Wikipedia rmwiki https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Multimedia Spezial Discussiun Utilisader Utilisader discussiun Wikipedia Wikipedia discussiun Datoteca Datoteca discussiun MediaWiki MediaWiki discussiun Model Model discussiun Agid Agid discussiun Categoria Categoria discussiun TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion 0 1726 172840 167244 2026-08-03T09:31:19Z Orbitminis 23056 actualisaziun, addiziun da la musica (Infurmaziun: Uschè exact sco en Pologna, ma cun in primminister) 172840 wikitext text/x-wiki {{Infobox terra |NUM = <font size="+1">'''Republica da la Lituania'''</font><br /> '''Lietuvos Respublika'''<font size="-1"> (lituan)</font><br /> |MALETG-BANDIERA = Flag_of_Lithuania.svg |MALETG-BANDIERA-LADEZZA = 150px |ARTITGEL-BANDIERA = |MALETG-VOPNA = Coat_of_arms_of_Lithuania.svg |MALETG-VOPNA-LADEZZA = 100px |ARTITGEL-VOPNA = |PAROLA = |LINGUA-UFFIZIALA = [[lingua lituana|lituan]] |CHAPITALA = [[Vilnius]] |FURMA-DA-STADI = republica parlamentara |FURMA-DA-REGENZA = democrazia semipresidenziala |SCHEF-DA-STADI = presidenta [[Gitanas Nausėda]] |SCHEF-DA-REGENZA = primminister [[Mindaugas Sinkevičius]] |SURFATSCHA = 65&nbsp;300 |ABITANTS = 2&nbsp;849&nbsp;000 <small>(2017)</small><ref>[http://www.bernardinai.lt/straipsnis/2017-01-11-statistika-lietuvoje-gyvena-maziau-nei-3-mljn-gyventoju/153978 ''Bernardinai.lt''] ed uffizi da statistica, consultà ils 29 da mars 2017.</ref> |SPESSEZZA-DA-LA-POPULAZIUN = 44 |MUNAIDA = [[euro]] (€) |INDEPENDENZA = 16 da favrer 1918 <br /><small>11 da mars 1990</small> |IMNI-NAZIUNAL = ''Tautiška giesmė''<br>(''Inni naziunal'') <center>[[Datoteca:Tautiška giesme instrumental.oga]]</center> |DI-DA-LA-FESTA-NAZIUNALA = |FUNDAZIUN = |ZONA-D-URARI = UTC+2 |NUMER-DA-L-AUTO = LT |INTERNET-TLD = .lt |PRESELECZIUN-TELEFON = +370 |MALETG-POSIZIUN = EU-Lithuania.svg |MALETG1 = }} La '''Lituania''' (lituan ''Lietuva'') è in stadi europeic che vegn attribuì a l’[[Europa Centrala]] ubain a l’[[Europa dal Nord]]. Tranter ils trais stadis baltics furma la Lituania il stadi situà il pli al sid. El cunfinescha en il vest cun la Mar da l’Ost ed ha cunfins communabels cun la [[Lettonia]], la [[Bielorussia]], la [[Pologna]] e l’oblast russ [[Kaliningrad]]. Davent da ca. l’onn 1253 fin il 1795 ha la Lituania furmà in gronducadi; a partir dal 1569 ha il pajais fatg part da l’uniun polac-lituana. Cun la terza divisiun da la [[Pologna]] l’onn 1795 è la Lituania vegnida sut domini russ. Il 1918 ha il pajais declerà si’independenza sco republica. Suenter il temp d’occupaziun sovietic (a partir dal 1940) ha il stadi puspè cuntanschì il 1990 si’independenza. En rom da l’extensiun a l’ost l’onn 2004 è la Lituania daventada in stadi commember da l’[[Uniun europeica]] e commember da la [[NATO]]. Dapi il 2015 furma la Lituania il 19avel commember da la zona da l’euro. La Lituania dumbra radund 3 milliuns abitants (situaziun dal 2017). La chapitala ed a medem temp la pli gronda citad dal pajais è [[Vilnius]]; ulteriuras citads grondas èn [[Kaunas]], [[Klaipėda]] e [[Šiauliai]]. == Geografia == [[Datoteca:Lithuania-topo-en.png|thumb|250px|right|Topografia dal pajais]] La Lituania cunfinescha en il nord cun la Lettonia, en l’ost e sidost cun la Bielorussia. Il cunfin tar la Pologna en il sid mesira be radund 100&nbsp;km, furma però la pli impurtanta colliaziun vers l’Europa Centrala e dal Vest. Vers sidvest suonda sco exclava l’oblast russ Kaliningrad; il cunfin furma per part il flum Memel. En il vest sa chatta la Mar da l’Ost; tar quella ha la Lituania access sur il port da Klaipėda. Geografs da l’Institut Géographique National da la Frantscha han quintà ora il 1989 il punct central geografic da l’Europa ed han eruì in lieu en il vitg Purnuškės in pau en il nord da [[Vilnius]]. === Geologia === Geologicamain sa chatta la Lituania entaifer la plattafurma europeica da l’ost; la situaziun tectonica sa preschenta uschia dapi in lung temp geologic a moda relativamain ruassaivla. La surfatscha è surtut vegnida modellada tras la massa da glatsch ch’è avanzada pliras giadas en il decurs dal temp da glatsch. Be en singuls cas cumparan perquai furmaziuns da grip pli veglias a la surfatscha. Praticamain l’entira cuntrada da la Lituania è segnada dals process da furmaziun da morenas e da l’erosiun/sedimentaziun da quellas suenter l’ultim temp da glatsch da la Weichsel. Avant 20&nbsp;000 onns, dal temp che l’englatschament da la Weichsel ha cuntanschì sia culminaziun, è be ina pitschna strivla en il sidost dal pajais restada libra da glatsch. En il vest cunfinescha il pajais cun rivas da sablun a la Mar da l’Ost. La dorsala da la Lituania Bassa en il vest tutga tar la dorsala baltica. La regiun collinusa en il sidost dal pajais tutga tar la dorsala auta bielorussa. Qua sa chattan cun 294&nbsp;m las elevaziuns las pli autas da la Lituania (Aukštasis Kalnas e Juozapinės Kalnas). Ils pli gronds flums èn Memel e Neris che naschan omadus en la Bielorussia. En il nordost giascha la platta da lais da la Lituania Superiura. Numerus lais sa chattan er en il sid. Tut en tut cumpiglian ils lais radund 1,5&nbsp;% da la surfatscha dal pajais. Per lunschor la gronda part dal pajais vegn utilisada sco terren agricul. Stgars 30&nbsp;% èn cuverts cun guauds e bundant 3&nbsp;% furman palids e morasts. La Lituania sa cumpona en tut da 62&nbsp;680&nbsp;km² surfatscha da terren e da 2620 km² surfatscha d’aua.<ref>Tenor ''World Fact Book''.</ref> === Clima === En la Lituania prevala in clima continental moderà. Il vent dal vest che dominescha a la costa maina aria chauda ed umida nà da la Mar da l’Ost a l’intern dal pajais. Il mais il pli chaud è il fanadur cun en media 17&nbsp;°C; il mais il pli fraid è il schaner cun en media −5,1&nbsp;°C. La temperatura media annuala munta a 6,2&nbsp;°C. La quantitad da precipitaziuns annuala giascha tar 661&nbsp;mm – en il sidvest è quai bundant dapli, en il nord pli pauc. === Ambient === [[Datoteca:Lithuania_Ladakalnis.jpg|thumb|200px|right|Parc naziunal Aukštaitija]] En la Lituania èn endrizzads radund 200 territoris da protecziun da la natira. Da quai fan part tschintg parcs naziunals, divers territoris da protecziun speziala e radund trenta parcs regiunals. Bundant 14&nbsp;% da la surfatscha dal pajais sa chattan sut protecziun da la natira, sco per exempel la regiun da Praviršulio Tyrelis. Enconuschenta è tranter auter la palì auta Aukštumala, situada tranter Sowetsk e Klaipėda, a la quala è gia stada deditgada a l’entschatta dal 20avel tschientaner – sco emprima palì en tut il mund – ina monografia speziala (C.A. Weber, 1902). == Populaziun == === Demografia === Dapi la fin da l’Uniun sovietica il 1990 sa reducescha la populaziun da la Lituania cuntinuadamain. Il 1992 ha quella cuntanschì il maximum cun stgars 3,7 milliuns. L’onn 2000 eran quai anc 3,5 milliuns ed il 2010 3,32 milliuns abitants. A questa sminuziun contribuescha tant l’emigraziun (cf. sutvart) sco er il surpli da mortoris. Areguard las naschientschas ha l’onn 2002 muntà il punct il pli bass cun radund 30 000 (8,6 per 1000 abitants). Dapi lura è la rata puspè creschida levet (35&nbsp;625 naschientschas l’onn 2010). Entant ch’il vest dal pajais enconuscha dapli naschientschas che las ulteriuras parts dal pajais, èsi surtut las regiuns da cunfin en l’ost ch’èn segnadas d’envegliament (bundant 20 mortoris per 1000 abitants en ils circuls Ignalina, Švenčionys e Zarasai, entant che la media en l’entir pajais muntava il 2007 a 13,5). Tenor indicaziun da l’Uffizi da statistica da la Lituania vivan dapi l’avrigl 2012 main che 3 milliuns persunas en il pajais.<ref>[https://web.archive.org/web/20121105113646/http://www.stat.gov.lt/lt/news/view?id=11318 Dumbraziun dal pievel 2011].</ref> Il motiv principal furma la migraziun (cf. sutvart). Dapi la fin da la [[Segunda Guerra mundiala]] è la Lituania stada marcada d’ina vieuta rasanta ad ina societad urbana. Il 1959 vivevan anc ⅗ da la populaziun sin la champagna, il 1970 era la relaziun gulivada ed il 1990 è stada cuntanschida la relaziun da dus terzs populaziun urbana ed in terz populaziun rurala. === Migraziun === Mintg’onn bandunan intginas dieschmilli persunas la Lituania en in auter pajais. Tar la gronda part da questas persunas sa tracti da giuvens creschids che vesan a l’exteriur meglras schanzas sin il martgà da lavur che en la Lituania. Ils pajais da destinaziun ils pli populars èn il [[Reginavel Unì]], l’[[Irlanda]] e la [[Scandinavia]]. Tenor stimaziuns vivan u lavuran plinavant radund 200&nbsp;000 Lituans a l’exteriur occidental senza che las autoritads lituanas hajan enconuschientscha da quai. Da l’autra vart ha il bun svilup economic en la Lituania manà ad in’emigraziun creschenta or da la [[Bielorussia]] vischina. Ed er la procentuala da Lituans che returnan en il pajais crescha en congual cun ils immigrants d’autra naziunalitad.<ref>[http://www.bernardinai.lt/straipsnis/2017-01-11-statistika-lietuvoje-gyvena-maziau-nei-3-mljn-gyventoju/153978 ''Statistika Lietuvoje''].</ref> === Aspectativa da vita === L’aspectativa da vita en la Lituania è bain creschida in pau ils ultims onns; tuttina giascha quella anc adina cleramain sut la media europeica (2012: dunnas 79,45 onns, en Germania p.ex. 82,1 onns; umens 68,39 onns, Germania 76,6 onns).<ref>[https://web.archive.org/web/20160305004645/http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010801&PLanguage=0&TableStyle=&Buttons=&PXSId=3228&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14= Aspectativa da vita en Lituania] (tenor l’uffizi da statistica statal).</ref> Surtut tar ils umens èn questas bassas valurs d’attribuir per ina buna part a l’abus d’alcohol. Tenor il rapport da la WHO èn morts en Lituania 2900 umens e 950 dunnas en consequenza dal consum d’alcohol (quai èn 30&nbsp;% da tut ils mortoris). Il 2013 aveva la Lituania entaifer ils 34 stadis commembers da l’OECD il pli aut consum d’alcohol per persuna. Tenor la WHO è la Lituania er il pajais cun la pli auta rada da suicidis en tut il mund (38,6 cas sin 100&nbsp;000 persunas il 2005 resp. 35,6 cas il 2009, suandà da la Russia cun 31,7 cas il 2006).<ref>[http://www.who.int/mental_health/prevention/suicide_rates/en/index.html ''Suicide rates''], tenor WHO.</ref> Sco motivs principals vegnan inditgads l’aut consum dad alcohol e l’aut grad da dischoccupaziun da giuvenils. Ultra da quai ha la Lituania la pli auta rata da delicts da mazzament en tut l’Uniun europeica. === Etnias === Per lunschor la gronda part da la populaziun furman ils Lituans sezs. Igl existan però er en il pajais intginas minoritads naziunalas, surtut Slavs. La minoritad polonaisa da la Lituania, che viva per gronda part en il district Vilnius, è per part sesenta là dapi plirs tschient onns. Persunas d’origin russ èn oravant tut arrivadas durant e suenter la Segunda Guerra mundiala en la Lituania, cur ch’il pajais furmava ina part da l’Uniun sovietica. La populaziun da lingua russa en la Lituania sa concentrescha sin la chapitala Vilnius (surtut en la part da la citad Naujoji Vilnia), la citad da port Klaipėda, la regiun Mažoji Lietuva e lieus d’industria sco Elektrėnai e Visaginas. Entant ch’il russ furma per la generaziun mesauna e veglia la lingua franca, surpiglia tar ils giuvens l’englais questa rolla. Sper 84&nbsp;% Lituans vivan en il pajais (situaziun dal 2011): 6,58&nbsp;% Polonais, 5,81&nbsp;% Russ, 1,19&nbsp;% Bieloruss, 0,54&nbsp;% Ucrainais. Ils ulteriurs procents sa repartan sin autras naziunalitads e sin minoritads naziunalas (Gidieus, Roma, Tatars e.a.).<ref>[https://osp.stat.gov.lt/documents/10180/217110/Gyv_kalba_tikyba.pdf/1d9dac9a-3d45-4798-93f5-941fed00503f Statistica d’abitants dal 2011].</ref> === Linguas === Lituan sco lingua materna discurran radund 2,7 milliuns persunas. Il lituan tutga tar las linguas balticas, a las qualas appartegna er il letton (ma betg l’eston che fa part da las linguas slavas). Areguard bleras atgnadads linguisticas vegn il lituan considerà sco ina lingua spezialmain arcaica che stat perquai fitg datiers da la lingua indogermana oriunda. Sin la segunda plazza da las linguas che vegnan discurridas en la Lituania sa chatta il polonais. Questa lingua è surtut preschenta en la part orientala dal pajais, en spezial en las regiuns ruralas enturn Vilnius ed en la regiun enturn Dieveniškės. Malgrà las deportaziuns suenter la Segunda Guerra mundiala era sa mantegnida là ina gronda minoritad polonaisa. Pervi da la lunga preschientscha dal russ en la Lituania è il polonais che vegn discurrì en questas regiuns per part sa maschadà cun expressiuns russas; ins numna perquai questa varietad ‹polonais lituan›. === Religiun === La gronda part dals Lituans (80&nbsp;%) èn catolic-romans, radund 4,1&nbsp;% èn ortodoxs. Vilnius furma la sedia d’in nunzi apostolic ch’è responsabel sco represchentant diplomatic dal papa per la Lituania, la Lettonia e l’Estonia. A las baselgias luteranas e refurmadas appartegnan tut en tut ca. 2,1&nbsp;% dals abitants dal pajais. Tenor ina retschertga dal 2008 han bundant dus terzs dals catolics inditgà ch’els pratitgeschian lur cretta; 10&nbsp;% da tut las persunas interrogadas han considerà sasezzas sco betg cartentas.<ref>[http://www.delfi.lt/archive/article.php?id=19683521 Resultats da la retschertga dal 2008].</ref> En la Lituania vivan en pli ca. 21&nbsp;000 muslims (0,6&nbsp;%). La cumpart da la populaziun gidieua muntava avant la Segunda Guerra mundiala a 9&nbsp;%. Durant l’occupaziun tudestga da la Lituania ils onns 1941 fin 1944 èn bundant 90&nbsp;% dals gidieus vegnids mazzads. == Istorgia == Il num ‹Lituania› cumpara l’emprima giada l’onn 1009 sco ‹Litua› (en las ‹Annalas da Quedlinburg›). [[Datoteca:LithuaniaHistory.png|thumb|190px|right|Midadas territorialas dal 13avel tschientaner fin oz]] Ils origins da la Lituania sco stadi èn da chattar en il 13avel tschientaner, suenter che stirpas balticas avevan colonisà il territori a partir dal terz millenni a.C. Cun consentiment dal papa è il prinzi Mindaugas vegnì curunà il 1253 sco retg; ad el èsi reussì da suttametter a sia suveranitad las stirpas vischinantas. Ses reginavel cumpigliava tar sia mort l’onn 1263 ca. il territori da la Lituania odierna. La furmaziun dal stadi è gist anc reussida a temp per pudair far frunt als chavaliers da l’Urden teutonic ch’avanzavan tant nà dal nord sco er nà dal sid. Parallelamain è succedida gia en il 14avel tschientaner l’expansiun vers ost. Suenter che la veglia [[Rus da Kiev]] era ida en ruina causa l’arrivada dals [[Mongols]], èn sa furmads plirs principadis successurs. Pervi da l’Urden teutonic n’ha la Lituania betg pudì expander vers vest, entant ch’en l’ost aveva l’arrivada dals Mongols (ch’èn vegnids numnads pli tard Tatars) manà ad in vacum da pussanza. En quel è avanzà il gronducadi da la Lituania adina dapli ed è arrivà cun la conquista da Kiev (suenter il 1462) en concurrenza directa cun il gronducadi da [[Moscau]] per la predominanza entaifer ils ducadis parzials russ. L’expansiun vers ost da la Lituania ha chattà sia culminaziun en l’emprima mesadad dal 15avel tschientaner. L’onn 1386 ha il gronduca Jogaila surpiglià tras maridaglia e conversiun al cristianissem – suenter la mort da Mindaugas era la Lituania puspè daventada pajauna – la curuna polonaisa, fundond uschia l’uniun persunala polonais-lituana. Jogaila (polonais: Jagiello) ha fundà la dinastia dals Jagiellons. Suenter la battaglia victoriusa sper Tannenberg l’onn 1410 è la smanatscha tras l’Urden teutonic stada eliminada definitivamain. Questa battaglia avevan gudagnà las forzas armadas unidas da la Pologna e Lituania. La stretga uniun politica da la Pologna e Lituania ha manà il 1569 a l’uniun reala da Lublin. Cun quella è ida a fin l’independenza da la Lituania, e quai suenter che l’aristocrazia lituana era gia vegnida ils decennis precedents adina pli fitg sut l’influenza da la cultura e lingua polonaisa. Uschia è la Lituania ida dal temp da la refurmaziun la via polonaisa ed è restada catolica, entant che la part nordica dal Balticum, influenzada pli ferm nà da vart tudestga, è daventada protestanta. Fin las divisiuns da la Pologna ha la Lituania furmà ina part dal stadi polonais; il 1795 è il territori lituan alura vegnì sut domini russ. Duas sullevaziuns da vart dals Polonais e Lituans ils onns 1831 e 1863 ha il zar russ supprimì a moda sanguinusa. L’[[Emprima Guerra mundiala]] cun la [[Revoluziun d’october]] e la guerra civila sequenta han manà il favrer 1918 – sut occupaziun tudestga – a la proclamaziun da la republica independenta Lituania; suenter cumbats cunter l’Armada cotschna e truppas polonaisas èsi propi reussì da far valair quella. La chapitala na furmava da quel temp però betg la sedia istorica dal gronducadi, mabain Kaunas, damai che la regiun da Vilnius era occupada da la [[Pologna]] (dal 1920 fin il 1939, cumbain annullà da la [[Societad da las Naziuns]] il 1923). La democrazia parlamentara, introducida cun la constituziun dal 1922, è vegnida messa ord vigur cun il putsch dad Antanas Smetona il december 1926; Smetona ha silsuenter regì a moda dictatorica fin il 1940. Ins ha relaschà novas constituziuns ch’han confermà il reschim autoritar da Smetona, tranter auter las constituziuns lituanas dal 1928 e 1938. Ils 23 da mars 1939 ha la Lituania stuì ceder il Territori da la Memel al Reich tudestg. Questa regiun aveva appartegnì fin il 1919 a la [[Germania]], era dapi lura dispitada tranter la Germania e la Lituania e steva perquai dapi il Contract da pasch da Versailles sut administraziun franzosa (per incumbensa da la Societad da las naziuns). Ils 10 da schaner 1923 avevan corps da voluntaris lituans occupà la regiun ch’era sinaquai vegnida annectada da la Lituania. Cun l’erupziun da la [[Segunda Guerra mundiala]] è creschida la pressiun da vart da l’[[Uniun sovietica]]. Il zercladur 1940 ha Smetona abditgà e suenter l’invasiun da truppas sovieticas è vegnida nominada ina regenza prosovietica, la quala ha declerà ils 3 d’avust 1940 l’adesiun a l’Uniun sovietica. Suenter l’entschatta da la Guerra tudestg-sovietica han truppas tudestgas conquistà fin il fanadur 1941 il territori statal da la Lituania. Sinaquai han ins mazzà fin il december 1941 la gronda part da la populaziun gidieua. Quai è succedì tras gruppas d’acziun da la polizia da segirezza e dal SD cun sustegn da gidanters lituans e da la polizia auxiliara collavuraziunistica. Ils survivents èn vegnids concentrads en ghettos. 90&nbsp;% da la populaziun gidieua dal pajais n’han betg survivì la fin da la guerra. En rom da si’offensiva da stad l’onn 1944 ha l’Armada cotschna puspè conquistà grondas parts da la Lituania. Sinaquai han ins reinstallà la Republica sovietica socialistica lituana. La resistenza dals uschenumnads ‹frars dal guaud› cunter l’occupaziun sovietica è stada difficila senza sustegn nà da l’exteriur ed è sa reducida a partir dal 1948 sin intginas paucas gruppas da partisans. En ina terza gronda unda da deportaziun ha [[Stalin]] fatg manar dieschmillis «inimis dal stadi» en la [[Sibiria]], suenter ch’igl avevan gia gì lieu il 1940/41 e 1945/46 emprimas arrestaziuns e deportaziuns. Blers dals deportads èn morts en ils champs en l’ost da l’Uniun sovietica. [[Datoteca:1990_01_12_GorbačiovasŠiauliuose10.jpg|thumb|200px|right|Lituans a chaschun da l’inscunter da Gorbatschow a Šiauliai]] En rom da la perestrojka, ch’ha manà en il [[Balticum]] a la [[Revoluziun chantanta]], è la Lituania sa declerada il 1990 – sco emprima republica da l’anteriura Uniun sovietica insumma – sco stadi suveran, renumnond il soviet superiur en assamblea constituenta. Medemamain il 1990 ha l’Islanda renconuschì sco emprim stadi l’independenza da la Lituania. La dumengia sanguinusa da Vilnius, ils 13 da schaner 1991, han forzas militaras prosovieticas empruvà adumbatten da cupitgar la giuvna democrazia cun chars armads; 14 demonstrants giuvenils èn vegnids per la vita a la tur da televisiun. Sco reacziun sin quai èn 85&nbsp;% dals Lituans s’exprimids ils 8 da favrer 1991 èn rom d’ina votaziun dal pievel a favur da l’independenza dal pajais. Suenter ch’il putsch da Moscau cunter [[Gorbatschow]] ha fatg naufragi l’avust 1991, han ils pajais dal vest renconuschì l’independenza da la Lituania e da ses stadis vischins [[Lettonia]] ed [[Estonia]]. A l’entschatta è il svilup dal pajais stà segnà d’ina crisa economica e d’instabilitad politica (pervi da la privatisaziun radicala), ma alura ha la politica da refurma fitgà adina dapli pe, surtut suenter avair surmuntà la crisa da la [[Russia]] da l’onn 2000. L’onn 2004 è la Lituania daventada commembra da l’[[Uniun europeica]] e da la [[NATO]]. Dapi il december 2007 fa la Lituania part dal spazi da Schengen. == Politica == === Sistem politic === La Lituania furma ina democrazia semipresidiala. La chapitala e sedia da la regenza da la Republica da la Lituania è la citad da [[Vilnius]]. Tenor la constituziun furma il pajais ina republica democratica e constituziunala cun separaziun da las pussanzas. Areguard la dumonda co che la democrazia vegn realisada, è la confidenza dals burgais però plitost pitschna: Tenor ina retschertga dal 2006 è la dumonda «Quant cuntents essas Vus cun il funcziunament da la democrazia en Voss pajais?» be vegnida respundida da 23&nbsp;% a moda positiva.<ref>Tenor [http://www.spiegel.de/politik/deutschland/0,1518,446203,00.html ''Spiegel online'' dals 3 da november 2006].</ref> Magari vegn la Lituania – tuttina sco l’[[Israel]] ed intgins auters stadis da l’Europa da l’Ost e da l’Asia – er descritta sco democrazia etnica, en la quala «la dominanza d’ina gruppa etnica è instituziunalisada».<ref>Oded Haklai: ''Regime transition and the emergence of ethnic minorities.'' En: Jacques Bertrand, Oded Haklai (ed.): ''Democratization and Ethnic Minorities. Conflict of Compromise?'' Rouledge, 2014, p. 18–38, qua p. 18.</ref> ==== President ==== Schef dal stadi furma il president, al qual na cumpetan betg be incumbensas represchentativas; anc avant il minister da l’exteriur è el numnadamain responsabel per la politica da l’exteriur dal pajais. Ultra da quai dispona el d’in dretg da veto ch’al lubescha da bloccar leschas ch’èn vegnidas relaschadas dal parlament. Tenor il protocol al suondan en l’ierarchia statala il parsura dal parlament ed il primminister. ==== Parlament ==== Il parlament lituan vegn numnà Seimas. Quest num deriva dal term polonais ‹Sejm› e renviescha a la lunga istorgia communabla da la Lituania e da la Pologna. Il parlament d’ina chombra consista da 141 parlamentaris che vegnan elegids per quatter onns.<ref>[https://web.archive.org/web/20160221203826/http://www.lrs.lt/ ''Lietuvos Respublikos Seimas''].</ref> Cun ina maioritad da dus terzs ha il parlament la pussaivladad da midar la constituziun. ==== Regenza ==== Schef da la regenza da la Lituania è il primminister. El dispona da la cumpetenza da dar avant las lingias directivas per la politica da la regenza. === Partidas ed associaziuns d’interess === Abstrahà dals conservativs e dals socialdemocrats na dispona la gronda part da las partidas betg d’in program da partida u d’ina orientaziun ideologica fixa. La gronda part da las partidas pitschnas han ins fundà sco plattafurma per persunas singulas. Perquai ch’i dat relativamain savens crisas da la regenza e midadas areguard las maioritads en il parlament, n’è la muntada politica da questas partidas pitschnas betg da sutvalitar. Associaziuns d’interess na giogan en il sistem politic betg ina rolla uschè centrala sco en auters pajais. Ils sindicats èn da pitschna muntada tant en la vita politica sco er sociala. === Politica da l’exteriur === La Lituania fa part da bleras organisaziuns internaziunalas. Sco pli impurtantas directivas da la politica da l’exteriur pon valair ils lioms cun il vest, l’integraziun europeica e transatlantica sco er la stabilitad regiunala en l’Europa. Tut quai s’exprima en il fatg che la Lituania è daventada il 2004 commembra da la NATO. Terms impurtants areguard la collavuraziun cun ils vischins en il vest han er furmà l’adesiun a l’Uniun europeica il 2004, l’extensiun dal spazi da Schengen il 2007 e l’introducziun da l’euro il 2015. Oriundamain vulevan ins gia introducir l’euro il 2007; l’emprima giada insumma ha la Cumissiun europeica però refusà questa dumonda enfin ch’è stada reglada la problematica da l’inflaziun a l’intern dal pajais. La relaziun tranter la Lituania e la Russia è percunter tendida. Quai sa mussa adina puspè en furma da discharmonias sin il champ economic e politic. Il 2013 ha la regenza russa per exempel scumandà l’import da products da latg da la Lituania; sco reacziun ha la regenza lituana prendì or dal program in emettur da televisiun russ. === Militar === En rom da si’extensiun a l’ost èn la Tschechia, la Pologna e l’Ungaria daventads il 1999 stadis commembers da la NATO. Silsuenter è suandà l’invit als stadis [[Estonia]], [[Lettonia]], Lituania, [[Slovachia]], [[Slovenia]], [[Bulgaria]] e [[Rumenia]]; tut quels èn s’associads il 2004 a la NATO. A la Lituania mancan agens aviuns da chatscha moderns. Perquai è staziunada permanentamain ina squadriglia d’aviuns da chatscha dals alliads da la NATO sin la plazza aviatica Zokniai sper Šiauliai. Il 2015 ha il parlament lituan puspè introducì l’obligaziun generala da far servetsch militar. Quest pass è succedì sut l’impressiun da l’annexiun da la [[Crim]] tras la [[Russia]] e da la Guerra en l’[[Ucraina]].<ref>Emma Graham-Harrison e Daniel Boffey: [https://www.theguardian.com/world/2017/apr/03/lithuania-fears-russian-propaganda-is-prelude-to-eventual-invasion ''Lithuania fears Russian propaganda is prelude to eventual invasion''], en: ''The Guardian'' dals 3 d’avrigl 2017.</ref> == Divisiun administrativa == Dapi la refurma administrativa dals onns 1990 datti en Lituania be in stgalim da corporaziuns territorialas cun radunanza e president elegì. Igl èn quai las 60 corporaziuns autonomas (''Savivaldybės''). Il stgalim sutvart furman las radund 600 vischnancas cun incumbensas administrativas, ma senza organs d’autonomia communala. La gronda part da las citads e dals vitgs na furman betg corporaziuns territorialas, mabain be unitads statisticas. Sur il nivel d’autonomia exista anc il nivel administrativ. Ils diesch districts administrativs dal pajais èn: [[Datoteca:Lietuvos_apskritys.png|thumb|220px|right|Divisiun administrativa da la Lituania]] # Alytus # Kaunas # Klaipėda # Marijampolė # Panevėžys # Šiauliai # Tauragė # Telšiai # Utena # Vilnius Fin il 2010 eran ils districts munids cun prefects che vegnivan installads da la regenza; quels na disponivan da nagins organs, ma eran munids cun administraziuns. Tradiziunalmain vegn la Lituania sutdividida en quatter regiuns istoricas. Igl èn quai la Lituania Superiura (Aukštaitija), la gronda da las quatter regiuns che tanscha dal nordost fin tar la chapitala Vilnius. Questa regiun è ritga da collinas e lais; ed en il center sa chatta il parc naziunal Aukštaitija. Las ulteriuras regiuns èn la Lituania Inferiura (Žemaitija), la regiun Suvalkija u Sūduva en il sidvest, ch’è tradiziunalmain bainstantanta, e la regiun Dzūkija en il sid ch’è tradiziunalmain plitost povra. Ina tschintgavla regiun, la quala vegn per ordinari considerada en la Lituania sco part da la Lituania Inferiura, furma la Lituania Pitschna (Mažoji Lietuva); i sa tracta da la sdrima al vest dal pajais che tutgava fin il 1918 sco part da la Prussia da l’Ost a l’Imperi tudestg. == Economia == === Infurmaziuns generalas === La vieuta da l’economia planisada a l’economia da martgà è stada colliada cun midadas structuralas. Quellas èn anc s’intensivadas dapi l’adesiun dal pajais a l’Uniun europeica il 2004. Dapi intgins onns sa chatta l’economia lituana en expansiun (creschientscha annuala da ca. 3&nbsp;%). Il 2015 ha il product naziunal brut (PNB) dumbrà 37,2 milliardas euros, il PNB per persuna 13 282 euros. La quota da dischoccupads munta a 9,1&nbsp;% (dischoccupaziun da giuvenils ca. 17&nbsp;%). Ils pli impurtants artitgels d’export da la Lituania furman maschinas, artitgels electronics, textilias e victualias. === Turissem === Il 2011 ha il pajais dumbrà 1,79 milliuns turists da l’exteriur; la pli gronda gruppa tenor pajais d’origin han furmà ils Russ. === Bilantscha dal stadi === Il 2009 ha la bilantscha dal stadi cumpiglià expensas en l’autezza da 16,6&nbsp;milliardas dollars ed entradas da 13,1 milliardas dollars. Da quai resulta in deficit en l’autezza da 9,6&nbsp;% dal product naziunal brut. Ils debits dal stadi han muntà il 2009 a 7,6 milliardas dollars ubain 20,9&nbsp;% dal product naziunal brut. Dal product naziunal brut èn vegnids impundids il 2006 6,2&nbsp;% en la sanadad, 5,0&nbsp;% en la furmaziun e 1,7&nbsp;% en il militar.<ref>Infurmaziuns tenor [https://web.archive.org/web/20200513101013/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lh.html ''The World Factbook''] e ''Der Fischer Weltalmanach 2010: Zahlen Daten Fakten'', Fischer, Francfurt a.M., 8 da settember 2009, ISBN 978-3-596-72910-4.</ref> == Infrastructura == === Energia === [[Datoteca:Ignalina Nuclear Power Plant Unit 1 - 20050629.jpg|thumb|200px|right|Ovra atomara Ignalina a Drūkšiai]] Durant ils onns 1990 e 2000 ha l’ovra atomara Ignalina (ch’è dal medem tip da construcziun sco [[Tschernobyl]]) per part furnì bundant 75&nbsp;% da l’electricitad dal pajais. Da quel temp aveva la Lituania sper la Frantscha la pli auta cumpart d’energia atomara en tut il mund. L’emprim dals dus reacturs han ins mess ord funcziun l’entschatta 2005; il segund la fin 2009 en connex cun las obligaziuns ch’eran vegnidas adossadas al pajais en connex en rom da l’adesiun a l’UE. Il 2008 avevan bain radund 90&nbsp;% dals votants acceptà in referendum areguard la prolungaziun dal temp da manaschi da l’ovra atomara Ignalina; quel aveva però fatg naufragi pervi da la participaziun memia bassa a las elecziuns (48,4&nbsp;%). En mintga cas n’avess la cumissiun da l’UE bain betg consentì ad ina midada dal contract d’adesiun. A mesa vista vegn l’implant d’energia a gas da Lietuvos a pudair garantir l’autoprovediment dal pajais. Questa nova situaziun munta però ina gronda dependenza da la furniziun da combustibels fossils (gas, ieli grev) or da la Russia. Per reducir questa dependenza era previs da construir l’ovra atomara da Visaginas. A chaschun d’in referendum èn però s’exprimids l’october 2012 64,8&nbsp;% dals votants cunter il return dal pajais a l’energia atomara. Ils ultims onns vegnan nizzegiadas dapli energias regenerablas, surtut a basa da biomassa. Per quai procuran surtut meds da promoziun da l’[[Uniun europeica]] sco er organisaziuns nunguvernamentalas ed associaziuns da producents d’energia. === Telecommunicaziun === La Lituania dispona da la meglra rait da fibras da vaider da l’entira [[Europa]]. Tenor in studi dal 2013 disponivan radund 32&nbsp;% da las chasadas da FTTH (Fibre To The Home). Da quels han radund 31&nbsp;% serrà in contract correspundent. Cun quai sa chattava la Lituania davant la [[Svezia]] cun stgars 23&nbsp;%. Per ordinari ha il proprietari da la colliaziun da pajar sez l’access a la rait fixa. Perquai datti, surtut en regiuns ruralas, savens be là ina rait fixa, nua che quella era vegnida bajegiada dal temp da l’occupaziun sovietica. Correspundentamain è la rait mobila (telefon ed internet) sviluppada fitg bain e funcziuna per ordinari er sin la champagna ed entamez il guaud. === Traffic === La Lituania è da gronda muntada sco pajais da transit tranter l’Europa Centrala e l’Europa dal Nord, tranter l’oblast Kaliningrad ed il coc da la [[Russia]] sco er tranter la [[Bielorussia]] e la [[Scandinavia]]. Ultra da quai gioga la Lituania in’impurtanta funcziun sco pajais da transit dad ieli. La chapitala Vilnius sa chatta fitg datiers dal cunfin exteriur da l’Uniun europeica vers la Bielorussia; perquai è la segund gronda citad Kaunas da pli gronda muntada areguard la planisaziun dal traffic. Cun radund 220 morts en il traffic stradal sin in milliun abitants vala il traffic en la Lituania sco il pli privlus en l’entira Uniun europeica. ==== Vias ==== [[Datoteca:Lithuania-roads-(E)_v2.png|thumb|180px|right|La rait da vias europeica dal pajais]] La rait da vias da la Lituania vegn amplifitgada actualmain. Las pli impurtantas colliaziuns furman las autostradas Vilnius–Kaunas–Klaipėda e Vilnius–Panevėžys sco er la via da transit E 67 ‹Via Baltica› da [[Varsovia]] sur [[Kaunas]] e [[Riga]] fin [[Tallinn]] resp. [[Helsinki]] che duai a lunga vista vegnir transfurmada en in’autostrada. ==== Navigaziun ==== A Klaipėda sa chatta in impurtant port da mar cun colliaziuns da navs-fera en l’entira regiun da la Mar da l’Ost; adina dapli daventa er il traffic da martganzia impurtant. Flums pli gronds che vegnan tratgs a niz per la navigaziun interna furman Memel e Neris. ==== Aviatica ==== La Lituania dispona da quatter plazzas aviaticas internaziunalas: las pli impurtantas sa chattan a Vilnius e Kaunas (a Karmėlava); darar resp. stagiunal vegnan er purschidas colliaziuns internaziunalas a Palanga e Šiauliai. Ultra da quai è la plazza aviatica da Riga en Lettonia d’impurtanza per la Lituania. ==== Viafier ==== Fin en ils onns 1990 manavan las colliaziuns da viafier directas tranter [[Vilnius]] e [[Varsovia]] sur territori da la Bielorussia. Suenter la fin da l’Uniun sovietica han ins – per evitar las formalitads da duana – reavert la lingia che maina sur Šeštokai (LT) e Suwałki (PL). Sco en l’entira ulteriura [[Uniun sovietica]] ed en [[Finlanda]] mesira la largezza dals binaris en Lituania 1520&nbsp;mm (en l’Europa Centrala: 1435&nbsp;mm). Perquai èn ils trens ch’arrivan nà da la [[Pologna]] en il [[Balticum]] munids cun indrizs per midar la distanza tranter las rodas. Quai succeda a moda automatica sin tschancuns endrizzads per quest intent. ==== Bus ==== Tant per il transport da persunas naziunal sco er internaziunal gioga er il traffic da bus in’impurtanta rolla (p.ex. Eurolines, Ecolines u Lux-Express). == Cultura == La Lituania è segnada d’influenzas culturalas fitg differentas. Da menziunar èn qua la lunga dependenza statala ed il fatg ch’ins ha mantegnì ditg ina religiun statala betg cristiana; alura la lunga istorgia communabla cun la Pologna, las relaziuns cun la Hansa en la Mar da l’Ost e l’appartegnientscha a l’imperi zaristic russ. Da qua derivan las baselgias ortodoxas che n’èn betg da survesair en las citads grondas. En il vest dal pajais èn visiblas fermas influenzas tudestgas, danaisas e svedaisas, per exempel en furma da la gotica da quadrels u en la construcziun cun travs. En l’ost, surtut a Vilnius, èn preschents blers elements culturals da la Pologna. Tar il patrimoni cultural e natiral mundial da l’[[UNESCO]] tutgan la citad barocca da Vilnius, las exchavaziuns archeologicas Kernavė sco er las dunas sin la Peninsla Neringa. === Litteratura === Il diever dal lituan sco lingua litterara cumenza en il 16avel tschientaner. Adina puspè è la litteratura stada segnada da las occupaziuns resp. da las cundiziuns generalas imponidas da las pussanzas d’occupaziun. Impurtants represchentants da la litteratura lituana dal 20avel tschientaner èn [[Juozas Tumas-Vaižgantas]], [[Antanas Vienuolis]], [[Bernardas Brazdžionis]], [[Vytautas Mačernis]] e [[Justinas Marcinkevičius]]. === Film === Emprims films lituans èn vegnids realisads a partir dal 1909 da Lituans ch’eran emigrads en l’America. L’entschatta dals onns 1940 han ins fundà il Lietuvos kino studija; dal temp da l’Uniun sovietica steva quel sut controlla statala e furmava la suletta centrala per l’industria da film lituana. Mintg’onn vegnivan producids trais fin quatter films dramatics e trenta fin quaranta films documentars. Suenter l’independenza l’onn 1990 è il dumber da films lituans ì fermamain enavos ed interpresas privatas han surpiglià l’industria da film. Enconuschents en rom da festivals da film internaziunals èn daventads ils cineasts [[Arūnas Matelis]] e [[Šarūnas Bartas]]. === Museums e gallarias === En l’entir pajais exista in grond dumber da museums; quai betg mo en citads pli grondas, mabain per part er en lieus isolads nua che vivevan enconuschentas persunalitads da la Lituania. Il museum naziunal è situà a [[Vilnius]] sper la catedrala. Ulteriuras filialas èn repartidas en l’entira citad. L’exposiziun è ritga d’exponats archeologics ed etnografics. A [[Kaunas]] sa chatta il museum dal diavel. En la mitologia lituana ed er sco simbol en la vita da mintgadi gioga il diavel in’impurtanta rolla. Cuntrari a l’imaginaziun en l’Europa Centrala na vala quel betg sco persunificaziun dal nausch absolut, mabain plitost sco in rampignader, il qual po er gidar ils umans. Perquai datti er en la publicitad relativamain bleras statuas ed illustraziuns dal diavel. En il lieu da cura Palanga a la Mar da l’Ost, en il chastè dal cont Tiškevičius, sa chattan collecziuns unicas dad ambra. In pitschen museum dad ambra exista er a Nida. En il center da Vilnius sa chatta il museum da l’anteriur servetsch secret da l’Uniun sovietica KGB (''Komitet gosudarstvennoy bezopasnosti'', ‹Comité per la segirtad dal stadi›). Quel è endrizzà en l’anteriura praschun dal KGB. === Simbols e sontgs === [[Datoteca:Colina_de_las_Cruces,_Lituania,_2012-08-09,_DD_27.JPG|thumb|220px|right|Collina da las cruschs]] * La vopna dal stadi mussa in chavalier che chavaltgescha vers vest. Questa vopna è cumprovada dapi il 1366. * Il patrun da la Lituania è son Kasimir. La messa da son Kasimir ha lieu mintg’onn la fin d’emna avant ils 3 da mars en la citad veglia da Vilnius. I vegnan offerts products tradiziunals ed artisanals e preschentads vegls arts e mastergns. * Savens fruntan ins sin ina sculptura da l’‹um da las dolurs› (lituan ''Rūpintojėlis''). Quella mussa Jesus Cristus en posiziun sesenta, il mintun pusà sin il maun e guardond pensiv. Questa statua n’è betg da derivanza canonica; perquai vegn tratg en consideraziun in origin precristian. Sco souvenir pon ins cumprar talas sculpturas en bleras gallarias en tut il pajais. * Ambra furma medemamain in tipic souvenir da tgi che visita il Balticum, cumbain che la gronda part da la crappa deriva da l’oblast Kaliningrad. * La muntogna da las cruschs (lituan Kryžių Kalnas) sa chatta sper la citad Šiauliai. Ella simbolisescha er il cumbat cunter la pussanza sovietica e l’occupaziun. * La ruta da vin vala sco flur naziunala, e quai cumbain ch’ella n’è betg da chasa en la Lituania. Ella era (ed è) surtut d’impurtanza centrala sco usit da nozzas. Per part la chatt’ins er en ierts e sin santeris. === Societad === Dapi l’independenza da la Lituania l’onn 1991, ch’è vegnida purtada da grondas parts da la populaziun, dispona la democrazia d’in vast sustegn. Correspundentamain èn sa sviluppadas instituziuns relativamain stabilas. Medemamain èn sa furmadas entaifer la populaziun gruppas d’interess da tut gener. La muntada dals sindicats è però – sco gia menziunà survart – plitost pitschna. En general ha la populaziun plitost ina tenuta sceptica envers las instituziuns statalas e las decisiuns dal parlament. L’influenza da la baselgia en la Lituania è creschida fermamain dapi l’independenza dal pajais il 1991. L’omosexualitad è vegnida legalisada il 1993; facticamain vegn ella però anc adina tabuisada. === Medias === En la Lituania cumparan radund diesch gasettas dal di cun derasaziun naziunala, tranter auter la ‹Lietuvos rytas› ed er la ‹Baltische Rundschau› da lingua tudestga. L’internet è derasà vastamain, e quai a basa d’in’infrastructura fitg sviluppada (cf. survart). === Sport === Il sport naziunal da la Lituania furma il ballabasket. La squadra naziunala da ballabasket tutga tar las meglras da l’Europa ed è gia daventada trais giadas campiun europeic. Gia il 1937 e 1939 ha la Lituania gudagnà il campiunadi europeic en quest sport. Questa tradiziun ha chattà sia cuntinuaziun dal temp sovietic, cur che giugaders da la Lituania han adina puspè fatg part da la selecziun sovietica. Enconuschents nums èn [[Kazys Petkevičius]], [[Modestas Paulauskas]], [[Sergėjus Jovaiša]], [[Arvydas Sabonis]], [[Rimas Kurtinaitis]] e [[Šarūnas Marčiulionis]]. Marčiulionis ha tutgà ensemen cun Sabonis tar la generaziun dad aur dal ballabasket lituan; quella ha cuntanschì a partir da l’entschatta dals onns 1980 numerus success per l’Uniun sovietica ed a partir dal 1991 per la Lituania. Omadus giugaders èn vegnids recepids en la Hall of Fame da la NBA. Tar ils emprims gieus olimpics suenter avair reacquistà l’independenza ha la squadra dals umens gudagnà il 1992 surprendentamain bronz; quest success ha pudì vegnir repetì ils onns 1996 e 2000. Suenter argient il 1995 è la nova generaziun enturn Jasikevičius ed Arvydas Macijauskas daventada il 2003 campiunadi europeic. Ulteriurs sports da squadra èn percunter main populars. Il pli grond stadion da ballape dal pajais a Kaunas tschiffa be gist 20&nbsp;000 aspectaturs. Tar ils sports olimpics ha la Lituania tradiziunalmain ferms bittaders sco er ciclists e rembladers. === Dis da festa === Il di da l’independenza statala vegn festivà ils 6 da fanadur; ulteriurs dis da festa che regordan a l’istorgia politica èn ils 16 da favrer (di da la reconstituziun dal stadi lituan) ed ils 11 da mars (di da la restauraziun da l’independenza statala). Daspera vegnan festivads ils dis da festa cristians ed il prim da matg sco di da la lavur. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Sabine Herre: ''Gebrauchsanweisung für das Baltikum''. Minca/Berlin 2014. == Colliaziuns == {{Commonscat|Lithuania|Lituania}} * [https://web.archive.org/web/20160409170856/http://www.lietuva.lt/en/ ''Lietuva.lt''] – pagina uffiziala da la Lituania * [http://www.diplo.de/Litauen ''Länderinformationen zu Litauen''] – infurmaziuns da l’Uffizi da l’exteriur da la Germania * [https://web.archive.org/web/20110814053726/http://www.litauen.li/ ''Alles Rund um Litauen''] – portal svizzer davart la Lituania * [https://web.archive.org/web/20160318142314/http://www.litauen-info.de/ ''Litauen Infobasis''] – infurmaziuns da basa cun forum, links e gallaria da fotografias * [http://www.alles-ueber-litauen.de/ ''alles-ueber-litauen.de''] – tips per viagiar e survista da l’istorgia dal pajais [[Categoria:Stadis da l'Europa]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Stadis da l'Europa)]] {{Stadis da l'Europa}} 21fk1w980eidplr6gy2fmja3988jrpc 0 6758 172838 167651 2026-08-03T09:10:40Z Orbitminis 23056 actualisaziun, addiziun da la musica (Infurmaziun: Pertge n’avais Vus betg midà il num dal president durant l’entir onn? Il president actual da la Republica Polacca ha num Karol Nawrocki.) 172838 wikitext text/x-wiki {{Artitgel 1000|+30}} {{Infobox terra |NUM = <font size="+1">'''Republica da la Pologna'''</font><br /> '''Rzeczpospolita Polska'''<font size="-1"> (polonais)</font> |MALETG-BANDIERA = Flag of Poland.svg |MALETG-BANDIERA-ROM = gea |MALETG-BANDIERA-LADEZZA = 150px |ARTITGEL-BANDIERA = |MALETG-VOPNA = Herb Polski.svg |MALETG-VOPNA-LADEZZA = 100px |ARTITGEL-VOPNA = |PAROLA = |LINGUA-UFFIZIALA = [[lingua polonaisa|polonais]] |CHAPITALA = [[Varsovia]] |FURMA-DA-STADI = republica parlamentara |FURMA-DA-REGENZA = |SCHEF-DA-STADI = president dal stadi [[Karol Nawrocki]] |SCHEF-DA-REGENZA = primminister [[Donald Tusk]] |SURFATSCHA = 312&nbsp;679&nbsp; |ABITANTS = 38&nbsp;562&nbsp;000 (2015)<ref>[http://www.ethnologue.com/country/PL Pologna] tar ethnologue.com.</ref> |SPESSEZZA-DA-LA-POPULAZIUN = 123 |MUNAIDA = złoty |INDEPENDENZA = 11 da november 1918 |IMNI-NAZIUNAL = ''[[Mazurek Dąbrowskiego]]'' (''Marschurca Dabrowskis'') <center>[[Datoteca:Mazurek Dąbrowskiego (official instrumental).oga]]</center> |ZONA-D-URARI = +1 |NUMER-DA-L-AUTO = PL |INTERNET-TLD = .pl |PRESELECZIUN-TELEFON = +48 |MALETG-POSIZIUN = EU-Poland.svg |MALETG1 = Polandmap_cia.png }} La '''Pologna''' (polonais ''Polska'' [ˈpɔlska]), uffizial '''Republica da la Pologna''' (polonais ''Rzeczpospolita Polska'' [ʐɛʈ͡ʂpɔsˈpɔlita ˈpɔlska]) è ina republica parlamentara situada en l’[[Europa Centrala]]. Chapitala ed a medem temp la pli gronda citad dal pajais è [[Varsovia]] (polonais Warszawa); la pli gronda aglomeraziun furma la regiun metropola enturn Katowice. La Pologna è in stadi unitar ch’è dividì en 16 voivodias. Cun ina grondezza da 312&nbsp;679 kilometers quadrat è la Pologna il sisavel grond pajais da l’[[Uniun europeica]] e cun 38,5 milliuns abitants medemamain il stadi cun la sisavel gronda populaziun. En il nord e vest dal pajais regia surtut in clima oceanic, en il sid ed ost in clima continental. En il temp medieval tempriv èn sa domiciliads en rom da la migraziun dals pievels stirpas dals Polans dal vest en parts dal territori dal stadi odiern. L’emprima menziun documentada deriva dal 966; da quel temp ha l’emprim duca polonais ch’è cumprovà istoricamain, [[Mieszko I]], avert il pajais al cristianissem. L’onn 1025 han ins fundà il Reginavel da la Pologna. Quel è s’unì il 1569 tras l’Uniun da Lublin cun il gronducadi da la Lituania a la Republica roiala Pologna-Lituania ch’è sa sviluppada ad in dals pli gronds e pussants stadis da l’Europa.<ref>Norman Davies: ''Europe: A History.'' Pimlico 1997, p. 554.</ref> Da quel temp è naschida l’emprima constituziun moderna da l’Europa (1791). Tras las trais spartiziuns dal territori statal la fin dal 18avel tschientaner han ils stadis vischins privà la Pologna da sia suveranitad. Pir il 1918, en rom dal [[Contract da Versailles]], ha la Pologna puspè cuntanschì si’independenza statala. L’occupaziun dal pajais tras truppas tudestgas e sovieticas durant la [[Segunda Guerra mundiala]] ha custà la vita a milliuns burgais da la Pologna, oravant tut a gidieus polonais. Dapi il 1952 è la Republica da la Pologna stada sut l’influenza da l’Uniun sovietica. Il 1989, surtut sut l’influenza dal moviment da [[Solidarność]], ha gì lieu ina midada da sistem politica ed economica. Dapi il 2005 è la Pologna commembra da l’Uniun europeica e furma in’impurtanta forza economica en l’Europa Centrala. Areguard il product naziunal brut sa chatta la Pologna sin il 22avel plaz da tut ils stadis dal mund; areguard la paritad da la capacitad da cumpra sin il 21avel plaz. Er en l’Index dal svilup uman cuntanscha la Pologna ina posiziun vaira auta (2016: plaz 35 cun la valur d’index 0,855). Situà tranter ils spazis culturals da l’Europa dal Vest e da l’Ost è il pajais segnà d’ina istorgia fitg variada, en il decurs da la quala è sa sviluppada ina ritga ierta culturala. Sper la commembranza en l’[[Uniun europeica]] fa il pajais er part da las Naziuns unidas, da l’[[OSCE]], da la [[NATO]] e dal [[Cussegl da l'Europa]]. == Num dal pajais == Il num cumplet dal pajais, ''Rzeczpospolita Polska'', sa referescha explicitamain a la republica aristocratica ch’ha existì fin il 1795 e na furma betg be ina translaziun dal term modern ‹republica› (polonais ''Republika''). Entant che la muntada latina da quest ultim term è ‹chaussa dal pievel› u ‹chaussa publica›, munta la noziun ''Rzeczpospolita'' verbalmain ‹chaussa communabla›. Il num Pologna deriva dals Polans, ina stirpa dals Slavs dal vest, ch’è sa domiciliada en il 5avel tschientaner en il territori da las regiuns odiernas Poznań e Gniezno, tranter ils flums Odra e Wisła. Ils Polans, la denominaziun dals quals cumpara pir vers l’onn 1000, vivevan per gronda part da l’agricultura; lur num è sa sviluppà dal term ‹pole›, per rumantsch ‹champ/funs›. == Geografia == === Topografia da la Pologna === [[Datoteca:Poland_topo.jpg|thumb|250px|Topografia dal pajais]] Il territori statal da la Pologna cuvra ina surfatscha da 312&nbsp;679&nbsp;km². En il nord cunfinescha il pajais cun la [[Mar da l'Ost]] e l’oblast russa [[Kaliningrad]], en l’ost cun la [[Lituania]], la [[Bielorussia]] e l’[[Ucraina]], en il sid cun la [[Slovachia]] e la [[Tschechia]] ed en il vest cun la [[Germania]]. Il cunfin dal stadi mesira tut en tut 3583 kilometers (da quai Tschechia 796&nbsp;km, Slovachia 541&nbsp;km, Ucraina 535&nbsp;km, Germania 467&nbsp;km, Bielorussia 418&nbsp;km, Russia 210&nbsp;km, Lituania 104&nbsp;km, en pli 524&nbsp;km vers la Mar da l’Ost). Il punct situà il pli al nord è il cap Rozewie, il punct il pli al sid è il piz da l’Opołonek en la muntogna Bieszczady. La distanza tranter quests dus puncts mesira 649 kilometers. Il punct situà il pli al vest è la citad Cedynia, il pendant a l’ost la storta dal flum Bug en la vischnanca Horodło en ina distanza da 689 kilometers. Il territori da la Pologna sa lascha divider en sis intschess geografics. Dal nord vers il sid èn quai: ils territoris da costa, las cuntradas dorsalas, la bassa, las planiras autas, ils premunts e la muntogna. La costa tanscha en il nord da la Pologna per lung da la Mar da l’Ost. La regiun dorsala è sa furmada durant l’ultim temp da glatsch ed è segnada da morenas da basa e lateralas. La bassa consista dal Batschigl da Varsovia e da la Bassa da la Podlachia. Er las planiras autas sa cumponan da duas parts principalas, Wyżyna Małopolska e Wyżyna Lubelska. Als premunts vegnan attribuidas la Bassa Silesiana e las Precarpatas. En il sid dal pajais sa chattan diversas muntognas, numnadamain las Muntognas Mesaunas Polonaisas, il Giura da la Cracovia, las Muntognas da Świętokrzyskie, las Beskidas, las Beskidas Orientalas e las Sudetas. La pli auta elevaziun dal pajais, l’Auta Tatra, furma in’auta muntogna d’ina structura geologica fitg variada. La muntogna sin territori polonais ch’è geologicamain la pli giuvna furman las [[Carpatas]], la segund giuvna las Sudetas. Visiblas èn las structuras geologicas pli veglias be en il sid dal pajais; en las ulteriuras parts dal pajais vegn la cuntrada dominada da sediments pli giuvens. Surtut en la part centrala dal pajais è il fund geologic sa sbassà a partir dal perm, uschia che las stresas da sediment cuntanschan per part in’autezza da fin a 10&nbsp;km. === Flums === [[Datoteca:Zamek_Królewski_w_Warszawie_widok_przez_Wisłę.jpg|thumb|200px|La Wisła a Varsovia]] Ils pli lungs flums èn Wisła cun 1022&nbsp;km, Odra cun 840&nbsp;km, Warta cun 795&nbsp;km e Bug cun 774&nbsp;km. Il Bug furma il cunfin oriental dal pajais. La Wisła e l’Odra mainan, sco blers flums pli pitschens en la Pomarania, en la Mar da l’Ost. Quests dus flums domineschan las relaziuns idrografic-fluvialas dal pajais. Intgins flums mainan lur aua en la Mar dal Nord, auters sur il Danubi ed il Dnister en la Mar Naira. Ils flums polonais èn gia vegnids duvrads fitg baud per la navigaziun. Gia ils [[Vikings]] han fatg diever per lur expediziuns da sblundregiada tras l’Europa da talas vias d’aua (surtut Wisła ed Odra). En il temp medieval e temp modern tempriv, cur che la Pologna e la Lituania tutgavan tar las pli impurtantas furnituras da granezza en tut l’Europa, èn products agrars vegnids manads sur la Wisła en direcziun Gdańsk e vinavant en l’Europa dal Vest. Da quai dattan fin oz perditga blers gronds magazins e graners da la renaschientscha e dal temp baroc en las citads situadas per lung dal flum.<ref>Friedhelm Pelzer: ''Polen: eine geographische Landeskunde.'' Darmstadt 1991, ISBN 3-534-09160-4, p. 8s. Er las ulteriuras expectoraziuns areguard la geografia sa basan sin la medem’ovra.</ref> === Lais === [[Datoteca:3_Wigry_10.jpg|thumb|200px|Il lai Wigry en la Podlachia]] Cun radund 9300 auas serradas da las qualas la surfatscha surpassa ina hectara, tutga la Pologna tar ils pajais dal mund cun ils pli blers lais. En l’Europa ha be la Finlanda dapli lais per&nbsp;km² che la Pologna. Ils pli gronds lais, cun ina surfatscha da bundant 100&nbsp;km², èn Śniardwy e Mamry en la Masuria sco er Jezioro Łebsko e Jezioro Drawsko en la Pomarania. Sper las plattas da lais en il nord (Masuria, Pomarania, Caschubia, Gronda Pologna) datti er in grond dumber da lais alpins en la Tatra, dals quals il Morskie Oko è il pli grond. Tar ils emprims lais, dals quals las rivas èn vegnidas populadas, tutgan quels da la Platta da lais da la Gronda Pologna. Il vitg da palissadas da Biskupin, en il qual abitavan bundant 1000 persunas, è vegnì fundà gia avant il 7avel millenni a.C. ed appartegneva a la Cultura da la Lusacia. Ils perdavants dals Polonais odierns, ils Polans, han construì lur emprimas turs sin inslas situadas en lais. Il prinzi legendar Popiel duai avair regì en il 8avel tschientaner a Kruszwica al Lai da Gopło. Er [[Mieszko I]], l’emprim regent da la Pologna ch’è documentà istoricamain, aveva ses palaz sin in’insla situada en il flum Warta a Poznań. === Costa === [[Datoteca:Slowinski_National_Park.jpg|thumb|200px|Dunas en il Parc naziunal da Słowiński]] La costa da la Mar da l’Ost ch’appartegna a la Pologna s’extenda sur ina lunghezza da 528&nbsp;km e tanscha da Świnoujście sin las inslas Usedom e Wolin en il vest fin a Krynica Morska en l’ost. Tar la costa polonaisa sa tracti per gronda part d’ina costa sablunusa ch’è, pervi dal current e dal vent, segnada d’in moviment cuntinuant dal sablun. Tras quai sa furman bleras costas stippas, dunas e lieungas da terra. La pli gronda insla polonaisa en la Mar da l’Ost è Wolin. Las pli grondas citads da port èn Gdynia, Gdańsk, Szczecin e Świnoujście. Ils pli enconuschents lieus da bogn a la Mar da l’Ost èn Świnoujście, Zoppot, Międzyzdroje, Kołobrzeg, Łeba, Władysławowo e Jurata. === Muntognas === Las trais pli impurtantas chadainas da muntognas en Pologna èn, dal vest a l’ost, las Sudetas, las Carpatas e las Muntognas da Świętokrzyskie. Tuttas trais muntognas sa dividan puspè en chadainas pli pitschnas. Las Sudetas èn caracterisadas da surfatschas miaivlas, gulivas en las autezzas e da furmas fitg stippas vers il fund da las vals. La pli auta part da las Sudetas furman las Muntognas dals Gigants cun il Śnieżka (1602&nbsp;m). [[Datoteca:Morskie_Oko_o_poranku.jpg|thumb|200px|Impressiun da l’Auta Tatra]] La pli gronda part da las Carpatas polonaisas cumpiglian las Beskidas. Cun 1725&nbsp;m è il Babia Góra la pli auta muntogna mesauna en tut l’Europa Centrala. Ulteriuras chadainas da las Carpatas polonaisas furman Gorce e Pieniny. En il sidost dal pajais èn situadas las Baskidas Orientalas cun la chadaina da muntogna Bieszczady. La Tatra al cunfin tranter la Pologna e la Slovachia furma sper las Alps la suletta auta muntogna en l’Europa Centrala. Dals radund 70 pizs da la Pologna ch’èn pli auts che 2000 meters sa chattan tuts en l’Auta Tatra u en la Tatra dal Vest. Il pli aut punct dal pajais furma in piz lateral dal Rysy cun 2499&nbsp;m. === Depressiun === Fin il 2013 valeva il lieu Raczki Elbląskie en il delta da la Wisła sco il punct il pli bass dal pajais (1,8&nbsp;m sut il livel da la mar). Novas mesiraziuns han mussà che quest record tutga al vitg Marzęcino che sa chatta medemamain en il delta da la Wisła. === Utilisaziun dal terren === 27&nbsp;% dal pajais èn cuverts cun guaud. Grondas parts da la Pologna èn segnadas da guauds da tieus e da faus. En il nordvest domineschan surtut ils faus, vers nordost crescha la cumpart da tieus. En las muntognas da la Pologna dal Sid prevalan guauds maschadads da ruvers e faus resp. da pigns e faus. Bundant la mesadad da la surfatscha da la Pologna vegn cultivada; la surfatscha totala dals ers sa sminuescha da preschent in pau, entant ch’il terren cultivà restant vegn utilisà a moda pli intensiva. L’allevament da muvel è surtut derasà vastamain en las regiuns muntagnardas. Bundant in procent dal territori statal (3145&nbsp;km²) vegnan protegids en furma da 23 parcs naziunals. En quest reguard sa chatta la Pologna sin l’emprim plaz en tut l’Europa. Vitiers vegnan numerus reservats e territoris da protecziun da la natira. === Flora e fauna === [[Datoteca:Wisent.jpg|thumb|200px|Bison europeic en il parc naziunal da Białowieża]] Il dumber da las spezias d’animals e da plantas en la Pologna è il pli aut da l’entira Uniun europeica<ref>Dieter Bringen, Krzysztof Ruchniewicz (ed.): ''Länderbericht Polen.'' Bundeszentrale für politische Bildung, Bonn 2009, ISBN 978-3-593-38991-2, p. 322.</ref>; medemamain na dat nagin auter pajais dimora ad in uschè aut dumber da spezias smanatschadas. Uschia vivan qua anc animals ch’èn gia morts ora en vastas parts da l’Europa sco il bison europeic, l’urs brin, il luf, il luf-tscherver, l’elan u il castur. Ultra da quai datti en l’ost da la Pologna guauds selvadis che n’èn mai vegnids runcads (p.ex. il guaud selvadi da Białowieża). La Pologna furma er il pli impurtant territori da cuar dals utschels migrants europeics. Radund in quart da tut ils utschels migrants che vegnan la stad en l’Europa cuan en Pologna. Quai vala surtut per las plattas da lais e per las palids che stattan savens sut protecziun da la natira. === Clima === La Pologna è segnada d’in clima transitoric. Qua frunta l’aria sitga dal continent eurasian sin l’aria umida da l’Atlantic. En il nord e vest prevala surtut in clima maritim moderà, en l’ost e sidost in clima continental. Sco lingia da cunfin vala l’axa tranter la part superiura da la Warta e la part inferiura da la Wisła.<ref>Friedhelm Pelzer: ''Polen: eine geographische Landeskunde.'' Darmstadt 1991, ISBN 3-534-09160-4, p. 47–49.</ref> Dal fanadur fin il settember suflan ils vents per ordinari nà dal vest; l’enviern, surtut il december e schaner, domineschan vents nà da l’ost. La primavaira e l’atun mida la direcziun dal vent tranter vest ed ost. En la Tatra datti las pli autas precipitaziun annualas (en media 1700 mm), entant che quellas cumpiglian al nord da Varsovia, al Lai da Gopło, en il vest da Poznań e sper Bydgoszcz be gist 500 mm. Ils mais cun las pli grondas precipitaziuns èn l’avrigl ed il settember. Il schaner è il mais il pli fraid. L’enviern croda savens naiv en las differentas parts dal pajais. La temperatura media annuala munta tut tenor regiun a 5 fin 7 °C resp. 8 fin 10 °C; en las regiuns da las Carpatas e da las Sudetas situadas il pli ad aut croda la media annuala fin ca. 0 °C. == Populaziun == === Structura demografica === Cun radund 38 milliuns abitants (situaziun dal 2016) dumbra la Pologna la otgavel gronda populaziun en l’Europa e la sisavel gronda entaifer l’Uniun europeica. La spessezza da la populaziun munta a 122 abitants per kilometer quadrat. La rata da naschientschas giascha tar 1,34 uffants per dunna. L’aspectativa da vita ha muntà tranter il 2010 ed il 2015 77,6 onns (umens: 73,7, dunnas 81,7). La vegliadetgna media muntava il 2016 40,4 onns. Fin la mesadad dal tschientaner quintan ins che la vegliadetgna media creschia marcantamain e ch’il dumber da la populaziun pudess sa sbassar sin 33 milliuns abitants. Ils motivs èn la quota da naschientschas relativamain bassa sco er l’emigraziun.<ref>[https://web.archive.org/web/20190818041414/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pl.html ''The World Factbook – Central Intelligence Agency''], consultà ils 2 d’avust 2017.</ref> === Etnias === [[Datoteca:Bilingual_Polish-Belarusian_Street_Sign_Dydule.JPG|thumb|200px|Tavla da traffic bilingua polonais-bieloruss sper Białystok]] Ord vista etnica furma la Pologna odierna in stadi ordvart omogen, quai ch’è nunusità per l’istorgia dal pajais. Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2011 èn 99,7&nbsp;% da la populaziun burgais polonais; da quels sa designeschan 95,53&nbsp;% sco Polonais (2,17&nbsp;% cun inditgar supplementarmain in’ulteriura identitad). Suenter la [[Segunda Guerra mundiala]] èsi stà ina da las finamiras dal reschim communistic da cuntanscher omogenitad tranter auter cun translocaziuns sfurzadas u cun assimilar minoritads etnicas. En la constituziun dal 1947 era vegnida garantida l’egualitad dals burgais senza resguard sin la naziunalitad; l’onn 1960 han ins però pussibilità dretgs spezials per minoritads.<ref>Dieter Bringen, Krzysztof Ruchniewicz (ed.): ''Länderbericht Polen.'' Bundeszentrale für politische Bildung, Bonn 2009, ISBN 978-3-593-38991-2, p. 362.</ref> Dapi il 1997 è la protecziun da minoritads francada en la constituziun. A las minoritads naziunalas appartegnan ils Tudestgs (0,28&nbsp;%), Bieloruss (0,12&nbsp;%), Ucranais (0,12&nbsp;%) e Russ (0,03&nbsp;%), sco er Lituans, Tschecs, Slovacs ed Armens. Minoritads etnicas furman ils Caschubs (0,59&nbsp;%), Roma (0,04&nbsp;%), Lemkos (0,03&nbsp;%) sco er Tatars, Caraits e Gidieus. Plinavant vivan en la Pologna radund 2,1&nbsp;% Silesians; quels considereschan sasezs per part sco Tudestgs, per part sco Polonais. Ina lescha areguard las minoritads naziunalas ed etnicas sco er davart las linguas regiunalas han ins relaschà il 2005. En quella vegn tranter auter statuì che vischnancas, en las qualas dapli che 20&nbsp;% appartegnan ad ina minoritad, pon far diever da la lingua respectiva sco lingua auxiliara. La suletta lingua regiunala renconuschida furma il caschub; ma er en territoris cun ina minoritad da lingua tudestga èn las tavlas dal lieu scrittas en duas linguas. La gronda part da las persunas da l’exteriur ch’èn idas a star ils ultims onns en la Pologna derivan da stadis commembers da l’[[Uniun europeica]] (surtut [[Germania]], [[Italia]], [[Frantscha]] e [[Bulgaria]]). Ulteriuras gruppas da migraziun pli grondas derivan dals stadis vischins [[Ucraina]], [[Bielorussia]] e [[Russia]] sco er dal [[Vietnam]], da la [[Republica Populara da la China]], da la [[Tirchia]], dal [[Kasachstan]] e da la [[Nigeria]]. Il dumber da Polonais che vivan a l’exteriur vegn stimà en tut il mund sin fin a 20 milliuns. === Linguas === [[Datoteca:Polish-alphabet.png|thumb|220px|Alfabet polonais]] La lingua naziunala da la Pologna è il polonais ch’appartegna a la gruppa da las linguas slavas dal vest. Il 1990 duvravan en Pologna da 38 milliuns abitants radund 37 milliuns il polonais sco lingua da mintgadi.<ref>Władysław Lubaś, Monika Molas, Imke Mendoza (transl.): ''Polnisch.'' En: ''Wieser-Enzyklopädie des europäischen Ostens'', tom 10: ''Lexikon der Sprachen des europäischen Ostens'', p. 367–389 ([https://web.archive.org/web/20170320081939/http://wwwg.uni-klu.ac.at/eeo/Polnisch.pdf PDF]; 689&nbsp;kB).</ref> Daspera existan las linguas minoritaras ch’appartegnan a las minoritads naziunalas et etnicas menziunadas survart. Cumbain ch’il polonais dominava gia pli baud en la vita da mintgadi, ha il latin furmà fin il 18avel tschientaner la lingua administrativa, da baselgia e da scola. Tar las pli veglias perditgas da la lingua polonaisa en furma scritta sa tracti da nums e glossas cuntegnids en documents latins, surtut en la Bulla da Gniezno da papa Innocent II da l’onn 1136, en la quala cumparan bunamain 400 singuls nums da lieus e da persunas en lingua polonaisa. L’emprima construcziun cumpletta en polonais è cuntegnida en ina cronica dal 1270, ed en la litteratura è il polonais vegnì plaunsieu en diever a partir dal 14avel tschientaner. A partir dal 16avel tschientaner, cur che la lingua è er vegnida en diever a moda pli intensiva sco lingua litterara, è sa sviluppà il polonais da standard. Durant las spartiziuns dal pajais da la fin dal 18avel fin l’entschatta dal 20avel tschientaner è il polonais vegnì stgatschà tras il russ resp. tudestg. Cur ch’il stadi polonais è sa constituì da nov l’onn 1918 è la lingua polonaisa daventada la lingua uffiziala. Da quel temp discurrivan radund 65&nbsp;% polonais sco lingua materna; l’ulteriura populaziun discurriva ucranais, bieloruss, tudestg, jiddic ed autras linguas. Dapi ch’ins ha spustà vers vest ils cunfins dal pajais (la fin dals onns 1940), furma la Pologna per l’emprima giada in stadi ch’è etnicamain relativamain omogen. Radund 95&nbsp;% fin 98&nbsp;% da la populaziun èn Polonais e correspundentamain dominanta è er la preschientscha da la lingua polonaisa en il mintgadi. L’ortografia polonaisa sa basa sin l’alfabet latin. Quel han ins cumplettà cun bustabs e segns diacritics sco , Ć, Ę, Ł, Ń, Ó, Ś, Ź e Ż. Ils bustabs Q, V e X fan bain part da l’alfabet polonais, ma cumparan be en pleds esters. Ils dialects polonais sa dividan tradiziunalmain en tschintg gruppas: polonais grond, polonais pitschen, masov, silesian e caschub. Vitiers vegnan dialects maschadads en ils territoris ch’èn sa furmads en rom da las translocaziuns da Polonais suenter la Segunda Guerra mundiala. Il caschub vegn er resguardà sco atgna lingua. Radund 8 milliuns persunas dovran il polonais ordaifer il territori statal da la Pologna sco lingua da famiglia. Suenter il russ è il polonais la lingua slava la pli frequenta. === Religiuns === [[Datoteca:Świątynia_Wang,_Karpacz_-_44.jpg|thumb|170px|Baselgia evangelica a Karpacz]] Dapi la [[Segunda Guerra mundiala]] e la spustada da la Pologna vers vest è il pajais per gronda part catolic. 87&nbsp;% da la populaziun appartegnan a la baselgia catolic-romana (situaziun dal 2011); avant il 1939 eran quai 66&nbsp;%. En enquistas actualas inditgeschan bundant la mesadad dals catolics da pratitgar lur cretta. La segund gronda cuminanza religiusa è la baselgia ortodoxa (0,5 milliuns il 2006, quai che correspunda a 1,3&nbsp;% da la populaziun). Avant il 1939 appartegnevan anc 11&nbsp;% da la populaziun a la baselgia ortodoxa. Ulteriuras confessiuns cristianas ed autras religiuns (gidieus, muslims etc.) furman minoritads fitg pitschnas. Las regiuns dal stadi polonais odiern ch’èn situadas il pli al vest (Silesia Inferiura, Brandenburg da l’Ost, Prussia dal Vest, Pomarania Davos) eran oriundamain per gronda part da confessiun evangelic-luterana. Quai è sa midà en quel mument che la populaziun indigena (tudestga) è emmigrada vers vest suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala. Percunter era la populaziun da lingua tudestga ch’è vegnida stgatschada a partir dal 1945 da las regiuns Silesia Superiura e Varmia surtut da confessiun catolica. In’auta stima giauda en la Pologna papa [[Gion Paul II]] (1920–2005). Avant si’elecziun sco papa (1978) è el stà sco Karol Wojtyła archuvestg da Cracovia. Ils onns 1980 e 1990 ha el giugà in’impurtanta rolla durant la fin dal bloc da l’ost.<ref>Robert Żurek, Markus Krszoska (transl.): ''Karol Wojtyła.'' En: Dieter Bringen, Krzysztof Ruchniewicz (ed.): ''Länderbericht Polen.'' Bundeszentrale für politische Bildung, Bonn 2009, ISBN 978-3-593-38991-2, p. 400–403.</ref> Avant che las stirpas polonaisas èn vegnidas cristianisadas han quellas enconuschì, sco auters pievels dals Slavs dal vest er, in sistem religius politeistic. Il dieu principal furmava Świętowit; statuas da quest dieu cun quatter chaus han ins chattà tranter la Pomarania e l’Ucraina. Parzialmain ha questa religiun pudì sa mantegnair fin en il 14avel tschientaner. Surtut en il nordost dal pajais han ins ultra da quai pratitgà in cult dals perdavants ch’è per part sa mantegnì fin en il 19avel tschientaner, ed al qual la litteratura romantica è puspè sa referida (p.ex. Adam Mickiewicz). Probablamain èn las stirpas polonaisas vegnidas en il decurs dal 9avel tschientaner en contact cun la cretta cristiana (sur il Reginavel da la Gronda Moravia). Sco ch’intgins cronists rapportan, duai il cristianissem tenor il ritus bizantin gia esser vegnì introducì en la regiun da Cracovia dal temp dals apostels slavs Kyrillos e Methodios. L’onn 965 ha alura il duca da la Pologna, Mieszko I, maridà la princessa boemiana Dubrawka ed ha sa laschà battegiar l’onn proxim tenor il ritus latin. Uschia han er ses subdits gì da s’orientar tenor il cristianissem occidental. En il temp medieval n’è la Pologna però mai stada omogena areguard la cretta. Anc avant ch’il cristianissem sa possia insumma metter tras dapertut, èn immigrads suenter l’Edict da toleranza da Kalisz dal 1265 gidieus da l’Europa dal Vest e hussits da la Boemia. E tras l’uniun cun la Lituania ils onns 1386 e 1569 èn cristians ortodoxs da lingua bielorussa ed ucranaisa vegnids sut il domini dals reginavels polonais. Il luteranissem (a partir dal 16avel tschientaner) ha surtut chattà buna accoglientscha entaifer la populaziun tudestga da las citads da la Pologna dal Nord, entant ch’il calvinissem è vegnì recepì da l’aristocrazia pitschna, la Szlachta. Il 1555 han ins debattà davart la dumonda da stgaffir en la Pologna ina baselgia naziunala protestanta. Quest pass na duev’ins la finala bain betg far, ma ils ‹Articuli Henriciani› dal 1573 han segirà en la constituziun polonaisa la libertad da cretta individuala, uschia ch’i n’èn mai proruttas guerras religiusas en la Pologna. Il 1596 è sa constituida la baselgia catolic-greca; ma en il decurs dal 17avel tschientaner èsi reussì a la cuntrarefurmaziun da manar la gronda part da las persunas d’autra confessiun sin la vart catolic-romana. Vers la fin dal 17avel tschientaner ha il retg polonais colonisà tatars muslims en la Podlachia. Ina minoritad muslima relativamain gronda viveva er enturn Kamieniec Podolski en la Podolia ch’ha appartegnì tranter il 1672 ed il 1699 a l’Imperi osmanic. Ils gidieus polonais èn dividids dapi il 18avel tschientaner en duas direcziuns da cretta dominantas, ils haskala illuminads ed ils chassids ortodoxs. == Istorgia == === Istorgia tempriva e fundaziun dal ducadi da la Pologna === [[Datoteca:West_slavs_9th-10th_c..png|thumb|230px|Repartiziun dals Slavs dal vest en il temp medieval tempriv]] Ils Romans han gia menziunà enturn la naschientscha da Cristus las duas citads Kalisz e Truso. In pau avant l’onn 200&nbsp;a.C. avevan stirpas germanas colonisà vastas parts da la Pologna odierna. Funtaunas scrittas rapportan da Gots, Vandals, Lugiens e Burgognais. Perditgas archeologicas da quel temp furman la Cultura da Przeworsk (a partir da 250 ni 200&nbsp;a.C.) e la Cultura da Wielbark (a partir da ca. 100&nbsp;a.C.). Tranter 250&nbsp;s.C. e 450&nbsp;s.C. èn ils Germans da l’Ost ids vinavant en l’Italia, en Germania, Frantscha, Spagna e Tunesia ed èn sa maschadads cun la populaziun indigena. A medem temp ha la migraziun dals pievels manà auters pievels en la Pologna odierna, tranter quels ils Balts ed ils Slavs. A lunga vista èn sa domiciliads dapi il 5avel tschientaner ils Slavs dal Vest en il territori da la Pologna. Avant la fundaziun dal ducadi da la Pologna han Vikings, Ungarais e Moravs fatg invasiuns da rapina en la Pologna. Cun quest temp èn er colliadas las ditgas enturn ils emprims prinzis legendars da la Pologna Popiel, Piast, Lech e Siemowit. Il Ducadi da la Pologna è vegnì fundà a l’entschatta dal 10avel tschientaner nà da Poznań e Gniezno. Il num da quel deriva dals Polans, ina stirpa dals Slavs dal Vest. Ils onns 960–992 ha il duca [[Mieszko I]] or da la dinastia dals Piasts regnà il Ducadi; pass per pass ha el suttamess las ulteriuras stirpas dals Slavs dal Vest tranter ils flums Oder e Bug. L’onn 966 ha Mieszko I sa laschà battegiar tenor il ritus catolic-roman. Sut Mieszko I e ses figl Bolesław il Valurus ha l’extensiun territoriala cuntanschì dimensiuns che correspundan fitg ferm als cunfins statals odierns. Vers l’onn 997 ha la Pologna fatg in’allianza politic-militara cun il Reginavel ostrofrancon. Durant l’Act da Gniezno l’onn 1000 han il regent da la Pologna Bolesław I e l’imperatur Otto III confermà quella. Cun la curunaziun da Bolesław l’onn 1025 è la Pologna vegnida auzada en il stadi d’in reginavel. === Temp medieval e temp modern tempriv === [[Datoteca:Rzeczpospolita.png|thumb|230px|Republica roiala Pologna-Lituania (1569–1795)]] Durant il temp da regenza dal Piast [[Kazimierz I]] han ins translocà la chapitala l’onn 1040 da Gniezno a [[Cracovia]]. Suenter la mort da Bolesław III han ins introducì la constituziun da seniorat, tenor la quala ils figls da Bolesław III regivan las singulas parts dal pajais sut il seniorat dal pli vegl represchentant da la dinastia. Quest particularissem ha durà fin l’onn 1295 ed ha manà ad ina ferma sparpagliaziun da las forzas politicas en Pologna: Il 1138 è il pajais dà dapart en sis ducadis independents: Pitschna Pologna, Gronda Pologna, Pomarania, Pomerelia, Silesia e Masovia. Ils proxims onns èn singuls da quests ducadis anc sa dividids da lur vart en ducadis pli pitschens. Dus ducadis èn sa spartids dal tuttafatg dal territori dal reginavel ed èn ids lur atgna via, numnadamain la Pomarania il 1181 e la Pomerelia il 1227. La Silesia è daventada il 1348 ina part da la Boemia ed ha uschia fatg part dal Sontg Imperi roman. Ultra da quai han conquistas da vart da divers stadis (Boemia, Brandenburg, Urden teutonic) flaivlentà en il decurs dals proxims decennis la Pologna. Er la sconfitta cunter ils Mongols l’onn 1241 e las grondas spogliaziuns tras ils Tatars ch’èn suandadas han manà ad ina diminuziun dal dumber da la populaziun en ils ducadis parzials da la Pologna. A l’entschatta dal 14avel tschientaner ha [[Władysław I]] puspè reunì la Pologna. Ses figl, [[Kasimir il Grond]], ha cuntinuà la lavur da ses bab ed ha mess ad ir refurmas socialas ed economicas che duevan far da la Pologna ina pussanza dominanta entaifer l’Europa Centrala. L’onn 1386 ha il gronduca Jagiełło da la Lituania maridà la regina polonaisa Jadwiga. El, [[Władysław II Jagiełło]], ha stgaffì uschia il stadi dubel da la Pologna e Lituania che dueva influenzar durant ils proxims 400 onns a moda decisiva l’istorgia da l’Europa Centrala e da l’Ost. Suenter la Battaglia sper Grunwald (1410) e la gronda sconfitta da l’Urden teutonic ch’è stada colliada cun quella, è il stadi dubel da la Pologna e Lituania schizunt avanzà ad ina da las pussanzas continentalas las pli impurtantas. Sur lung temp ha la sfera d’influenza da quest pli grond stadi europeic tanschì da la Mar Baltica a la Mar Naira e da l’Adria fin avant las portas da Moscau. Sin iniziativa da l’ultim retg polonais da la dinastia dals Jagellons, Zygmunt August, è l’uniun persunala tranter la Pologna e la Lituania vegnida transfurmada l’onn 1569 a Lublin en in’uniun reala. Dapi lura furmavan la Pologna e la Lituania l’uschenumnada republica aristocratica ed uschia l’emprim stadi modern da l’Europa cun in sistem republican aristocratic e cun separaziun da las pussanzas. === Spartiziuns – suppressiun e cumbat d’independenza === [[Datoteca:Partitions_of_Poland.png|thumb|230px|Ils cunfins da la Pologna dal 1772 e las spartiziuns dals onns 1772, 1793 e 1795]] En il 17avel e 18avel tschientaner è la republica crudada en ina crisa cuntinuanta ch’è stada segnada da diversas guerras (cun la [[Svezia]], l’[[Imperi osmanic]], la [[Russia]], la [[Prussia]] e la [[Transilvania]]), la mancanza da refurmas politicas e tumults a l’intern. Igl èn sa furmads magnats (uschenumnadas confederaziuns cunter ils interess dal stadi e dal retg), sullevaziuns da cosacs e confruntaziuns permanentas cun ils Tatars da la Crim en il sidost dal pajais. A flaivlentar vinavant il stadi han attribuì dus svilups: per l’ina l’elecziun da dinasts da l’exteriur sco retgs polonais (che na disponivan da nagina pussanza dinastica en la Pologna e dependevan perquai da la bainvulientscha da l’auta aristocrazia); per l’autra il fatg che l’aristocrazia polonaisa, la Szlachta ed ils magnats eran sezs en dischuniun. Ord vista polonaisa vegn surtut l’influenza da l’uschenumnà temp dals Saxons considerada sco ordvart negativa per l’ulteriur svilup dal stadi polonais. Er il fatg ch’ins ha ratifitgà l’onn 1791 l’emprima constituziun europeica moderna insumma n’ha betg pudì franar la fin da la republica aristocratica. En las trais spartiziuns da la Pologna ils onns 1772, 1793 e 1795 han ils vischins profità da la flaivlezza interna da la Pologna: la Prussia, l’Austria e la Russia han attatgà a medem temp il pajais e la finala parti quel tranter pèr. La Pologna è uschia vegnida privada da sia suveranitad e stratga dapart en trais differents stadis. Sut insistenza da l’imperatur franzos [[Napoleun]] è sa furmà l’onn 1807 – or da las acquisiziuns che la Prussia aveva fatg en rom da la segunda e terza spartiziun – in ducadi da Varsovia relativamain pitschen. A quest stadi vasal da la [[Frantscha]] èsi reussì il 1809 da reconquistar da l’[[Austria]] parts da la Pitschna Pologna (Galizia dal Vest). Pervi da la sconfitta da l’allianza franzos-polonaisa en rom da la campagna militara en Russia l’onn 1812 ed en la Battaglia dals pievels sper Lipsia l’onn 1813 n’ha la suveranitad statala da la Pologna betg pudì vegnir restabilida; en rom dal Congress da Vienna, che vegniva dominà da las pussanzas da las anteriuras spartiziuns, han ins danovamain dividì il ducadi. Grondas parts da la Gronda Pologna èn puspè crudadas a la Pologna (sco provinza Poznań). Cracovia è daventà ina citad-stadi, la Republica Cracovia. Ils territoris restants, l’uschenumnada ‹Pologna dal Congress›, han ins attribuì il 1815 en uniun persunala a l’Imperi russ. Abstrahà dal regent communabel era quest Reginavel da la Pologna formalmain independent. Fin il 1831 ha quel giudì ina vasta autonomia. Il fatg che l’administraziun zaristica ha alura empruvà da dismetter pass per pass quest’autonomia ha manà a la sullevaziun da november da l’onn 1830. Quella dueva però far naufragi ed ha gì per consequenza che la populaziun polonaisa en las zonas respectivas è vegnida germanisada resp. russifitgada pli e pli fitg. Quest process è anc s’intensivà suenter in’ulteriura emprova da sullevaziun l’onn 1863: Il num Pologna è vegnì scumandà ed il pajais renumnà da las autoritads russas en Territori da la Wisła; svilups cumparegliabels han gì lieu sut ils Hohenzollern en las regiuns Pomerelia e Gronda Pologna. Be en la Galizia, la part da la Pologna che steva sut domini austriac, han las refurmas politicas che la chasa Habsburg-Lothringen ha mess ad ir dapi il 1867 lubì da mitschar da la suppressiun spiertala e naziunala. En la part russa ha alura la revoluziun dal 1905 muntà ina vieuta; en rom da quella dominavan l’emprim pretensiuns socialisticas, pli tard però er la dumonda da l’independenza naziunala.<ref>Cf. Wiktor Marzec: ''Die Revolution 1905 bis 1907 im Königreich Polen – von der Arbeiterrevolte zur nationalen Reaktion.'' En: ''Arbeit – Bewegung – Geschichte'', carnet III/2016, p. 27–46.</ref> === Independenza e Segunda Republica (1918–1939) === [[Datoteca:Polen_administrativ_1921-1939.png|thumb|210px|Sutdivisiun administrativa 1921–1939]] En il decurs da l’[[Emprima Guerra mundiala]] han la [[Germania]] e l’[[Austria-Ungaria]] decidì da fundar in agen stadi polonais or dal territori da la Pologna dal Congress ch’els avevan prendì davent da la Russia. Questa mesira dueva plitost restrenscher la sfera d’influenza russa che renconuscher il dretg da tut ils Polonais sin in agen stadi. Pervi dals eveniments da guerra n’han quests plans però betg pudì vegnir realisads. Suenter l’Emprima Guerra mundiala ha la Pologna puspè recuperà sia suveranitad. Il Contract da pasch da Versailles ha confermà l’onn 1919 l’independenza da la Republica da la Pologna tenor il dretg internaziunal. La Pologna è uschia daventada in stadi fundatur da la Societad da las naziuns. A medem temp han ins concludì il zercladur 1919 en rom dal Contract da minoritads polonais da proteger la minoritad tudestga en Pologna. Las pussanzas victuras avevan previs per l’Europa Centrala e da l’Ost cunfins statals tenor las maioritads da la populaziun correspundentas. La Republica da Weimar è uschia stada sfurzada da desister per gronda part da las provinzas prussianas Prussia dal Vest e Poznań; quellas aveva la Prussia annectà a ses temp en rom da las spartiziuns da la Pologna. Immediat suenter questa decisiun da las pussanzas victuras han 200&nbsp;000 Tudestgs bandunà ils territoris ch’eran vegnids attribuids a la Republica da la Pologna ed èn sa rendids en Germania. En la fasa da consolidaziun dal nov stadi hai dà divers conflicts cun ils stadis vischins. Per gronda part èn quels resultads da las relaziuns politicas nuncleras suenter la fin da las monarchias dals Hohenzollern (Germania) e dals Romanow (Russia). A partir dal mars 1919 èsi reussì a la Pologna en la Guerra polonais-sovietica da conquistar vastas parts da l’Ucraina e da la Bielorussia. Igl è suandada ina cunteroffensiva sovietica ch’ha l’emprim gì success. En la Battaglia sper Varsovia l’onn 1920 ha l’Armada cotschna però subì grondas sperditas ed ha stuì sa retrair fin en l’Ucraina. Suenter la victoria dal marschal Józef Piłsudski cunter ils Bolschevics a la Wisła è il cunfin oriental da la Pologna vegnì fixà il mars 1921 radund 250&nbsp;km a l’ost da la lingia da Curzon. La lingia da Curzon marcava il cunfin oriental dal territori da colonisaziun polonais serrà. Ils territoris pli a l’ost (Kresy) eran segnads d’ina structura da la populaziun maschadada cun Polonais, Ucranais, Bieloruss, Lituans, Gidieus e Tudestgs, per il pli però cun ina predominanza polonaisa. Entant che la maioritad da la populaziun en las citads era per ordinari catolic-romana u gidieua, era la populaziun rurala per gronda part ortodoxa. Tuttina na dueva la finamira da Piłsudski d’etablir l’Ucraina sco ‹stadi neutral› independent tranter la Pologna e la Russia sovietica betg reussir. A Riga ha la Pologna renconuschì l’Ucraina sco part da l’Uniun sovietica da pli tard sut Mykola Skrypnyk. En ils territoris che la Russia sovietica ha concedì a la Pologna, a l’ost dal Bug Occidental, furmavan ils Polonais l’onn 1919 25&nbsp;% da la populaziun. Il 1939, suenter ina politica da colonisaziun ch’ha favurisà ils Polonais, eran quai gia 38&nbsp;%. Inslas linguisticas polonaisas en regiuns ucranaisas u bielorussas han furmà las regiuns da Pinsk, Łuck, Stanisławów e Lwów. Tut en tut eran en quest territori il 1939 da 13,5 milliuns abitants radund 3,5 milliuns Polonais. La regiun enturn Vilnius è restada fin oz per gronda part da lingua polonaisa e la citad da Vilnius sez furma, suenter che ses abitants polonais èn vegnids translocads suenter la guerra, in’insla linguistica lituana. La consolidaziun interna dal nov stadi è sa mussada sco ordvart difficila pervi da la dischuniun tranter las partidas politicas ed ils differents sistems d’administraziun, d’economia, da furmaziun e da giustia ch’eran sa furmads durant la spartiziun dal pajais sco er pervi da la preschientscha da fermas minoritads etnicas (31&nbsp;% da l’entira populaziun). Areguard la politica exteriura fascheva la Pologna l’emprim part dal sistem d’allianzas franzos. Ina cooperaziun cun ses dus pli gronds stadis vischins na vegniva betg en dumonda per la Pologna. Las relaziuns cun la Germania eran bloccadas per divers motivs: Per l’ina pervi da la politica restrictiva da la Pologna cunter la minoritad tudestga ch’ha manà a l’emigraziun da ca. 1 milliun burgais tudestgs, per l’autra pervi da la refusaziun da la regenza Stresemann d’acceptar il nov cunfin tudestg a l’ost e terzio pervi d’ina ‹guerra da duana› areguard la cotgla da la Silesia Superiura. En l’ost era en pli s’etablì cun il sistem sovietic in cuntrast politic-ideologic. Ils 12 da matg 1926, suenter in culp da stadi, è marschal Piłsudski vegnì a la pussanza (1926–1928 e 1930 sco primminister, 1926–1935 sco minister da guerra). Per segirar ils cunfins vers ils stadis vischins han ins fatg patgs da nunagressiun cun l’Uniun sovietica (1932) e cun il Reich tudestg (1934). Il minister da l’exteriur Józef Beck aveva en egl l’avanzament da la Pologna ad ina pussanza egemoniala en la part orientala da l’Europa Centrala, da la Mar da l’Ost fin a l’Adria. Ses plans duevan però far naufragi pervi da la situaziun geopolitica. Curt temp avant che la Pologna vegnia attatgada da la Germania naziunalsocialistica, ha ella tschentà en rom da la Cunvegna da Minca pretensiuns territorialas envers la Tschecoslovachia. Cunter la voluntad da la regenza tscheca ha la Pologna annectà l’october 1938 il territori dad Olsa ch’era populà per gronda part da Polonais ed il qual era vegnì occupà il 1919 da la Tschecoslovachia. Il prim da settember 1939 ha il Reich tudestg attatgà la Pologna. Er truppas dal stadi vasal tudestg Slovachia èn avanzadas sin territori polonais. Suenter che las parts occidentalas dal pajais eran idas a perder als invasurs tudestgs, ha cumenzà ils 17 da settember l’occupaziun sovietica da la Pologna da l’Ost. Quella avev’ins fatg sut il pretext da «proteger» la populaziun bielorussa ed ucranaisa. L’annexiun e spartiziun dal territori statal polonais avevan ils dus dictaturs decidì en in protocol supplementar secret al Patg da Hitler-Stalin. Cun quai è vegnida messa ad ir la Segunda Guerra mundiala, en il decurs da la quala tranter 5,62 e 5,82 milliuns burgais polonais (radund la mesadad da derivanza gidieua) èn vegnids per la vita. === Segunda Guerra mundiala (1939–1945) === [[Datoteca:Obwieszczenie_1944-03-21.jpg|thumb|200px|Mesiras da retorsiun tudestgas a Varsovia (1944)]] [[Datoteca:Curzon-Linie.svg|thumb|230px|Midaments territorials dal 1945]] Cun l’attatga da la Germania sin la Pologna il prim da settember 1939 ha cumenzà la [[Segunda Guerra mundiala]]. Ils 17 da settember 1939 è marschada l’Armada Cotschna en la part orientala dal pajais. La notg dals 17 sin ils 18 da settember 1939 ha la regenza polonaisa bandunà il pajais ed è sa rendida en la Rumenia neutrala, pli tard a Paris ed il 1940 a Londra per organisar nà da là la resistenza. [[Hitler]] ha fatg cler da l’entschatta ennà ch’el veglia liquidar la classa regenta polonaisa. Be en il decurs dals emprims quatter mais dal domini d’occupaziun èn vegnidas sajettadas pliras 10&nbsp;000 persunas. A l’entschatta dals onns 1940 han ils naziunalsocialists erigì plirs champs da concentraziun sin territori polonais, tranter quels ils champs da concentraziun e d’extirpaziun Auschwitz, Majdanek e Treblinka. Per grondas parts da la populaziun civila polonaisa ha il temp d’occupaziun gì consequenzas catastrofalas. En intgins cas èn er Polonais sa participads a la privaziun dals dretgs e deportaziun dals gidieus polonais. Tar las finamiras centralas da la politica d’occupaziun en l’entir territori han tutgà: 1) eliminar ed extirpar ils gidieus polonais e l’intelligenza polonaisa; 2) spustar il cunfin tudestg vers ost ed extender il «spazi da viver en l’ost»; 3) rinforzar l’economia da guerra tudestga cun explotar il potenzial da forzas da lavur (en furma da lavur sfurzada) e las resursas materialas da la Pologna. La Gronda Pologna, las parts da la Prussia dal Vest ch’ins aveva stuì surlaschar il 1919 a la Pologna sco er la part orientala da la Silesia Superiura ha la Germania annectà. Las regiuns Pitschna Pologna, Masovia e Galizia cun radund 10 milliuns abitants han ins suttamess sco Guvernament general al minister dal Reich Hans Frank. Quel ha dirigì la politica da destrucziun nà dal Wawel, la sedia roiala dals anteriurs retgs polonais a Cracovia. Er ils Polonais ch’èn vegnids sut domini sovietic èn stads pertutgads da mesiras violentas. Ins stima che radund 1,5 milliuns anteriurs burgais polonais sajan vegnids deportads. 300&nbsp;000 schuldads polonais han stuì ir en praschunia da guerra sovietica; be 82&nbsp;000 dad els han survivì. La gronda part dals uffiziers, ca. 30&nbsp;000 persunas, èn vegnids assassinads l’onn 1940 da truppas sovieticas en la Mazzacra da Katyn ed en ils champs da praschuniers da guerra da Starobelsk, Koselsk ed Ostaschkow. Il 1941 è sa furmada en la retroterra da l’Uniun sovietica da schuldads polonais l’Armada Anders che cumpigliava sis divisiuns. Pervi da mancanza d’equipament ed alimentaziun han ins però dischlocà questas unitads sur la Persia en il Proxim Orient, nua ch’ellas èn vegnidas subordinadas al commando britannic. Pli tard han ellas battì sco segund corps polonais en l’Italia. Schuldads polonais han battì da la vart dals Alliads a praticamain tuttas fronts da la Segunda Guerra mundiala, da la Battaglia aviatica per l’Engalterra, en l’Africa, en l’Uniun sovietica ed a chaschun da l’invasiun en l’Italia ed en la Normandia. Ils schuldads polonais han uschia furmà, anc avant ils Franzos, la quart gronda armada dals Alliads sin il continent europeic. Gruppas da partisans polonais, las qualas han furmà il pli grond moviment da resistenza en l’Europa occupada, han er cumbattì en la Pologna sez. Suenter che l’Armada cotschna aveva surpassà il schaner 1944 il cunfin polonais dal 1939, han ins discharmà las truppas da l’Armada da la patria; ils uffiziers da quella èn vegnids sajettads u tramess en il gulag sovietic. Il cumbat da singulas unitads clandestinas cunter il reschim communistic ch’era dependent da l’Uniun sovietica ha cuntinuà fin la fin dals onns 1940. Il prim d’avust 1944 ha cumenzà sin cumond da la regenza d’exil a Londra la Sullevaziun da Varsovia. L’Uniun sovietica, las truppas da la quala sa chattavan gia a la riva orientala da la Wisła, n’han praticamain betg sustegnì las unitads da l’Armada da la patria. E pervi da la gronda distanza n’era in agid effectiv da vart dals Alliads dal vest betg pussaivla. Uschia èsi reussì a las truppas d’occupaziun tudestgas d’abatter la pli gronda sullevaziun ch’è vegnida fatga en l’Europa cunter ils naziunalsocialists. Il dumber dals morts vegn stimà sin 180&nbsp;000 fin 250&nbsp;000. Silsuenter han ils Tudestgs destruì cun material explosiv quasi l’entir center da la citad da Varsovia. === Republica populara (1945–1989) === <div class="noprint">[[Datoteca:Westverschiebung.Polens.gif|thumb|230px|Posiziun dal territori statal avant (blau) e suenter la Segunda Guerra mundiala (cotschen)]]</div> Suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala han ins, tenor la Cunvegna da Potsdam, spustà ils cunfins da l’anteriur territori statal da la Pologna vers vest. Uschia ha la Pologna pers a l’Uniun sovietica il terz oriental da ses anteriur territori statal ch’era etnicamain maschadà, cun maioritads ucranaisas e bielorussas. La populaziun polonaisa ch’era sesenta en quests territoris, radund 1,5 milliuns umans, han ins sfurzà da dischlocar. Gia ils onns 1943/44 eran dieschmillis Polonais vegnids assassinads en las mazzacras a Volhynia e tschientmillis avevan stuì fugir. En il vest ed en il nord han ins attribuì a la Pologna ils territoris situads a l’ost dals flums Oder e Neisse. Radund 5 milliuns Tudestgs eran fugids da là vers la fin da la guerra; cun in scumond d’entrar han ins impedì ch’els returnian. Suenter la guerra èn vegnids stgatschads 3,5 milliuns ulteriurs umans. Las pitschnas minoritads tudestgas ch’èn restadas enavos han survegnì nums polonais; il diever da la lingua tudestga han ins scumandà en Pologna.<ref>''Dokumentation der Vertreibung der Deutschen aus Ost-Mitteleuropa.'' Bundesministerium für Vertriebene, Bonn 1953, p.&nbsp;78, 155.</ref> En ils territoris «recuperads» en il vest èn ids a star trais milliuns burgais da la Pologna Centrala, radund in fin dus milliuns repatriants or da las regiuns da l’ost (Kresy) e l’onn 1947 ca. 150&nbsp;000 Ucranais ch’èn vegnids stgatschads tras l’Acziun Wisła or dal territori da cunfin cun l’[[Uniun sovietica]]. Ils novs cunfins èn vegnids reglads l’avust 1945 en rom da la Conferenza da Potsdam. En rom da la Cunvegna da Görlitz dal fanadur 1950 ha la Republica democratica tudestga renconuschì questa fixaziun dal cunfin, ed en rom da la cunvegna ch’è vegnida fatga il december 1970 a Varsovia er la Republica federala tudestga. A l’occupaziun tudestga durant la Segunda Guerra mundiala è suandada la dictatura communistica. Il pajais è vegnì en la sfera d’influenza da l’Uniun sovietica ed è daventà sco Republica populara da la Pologna ina part dal bloc da l’ost. A partir dal 1956, suenter diversas sullevaziuns, han ins inizià in process da destalinisaziun sut il parsura da la partida communistica Władysław Gomułka. Fin l’onn 1989 è la Pologna stada integrada en il Cussegl per agid economic vicendaivel ed en il Patg da Varsovia. Il 1968 ha la Pologna gidà ad abatter la Primavaira da Prag. En furma da pliras sullevaziuns ha però er la populaziun polonaisa adina puspè exprimì sia malaveglia envers la regenza communistica (p.ex. en la Sullevaziun da Poznań, il 1970 a Gdańsk u il 1976 a Radom ed Ursus sper Varsovia). Pir la fundaziun dal sindicat Solidarność sut [[Lech Wałęsa]] ha la finala mess ad ir la vieuta en la politica ed en la societad dal pajais che dueva culminar en ils eveniments revoluziunars dal 1980 fin 1989. En rom da quels han ins l’emprim proclamà il dretg da guerra, silsuenter han gì lieu discurs a la maisa radunda e la finala il zercladur 1989 las emprimas elecziuns libras en l’entir bloc da l’ost. === Terza Republica (dapi il 1989) === Tar las elecziuns en il parlament dal zercladur 1989 ha il Comité da burgais Solidarność, l’organisaziun politica dal sindicat Solidarność, gudagnà tut ils 161 (da 460) sezs en il Sejm ch’èn stads a libra elecziun e 99 da 100 sezs en il Senat ch’era vegnì reintroducì. Tadeusz Mazowiecki è daventà l’emprim primminister betg communistic da la Pologna dapi il 1945 e l’emprim schef da regenza betg communistic dals stadis dal Patg da Varsovia insumma. Ils 29 da december 1989 han ins midà la constituziun. Las disposiziuns areguard l’allianza cun l’Uniun sovietica ed ils stadis dal bloc da l’ost sco er la rolla dominanta da la partida communistica èn vegnidas stritgadas or da la constituziun. Ultra da quai han ins reintroducì l’anteriur num dal stadi ''Rzeczpospolita Polska'' (Republica da la Pologna) cun la veglia vopna. En gronds pass è er l’economia polonaisa vegnida transfurmada dapi il 1989 en in’economia da martgà (tenor il Plan Balcerowicz). Il december 1990 è l’anteriur parsura da la Solidarność Lech Wałęsa vegnì elegì en ina votaziun dal pievel sco president dal stadi. Il 1991 è la commembranza en il Patg da Varsovia ida a fin cun la dissoluziun da l’allianza militara. Il december 1995 è [[Aleksander Kwaśniewski]] daventà successur da Wałęsa sco president dal stadi. Durant il temp d’uffizi da Kwaśniewski è la Pologna daventada il 1999 commembra da la NATO ed il 2004 da l’Uniun europeica (sco stadi il pli grond ed il pli ferm populà da tut ils 13 novs commembers). == Politica == === Sistem politic === [[Datoteca:2024-09 Sejm RP Sala Posiedzeń (4).jpg|thumb|220px|Sala plenara dal parlament polonais]] La Republica da la Pologna furma ina democrazia parlamentara. Il parlament sa cumpona da duas chombras: il Sejm (460 deputads) ed il Senat (100 senaturs). Il Sejm è in dals pli vegls parlaments dal mund; el exista en diversas furmas e cun interrupziuns dapi l’onn 1493. Las partidas ch’èn represchentadas en il parlament sa gruppeschan sco fracziuns en la regenza ed en l’opposiziun. L’executiva sa cumpona dal primminister e dal cussegl dals ministers e vegn nominada dal president dal stadi. Ensemen cun quel parta ella tschertas cumpetenzas (defensiun naziunala, politica da l’exteriur), ma tuttas duas instanzas han la finala da dar pled e fatg al parlament. Il president vegn elegì mintga tschintg onns directamain dal pievel; ina giada è admessa ina reelecziun. La politica da l’intern è stada segnada ils onns 1990 da gronda dinamica entaifer il sistem da partidas. En il fratemp èn s’etablidas fermas structuras or da las partidas postcommunisticas e las forzas politicas dal moviment da Solidarność ch’èn dadas dapart. A l’intern drizza il pajais l’attenziun surtut sin las refurmas ch’al duain render abel da concurrer en l’economia globala. === Politica da l’exteriur === La politica exteriura da la Terza Republica è segnada da l’istorgia dal pajais e da sia posiziun geopolitica. Entaifer l’Uniun europeica sa stenta il pajais da mantegnair in aut grad d’autonomia. Entaifer l’Europa da l’Ost vesa la Pologna sasezza sco advocata da l’Ucraina areguard las relaziuns da quella envers la NATO e l’Uniun europeica. Envers ils anteriurs partenaris dal bloc da l’ost sa stenta la regenza da la Pologna da tgirar relaziuns stabilas ed amicablas, quai che serva er a l’economia polonaisa. Ultra da quai furma la Pologna in fitg stretg allià dals Stadis Unids. Sin territori polonais èn er staziunadas truppas americanas. == Militar == Il president è il cumandant superiur da las forzas armadas polonaisas. Directamain è il militar però suttamess al minister da defensiun e consista da las forzas armadas terrestras, da la marina e da l’aviatica militara. La Pologna ha actualmain radund 120&nbsp;000 schuldads e 500&nbsp;000 reservists. La pitga principala da las forzas armadas furman ils radund 1000 chars armads da cumbat. Blers da quels derivan però anc da producziun sovietica ed èn antiquads. Las forzas militaras aviaticas disponan da ca. 200 aviuns da cumbat, per gronda part medemamain models pli vegls. Actualmain è la Pologna londervi da modernisar sias forzas armadas. Quest process han ins intensivà en vista a la crisa en l’Ucraina e vegn er sustegnì dals Stadis Unids. == Administraziun == === Sutdivisiun administrativa === Dapi il 1999 è la Pologna dividida en 16 voivodias (''województwo''). Damai che la Pologna furma in stadi central, na disponan questas unitads territorialas da nagina qualitad statala. I suonda ina survista da las voivodias cun il dumber d’abitants (situaziun dal 2016): [[Datoteca:Wojewodztwa.jpg|thumb|240px|Sutdivisiun administrativa]] * Województwo warmińsko-mazurskie (1&nbsp;436&nbsp;367) * Województwo wielkopolskie (3&nbsp;481&nbsp;625) * Województwo świętokrzyskie (1&nbsp;252&nbsp;900) * Województwo podkarpackie (2&nbsp;127&nbsp;656) * Województwo małopolskie (3&nbsp;382&nbsp;260) * Województwo kujawsko-pomorskie (2&nbsp;083&nbsp;927) * Województwo lubuskie (1&nbsp;017&nbsp;376) * Województwo łódzkie (2&nbsp;485&nbsp;323) * Województwo lubelskie (2&nbsp;133&nbsp;340) * Województwo mazowieckie (5&nbsp;365&nbsp;898) * Województwo dolnośląskie (2&nbsp;903&nbsp;710) * Województwo opolskie (993&nbsp;036) * Województwo podlaskie (1&nbsp;186&nbsp;625) * Województwo pomorskie (2&nbsp;315&nbsp;611) * Województwo śląskie (4&nbsp;559&nbsp;164) * Województwo zachodniopomorskie (1&nbsp;708&nbsp;174) Mintga voivodia dispona, sco autoritad autonoma, d’in’atgna represchentanza dal pievel, d’in’atgna suprastanza e d’in marschal sco parsura. Tar il voivod sa tracti percunter d’in represchentant da la regenza centrala a Varsovia ch’è responsabel per la controlla da l’autonomia da las voivodias e dals plauns statals inferiurs. Las voivodias sa dividan en 380 circuls (''powiat''), ils quals sa cumponan da lur vart da radund 2500 vischnancas (''gmina'') (situaziun dal 2016). === Citads === Las pli grondas citads da la Pologna èn Varsovia, Cracovia, Łódź, Wrocław, Poznań, Gdańsk, Szczecin, Bydgoszcz e Lublin. Las pli grondas aglomeraziuns furman Varsovia, la zona industriala da la Silesia Superiura e la regiun che cumpiglia las trais citads Gdańsk, Sopot e Gdynia. == Economia == [[Datoteca:Warsaw7ob.jpg|thumb|220px|Ils sgrattatschiels a Varsovia sco segn dal svilup economic da la Terza Republica]] L’economia da la Pologna sa chattava il 2016 sin il 24avel plaz mundial, e quai tant areguard il product naziunal brut (467&nbsp;647 milliuns dollars) sco er resguardond la paritad da la capacitad da cumpra (1&nbsp;054&nbsp;319 milliuns dollars). Dapi la fin dal socialissem è l’economia polonaisa sa sviluppada relativamain bain. Ils ultims onns ha la Pologna pudì nudar ina creschientscha economica respectabla. Quella vegn promovida tras ina politica favuraivla a l’economia, stabilitad areguard la politica fiscala, in dretg da lavur flexibel, l’utilisaziun consequenta dals meds da promoziun da l’Uniun europeica per schlargiar l’infrastructura e betg il davos er tras investiziuns directas nà da l’exteriur. En congual cun il product naziunal brut da l’entira Uniun europeica ha la Pologna cuntanschì il 2015 in index da 69 (EU-28:100). A nivel regiunal è il product naziunal brut repartì a moda fitg irregulara. Las regiuns las pli ritgas èn la Masovia (133&nbsp;% da la media naziunala) e la Silesia Inferiura (114&nbsp;%). Las regiuns las pli povras èn Lublin (68&nbsp;%), las Subcarpatas (71&nbsp;%) e Świętokrzyskie (74&nbsp;%).<ref>[http://stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/regiony_polski_2009.pdf ''Regiony Polski – Regions of Poland.''] (PDF; 2,5&nbsp;MB) Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2009, consultà ils 22 da zercladur 2017.</ref> La dischoccupaziun muntava il 2016 a ca. 10,3&nbsp;%. En il Global Competitiveness Index, che mesira la cumpetitivitad d’in pajais, sa chattava la Pologna il 2016/17 sin il 36avel plaz da 139 pajais. La Pologna vala sco in’economia publica fitg averta che profitescha fitg ferm dal commerzi liber entaifer l’Uniun europeica. La Pologna è stà il sulet pajais europeic che n’è betg stà pertutgà d’ina recessiun durant la crisa globala dal 2008. Ils onns 2013 e 2014 era l’economia sa revegnida dal tuttafatg; entant che l’inflaziun muntava il 2010 2,581&nbsp;%, regia dapi il 2014 deflaziun.<ref>Indicaziuns davart l’economia tenor [https://web.archive.org/web/20190818041414/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pl.html ''CIA World Factbook.'']</ref> === Bilantscha dal stadi === Il budget statal cumpigliava il 2016 expensas da 86,6&nbsp;milliardas dollars ed entradas da 73,4 milliardas dollars. Da quai resulta in deficit en l’autezza da 2,8&nbsp;% dal product naziunal brut. Ils debits dal stadi muntavan il 2016 a radund 253&nbsp;milliardas dollars u 54,2&nbsp;% dal product naziunal brut. Da tut las expensas statalas ha la Pologna impundì il 2006 6,2&nbsp;% per la sanadad, 5,5&nbsp;% per la furmaziun e 1,7&nbsp;% per il militar. === Commerzi cun l’exteriur === L’export ha cumpiglià l’onn 2016 183,0&nbsp;milliardas euros e l’import 178,2&nbsp;milliardas euros. Damai che la Pologna furma in lieu da producziun favuraivel per interpresas da l’exteriur, è la bilantscha commerziala en il fratemp positiva. Cun 27,4&nbsp;% dals exports e 28,3&nbsp;% dals imports furma la [[Germania]] il pli impurtant partenari commerzial. Ulteriurs impurtants partenaris da commerzi èn ils stadis commembers da l’Uniun europeica [[Italia]], [[Frantscha]], [[Reginavel Unì]], [[Pajais Bass]] e [[Tschechia]], en pli la [[Russia]], la [[China]] ed ils [[Stadis Unids]]. === Martgà da lavur === La quota da dischoccupaziun ha muntà ils ultims onns tranter 7 e ca. 10&nbsp;%. Quella è però derasada a moda fitg irregulara sin las singulas parts dal pajais. En las citads Poznań e Varsovia regia praticamain occupaziun cumplaina, en las regiuns ruralas da Varmia-Masuria percunter savens in dumber da dischoccupads tranter 10 e 15&nbsp;%. Radund 12&nbsp;% da las persunas occupadas lavuravan il 2013 en l’agricultura, quai ch’è ina quota fitg auta en cumparegliaziun cun la media en l’Uniun europeica (5&nbsp;%). 30,3&nbsp;% lavuravan en l’industria e 57,8&nbsp;% en il sectur da servetschs. Radund in terz da tut las plazzas da lavur fan part dal servetsch public. === Provediment d’energia === La producziun d’electricitad brutta da tut las ovras electricas en Pologna ha muntà l’onn 2012 ca. 160&nbsp;TWh. Per gronda part vegnan transfurmads charvun da crap e charvun da terra en energia (il 2012 88,6&nbsp;% da tut la producziun d’electricitad). In dals motivs daco che la cumpart da la cotgla è uschè auta en Pologna, è da vesair en las stentas da la politica d’esser uschè independents sco pussaivel d’imports d’energia. Perquai sa metta la politica er cunter finamiras da protecziun dal clima memia ambiziusas, damai che quellas pudessan esser colliadas cun auts custs. Tuttina ha l’energia regenerabla pudì fitgar pe e crescha cuntinuadamain (surtut biomassa, energia da vent e forza idraulica). Il pajais na posseda nagin’ovra atomara, mabain be in reactur d’emprova; dapi che quel aveva cuntanschì valurs criticas l’onn 1974 vegn el be manà cun dus terzs da la prestaziun. La planisaziun da novas ovras atomaras è vegnida sistida il 2013; ins ha argumentà questa renunzia cun ils custs che fissan memia auts. == Infrastructura == [[Datoteca:B787_Dreamliner_SP-LRA_(8239516410).jpg|thumb|220px|Aviun da la societad aviatica polonaisa LOT]] === Traffic === La Pologna è in impurtant pajais da transit, e quai tant en direcziun nord-sid sco er vest-ost e viceversa. Gia en l’antica ed en il temp medieval manavan bleras vias da commerzi tras la Pologna odierna. ==== Traffic sin via ==== La rait da vias ha ina lunghezza totala da 382&nbsp;000&nbsp;km. Da quai èn radund 1400&nbsp;km autostradas ed ulteriurs bundant 1000&nbsp;km vias directas. La rait d’autostradas e da vias directas vegn schlargiada a moda rasanta. Malgrà che la cumpart dal traffic individual crescha cuntinuadamain, ha il traffic public anc adina ina muntada extraordinaria. Quel sa splega surtut sur ina spessa rait da bus. ==== Viafier ==== Sper la rait da bus gioga er la viafier vinavant ina rolla centrala entaifer l’infrastructura da traffic da la Pologna. Cun 23&nbsp;430&nbsp;km trategna la societad naziunala PKP PLK ina da las pli grondas raits da viafier en tut l’Europa. Al cunfin da l’ost frunta la viafier a binari normal sin il sistem russ ch’è pli lad. ==== Aviatica ==== La Pologna dispona da 14 plazzas aviaticas (t.a. Varsovia, Cracovia, Katowice, Gdańsk, Wrocław). Ultra da quai datti 123 plazzas aviaticas naziunalas e trais basas da helicopters. Dapi che la Pologna ha avert il traffic en l’aria per societads aviaticas a pretsch bass, crescha il dumber da passagiers a moda rasanta. ==== Navigaziun ==== La Pologna dispona da 3182 kilometers flums e chanals navigabels. La flotta commerziala d’ultramar sa cumpona da bundant 100 bastiments. Ils pli impurtants ports da la Pologna èn Gdańsk, la gruppa da ports Szczecin-Świnoujście e Gdynia. A l’intern dal pajais èn surtut ils ports da Varsovia, Gliwice e Wrocław d’impurtanza. === Furmaziun === ==== Sistem da scola ==== Il sistem da furmaziun da la Pologna sa cumpona da las scolinas, scolas elementaras, scolas medias, scolas cuntinuantas e scolas autas. Da las scolas cuntinuantas fan part ils gimnasis da furmaziun generala, ils gimnasis professiunals, las scolas professiunalas superiuras e la scolaziun professiunala da basa. En Pologna frequentan quasi dus milliuns students scolas autas. L’onn 2008 devi en l’entir pajais 130 scolas autas statalas e 315 scolas autas betg statalas. Il studi a scolas autas statalas è da princip gratuit, sche quel ha lieu a temp cumplain. === Scienza === [[Datoteca:Marie_Curie.jpg|thumb|160px|Marie Skłodowska-Curie]] Gia a partir da la fundaziun dals uvestgieus enturn l’onn 1000 han ins installà successivamain en las sedias episcopalas novas scolas da baselgia. Cun l’urden dals cisterziens è er la scienza occidentala arrivada en la Pologna. L’onn 1364 ha Casimir il Grond fundà l’universitad da Cracovia, la segund veglia da l’entira Europa Centrala. Ella è stada l’emprima universitad che disponiva d’ina atgna professura per matematica ed astronomia. Il rectur da quella Paweł Włodkowic – in dals pli impurtants scienziads da dretg internaziunal da quel temp – ha formulà a chaschun dal Concil da Trient (1415) la tesa che era pievels pajauns hajan il dretg da disponer d’in agen stadi e che quels na dastgian betg vegnir cristianisads cun la spada. Ch’el n’ha betg stuì subir il medem destin sco ses collega da Prag [[Jan Hus]] ha el gì d’engraziar als numerus chavaliers polonais ch’eran preschents al concil. La scienza en Pologna ha cuntanschì sia culminaziun dal temp da l’umanissem. In dals students da Cracovia era [[Nicolaus Copernicus]]; qua ha el tranter auter s’acquistà ils fundaments matematics ed astronomics ch’al duevan pussibilitar pli tard da sviluppar la concepziun dal mund heliocentrica. Suenter las guerras dal 17avel tschientaner n’ha la scienza però betg pli cuntanschì il nivel d’antruras. A l’entschatta dal 19avel tschientaner han ins organisà da nov il sistem da furmaziun. Cun crear l’emprim ministeri da furmaziun dal mund ha la Pologna schizunt prestà lavur da pionier sin quest sectur. La fundaziun da novas instituziuns a Varsovia (academia da las scienzas ed universitad) ha mess ad ir in nov svilup sin il sectur da las scienzas e da la perscrutaziun. Vers il 1850 ha [[Ignacy Łukasiewicz]] scuvert ina metoda da destillar petroli. [[Napoleon Cybulski]] e [[Władysław Szymonowicz]] han stgaffì l’endocrinologia (scienza da las glondas) moderna. A [[Zygmunt Wróblewski]] e [[Karol Olszewski]] èsi reussì l’emprima giada da condensar oxigen e nitrogen. [[Stefan Banach]] e [[Hugo Steinhaus]] èn stads ils fundaturs da l’analisis funcziunala. Il medi [[Casimir Funk]] è stà in pionier sin il champ dals vitamins. [[Marie Skłodowska-Curie]] ha perscrutà la radioactivitad ed ha scuvert il polonium ed il radium. Ella è stada l’emprima dunna ch’è vegnida onurada cun in Premi Nobel ed ultra da quai l’emprim uman insumma ch’ha retschet dus Premis Nobels (fisica e chemia). Durant la Segunda Republica han ins puspè introducì la lingua polonaisa a las universitads dal pajais e tant l’instrucziun sco er la perscrutaziun han enconuschì in temp da fluriziun. Il giurist [[Roman Longchamps de Bérier]] ha unifitgà il dretg civil dal pajais e creà in urden da dretg exemplaric. La Segunda Guerra mundiala è stà in temp desastrus per la scienza polonaisa, damai ch’ils naziunalsocialists han empruvà d’assassinar sistematicamain las elitas polonaisas. Gia durant las emprimas emnas da guerra èn tschients professurs polonais vegnids assassinads u deportads en champs da concentraziun (p.ex. en rom da l’‹acziun speziala› da Cracovia u da la mazzacra dals professurs da Lwiw). Er l’Uniun sovietica ha manà tras talas acziuns; tranter las unfrendas da la Mazzacra da Katyn sa chattavan 21 docents d’universitads, plirs tschients magisters, radund 300 medis sco er auters academichers. Durant la guerra èn er las bibliotecas universitaras da la Pologna vegnidas sblundregiadas ed ils effectivs destruids a moda sistematica, uschia ch’ins ha stuì cumenzar il 1945 quasi da nulla. Ultra da quai èn blers dals scienziads ch’han survivì la guerra fugids dals communists en l’exteriur occidental ed ils gidieus ch’han survivì èn emigrads en l’Israel. Da tut quai è la scienza e furmaziun en Pologna be sa revegnida plaunsieu. Entant ch’ils restauraturs dal pajais han bainprest puspè cuntanschì renum mundial, mancava a las ulteriuras scienzas il stgomi internaziunal. Quai è pir sa midà suenter il 1989. == Cultura == La cultura da la Pologna è fitg multifara, quai che resulta da l’istorgia variada dal pajais. En il temp medieval e temp modern tempriv ha la republica aristocratica multiculturala furmà in punct da cruschada da las differentas culturas e religiuns ch’han tuttas gì – ed han anc adina – lur influenza sin la ierta culturala dal pajais. Suenter las spartiziuns da la Pologna han artists polonais adina puspè empruvà da sustegnair il cumbat d’independenza sut il motto ‹Per elevar ils cors›. Sco exempels pon valair las poesias ed ils epos dad [[Adam Mickiewicz]], la prosa dal titular dal Premi Nobel [[Henryk Sienkiewicz]], la pictura istorica da [[Jan Matejko]] u ils mazurkas, polcas, krakowiaks e polonaisas da [[Frédéric Chopin]]. Oz è la cultura multifara da la Pologna – sco en tut ils stadis occidentals – segnada da tendenzas da globalisaziun. Da l’autra vart la reusseschi tuttavia, surtut en la scena culturala da las grondas citads u sin la champagna, da mantegnair si’atgna identitad. Menziun speziala meritan il simbolissem polonais e la pictura da placats. Placats d’artists polonais cun lur caracteristicas distinctivas èn enconuschents en tut il mund. Er il film polonais chatta renconuschientscha mundiala, quai cun reschissurs sco [[Roman Polański]], [[Andrzej Wajda]], [[Krzysztof Kieślowski]], [[Krzysztof Zanussi]], [[Agnieszka Holland]] e [[Jerzy Hoffman]]. === Litteratura polonaisa === [[Datoteca:Warsaw_-_Adam_Mickiewicz_monument.jpg|thumb|160px|Monument per Adam Mickiewicz a Varsovia]] ==== Temp medieval ==== Il pli vegl manuscrit en lingua polonaisa è il regest ‹Dagome Iudex› da l’onn 991. Sco praticamain tut las ovras polonaisas dal temp medieval è el scrit en latin. A quellas appartegnan surtut las cronicas da [[Gallus Anonymus]], [[Wincenty Kadłubek]], [[Janko z Czarnkowa]], [[Jan Długosz]] e [[Jan Łaski]] sco er las annalas da Świętokrzyskie ed ils privilegis da l’aristocrazia ch’èn vegnids fixads en furma scritta; ultra da quai ils predis da la Sontga Crusch (ils pli vegls documents scrits cumplettamain en polonais), la Bibla da la regina Zofia (l’emprima translaziun da la Bibla en polonais), il psalteris da Puławy e da David, l’emprim imni naziunal polonais Bogurodzica sco er diversas uraziuns e legendas da sontgs. L’onn 1488 è sa constituida a l’universitad da Cracovia l’emprima uniun da scripturs insumma (tranter il Tudestg Conrad Celtis ed il Talian Kallimachus); al medem lieu sa chattava gia l’emprima stamparia polonaisa. ==== Renaschientscha ==== En il decurs da la renaschientscha ha la lingua polonaisa pudì sa far valair definitivamain, e quai cumbain che blers auturs publitgavan er anc en latin u en omaduas linguas. L’emprim poet ch’ha scrit be en lingua polonaisa è stà [[Mikołaj Rej]] che vala sco bab da la lingua polonaisa. Il pli impurtant scriptur polonais da la renaschientscha è stà [[Jan Kochanowski]]; cun l’emprim drama en lingua polonaisa e diversas poesias è el vegnì enconuschent lunsch sur la Pologna ora. A medem temp vala [[Klemens Janicki]] sco pli talentà poet da la renaschientscha che scriveva en lingua latina. ==== Baroc ==== Il baroc polonais è segnà – betg il davos pervi da las bleras guerras desastrusas – dal motto ‹memento mori›; cuntrari a la tschertga d’armonia da la renaschientscha polonaisa exprima el il malruaus da ses temp. Menziun speziala meritan las brevs d’amur dal prinzi-poet [[Jan Sobieski]] sco er las memorias da guerra da [[Jan Chryzostom Pasek]]. ==== Illuminissem ==== L’illuminissem è surtut segnà dals litterats politics ch’eran colliads cun las refurmas dal retg Poniatowski. Blers dad els èn s’engaschads per la constituziun dals 3 da matg 1791. Da menziunar èn tranter auter [[Ignacy Krasicki]], [[Adam Naruszewicz]] e [[Wojciech Bogusławski]]. ==== Romantica ==== Suenter l’ultima spartiziun da la Pologna èn sa furmadas duas direcziuns poeticas concurrentas, la classica e la romantica. L’onn 1822, cur che [[Adam Mickiewicz]] ha edì ses emprim tom da poesias, vala sco victoria definitiva da la romantica. Uschia è la romantica sa sviluppada en la Pologna in quart tschientaner pli tard ch’èn l’ulteriura Europa; persuenter è quella stada fitg intensiva ed ha furmà il fundament da la lirica polonaisa ch’è spezialmain impurtanta. La romantica polonaisa ha enconuschì ses zenit tranter la sullevaziun da november dal 1830 e la sullevaziun da schaner dal 1863. Sper Mickiewicz èn surtut da menziunar [[Juliusz Słowacki]], [[Zygmunt Krasiński]] e [[Cyprian Kamil Norwid]]. ==== Positivissem ==== A la dischillusiun da la sconfitta dal 1864 è suandà il temp dal positivissem; la litteratura è s’orientada pli ferm a la prosa, surtut al roman realistic. [[Henryk Sienkiewicz]], in dals pli impurtants represchentants da quest’epoca, è vegnì onurà sco emprim Polonais cun il Premi Nobel da litteratura. ==== Giuvna Pologna ==== Sco reacziun neoromantica è sa sviluppada a partir dal 1890 la Giuvna Pologna. Quest moviment è segnà d’ina mistificaziun da la realitad che s’orientescha al simbolissem. Il pli impurtant scriptur da quest temp è stà [[Stanisław Wyspiański]]. ==== Tranterguerras ==== En il tranterguerras ha la Pologna enconuschì ina retscha da fitg impurtants litterats ch’han experimentà en diversas direcziuns e furmà diversas uniuns da scripturs. A questa generaziun han appartegnì [[Bruno Jasieński]], [[Jarosław Iwaszkiewicz]], [[Maria Kuncewiczowa]], [[Bolesław Leśmian]] ed auters. Durant la Segunda Guerra mundiala èn stads activs [[Krzysztof Kamil Baczyński]], [[Tadeusz Borowski]] e [[Tadeusz Gajcy]], tut auturs ch’èn morts fitg giuvens e ch’han tematisà quest presentiment en lur poesias. ==== Suenterguerra ==== La litteratura polonaisa dal suenterguerra ha fitg bleras fassettas. Ella tanscha dal realissem socialistic dad [[Jerzy Andrzejewski]] fin al science fiction da [[Stanisław Lem]]. A l’entschatta ha l’elavuraziun da la Segunda Guerra mundiala furmà il tema central; pli tard èn il litterats s’orientads a la nova realitad. I pudevan er vegnir publitgadas ovras ch’eran criticas envers il sistem.<ref>Brigitte Jäger-Dabek: ''Polen – Eine Nachbarschaftskunde.'' Bonn 2006, ISBN 3-89331-747-3, p. 73.</ref> Impurtant(a)s auturas ed auturs èn tranter auter [[Witold Gombrowicz]], [[Sławomir Mrożek]], [[Miron Białoszewski]], [[Kazimierz Brandys]], [[Ernest Bryll]], [[Zbigniew Herbert]], [[Leszek Kołakowski]], [[Andrzej Stasiuk]], [[Olga Tokarczuk]] e [[Dorota Masłowska]]. Fin uss han quatter scripturs polonais retschet il Premi Nobel da litteratura: [[Henryk Sienkiewicz]] (1905), [[Władysław Reymont]] (1924), [[Czesław Miłosz]] (1980) e [[Wisława Szymborska]] (1996). Oriund da la Pologna è er l’American [[Isaac Bashevis Singer]] ch’è vegnì onurà cun il Premi Nobel l’onn 1978. === Musica === [[Datoteca:Koncert_pomnik_Fryderyka_Chopina_w_Warszawie_2014_01.JPG|thumb|220px|Concert al liber sper il monument da Chopin a Varsovia]] L’emprim musicist da la Pologna ch’è enconuschent cun num è stà il dominican [[Wincenty z Kielczy]]. El ha scrit en l’emprima mesadad dal 13avel tschientaner l’imni ‹Gaude mater Polonia›. L’autur da la pli veglia chanzun polonaisa ch’è sa mantegnida, ‹Bogurodzica›, n’è percunter betg enconuschent. Sper imnis è la musica polonaisa medievala segnada da sauts. [[Mikołaj Radomski]] ha nudà quels a l’entschatta dal 15avel tschientaner. Dal temp da la renaschientscha èn blers musicists talians vegnids a la curt polonaisa. [[Mikołaj Gomółka]] è stà il pli enconuschent cumponist polonais dal 16avel tschientaner. L’onn 1628 è vegnida represchentada a Varsovia l’emprima opera ordaifer l’Italia: ‹Galatea›. Dal temp dal baroc èn ils cumponists d’operas talians [[Luca Marenzio]], [[Giovanni Francesco Anerio]] e [[Marco Scacchi]] stads activs a Varsovia. Durant il temp da regenza da [[Władysław IV Wasa]] (1634–1648) èn suandadas a Varsovia dapli che diesch represchentaziuns d’operas, uschia che la citad è avanzada al pli impurtant center dad operas ordaifer l’Italia. Ils cumponists polonais dal temp dal baroc han surtut scrit musica sacrala; lur represchentant il pli enconuschent è [[Adam Jarzębski]]. En il temp dal baroc è er sa sviluppada la polonaise sco saut a las curts polonaisas, entant che la societad purila ha sviluppà sauts regiunals (mazurkas, krakowiaks e chodzony) sco er las polcas ch’eran medemamain enconuschentas en Tschechia. Il punct culminant en il svilup da cumposiziuns per sautar polonaises dueva però furmar [[Frédéric Chopin]] a l’entschatta dal 19avel tschientaner. El vegn considerà sco in dals pli gronds cumponists polonais insumma. En il decurs dal 19avel tschientaner ha [[Stanisław Moniuszko]] sviluppà l’opera polonaisa moderna. [[Oskar Kolberg]] ha cumenzà da quel temp a rimnar ed edir la musical populara polonaisa. Impurtants cumponists dal tranterguerras èn p.ex. stads [[Arthur Rubinstein]], [[Ignacy Jan Paderewski]] e [[Grażyna Bacewicz]]. E la musica contemporana vegn represchentada da [[Stanisław Skrowaczewski]], [[Roman Palester]], [[Andrzej Panufnik]], [[Tadeusz Baird]], [[Hanna Kulenty]] e.a. Ils musicists da jazz da la Pologna tutgan tar ils megliers en l’Europa. Gia ils onns 1950 è il jazz sa sviluppà ad in’impurtanta direcziun musicala en il pajais. Il Jazz Jamboree ha lieu dapi il 1958 e gia dal temp da la Republica populara da la Pologna èn sa preschentads en Pologna musicists americans sco [[Miles Davis]]. === Art figurativ === Dal temp pajaun han artists dals Slavs dal vest stgaffì las figuras da crap da Światowit ed autras divinitads. Er dal temp da la cristianisaziun ha l’art mantegnì l’emprim ses caracter ritual. Impurtantas ovras temprivas da l’art sacral cristian furman las portas da bronz da las catedralas da Gniezno e Płock en il stil da la romantica. Dal temp da la gotica ha tranter auter l’entagl en lain cuntanschì sia fluriziun. L’altar grond da Cracovia da Veit Stoss, oriund dal territori tudestg, furma il pli grond entagl da la gotica insumma. Sper ulteriurs artists tudestgs ch’èn stads activs en tut il pajais è sa sviluppada a Cracovia sez in’atgna scola d’entagl en lain. Durant la renaschientscha èn stads activs en la Pologna blers artists talians da Firenza, Padua e Milaun. Menziun speziala merita la Chapella da Sigismund sper la Catedrala da Wawel; quella furma l’exempel il pli genuin da la renaschientscha taliana ordaifer l’Italia. La predominanza taliana en Pologna è er sa mantegnida dal temp dal manierissem e dal baroc. Sper accents d’artists indigens èn alura er sa fatgas valair pli ferm influenzas saxonas ed ucranaisas. Il pli impurtant represchentant dal classicissem en Pologna è stà il danais [[Bertel Thorvaldsen]], dal qual derivan blers monuments a Varsovia e Cracovia. La pictura romantica è sa sviluppada en la Pologna suenter las spartiziuns; ella tracta temas politics ubain mistics. Dal temp dal positivissem dominava la pictura istorica cun ils represchentants [[Juliusz Kossak]], ils frars [[Maksymilian ed Aleksander Gierymski]] e [[Jan Matejko]]. [[Józef Mehoffer]] e [[Stanisław Wyspiański]] han sviluppà la direcziun da la Giuvna Pologna entaifer l’art figurativ. Dals artists dal tranterguerras èn da numnar [[Bruno Schulz]] e [[Wojciech Weiss]]. Durant la Segunda Guerra mundiala han ils naziunalsocialists e soviets engulà blers stgazis d’art or dals museums polonais. In grond dumber da questas ovras, sco per exempel il ‹Purtret d’in giuven› da Raffael, èn restadas sparidas fin oz. Dal temp da la Republica populara ha dominà il realissem socialistic. Tuttina han artists sco [[Tadeusz Kantor]], [[Piotr Potworowski]], [[Władysław Hasior]] u [[Nikifor Krynicki]] pudì dar agens accents. === Architectura === [[Datoteca:Wawel_Krakow_June_2006-2.jpg|thumb|220px|Curt d’arcadas da la renaschientscha (Wawel, Cracovia)]] [[Datoteca:Rynek Starego Miasta We Wroclawiu (152991773).jpeg|miniatura|[[Wrocław]]]] Tar ils pli vegls monuments architectonics ch’èn sa mantegnids en la Pologna sa tracti da crests-fossa e da circuls da crappa cun funcziun cultica. L’architectura cristiana è arrivada en il pajais en il decurs dal 9avel tschientaner en furma da la preromanica. En quest stil han ins erigì ils chastels e las baselgias dals Polans. Dal temp da la romanica èn suandadas las emprimas catedralas (a Gniezno, Cracovia, Wrocław, Kołobrzeg e Poznań) e claustras (p.ex. a Tyniec). Dal temp da la gotica ha dominà en il nord la gotica da quadrels ed en il sid ina cumbinaziun da quadrels e crap da chaltschina. Il pli grond edifizi da quadrels da la gotica insumma furma il chastè da Malbork; la pli gronda baselgia da quadrels dal mund è la baselgia da Nossadunna a Gdańsk. Il temp dad aur da l’architectura polonaisa ha cumenzà cun la gotica antica e tanscha sur la renaschientscha ed il manierissem fin en il baroc tempriv. Da quest temp (1350–1650) derivan ils pli impurtants edifizis da la Pologna, e sco culminaziun insumma il chastè roial Wawel a Cracovia. Quel è vegnì reproducì da l’aristocrazia en tut il pajais. Il center da la renaschientscha ha furmà la Pologna dal Sid, surtut las regiuns enturn la Pitschna Pologna e Lwiw. A medem temp è sa sviluppada en il temp da transiziun da la gotica tardiva a la renaschientscha l’architectura burgaisa citadina ch’ha manà, sper bleras baselgias, a chasas-cumin represchentativas e blers auters edifizis publics. Da quel temp èn blers architects talians vegnids en Pologna, adattond surtut il stil da Firenza a las relaziuns climaticas da l’Europa Centrala. Bleras da questas ovras èn però vegnidas disfatgas dal temp da las guerras svedaisas en il 17avel tschientaner. Dal temp dal baroc è alura la nova chapitala Varsovia sa sviluppada ad in nov center architectonic. Il pli impurtant architect da quel temp è stà [[Tylman van Gameren]], oriund dals Pajais Bass, ch’ha projectà tschients chastels en tut il pajais. Gronds palazs en il stil da Versailles han ins erigì a Varsovia, en la Masovia ed en la Pologna da l’Ost. Il baroc tardiv ed il rococo èn segnads dal temp dals retgs saxons e da l’ultim retg polonais [[Stanisław Poniatowski]]. Gia durant ils ultims onns da regenza da Poniatowski ha cumenzà l’epoca dal classicissem. En quest stil ha [[Antonio Carozzi]] erigì il teater a Varsovia ch’era da quel temp il pli grond en tut il mund. Vitiers èn vegnids ils edifizis da la bursa da Varsovia e da la banca da la Pologna. Ils centers da l’architectura polonaisa dal 19avel tschientaner èn stads las citads da Varsovia e Łódź, nua ch’èn vegnids erigids blers chastels en il stil da l’istorissem e pli tard da la secessiun. Er en la Pologna dal Sid han ins construì blers edifizis en quest stil; l’Emprima Guerra mundiala ha però manà qua a vastas destrucziuns. Blers edifizis èn vegnids reconstruids en il stil da l’Art déco (p.ex. l’edifizi dal Sejm u ils museums naziunals a Varsovia e Cracovia). A la pli gronda destrucziun da substanza architectonica insumma ha però manà la Segunda Guerra mundiala. La citad da Varsovia han ins destruì sistematicamain, ils edifizis en la Pologna da l’Ost èn vegnids sut domini sovietic e tut las grondas citads da la Pologna cun excepziun da Cracovia han subì donns considerabels tras acziuns da guerra. Ils projects da reconstrucziun dal suenterguerra han ins mess ad ir a moda exemplarica – ils restauraturs polonais giaudan renum mundial – ma n’èn anc ditg betg terminads. La citad veglia e nova da Varsovia sco er il quartier da la Wisła Mariensztat èn vegnids refatgs en ils onns 1970; il chastè roial è suandà en ils onns 1980. Intgins ulteriurs palazs han ins reconstruì a partir dals onns 1990 u sa chattan anc en reconstrucziun. La substanza architectonica dal 19avel tschientaner en il center da Varsovia para però dad esser persa per adina. A ses lieu han ins erigì edifizis monumentals en il stil dal realissem socialistic (il Palaz da cultura, la Plazza da la constituziun ed il quartier MDM). En ils onns 1990 ha inizià in boom da construir sgrattatschiels, ils quals han concepì architects da renum sco Norman Foster u Daniel Libeskind. Quels sa gruppeschan surtut enturn l’Alea da Gion Paul II. === Medias === ==== Televisiun e radio ==== Sper ils chanals da televisiun da dretg public (Telewizja Polska, TVP) datti dus ulteriurs emetturs privats: TVN e Polsat. Analog al svilup en auters pajais èn las purschidas vegnidas cumplettadas ils ultims onns cun chanals da novitads, da cultura, da documentaziun, da sport e da films. Polskie Radio emetta trais programs da dretg public naziunals e maina ina spessa rait da 17 emetturs statals regiunals. A partir dals onns 1990 èn vegnids vitiers ils emetturs privats Radio Zet e RMF FM. Ina spezialitad dal mund da las medias en Pologna furma la ferma preschientscha d’emetturs d’orientaziun religiusa (TV Trwam, Radio Maryja) ch’èn derasads en circuls catolic-conservativs.<ref>Indicaziuns tenor Andrzej Chwalba: ''Kurze Geschichte der Dritten Republik Polen 1989 bis 2005.'' Wiesbaden 2010, p. 121.</ref> ==== Print ed internet ==== Las gasettas dal di cun il pli grond dumber da l’ediziun èn las gasettas da boulevard ‹Fakt› e ‹Super Express› sco er ‹Gazeta Wyborcza› e ‹Rzeczpospolita›. Impurtants magazins emnils èn ‹Gość Niedzielny›, ‹Polityka›, ‹Newsweek Polska› e ‹Sieci›. Ils pli enconuschents portals online en Onet.pl, Wirtualna Polska ed Interia.pl. Il 2016 faschevan ca. 28 milliuns Polonais diever da l’internet (72,4&nbsp;% da la populaziun). === Usits === [[Datoteca:Icon_03030_Svt._Nikolaj_s_zhitiem._Konec_XV_-_nachalo_XVI_v._Polsha.jpg|thumb|160px|Icona da Son Niclà (15avel tschientaner)]] Ils usits naziunals e regiunals vegnan surtut tgirads en las regiuns ruralas. Blers dad els èn colliads cun la confessiun catolic-romana, ina part er cun la baselgia ortodoxa. Ulteriuras tradiziuns sa refereschan a las stagiuns. Artisanadis ch’èn colliads cun usits u tradiziuns religiusas furman l’iconografia, l’entagl en lain e las retgamadas. Enconuschents èn er ils costums tradiziunals che vegnan tgirads vinavant. In tipic element architectonic che regorda a la tradiziun religiusa èn las bleras chapellas sper via, surtut en las Beskidas ed en la Masovia. Medemamain part da l’ierta culturala fa la musica tradiziunala (klezmer gidieu, musica da chombra, mazurkas, polonaisas, krakowiaks e polcas), en pli il saut, il teater tradiziunal e la poesia dialectala dals Gorals, Caschubs e Silesians. === Mangiar e baiver === La cuschina polonaisa è surtut colliada cun las cuschinas dals stadis vischins a l’ost da la Pologna; daspera datti er influenzas nà da l’ulteriura Europa Centrala e da la Scandinavia. Tar las tratgas naziunalas tutgan pierogi, gołąbki, bigos e barszcz. Las bavrondas betg alcoholicas las pli derasadas èn té e café; tar las bavrondas alcoholicas èn quai vodka e biera. La producziun da vodka è cumprovada l’emprima giada l’onn 1405 a Sandomierz en il sidost dal pajais. === Temp liber, turissem e sport === Pervi dals blers lais e la lunga riva da sablun a la Mar da l’Ost èn divers sports d’aua fitg populars en la Pologna (t.a. navigar a vela, surfar, sfunsar, cajac, nudar e pestgar). Dapi ch’ins ha revitalisà las vias fluvialas, è il far vacanzas sin bartgas-chasa sa sviluppà ad in factur economic. En la muntogna è derasà il viandar, il ski alpin e snowboard. Fitg popular è il sigl cun skis, en pli vegn pratitgà il passlung ed il sport cun schlitta da chauns. Abstrahà da questas atgnadads colliadas cun la topografia dal pajais èn ballape, ballarait, ballamaun e ballabasket ils sports ils pli derasads e populars. Il 2012 han la Pologna e l’Ucraina realisà communablamain il campiunadi europeic da ballape. === Dis da festa === Sper ils dis da festa dal chalender liturgic vegnan festivads il di da la constituziun dal 1891 (3 da matg) ed il di da l’independenza da la Pologna suenter l’Emprima Guerra mundiala (11 da november). == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Bundeszentrale für politische Bildung BpB, Bonn: ''[https://web.archive.org/web/20171011055647/http://www.bpb.de/system/files/pdf/10GHR0.pdf ''Polen. Informationen zur politischen Bildung''] (PDF; 5,8&nbsp;MB)''. * Deutsches Polen-Institut, Darmstadt: ''[https://web.archive.org/web/20161207125554/https://www.harrassowitz-verlag.de/category_369.ahtml Jahrbuch Polen]''. * Manfred Alexander: ''Kleine Geschichte Polens.'' Reclam, Stuttgart 2008, ISBN 978-3-15-017060-1. * Dieter Bingen, Krzysztof Ruchniewicz (ed.): ''Länderbericht Polen. Geschichte, Politik, Wirtschaft, Gesellschaft, Kultur.'' Campus, Francfurt 2009, ISBN 978-3-593-38991-2 e BpB, Bonn 2009. * Dieter Bingen e.a. (ed.): ''Erwachsene Nachbarschaft. Die deutsch-polnischen Beziehungen 1991 bis 2011.'' Harrassowitz, Wiesbaden 2011, ISBN 978-3-447-06511-5. * Włodzimierz Borodziej: ''Geschichte Polens im 20. Jahrhundert.'' Beck, Minca 2010, ISBN 978-3-406-60648-9. * Andrzej Chwalba: ''Kurze Geschichte der Dritten Republik Polen. 1989 bis 2005.'' Harrasowitz, Wiesbaden 2009, ISBN 978-3-447-05925-1. * Norman Davies: ''Im Herzen Europas. Geschichte Polens.'' 4. ed., Minca 2006, ISBN 978-3-406-46709-7. * Jürgen Heyde: ''Geschichte Polens.'' 3. ed., Minca 2011, ISBN 978-3-406-50885-1. * Brigitte Jäger-Dabek: ''Polen. Ein Länderporträt.'' 3. ed., Berlin 2012, ISBN 978-3-86153-701-4. * Matthias Kneip / Manfred Mack (ed.): ''Polnische Gesellschaft.'' Berlin 2012, ISBN 978-3-06-064113-0. * Matthias Kneip et al.: ''Polnische Geschichte und deutsch-polnische Beziehungen.'' Berlin 2009, ISBN 978-3-06-064215-1. * Radek Knapp: ''Gebrauchsanweisung für Polen.'' Minca 2005, ISBN 978-3-492-27536-1. * Steffen Möller: ''Viva Polonia. Als deutscher Gastarbeiter in Polen.'' 4. ed., Francfurt 2009, ISBN 978-3-596-18045-5. * Stefan Muthesius: ''Kunst in Polen – Polnische Kunst 966–1990. Eine Einführung.'' Königstein im Taunus 1994, ISBN 3-7845-7610-9. * Jacek Raciborski / Jerzy J. Wiatr: ''Demokratie in Polen. Elemente des politischen Systems'', Opladen 2005, ISBN 3-938094-15-X. * Klaus Ziemer: ''Das politische System Polens. Eine Einführung.'' Springer Fachmedien, Wiesbaden 2013, ISBN 978-3-531-94028-1. == Colliaziuns == {{Commonscat|Polska|Pologna}} * [https://web.archive.org/web/20141101033604/http://www.polen.gov.pl/ Pagina d’internet da la regenza polonaisa] * [http://www.stat.gov.pl/ Uffizi da statistica da la Pologna] * [http://www.bpb.de/themen/SKSN6I Dossier tematic davart la Pologna] * [http://www.laender-analysen.de/polen/ Analisa da svilups actuals en Pologna (politica, economia, societad e cultura)] {{Stadis da l'Europa}} [[Categoria:Pologna| ]] [[Categoria:Stadis da l'Europa]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Stadis da l'Europa)]] dafdmd4zwf333lrwlq5phv3x6xnwjpf 0 9171 172839 172598 2026-08-03T09:23:22Z Orbitminis 23056 addiziun da la musica, numns plirslinguetschs e plurils 172839 wikitext text/x-wiki {| cellpadding="1" style="float: right; border: 1px solid #88a; background: #f7f8ff; padding: 5px; font-size: 95%; margin: 0 0 1em 1em; width: 40%" | colspan="2" align="center" |'''<big>Uniun europeica</big>''' ''<small>Европейски съюз, Europska unija, Unione europea, Evropská unie, Den Europæiske Union, Europese Unie, Euroopa Liit, Euroopan unioni, Union européenne, Europäische Union, Ευρωπαϊκή Ένωση, Európai Unió, An tAontas Eorpach, Eiropas Savienība, Europos Sąjunga, Unjoni Ewropea, Unia Europejska, União Europeia, Uniunea Europeană, Európska únia, Evropska unija, Unión Europea, Europeiska unionen</small>'' |- |align="center" colspan="2"| {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |[[Datoteca:Flag of Europe.svg|180px|center]] |- | align="center" colspan="2" | Bandiera |} |- |colspan=2 align=center style="font-size: 90%;" | Parola: ''In varietate concordia''<center>«''Unì en diversitad''»</center> |- |align="center" colspan="2" | [[Datoteca:EU on a globe.svg|250px]] |- bgcolor="#FFFFFF" | '''Stadis commembers''' || [[Austria]], [[Belgia]], [[Bulgaria]], [[Cipra]], [[Croazia]], [[Danemarc]], [[Estonia]], [[Finlanda]], [[Frantscha]], [[Germania]], [[Grezia]], [[Italia]], [[Lettonia]], [[Lituania]], [[Luxemburg]], [[Malta]], [[Pajais Bass]], [[Portugal]], [[Pologna]], [[Republica da l'Irlanda]], [[Rumenia]], [[Spagna]], [[Svezia]], [[Slovachia]], [[Slovenia]], [[Tschechia]], [[Ungaria]]<br /> |- bgcolor="#FFFFFF" | '''Cussegl europeic''' || Secretariat general: Brüssel |- bgcolor="#FFFFFF" | '''Cumissiun europeica''' || Sedia: Brüssel |- bgcolor="#FFFFFF" | '''Parlament europeic''' || Sedia: Strasbourg, [[Brüssel]], Luxemburg |- bgcolor="#FFFFFF" | '''Banca centrala europeica''' || Francfurt |- bgcolor="#FFFFFF" | '''Surfatscha''' || 4&nbsp;132&nbsp;796&nbsp;km² |- bgcolor="#FFFFFF" | '''Abitants''' || 447,1 miu. |- bgcolor="#FFFFFF" | '''Spessezza''' || 102 abitants per km² |- bgcolor="#FFFFFF" | '''Munaida''' || [[euro]] (€) |- bgcolor="#FFFFFF" | '''Zona d'urari''' || da UTC -1 ad UTC +2<br />da -4 ad +4 cun zonas externas |- bgcolor="#FFFFFF" | '''Imni''' || ''[[Imni europeic]] (Oda a l’allegria)''<center>[[Datoteca:European continental anthem, performed by the United States Navy Band.wav]]</center> |- bgcolor="#FFFFFF" | '''Di da l’Europa''' || [[9 da matg: Di da l’Europa|9 da matg]] |- bgcolor="#FFFFFF" | '''Linguas las pli derasadas''' || [[tudestg]], [[franzos]], [[englais]], [[talian]], [[polonais]], [[spagnol]], [[ollandais]], [[grec]], [[portugais]], [[svedais]] |- bgcolor="#FFFFFF" | '''TLD d’internet''' || .eu |- | |} L’'''Uniun europeica''' (UE) è ina federaziun da stadis europeics che dumbra actualmain (2020) 27 stadis commembers. La populaziun da l’entira UE munta a radund 450 milliuns abitants. Tar il martgà europeic che vegn furmà da tut ils stadis commembers sa tracti – mesirà vi dal product naziunal brut – dal pli grond martgà communabel en tut il mund. Suenter las experientschas or da las duas guerras mundialas, èn ils iniziants dal process europeic d’integraziun vegnids guidads da la voluntad d’impedir la guerra sco med politic. Per quest intent duevan ils stadis europeics collavurar adina pli stretgamain – l’emprim sin plaun economic e pli tard er sin plaun politic – e laschar vegnir lur entretschaments vicendaivels uschè stretgs ch’i daventia nunpussaivel da far guerra per schliar conflicts.<ref>Peter Krüger: ''Das unberechenbare Europa: Epochen des Integrationsprozesses vom späten 18.&nbsp;Jahrhundert bis zur Europäischen Union.'' W.&nbsp;Kohlhammer Verlag, Stuttgart 2006, ISBN 3-17-016586-0.</ref> Da quai è resortida ils onns 1950 l’emprima allianza da stadis europeics. En il decurs dals proxims decennis èn adina dapli pajais s’associads a quest’emprima communitad. En il decurs da si’istorgia ha l’Uniun europeica odierna purtà differents nums: Il pass da fundaziun decisiv è succedì il 1957 cun ils Contracts da Roma ch’han mess ad ir la Communitad economica europeica. Dapi il Contract da Maastricht (1992) sa numna quella Communitad europeica e s’occupa er da champs politics che na concernan betg en emprima lingia dumondas economicas. E cun il Contract da Lissabon (2007) èn las singulas pitgas da la collavuraziun europeica vegnidas reunidas a l’Uniun europeica odierna. Quai è però be la vart giuridica e formala – en la pratica politica ed en la lingua da mintgadi èn ils nums respectivs gia sa fatgs valair pli baud: il num ‹Communitad europeica› successivamain a partir dal Contract da fusiun dal 1965/67 (ch’ha unì las organisaziuns dals Contracts da Roma sut la noziun superiura ‹Communitads europeicas›) ed il num ‹Uniun europeica› dapi il Contract da Maastricht dal 1992 (ch’ha definì las ‹trais pitgas da l’Uniun europeica›). Dals 27 stadis da l’Uniun europeica furman 19 in’uniun economica e monetara. L’onn 2002 han ins introducì ina valuta communabla per quests pajais, l’[[euro]]. En rom dal spazi da libertad, segirezza e dretg collavuran ils stadis commembers en la politica da l’intern e da giustia. Entras la politica exteriura e da segirezza communabla sa stentan els da sa preschentar communablamain envers stadis terzs. L’Uniun europeica ha furmà il 2016 en tut il mund il segund grond spazi economic tenor product interiur brut nominal (suenter ils [[Stadis Unids]]) e tenor product interiur brut cun resguardar la capacitad da cumpra (suenter la [[Republica Populara da la China]]). Sco federaziun da stadis furma ella il pli grond producent da bains e la pli gronda pussanza economica dal mund. Ils stadis commembers han in dals pli auts standards da viver dal mund, schebain ch’i dat entaifer l’Uniun europeica cleras differenzas tranter ils singuls stadis. En l’Index dal svilup uman èn vegnids qualifitgads il 2015 26 dals 28 commembers sco «fitg sviluppads». Suenter l’extensiun a l’ost ils onns 2004 e 2007 è l’Uniun europeica confruntada, surtut pervi da la crisa da finanzas dal 2007 e la crisa da fugitivs dapi il 2015, cun ina sceptica creschenta da parts da la populaziun cunter il process d’unificaziun europeica. Quai è tranter auter sa manifestà en furma dal referendum da brexit dal 2016 ch’ha manà il favrer 2020 a l’extrada da la [[Gronda Britannia]] da l’Uniun europeica. Cun divers plans da refurma sa stenta l’UE da dar cuntrapais a questas tendenzas. == Istorgia == === Dals sis stadis fundaturs a las Communitads europeicas da dudesch commembers === [[Datoteca:Museos Capitolinos, Roma, Italia, 2022-09-16, DD 89-91 HDR.jpg|thumb|220px|Sala e lieu da conferenza nua ch’èn vegnids segnads il 1957 ils Contracts da Roma]] L’onn 1950 ha [[Robert Schuman]], minister dals affars externs da la [[Frantscha]], proponì la creaziun d’ina communitad da las industrias europeicas da charvun e d’atschal. A l’origin da questa proposta è stà il quità d’impedir l’industria d’armament naziunala. L’onn 1951, pia be sis onns suenter la fin da la [[Segunda Guerra mundiala]], han la [[Belgia]], la [[Republica Federala Tudestga]], la [[Frantscha]], l’[[Italia]], il [[Luxemburg]] ed ils [[Pajais Bass]] segnà il contract da Paris e fundà uschia la Communitad europeica da charvun ed atschal.<ref>Gehler, Michael: ''Europa: Ideen, Institutionen, Vereinigung.'' Olzog, Minca 2005, ISBN 3-7892-8129-8.</ref> Sis onns pli tard, il 1957, han ils dus contracts da Roma dà l’entschatta a duas ulteriuras communitads, la Communitad economica europeica (CEE) e la Communitad europeica da l’energia atomara (Euratom). La CEE è vegnida creada cun la finamira da stgaffir in martgà communabel, entaifer il qual dueva esser pussaivla la libra circulaziun da raubas, servetschs, chapital e forzas da lavur. L’Euratom dueva garantir in svilup communabel a favur d’in’utilisaziun paschaivla da l’energia atomara.<ref>Il svilup istoric da l’Uniun europeica tenor [https://europa.eu/european-union/about-eu/history_de europa.eu], consultà ils 14 da matg 2014.</ref> L’onn 1959 han ins cumenzà a reducir successivamain ils dazis entaifer la CEE. Stgars diesch onns pli tard, il prim da fanadur 1967, èn las trais organisaziuns d’enfin qua (Communitad europeica da charvun ed atschal, CEE ed Euratom) vegnidas reunidas sut il term general da las trais Communitads europeicas. In onn pli tard è entrada en vigur l’uniun da duana. Quella ha dismess ils dazis per il traffic commerzial a l’intern da la CEE e fixà ina tariffa da dazi communabla per il commerzi cun stadis terzs. Il december 1969 han ins decidì d’instradar in’uniun economica e monetara. Cun limitar la fluctuaziun dal curs da stgomi è suandà il 1972 in emprim pass en direcziun d’ina valuta communabla. Il 1973 èn s’associads il [[Danemarc]], l’[[Irlanda]] e la [[Gronda Britannia]] als sis stadis fundaturs. L’onn precedent aveva il pievel norvegiais percunter refusà d’aderir a las Communitads europeicas. === L’ulteriur svilup fin il 1990 === Il 1978 è crudada la decisiun areguard il sistem da valutas europeic ch’ha manà ad in’ulteriura unificaziun en direcziun da l’uniun monetara. Ed il 1979 ha gì lieu in pass da democratisaziun cun laschar eleger il Parlament europeic directamain tras il pievel. Il 1981 è la [[Grezia]] daventada il 10avel commember; il 1986 èn vegnids vitiers la [[Spagna]] ed il [[Portugal]]. Quests stadis avevan per part gia empruvà dapi lung temp da s’avischinar a las Communitads europeicas. Pervi da lur regenzas autoritaras n’eran els però betg vegnids admess; quai è pir stà pussaivel suenter avair instradà vasts process da democratisaziun. Ils dudesch stadis dal 1986 dumbravan ensemen gia 340 milliuns abitants (en cumparegliaziun cun radund 240 milliuns dals [[Stadis Unids]] da l’America). Sper las singulas staziuns d’integraziun han las Communitads europeicas però adina puspè stuì vegnir a frida cun fasas da stagnaziun. Gia ils onns 1950/60 aveva tranter auter il plan d’ina communitad da defensiun europeica fatg naufragi pervi dal veto da la [[Frantscha]] sut [[Charles de Gaulle]]. E durant ils onns 1980 èsi surtut stà la [[Gronda Britannia]] sut [[Margaret Thatcher]] ch’ha franà ulteriurs pass d’integraziun. In’impurtanta etappa en l’istorgia da l’integraziun europeica ha furmà l’Acta unica europeica ch’è entrada en vigur il prim da fanadur 1987. Quest’acta ha rinforzà las incumbensas da las Communitads europeicas ed accelerà la realisaziun da la fiera interna dals 12 pajais da la CEE. Dapi lura vegnan las trais Communitads europeicas administradas d’instituziuns communablas – Cumissiun, Cussegl dals ministers, Parlament europeic, Curt da giustia e Curt da quint – ed ins discurriva gia da quel temp, per simplifitgar e per disa, sulettamain da la «Communitad europeica» (che dueva purtar quest num uffizialmain pir dapi il 1992). L’onn 1990 han gì lieu emprimas contractivas tranter la Communitad economica europeica e l’Associaziun europeica da commerzi liber per furmar in spazi economic communabel. Anc il medem onn han ins inizià l’emprim stgalim vers il Spazi economic europeic (SEE). === Dal Contract da Maastricht a l’introducziun da l’euro === La fin da la confruntaziun tranter vest ed ost l’onn 1990 ha puspè dà nov schlantsch al process d’integraziun: l’october 1990, suenter la reuniun tudestga, è l’anteriura Republica democratica tudestga daventada automaticamain ina part da la Communitad europeica. Ils 7 da favrer 1992 han ins segnà a Maastricht il contract davart la fundaziun da l’uniun economica e monetara. La Communitad economica europeica è vegnida renumnada Communitad europeica (CE). A medem temp èn la Communitad europeica, la collavuraziun sin ils champs da la giustia e dal dretg penal sco er la politica da l’exteriur e da segirezza communabla vegnidas definidas sco las trais pitgas da l’Uniun europeica. A partir dal 1993 è sa furmà il martgà naziunal europeic. Entaifer quel vala il princip da la libra circulaziun da persunas, rauba, servetschs e chapital. Il 1995 èn l’[[Austria]], la [[Finlanda]] e la [[Svezia]] daventads commembers da l’Uniun europeica. La [[Norvegia]] ha danovamain votà cunter l’adesiun. Il mars 1995 è entrada en vigur la Cunvegna da Schengen. Quai ha muntà che las controllas da cunfin entaifer ils stadis da l’UE – cun excepziun da l’[[Irlanda]] e da la [[Gronda Britannia]] – èn crudadas davent. L’onn 1998 ha la Banca centrala europeica cumenzà cun sia lavur. Il 1999 han ins duvrà l’emprima giada l’euro a la bursa sco valuta virtuala; il 2002 è l’[[euro]] lura daventà il daner contant en indesch stadis da l’Uniun europeica. === L’engrondiment vers ost === <div class="noprint">[[Datoteca:EC-EU-enlargement animation.gif|thumb|350px|Svilup territorial da l’Uniun europeica]]</div> Per l’integraziun dals anteriurs stadis dal bloc da l’ost han ils stadis commembers da l’Uniun europeica fixà il 1993 ils uschenumnads criteris d’adesiun da Copenhagen. Cun quels han ins declerà la libertad, la democrazia, il stadi da dretg, ils dretgs umans e las libertads fundamentalas dals burgais sco valurs da basa da l’Uniun e sco premissas centralas per aderir a quella. Il prim da matg 2004 hai dà l’engrondiment il pli grond en l’istorgia da l’Uniun europeica: Otg pajais da l’Europa Centrala e da l’Europa da l’Ost sco er [[Malta]] e [[Cipra]] (facticamain: la part greca situada en il sid da l’insla) èn daventads commembers da l’UE. Tgi avess pensà avant il 1990 che l’[[Estonia]], la [[Lettonia]], la [[Lituania]], la [[Pologna]], la [[Slovachia]], la [[Slovenia]], la [[Tschechia]] e l’[[Ungaria]] daventassan in di commembers da l’UE? Quest’extensiun ha signifitgà definitivamain la fin da la divisiun da l’Europa e da la [[Guerra fraida]]. Grazia a l’extensiun vers l’ost è l’UE s’augmentada per 75 milliuns abitants e 740&nbsp;000 kilometers quadrat ed ha cumpiglià en tut 25 stadis. L’october 2004 han ils schefs da stadi e da la regenza segnà a [[Roma]] in’emprima proposta per ina constituziun europeica. Il 2005 è questa constituziun però vegnida refusada en rom da referendums en [[Frantscha]] ed en ils [[Pajais Bass]]. Il prim da schaner 2007 èn suandads la [[Rumenia]] e la [[Bulgaria]] sco 26avel e 27avel stadi commember. Ed il prim da fanadur 2013 è la [[Croazia]] daventada il 28avel stadi commember da l’Uniun europeica. === Lissabon 2007 – la via a l’Uniun europeica odierna === En la lingua da mintgadi discurr’ins gia dapi il Contract da Maastricht dal 1992 da l’«Uniun europeica». Il 1992 han ins numnadamain segnà il «Contract davart l’Uniun europeica». Quel ha furmà il pli grond pass d’integraziun europeica dapi la fundaziun da las Communitads europeicas ils onns 1950/60 ed ha definì l’Uniun europeica sco furma da collavuraziun surordinada che collia – sco gia menziunà survart – la Communitad europeica, la collavuraziun sin ils champs da la giustia e dal dretg penal sco er la politica da l’exteriur e da segirezza communabla. En rom d’ulteriurs contracts da refurma èn vegnidas schlargiadas las cumpetenzas supranaziunalas da l’UE (Amsterdam 1997, Nizza 2001). A medem temp han ins inizià il process da democratisar las instituziuns communablas. Damai ch’igl aveva dà il 2005 referendums en [[Frantscha]] ed en ils [[Pajais Bass]] cunter ina constituziun europeica, han ins alura fatg il Contract da Lissabon. En quel èn bain vegnids integrads ils elements constituziunals centrals, però cun reveder il Contract dal 1992 e betg cun remplazzar quel dal tuttafatg tras ina constituziun, sco che quai era stà previs oriundamain. En rom dal Contract da Lissabon han ins er fusiunà la Cuminanza europeica e l’Uniun europeica ed integrà en quest’ultima la collavuraziun sin ils champs da giustia e da politica da l’exteriur. Dapi lura sa numna la Cuminanza europeica pia er de jure «Uniun europeica». Dapi il Contract da Lissabon dispona l’Uniun europeica ultra da quai d’in’atgna persunalitad giuridica e posseda uschia il dretg da discurrer e d’avair invista en las [[Naziuns unidas]]. === Sfidas actualas === L’Uniun europeica è sa furmada cun l’intent d’impedir ch’ils stadis europeics mettian ad ir in cunter l’auter acziuns da guerra per cuntanscher intents politics. Quest’obligaziun centrala ha l’Uniun europeica ademplì fin oz. Ma en l’ulteriur svilup da l’Uniun èn dumondas economicas e socialas, sco er la participaziun politica a l’intern e la dumonda d’ina politica exteriura cuminaivla daventadas adina pli impurtantas. La crisa da l’euro dal 2010, la decisiun da la [[Gronda Britannia]] d’extrar da l’Uniun europeica (zercladur 2016; entrada en vigur il favrer 2020), las differentas undas da migraziun dals ultims onns e la guerra en l’Ucraina dapi il 2014/2022 mussan che l’Uniun europeica vegn adina puspè a stuair sa definir da nov tegnend quint dals svilups actuals. == Geografia == Tut en tut cumpiglia il territori statal dals stadis commembers actuals (2020, senza GB) ina surfatscha da 4&nbsp;132&nbsp;796&nbsp;km². Sin la terra franca europeica han ils stadis cunfins exteriurs cun en tut 17 stadis betg commembers. Al territori da l’Uniun europeica appartegnan ordaifer l’Europa * ils tschintg departaments d’ultramar franzos Guayana Franzosa, Guadeloupe e Martinique en l’America, Mayotte e Réunion en l’Africa sco er la Collectivité d’outre-mer Saint-Martin, * las Inslas Canarias sco er Ceuta e Melilla a la costa marocana (sco part da la [[Spagna]]), * Madeira e las Azoras (sco part dal [[Portugal]]), * la Republica da la Cipra situada en l’Asia. Topograficamain è l’Uniun europeica sparpagliada fermamain. Ella cumpiglia intginas peninslas pli grondas sco la Peninsla Iberica, la Peninsla da las Apenninas, parts da la Peninsla Scandinava e da la Peninsla dal Balcan sco er peninslas pli pitschnas sco la Bretagna e Jütland. Las pli grondas da las numerusas inslas furman l’Irlanda, Sicilia e Sardegna. Pervi da moviments colliads cun la tectonica da plattas èn sa furmadas muntognas sco las Alps, las Pireneas, las Apenninas e las Carpatas. La subducziun da la platta continentala africana sut quella europeica maina en tschertas regiuns ad in vulcanissem activ. Il pli aut punct da l’Uniun europeica furma il Mont Blanc (4810 meters sur mar), situà en las Alps tranter l’Italia e la Frantscha; il punct il pli bass sa chatta en ils Pajais Bass en la vischnanca Zuidplas (7 meters sut il nivel da la mar). En ils stadis commembers vivan tut en tut radund ina mesa milliarda umans. En la gronda part dals pajais stagnescha u sa sbassa il dumber da la populaziun indigena; l’immigraziun tegna il dumber da la populaziun sin in nivel pli u main constant. === Stadis commembers === Ils suandants 27 stadis èn commembers da l’Uniun europeica (en successiun alfabetica, situaziun dal prim da favrer 2020): [[Datoteca:EU_Member_states_and_Candidate_countries_map.svg|thumb|320px|Stadis commembers (blau) e candidats (oransch), situaziun dal 2020]] {| |valign=top| * [[Datoteca:Flag of Austria.svg|25px|border]] [[Austria]] * [[Datoteca:Flag of Belgium.svg|25px|border]] [[Belgia]] * [[Datoteca:Flag of Bulgaria.svg|25px|border]] [[Bulgaria]] * [[Datoteca:Flag of Cyprus.svg|25px|border]] [[Cipra]] * [[Datoteca:Flag of Croatia.svg|25px|border]] [[Croazia]] * [[Datoteca:Flag of Denmark.svg|25px|border]] [[Danemarc]] * [[Datoteca:Flag of Estonia.svg|25px|border]] [[Estonia]] * [[Datoteca:Flag of Finland.svg|25px|border]] [[Finlanda]] * [[Datoteca:Flag of France.svg|25px|border]] [[Frantscha]] * [[Datoteca:Flag of Germany.svg|25px|border]] [[Germania]] * [[Datoteca:Flag of Greece.svg|25px|border]] [[Grezia]] * [[Datoteca:Flag of Italy.svg|25px|border]] [[Italia]] * [[Datoteca:Flag of Latvia.svg|25px|border]] [[Lettonia]] * [[Datoteca:Flag of Lithuania.svg|25px|border]] [[Lituania]] | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |valign=top| * [[Datoteca:Flag of Luxembourg.svg|25px|border]] [[Luxemburg]] * [[Datoteca:Flag of Malta.svg|25px|border|border]] [[Malta]] * [[Datoteca:Flag of the Netherlands.svg|25px|border]] [[Pajais Bass]] * [[Datoteca:Flag of Portugal.svg|25px|border]] [[Portugal]] * [[Datoteca:Flag of Poland.svg|25px|border]] [[Pologna]] * [[Datoteca:Flag of Ireland.svg|25px|border]] [[Republica da l'Irlanda]] * [[Datoteca:Flag of Romania.svg|25px|border]] [[Rumenia]] * [[Datoteca:Flag of Spain.svg|25px|border]] [[Spagna]] * [[Datoteca:Flag of Sweden.svg|25px|border]] [[Svezia]] * [[Datoteca:Flag of Slovakia.svg|25px|border]] [[Slovachia]] * [[Datoteca:Flag of Slovenia.svg|25px|border]] [[Slovenia]] * [[Datoteca:Flag of the Czech Republic.svg|25px|border]] [[Tschechia]] * [[Datoteca:Flag of Hungary.svg|25px|border]] [[Ungaria]] |} == Sistem politic == Il sistem politic da l’Uniun europeica cumpiglia tant elements interguvernamentals (Cussegl europeic e Cussegl da l’Uniun europeica) sco er elements supranaziunals (tut las ulteriuras instituziuns). Ils organs principals sa laschan tuttavia metter en relaziun cun la legislativa e l’executiva dals singuls stadis naziunals. Per far la cumparegliaziun cun la [[Svizra]]: il Parlament europeic represchenta il pievel e correspunda al Cussegl naziunal da la Svizra; il Cussegl da l’Uniun europeica fa valair ils interess dals singuls stadis ed ha en quest senn ina funcziun sco en Svizra il Cussegl dals chantuns. Ensemen furman il Parlament europeic ed il Cussegl da l’Uniun europeica la legislativa. La Cumissiun europeica percunter ha da represchentar l’Uniun europeica independentamain dals interess dals singuls stadis commembers. En questa funcziun sco er areguard las incumbensas executivas sa lascha quest gremi cumparegliar en Svizra cun il Cussegl federal. === Las singulas instanzas === ==== Cussegl europeic ==== L’onn 1974 han las scheffas ed ils schefs da stadi dals stadis commembers decidì da sa reunir regularmain; da quai è resultà il Cussegl europeic. Quest cussegl fixescha las finamiras e las directivas politicas generalas da l’Uniun europeica sco per exempel il sistem monetar europeic, la finanziaziun da las incumbensas communablas, la politica agrara u er la recepziun da novs commembers. En l’ulteriura procedura da legislaziun da l’Uniun europeica n’è il Cussegl europeic percunter betg involvì. Las decisiuns dal Cussegl europeic vegnan prendidas «en consens», pia unanimamain. Da las sedutas dal Cussegl europeic prenda er part la presidenta u il president da la Cumissiun europeica, dentant be a moda consultativa. Il Cussegl europeic sa raduna almain quatter giadas l’onn, per regla a [[Brüssel]].<ref>Infurmaziuns davart las instanzas politicas da l’Uniun europeica tenor [https://europa.eu/european-union/about-eu/institutions-bodies_de europa.eu], consultà ils 14 da matg 2014.</ref> ==== Cussegl da l’Uniun europeica ==== Il Cussegl da l’Uniun europeica – er numnà Cussegl da las ministras e dals ministers u simplamain Cussegl – furmava oriundamain l’organ da decisiun central e l’organ legislativ da l’Uniun europeica. En rom da las stentas da democratisar l’Uniun europeica è sa sviluppà en il decurs dals davos onns il Parlament europeic ad in segund organ legislativ cun dretgs quasi eguals a quels dal Cussegl. Commembras e commembers dal Cussegl da l’Uniun europeica èn las ministras ed ils ministers dals stadis commembers. Sia cumposiziun variescha tenor las tractandas, dentant vala il Cussegl dals ministers da l’exteriur sco la delegaziun la pli impurtanta. Il Cussegl po dentant er sa cumponer dals ministers d’agricultura, finanzas, transport, economia u fatgs socials dals stadis commembers. Il Cussegl da l’Uniun europeica vegn presidià en roda da mintga stadi commember per ina durada da sis mais. Il Cussegl ha sia sedia a [[Brüssel]], las sesidas han per part er lieu a [[Luxemburg]]. En cunvegnientscha cun il Parlament europeic decida il Cussegl davart las propostas elavuradas da la Cumissiun. Ils ministers delegads dals stadis commembers prendan lur decisiuns u a l’unanimitad u cun ina maioritad qualifitgada. La procedura da votaziun è concepida da maniera ch’ils stadis gronds na pon betg maiorisar sistematicamain ils stadis pitschens. ==== Parlament europeic ==== [[Datoteca:Organs da l'Uniun europeica.svg|thumb|350px|Survista dals organs da l’Uniun europeica]] Las delegadas ed ils delegads da quest parlament professiunal vegnan elegids directamain da las burgaisas e dals burgais dals stadis commembers per tschintg onns. En il process legislativ da l’Uniun europeica preschenta il Parlament ubain ina posiziun consultativa u bain ha – en spezial dapi il Contract da Lissabon dal 2009 – la medema cumpetenza da decider sco il Cussegl da las ministras e dals ministers. En il Parlament europeic n’existan naginas secziuns naziunalas, mabain sulettamain fracziuns politicas, en las qualas las deputadas ed ils deputads dals divers stadis cun sumegliantas posiziuns politicas s’uneschan (p. ex. la fracziun socialista, la fracziun da la partida populara europeica u la fracziun liberaldemocratica). Las elecziuns sco talas vegnan dentant manadas tras a nivel naziunal. Il dumber da las deputadas e dals deputads sa drizza tenor la grondezza dal stadi. Stadis pli pitschens han dentant in dumber da sedias surproporziunal per pudair correspunder a la situaziun politica a nivel naziunal. Il Parlament europeic sa raduna mintga mais per quatter dis a [[Strasbourg]]; ulteriuras sesidas (da cumissiun, per part er plenaras) han lieu a [[Brüssel]]. Questa moda da pendular tranter dus lieus da lavur vegn adina puspè crititgada, betg il davos er da las delegadas e dals delegads sezs. ==== Cumissiun europeica ==== La Cumissiun europeica furma l’executiva da l’Uniun europeica. Ella ha sco suletta la cumpetenza da prender iniziativas per crear nov dretg cuminaivel ed ella surveglia ch’il dretg da l’Uniun europeica vegnia observà dals stadis commembers. La Cumissiun consista bain d’in represchentant da mintga stadi commember; ma ella ha da represchentar ils interess da l’Uniun europeica, lavura pia en tutta independenza tant da lur regenzas sco er dal Cussegl. Sulettamain il Parlament europeic po provocar ina demissiun en bloc da la Cumissiun. La Cumissiun europeica sa raduna ina giada per emna. En emprima lingia surveglia ella ch’ils contracts da basa da l’Uniun europeica vegnian resguardads. Sch’in stadi na sa suttametta betg a questas ordinaziuns, sa drizza la Cumissiun a la Curt da giustia e surveglia silsuenter l’applicaziun dals acts giuridics. In’autra funcziun impurtanta è la surveglianza da las clausulas da protecziun che permettan excepziuns transitoricas da las reglas dals contracts en cas che questas reglamentaziuns portan difficultads particularas per in dals stadis commembers. Entaifer la Cumissiun surpiglia mintga cumissari in ressort, cumparegliabel als ministers entaifer las regenzas dals stadis commembers. Il president da la Cumissiun ha ina funcziun centrala entaifer las instituziuns da l’Uniun europeica, eguala a quella dal schef da la regenza a nivel naziunal. In’administraziun da ca. 23&nbsp;000 funcziunaris, installada per gronda part a [[Brüssel]] e per ina pitschna part a [[Luxemburg]], lavura per ordra da la Cumissiun. Ella è sutdividida en passa 20 direcziuns generalas. Cumpareglià cun l’administraziun en ils singuls stadis naziunals n’è l’administraziun da l’Uniun europeica betg fitg gronda. ==== Curt da giustia da l’Uniun europeica ==== La Curt da giustia da l’Uniun europeica cun sedia a Luxemburg è l’instanza giuridica suprema da l’Uniun europeica. Ella ha l’incumbensa da proteger il dretg da l’Uniun europeica cur ch’ils contracts cuminaivels vegnan applitgads ed interpretads. Sch’in stadi commember surpassa quests contracts, per exempel cun violar las reglas da la circulaziun libra da bains industrials u agriculs, alura avra la Cumissiun in’inquisiziun e fa a savair al stadi pertutgà las mesiras necessarias per regularisar la situaziun. Sch’in stadi na sa suttametta betg a questas ordinaziuns, sa drizza la Cumissiun a la Curt da giustia. La sentenzia da questa curt è lianta tant per il stadi commember sco er per las instituziuns. Da l’autra vart po er in stadi commember appellar a la curt cunter decisiuns da la Cumissiun. Dapi il 1989 exista supplementarmain in tribunal d’emprima instanza, il Tribunal europeic. Omadus Tribunals cumpiglian mintgamai almain in derschader da mintga stadi commember. ==== Banca centrala europeica ==== La Banca centrala europeica ha sia sedia a [[Francfurt a.M.|Francfurt a.M]]. Ella è l’instanza monetara communabla dals stadis commembers da l’Uniun europeica. Ensemen cun las bancas centralas dals singuls stadis furma ella il Sistem europeic da las bancas centralas. Dapi il Contract da Lissabon posseda la Banca centrala europeica formalmain il status d’in organ da l’Uniun europeica. ==== Curt da quint ==== La Curt da quint controllescha che las entradas ed expensas sajan correctas e correspundian a las leschas da l’Uniun europeica. Ella po er extender sias examinaziuns sin ils stadis commembers, uschè lunsch che quels han funcziuns cun effect per il quint da l’Uniun europeica (p. ex. l’incasso da duanas). La Curt da quint ha sia sedia a Luxemburg. === Procedura da legislaziun === [[Datoteca:SchengenGrenzeBayern-Tirol.jpg|thumb|180px|Cunfin da Schengen avert tranter l’Austria e la Germania]] La Cumissiun europeica funcziunescha tenor il princip da collegialitad. Ella sto pia prender las decisiuns, confidadas ad ella tenor ils contracts, sco gremi e na po betg delegar la cumpetenza a l’in u l’auter da ses commembers. Avant che fixar las directivas d’ina politica, saja quai en il sectur da l’agricultura, dal svilup regiunal, da la perscrutaziun u en mintg’auter sectur da sia cumpetenza, dumonda la Cumissiun ils avis dals tschertgels interessads. Il project decidì da la Cumissiun vegn alura debattà en il Parlament europeic e silsuenter en il Cussegl da l’Uniun europeica. Quests dus gremis emprovan – sche necessari cun adattar en pliras lecturas la proposta da lescha – da chattar in cumpromiss che po vegnir acceptà dad omaduas chombras. === Finanzas === Per finanziar las expensas posseda l’Uniun europeica agens meds che sa cumponan da contribuziuns dals stadis commembers e – per ina pli pitschna part – da duanas d’import al cunfin exteriur da l’Uniun europeica. Ils daners che vegnan sbursads dals stadis derivan d’ina cumpart da la taglia sin la plivalur e da contribuziuns directas. Questas contribuziuns vegnan calculadas en proporziun tar il product naziunal brut dals singuls stadis. Il 2009 disponiva l’Uniun europeica d’in budget da bun 130 milliardas euros. Radund 45&nbsp;% da quests meds finanzials èn vegnids duvrads per il fonds da structura e da coesiun, 43&nbsp;% per la politica agrara communabla, 6&nbsp;% per mesiras a l’exteriur (per exempel per projects d’agid a pajais en svilup) ed 1&nbsp;% per la segirtad ed il cumbat cunter la criminalitad. Il rest da radund 5&nbsp;% è vegnì duvrà per l’administraziun da l’Uniun europeica. Questa survista mussa che radund 90&nbsp;% dals meds finanzials van puspè enavos en ils stadis commembers. Quai succeda dentant tenor criteris ch’emprovan d’egualisar las differenzas economicas e structuralas da las singulas regiuns, uschia che singuls stadis retschaivan dapli che quai ch’els impundan e viceversa. == Perspectivas == La maschaida singulara da caracteristicas structuralas tant supranaziunalas sco er interguvernamentalas ha adina puspè fatg vegnir en la critica l’Uniun europeica e ses organs. Medemamain sa laschan deducir da la furma da l’uniun perspectivas divergentas areguard ses svilup futur. In dals puncts da discussiun furma la dumonda, quant stretga che l’uniun tranter ils stadis commembers duaja esser, pia quantas cumpetenzas che duain restar al nivel dals stadis naziunals e tge grad da suveranitad che duaja vegnir transferì da quels a las structuras supranaziunalas. D’ina vart stat qua – per allegar ils piuniers da l’emprim’ura – la visiun da [[Churchill]] dals stadis unids da l’Europa (analog als [[Stadis Unids da l'America|Stadis Unids da l’America]]), da l’autra vart in’Europa dals pajais naziunals en il senn da [[de Gaulle]]. Er il politolog [[Zielonka]] vesa en il process d’integraziun da l’Uniun europeica tant elements d’in stadi central sco er d’in imperi neomedieval policentric en il senn dal [[Sontg Imperi roman]].<ref>Jan Zielonka: ''Europe as Empire: The Nature of the Enlarged European Union.'' Oxford University Press, Oxford 2006, ISBN 978-0-19-929221-9.</ref> In ulteriur tema che dat adina puspè da discutar è la dumonda suenter la legitimaziun democratica dals organs da represchentaziun e da decisiun da l’Uniun europeica. Sin la critica d’in deficit da democrazia instituziunal han ins reagì cun diversas refurmas (t.a cun rinforzar la posiziun dal Parlament europeic); ma la problematica fundamentala n’è tras quai betg schliada e las vuschs criticas n’èn betg stulidas.<ref>Jürgen Rüttgers / Frank Decker: ''Was ist los mit Europa?'' En: Id. (ed.) ''Europas Ende, Europas Anfang. Neue Perspektiven für die Europäische Union.'' Francfurt a.M./New York 2017.</ref> Svilups ed eveniments dals ultims onns ch’han furmà per l’Uniun europeica situaziuns da crisa, ma ch’han er animà la discussiun davart la structura futura da quella, èn stads la crisa da finanzas dapi il 2007, la crisa da fugitivs dapi il 2015, il referendum da brexit da la [[Gronda Britannia]] il 2016, la crisa da corona dapi l’entschatta dal 2020 e la guerra en l’Ucraina dapi il 2014/2022. Incontestads èn percunter ils merits da l’Uniun europeica a favur da la reconciliaziun en l’Europa suenter las guerras mundialas e da la reuniun dad ost e vest suenter la fin da la Guerra fraida. Per quest engaschament han ins surdà il 2012 a l’Uniun europeica il Premi Nobel da la pasch.<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2012/ nobelprize.org], consultà ils 12 d’october 2012.</ref> == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == ;Ovras da survista * Ruth Reichstein: ''Die 101 wichtigsten Fragen – Die Europäische Union.'' (''C.H.Beck Paperback'', tom 7034), 4. ed. amplifitgada, C.H. Beck, Minca 2016, ISBN 978-3-406-68396-1. * Werner Weidenfeld: ''Die Europäische Union.'' 3. ed. actualisada, UTB / Fink, Minca 2013, ISBN 978-3-8252-3986-2. * Andreas Wehr: ''Die Europäische Union.'' 2. ed. actualisada, Papyrossa, Cologna 2015, ISBN 978-3-89438-498-2. ; Politologia * Hans-Jürgen Bieling: ''Die Globalisierungs- und Weltordnungspolitik der Europäischen Union.'' VS Verlag für Sozialwissenschaften, Wiesbaden 2010, ISBN 978-3-531-17303-0. * Sven Bernhard Gareis, Gunther Hauser, Franz Kernic (ed.): ''The European Union – A Global Actor?'' Opladen, Berlin e.a. 2013, ISBN 978-3-8474-0040-0. * Jürgen Hartmann: ''Das politische System der Europäischen Union. Eine Einführung.'' 2. ed. actualisada, Campus, Francfurt a.M. 2009, ISBN 978-3-593-39025-3. * Ulrike Jureit, Nikola Tietze (ed.): ''Postsouveräne Territorialität. Die Europäische Union und ihr Raum.'' Hamburger Edition, Hamburg 2015, ISBN 978-3-86854-287-5. * Claus Offe: ''Europa in der Falle.'' Berlin 2016. * Jürgen Rüttgers, Frank Decker (ed.): ''Europas Ende, Europas Anfang. Neue Perspektiven für die Europäische Union.'' Francfurt a.M./New York 2017. * Wolfgang Wessels: ''Das politische System der Europäischen Union.'' VS Verlag, Wiesbaden 2008, ISBN 978-3-8100-4065-7. * Jens Wissel: ''Staatsprojekt Europa. Grundzüge einer materialistischen Theorie der Europäischen Union.'' Münster 2015, ISBN 978-3-89691-859-8. * Jan Zielonka: ''Europe as Empire: The Nature of the Enlarged European Union.'' Oxford University Press, Oxford 2006, ISBN 978-0-19-929221-9. ; Istorgia * Wilfried Loth: ''Europas Einigung. Eine unvollendete Geschichte.'' Campus, Francfurt a.M. 2014, ISBN 978-3-593-50077-5. * Guido Thiemeyer: ''Europäische Integration. Motive, Prozesse, Strukturen.'' Böhlau / UTB, Cologna 2010, ISBN 978-3-412-20411-2. ; Scienza dal dretg * Manfred A. Dauses (ed.): ''Handbuch des EU-Wirtschaftsrechts.'' 24. ed., Beck, Minca 2009, ISBN 978-3-406-44100-4. * Dieter Grimm: ''Europa ja – aber welches? Zur Verfassung der europäischen Demokratie.'' Minca 2016. * Stephan Keiler, Christoph Grumböck (ed.): ''EuGH-Judikatur aktuell.'' Linde, Vienna 2006, ISBN 3-7073-0606-2. * Marcel Haag, Roland Bieber, Astrid Epiney: ''Die Europäische Union: Europarecht und Politik.'' 11.&nbsp;ed., Nomos, Banden-Baden / Helbing Lichtenhahn, Basilea 2015, ISBN 978-3-8487-0122-3. ; Politica * Daniel Cohn-Bendit, Guy Verhofstadt: ''Für Europa. Ein Manifest.'' Translatà da Philipp Blom. Hanser, Minca 2012, ISBN 978-3-446-24187-9. * Ulrike Guérot: ''Warum Europa eine Republik werden muss!: Eine politische Utopie.'' Dietz, Bonn 2016, ISBN 978-3-8012-0479-2. * Jürgen Habermas: ''Zur Verfassung Europas. Ein Essay.'' Bonn 2012. * Johannes Heinrichs: ''Die Logik des europäischen Traums. Eine systemtheoretische Vision.'' Academia Verlag, Sankt Augustin 2014, ISBN 978-3-89665-641-4. * Bodo Hombach, Edmund Stoiber (ed.): ''Europa in der Krise. Vom Traum zum Feindbild?'' Marburg 2017. * Srecko Horvat, Slavoj Žižek: ''Was will Europa?'' Laika, Hamburg 2013, ISBN 978-3-942281-68-3. * Jeremy Rifkin: ''Der Europäische Traum: Die Vision einer leisen Supermacht.'' Translatà da Hartmut Schickert, Campus, Francfurt a.M. 2004, ISBN 978-3-593-37431-4. * Thomas Schmid: ''Europa ist tot, es lebe Europa! Eine Weltmacht muss sich neu erfinden.'' Minca 2016, ISBN 978-3-570-10318-0. == Colliaziuns == {{Commonscat|European Union|Uniun europeica}} ; Paginas uffizialas * [https://europa.eu/european-union/index_de/ Pagina uffiziala da l’Uniun europeica] * [https://bookshop.europa.eu/de/home/ Publicaziuns da l’Uniun europeica] * [http://ec.europa.eu/eurostat/web/main/home Eurostat] – statisticas davart l’Uniun europeica * [http://www.politische-bildung.de/eu_europaeische_union.html Uniun europeica] – portal politische-bildung.de * [http://www.bpb.de/internationales/europa/europaeische-union/ Uniun europeica] – dossier da la Bundeszentrale für politische Bildung * [http://www.bpb.de/nachschlagen/zahlen-und-fakten/europa/ ''Zahlen und Fakten: Europa''] * [http://www.eui.eu/Research/HistoricalArchivesOfEU/Index.aspx Archiv istoric da l’Uniun europeica] ; Portals d’infurmaziun e da medias independents * [http://www.cvce.eu/ CVCE] – infurmaziuns e funtaunas davart l’Uniun europeica e si’istorgia * [https://web.archive.org/web/20071010135359/http://www.europa-digital.de/ europa-digital] – infurmaziuns davart l’Uniun europeica * [https://web.archive.org/web/20200528062517/https://www.euractiv.de/ EurActiv] – portal da medias davart dumondas che concernan l’Uniun europeica * [http://www.eurotopics.net/ eurotopics] – revista da pressa da tut ils pajais da l’Uniun europeica e da la Svizra [[Categoria:Organisaziuns internaziunalas]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Politica)]] cluqkckqs0ewt63fa7c6vo57apcu4i3 3 11359 172835 172830 2026-08-02T14:29:03Z Pathoschild 231 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 172835 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__<div class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[File:Revi logo (pink).png|thumb|center|<span style="color:red">PLEASE DO NOT LEAVE MESSAGE HERE!</span>]] '''<span style="color:red"> BEFORE YOU BLOCK MY ACCOUNT: IF MY EDIT SUMMARY INCLUDE PREFIX </span>''(Script)''<span style="color:red">, DON'T BLOCK ME, JUST TELL ME TO SLOW DOWN AT COMMONS' TALK PAGE. IT IS AN AUTOMATED SCRIPT BEING USED ON COMMONS TO MOVE FILES.</span>''' Instead, please leave your message following site: <br /> [[File:Wikidata-logo-en.svg|45px|link=d:User talk:Revi C.]] [[d:User talk:Revi C.]] for Wikidata (Interwiki links) stuff <!--(I am {{int:Group-sysop}} there)--> <br /> [[File:Commons-logo.svg|45px|link=commons:User talk:Revi C.]] [[commons:User talk:Revi C.]] for renaming stuff or [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] action (I am {{int:Group-sysop}} there) <br /> [[File:Wikimedia Community Logo optimized.svg|45px|link=m:User talk:Revi C.]] [[meta:User talk:Revi C.]] for other stuff (User right notification, revert message, etc...) Messages left on this page may be reverted or moved without any response.</div> 5b8qtz4dnjnrhc9ts3mku14m3gujbq8 3 14677 172837 167014 2026-08-02T15:41:52Z Pathoschild 231 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 172837 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[User talk:Revi C.]] o9z79lcc9a9pfmqmrod5w3eyk4q9i0o 2 14678 172836 167015 2026-08-02T15:05:59Z Pathoschild 231 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 172836 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[User:Revi C.]] 88g0cv17whfgb1wkeh281mptujwtlut