:Cultura dal chantun Grischun]]
kst3852m9qs8eh15b6lds2a5mb32iaa
Schweizerisches Idiotikon
0
14907
172822
172817
2026-07-28T05:20:15Z
~2026-41686-38
23802
172822
wikitext
text/x-wiki
{{vallader}}
== Origen ==
Ün uschedit Idioticon es ün dicziunari chi enumerescha e descriva pleds dialectals, obain expressiuns chi appartegnan a linguas professiunalas. Id es dimena in general ün dicziunari dals dialects e dals pleds dals regiunalissems.
La noziun Idioticon deriva dal 18el tschientiner; sia etimologia vegn dal pled grec “idios”, chi voul dir «agen, privat, separà»: ün idioticon es dimena üna glista da las «expressiuns caracteristicas dad üna regiun»; ma quist nun ha ingüna colliaziun cul pled «idiom» sco «lingua o dialect».
Ils idiotica stan a la basa da la dialectologia moderna, e sun colliats culs viadis adüna plü frequaints dürant l’Illuminissem.
Il pled es gnü inventà dal 1743 dal magister da grec Michael Richey per seis dicziunari hamburgais.
Il prüm Idioticon svizzer es gnü publichà l’on 1806 dal ravarenda Franz Joseph Stalder sco “experimaint”. Sülla basa dal manuscript da Stalder ha Friedrich (Fritz) Staub cumanzà dal 1862 cun sia lavur vi d'ün nouv “Idioticon svizzer”, chi s’ha sviluppà fin hozindi in 16 toms terminats, cun var 150’000 lemmas. Cun quai è'l il dicziunari regiunal in lingia tudais-cha il plü detaglià da tuot il territori germanofon. La versiun stampada da l’ouvra cumpletta prevezza tuot in tuot 17 toms, hozindi as lavura vi dal custab Z. Tuot ils lemmas as rechattan hozindi eir online.<ref>[https://www.idiotikon.ch]</ref>
La versiun francesa dal dicziunari dialectal svizzer ([[Glossaire des patois de la Suisse romande]]) es naschüda l’on 1924, quella rumantscha ([[Dicziunari Rumantsch Grischun]]) dal 1939 e quella in lingua taliana ([[Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana (VSI)|Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana]]) dal 1952.
== Istorgia ==
=== Schelta da puncts principals istorics ===
L’istorgia da l'‘Idiotikon’ ha cumanzà cun la fundaziun da la società ‘Verein für das Schweizerdeutsche Wörterbuch’ dal 1862. Friedrich (Fritz) Staub dvainta redactur.<ref>[https://www.idiotikon.ch/ueber-uns/rueckblick/geschichte]</ref>
Dal 1874 ha la società retschevü raps dal stadi e Ludwig Tobler dvainta il segound redactur.<ref>[https://www.idiotikon.ch/ueber-uns/rueckblick/geschichte]</ref>
Dal 1881 es gnü publichà il prüm tom (da quatter toms previs). Blers relaschs e projets vegnan inclus i'l Idiotikon tanter ils ons 1997 e 2020.<ref>[https://www.idiotikon.ch/ueber-uns/rueckblick/geschichte]</ref>
In 1955 survgniva l'Idioticon contribuziuns finanzialas dal stadi (pervi dal «Bundesbeschluss vom 23. Juni 1955 betreffend die Unterstützung der Nationalen Wörterbücher»).<ref>[https://www.idiotikon.ch/ueber-uns/rueckblick/geschichte]</ref>
Daspö il 2008 daja l'Idioticon online.<ref>[https://www.idiotikon.ch/ueber-uns/rueckblick/geschichte]</ref>
Il redactor actual (daspö 2020) e Christoph Landolt.<ref>[https://www.idiotikon.ch/ueber-uns/rueckblick/geschichte]</ref>
== Structura dal Schweizerisches Idiotikon ==
La structura administrativa da l'institut dal Schweizerisches Idiotikon es üna socitetà cul nom Verein für das Schweizerdeutsche Wörterbuch. Ils commembers da quista società sun in prüma lingia ils chantuns cun tudais-ch sco lingua ufficiala. La presidenta da la società es tradiziunalmaing la directura chantunala da fuormaziun dal chantun Turich ingio chi's rechatta la redacziun dal dicziunari. Daspö l'on 2015 ed amo fin l'on 2027 es quai Silvia Steiner (il Center).
== Finanziaziun e progets paraints ==
Il dicziunari vain finanzià per gronda part dal l'Academia Svizra da las scienzas umanas e socialas (Swiss Academy of Humanities and Social Sciences)<ref>[https://de.wikipedia.org/wiki/Schweizerische_Akademie_der_Geistes-_und_Sozialwissenschaften]</ref> chi sustegna da listessa maniera ils quatter vocabularis nazinuals svizzers. Il [[Glossaire des patois de la Suisse romande]] a [[Neuchâtel]] es gnü fundà l'on 1899 e tratta ils dialects francoprovenzals e frances da la Svizra francesa, il [[Dicziunari Rumantsch Grischun]] a Cuoira ramassa materials sur dals idioms rumantschs dal [[Grischun]] daspö l'on 1904 ed il [[Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana (VSI)|Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana]] a Blizuna ha cumanzà sia lavur dal 1907 e cumprenda ils dialects lumbards ils chantuns [[Tessin]] e Grischun.
== Progets affiliats ==
Il dicziunari stampà es il prodot essenzial da l'institut dal Schweizerisches Idiotikon. Cul temp s'han invezza oters progets miss adaquella, in prüma lingia la versiun electronica dal dicziunari cun nouvs mezs d'agüd per leger il dicziunari (survistas dals maniamaints dals lemmas, registers da las abreviaziuns, retschercha i'l text integral, ün register da fenomens grammaticals).
Implü ha il team da tecnologia linguistica dal dicziunari miss in adöver duos corpus linguistics: Il Schweizer Textkorpus<ref>[https://www.chtk.ch/index.php/de/]</ref>, ün corpus da referenza per la lingua tudais-cha illa Svizra cun 23.5 milliuns pleds digitalisats ed il Schweizerdeutsches Mundartkorpus<ref>[https://chmk.ch/de/]</ref>, ün corpus da referenza per ils dialects da la Svizra tudais-cha. Ils duos corpus servan a la retschercha scientica ed al public laic.
Ultra da quai mana il Schweizerisches Idiotikon ils duos portals ortsnamen.ch<ref>[https://ortsnamen.ch/de]</ref> e familiennamen.ch<ref>[https://familiennamen.ch/]</ref> chi s'adressan a quellas e quels chi s'interessan per ils toponims ed ils noms da famiglia in Svizra.
Finalmaing administra il Schweizerisches Idiotikon las datas dal proget Sprachatlas der deutschen Schweiz<ref>[https://sprachatlas.ch/]</ref>. La publicaziun da las cartas da l'atlas es finida daspö ons, ma las datas vegnan digitalisadas e cumbinadas cul dicziunari e cun fotografias istoricas.
== Annotaziuns ==
<references/>
[[Categoria:Pledaris]]
[[Categoria:Linguas da la Svizra]]
25ctkivh09zy5vf4gn5pcquhawdpeui