Wikipedia rmwiki https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Multimedia Spezial Discussiun Utilisader Utilisader discussiun Wikipedia Wikipedia discussiun Datoteca Datoteca discussiun MediaWiki MediaWiki discussiun Model Model discussiun Agid Agid discussiun Categoria Categoria discussiun TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion Rueun 0 3104 172886 172509 2026-08-09T16:11:34Z ~2026-43661-55 23845 172886 wikitext text/x-wiki {{Lieu per repassar}} {{idiom|sursilvan}} {{Lieu_svizzer |NUM_LIEU = Rueun |FILEPATH_CHARTA = Karte_Gemeinde_Rueun 2007.png |PIXEL = 98px |FILEPATH_VOPNA = CHE Rueun COA.svg |MALETG = Rueun Dorf.jpg |DESCRIPZIUN = Vista sin il vitg |CHANTUN = GR |DISTRICT = [[Regiun Surselva]] |VISCHNANCA = [[Ilanz/Glion]] |NP = 7156 |NS = 46/46/45//N |EW = 9/09/03/E |AUTEZZA = 788 |SURFATSCHA = 11.58 |LINGUA = [[rumantsch|romontsch]] |WEBSITE = www.rueun.ch |E-LIR = 2647 |}} '''Rueun''' ([[lingua tudestga|tudestg]] e ufficialmein fin 1943 ''Ruis'') ei ina fracziun dalla vischnaunca da [[Ilanz/Glion|Glion]] ed in'anteriura vischnaunca politica [[svizra]] en il [[chantun Grischun|cantun Grischun]]. == Geografia == Rueun schai fetg central ella [[Surselva]], dalla vart dretga e seniastra dil [[Rein anteriur]]. La surfatscha dall'anteriura vischnaunca sedarasa sur 11.6 km² e quei naven da S.Clau 725 m s.m. tochen sil Fil da Rueun sin 2'350 m s.m. La vischnaunca da Rueun dumbrava ils 31 da december 2013 426 persunas. Entuorn 93% dils habitonts eran dalla confessiun catolica. Rueun schai agl ur dad in priel schurmigiaus e fritgeivels sin varga 780 meters sur mar. Encunter damaun cunfinescha Rueun cun la vischnaunca da [[Schnaus]] ed il marcau da [[Glion]], encunter miezgi cun [[Flond]] e [[Sursaissa]], encunter sera cun [[Vuorz]] ed [[Andiast]] ed encunter mesanotg cun [[Pigniu]] e [[Siat]]. == Historia == Sco las biaras autras vischnauncas dil contuorn vegn il num ''Rueun'' documentaus l'emprema gada egl urbari da schenghetg digl uestg [[Tello] egl onn 765. Il vitg vegn numnaus en quei urbari ''Ruane'', quei che vul gir ton sco “Rüfe” (bova) ni “ruina”. Cun quei num ei il crest sur il pei dil Rein vegnius circumscrets, il qual ei il pli probabel vegnius formaus dad ina bova neugiu digl ual da s. Antoni. Ils pli vegls mussaments da habitadi dateschan dil temps da bronz. Sur Panadeglias, el nord dalla vischnaunca, eis ei vegniu anflau enten cavar sulom per in reservoir d’aua duas cugnadas da bronz, las qualas derivan ord il temps dils [[Rets]] ca. 600 a. Chr. Quellas duas cugnadas savein nus contemplar oz el Museum da historia naturala a Cuera. Ensemen cun Sursaissa, Vuorz, Andiast, Pigniu e Siat formava l'anteriura vischnaunca da Rueun il [[Cumin Rueun]], il qual s'udeva tier il [[Surselva (district)|district Surselva]] dil cantun Grischun. == Uoppen == Igl uoppen dalla vischnaunca da Rueun ei dedicaus a s. Andriu. El muossa il sogn cun la tipica crusch da s. Andriu. A s. Andriu ei era la baseglia da Rueun dedicada. Quella existeva gia el novavel tschentaner, quei attesta igl urbari imperial digl onn 831. La baselgia era stgira e pintga e deva plaz a 70 persunas, ella surveva era sco baselgia da vallada. Dalla baselgia ch’exista oz ei la biala tuor romana la pli veglia part. La tuor datescha dil 12avel tschentaner. La gronda part dalla baselgia existenta ei vegnida eregida 1633 sin ils fundaments dad ina casa da Diu dil temps medieval. Egl onn 1996 ein la tuor e la baselgia vegnidas sanadas totalmein. Da pi lu sepresenta la baselgia da s. Andriu en nova splendur e dat perdetga dad in passau impurtont. Sil teritori da Rueun sesanflan quater capluttas: S.Clau, S.Antoni, S.Francest e S.Maria Madleina == Chor mischedau Rueun-Siat == Il chor mischedau Rueun-Siat ei in chor da renum ella Svizra. Il dirigent dil chor ei Gion Tschuor. == Uniun da Giuventetgna Rueun == La [[Uniun da giuventetgna Rueun]] ei la pli veglia uniun culturala da Rueun. Ils 4 da fevrer 2006 ha la Uniun da Giuventetgna Rueun fusiunau culla Cumpignia da mats Rueun. == La punt da lenn == In ulteriur edifeci caracteristic per la vischnaunca da Rueun ei la punt da lenn curclada che meina naven dalla staziun dalla [[Viafier retica]] sur il Rein vi sin la via dils Polones. Quei edifeci imposant – tut ord da lenn – ei vegnius construius 1839/40 e conservaus els onns 1996/97 en ina sanaziun totala per igl avegnir. La punt ei varga 44 meters liunga e sis meters aulta ed il vial meina en in altezia da 10,5 meters sur il letg dil Rein vi. La punt da lenn vegn aunc oz duvrada mintga gi per arrivar sin la via dils Polones; ina via ell'umbriva digl uaul dalla vart dretga dil Rein che porscha ton a viandonts sco era a turists e sportists in'oasa da puasseivladad per guder la natira ni per far sport. == Colligiaziuns == {{commonscat|Rueun}} * [https://web.archive.org/web/20171010205114/http://www.rueun.ch/ La pagina da la vischnanca] * Artigel [http://www.e-lir.ch/e-LIR___Lexicon.2647.450.0.html ''Rueun''] en il Lexicon Istoric Svizzer [[Categoria:Ilanz/Glion]] [[Categoria:Anteriuras vischnancas svizras]] [[Categoria:Lieu en il chantun Grischun]] [[Categoria:Foppa]] 5gtmeys6rxqepy9l7s4zpv0ukf6zza2 172887 172886 2026-08-09T16:15:43Z ~2026-43661-55 23845 172887 wikitext text/x-wiki {{Lieu per repassar}} {{sursilvan}} {{Lieu_svizzer |NUM_LIEU = Rueun |FILEPATH_CHARTA = Karte_Gemeinde_Rueun 2007.png |PIXEL = 98px |FILEPATH_VOPNA = CHE Rueun COA.svg |MALETG = Rueun Dorf.jpg |DESCRIPZIUN = Vista sin il vitg |CHANTUN = GR |DISTRICT = [[Regiun Surselva]] |VISCHNANCA = [[Ilanz/Glion]] |NP = 7156 |NS = 46/46/45//N |EW = 9/09/03/E |AUTEZZA = 788 |SURFATSCHA = 11.58 |LINGUA = [[rumantsch|romontsch]] |WEBSITE = www.rueun.ch |E-LIR = 2647 |}} '''Rueun''' ([[lingua tudestga|tudestg]] e ufficialmein fin 1943 ''Ruis'') ei ina fracziun dalla vischnaunca da [[Ilanz/Glion|Glion]] ed in'anteriura vischnaunca politica [[svizra]] en il [[chantun Grischun|cantun Grischun]]. == Geografia == Rueun schai fetg central ella [[Surselva]], dalla vart dretga e seniastra dil [[Rein anteriur]]. La surfatscha dall'anteriura vischnaunca sedarasa sur 11.6 km² e quei naven da S.Clau 725 m s.m. tochen sil Fil da Rueun sin 2'350 m s.m. La vischnaunca da Rueun dumbrava ils 31 da december 2013 426 persunas. Entuorn 93% dils habitonts eran dalla confessiun catolica. Rueun schai agl ur dad in priel schurmigiaus e fritgeivels sin varga 780 meters sur mar. Encunter damaun cunfinescha Rueun cun l'anteriura vischnaunca da [[Schnaus]] ed il marcau da [[Glion]], encunter miezgi cun [[Flond]] e [[Sursaissa]], encunter sera cun [[Vuorz]] ed [[Andiast]] ed encunter mesanotg cun [[Pigniu]] e [[Siat]]. == Historia == Sco las biaras autras vischnauncas dil contuorn vegn il num ''Rueun'' documentaus l'emprema gada egl urbari da schenghetg digl uestg [[Tello]] egl onn 765. Il vitg vegn numnaus en quei urbari ''Ruane'', quei che vul gir ton sco “Rüfe” (bova) ni “ruina”. Cun quei num ei il crest sur il pei dil Rein vegnius circumscrets, il qual ei il pli probabel vegnius formaus dad ina bova neugiu digl ual da s. Antoni. Ils pli vegls mussaments da habitadi dateschan dil temps da bronz. Sur Panadeglias, el nord dalla vischnaunca, eis ei vegniu anflau enten cavar sulom per in reservoir d’aua duas cugnadas da bronz, las qualas derivan ord il temps dils [[Rets]] ca. 600 a. Chr. Quellas duas cugnadas savein nus contemplar oz el Museum da historia naturala a Cuera. Ensemen cun Sursaissa, Vuorz, Andiast, Pigniu e Siat formava l'anteriura vischnaunca da Rueun il [[Cumin Rueun]], il qual s'udeva tier il [[Surselva (district)|district Surselva]] dil cantun Grischun. == Uoppen == Igl uoppen dalla vischnaunca da Rueun ei dedicaus a s. Andriu. El muossa il sogn cun la tipica crusch da s. Andriu. A s. Andriu ei era la baseglia da Rueun dedicada. Quella existeva gia el novavel tschentaner, quei attesta igl urbari imperial digl onn 831. La baselgia era stgira e pintga e deva plaz a 70 persunas, ella surveva era sco baselgia da vallada. Dalla baselgia ch’exista oz ei la biala tuor romana la pli veglia part. La tuor datescha dil 12avel tschentaner. La gronda part dalla baselgia existenta ei vegnida eregida 1633 sin ils fundaments dad ina casa da Diu dil temps medieval. Egl onn 1996 ein la tuor e la baselgia vegnidas sanadas totalmein. Da pi lu sepresenta la baselgia da s. Andriu en nova splendur e dat perdetga dad in passau impurtont. Sil teritori da Rueun sesanflan quater capluttas: S.Clau, S.Antoni, S.Francest e S.Maria Madleina == Chor mischedau Rueun-Siat == Il chor mischedau Rueun-Siat ei in chor da renum ella Svizra. Il dirigent dil chor ei Gion Tschuor. == Uniun da Giuventetgna Rueun == La [[Uniun da giuventetgna Rueun]] ei la pli veglia uniun culturala da Rueun. Ils 4 da fevrer 2006 ha la Uniun da Giuventetgna Rueun fusiunau culla Cumpignia da mats Rueun. == La punt da lenn == In ulteriur edifeci caracteristic per la vischnaunca da Rueun ei la punt da lenn curclada che meina naven dalla staziun dalla [[Viafier retica]] sur il Rein vi sin la via dils Polones. Quei edifeci imposant – tut ord da lenn – ei vegnius construius 1839/40 e conservaus els onns 1996/97 en ina sanaziun totala per igl avegnir. La punt ei varga 44 meters liunga e sis meters aulta ed il vial meina en in altezia da 10,5 meters sur il letg dil Rein vi. La punt da lenn vegn aunc oz duvrada mintga gi per arrivar sin la via dils Polones; ina via ell'umbriva digl uaul dalla vart dretga dil Rein che porscha ton a viandonts sco era a turists e sportists in'oasa da puasseivladad per guder la natira ni per far sport. == Colligiaziuns == {{commonscat|Rueun}} * [https://web.archive.org/web/20171010205114/http://www.rueun.ch/ La pagina da la vischnanca] * Artigel [http://www.e-lir.ch/e-LIR___Lexicon.2647.450.0.html ''Rueun''] en il Lexicon Istoric Svizzer [[Categoria:Ilanz/Glion]] [[Categoria:Anteriuras vischnancas svizras]] [[Categoria:Lieu en il chantun Grischun]] [[Categoria:Foppa]] 2u6ci9b1a5el74mbktfup5y9nlvr6at Sursilvan 0 5428 172880 166560 2026-08-09T13:55:11Z ~2026-43661-55 23845 /* Verb */ ins = man 172880 wikitext text/x-wiki {{Idiom2|idiom1=Rumantsch Grischun|idiom2=sursilvan|lemma=il sursilvan|lemma2=Sursilvan/sr}} {{Charta dals idioms rumantschs}} Il '''sursilvan''' è in idiom [[rumantsch dal Grischun|rumantsch]]. Quel vegn discurrì en l’entir territori linguistic situà survart il guaud da Flem (perquai sur-selva = sur il guaud). L’intschess da diever dal sursilvan scrit cumpiglia sper la Val dal Rain Anteriur ([[Cadi]], [[Lumnezia]], [[Foppa]]) tradiziunalmain er [[Il Plaun]] (vischnancas da [[Trin]], [[Domat]], [[Razén]] e [[Panaduz]]). Ina particularitad entaifer il sursilvan furma il dialect tuatschin/medelin, en il qual èn sa mantegnids tratgs caracteristics dal rumantsch sursilvan vegl. == Situaziun linguistica en Surselva == Tenor la dumbraziun dal pievel da l’onn 2000 han 13&nbsp;879 abitants (42,5&nbsp;%) dal district Surselva da lezza giada inditgà il rumantsch sco meglra lingua. 17&nbsp;897 persunas (54,8&nbsp;%) han inditgà da duvrar la lingua en famiglia, en il mintgadi e/u a la lavur. En Val Lumnezia han 82&nbsp;% declerà il rumantsch sco meglra lingua, en la Cadi 78,1&nbsp;%, en la Foppa 48&nbsp;% en la citad da Glion percunter be 29,9&nbsp;%. == Origin dal sursilvan sco lingua scritta == L’emprim text sursilvan è vegnì scrit il 1611 dal refurmatur [[Stefan Gabriel]] en la furma dal sursilvan refurmà. Fin il 1900 existivan duas ortografias sursilvanas, ina catolica ed ina refurmada. L’emprim text sursilvan en la furma catolica è il [[Curt Mussament]] dal pader chaputschin [[Gion Antoni Calvenzano]], medemamain dal 1611. == Atgnadads linguisticas en survista == === Fonologia === Cuntrari als idioms da l’Engiadina ch’enconuschan anc ils vocals radunds /ü/ ed /ö/ ha gì lieu en il sursilvan ina delabialisaziun a /i/ ed /e/, cf. sursilvan ''mir'' ed ''egl'' vs. engiadinais ''mür'' ed ''ögl''. Cun excepziun dal tuatschin n’enconuscha il sursilvan ultra da quai nagina palatalisaziun da /k/ a l’entschatta dal pled a tsch/ davant /a/, cf. ''casa'' cun /k/ vs. sutsilvan ''tgea'', surmiran ''tgesa'', vallader ''chasa'' e puter ''chesa,'' pronunziads tuts cun /tsch/ a l’entschatta dal pled.<ref name="liver">Tenor Ricarda Liver: ''Rätoromanisch. Eine Einführung in das Bündnerromanische.'' Gunter Narr, Tübingen 1999.</ref> === Morfologia === Ina caracteristica che cumpara entaifer ils idioms rumantschs sulettamain en il sursilvan furma la finiziun ''-s'' da l’adjectiv masculin en posiziun predicativa: ''il Pieder Fluretg, maghers e secs''. In auter tratg unic dal sursilvan è il fatg ch’il pronom che suonda il verb vegn be darar scursanì, pia ''gida el'' vs. ''gida’l''; en quest punct suonda er il rumantsch grischun il sursilvan. === Sintaxa === En l’Engiadina stat davant in object direct la preposiziun ''a'', en sursilvan (e rumantsch grischun) percunter betg: cf. ''has viu Peider?'' vs. puter ''hest vis a Peider?'' Intgins tratgs caracteristics ch’èn uschiglio nunusitads en las linguas romanas enconuschan tut ils idioms rumantschs, per exempel il diever dal conjunctiv en il discurs indirect ubain l’inversiun da la successiun subject – verb suenter ina furma adverbiala u ina proposiziun subordinada. I sa tracta qua d’influenzas nà da la lingua tudestga ch’è omnipreschenta en il Grischun. === Ortografia === Cun excepziun da pleds esters n’enconuscha il sursilvan scrit strusch accents, cf. per exempel ''ei'' vs. ''è'' en rumantsch grischun. Percunter dovra il sursilvan pli savens il h a l’entschatta dal pled, cf. ''historia'' vs. rumantsch grischun ''istorgia'' ubain ''haver'' vs. rumantsch grischun ''avair''. == Grammatica == === Substantiv, genus, artitgel === Artitgel definit ed indefinit, furma masculina e feminina (che finescha per ordinari sin ''-a'') sco er singular e plural (per ordinari sin ''-s'') correspundan en lur diever a la situaziun en rumantsch grischun. {| class="wikitable" |style="width:200px"|'''Romontsch Sursilvan''' |style="width:200px"|'''Rumantsch Grischun''' |style="width:200px"|'''Deutsch''' |- |ina casa |ina chasa |ein Haus |- |in vitg |in vitg |ein Dorf |- |la casa |la chasa |das Haus |- |l’auto |l’auto |ein Auto |- |las casas |las chasas |die Häuser |- |il vitg |il vitg |das Dorf |- |ils vitgs |ils vitgs |die Dörfer |- |ils autos |ils autos |die Autos |} En sursilvan vegnan preposiziun ed artitgel definit tratgs ensemen, sco che quai è per exempel il cas en il talian (ma betg en rumantsch grischun). {| class="wikitable" |style="width:100px"|'''Preposiziun''' |style="width:100px"|'''Tudestg''' |style="width:50px"|'''il''' |style="width:50px"|'''igl''' |style="width:50px"|'''ils''' |style="width:50px"|'''la''' |style="width:50px"|'''l' ''' |style="width:50px"|'''las''' |- |a |an |al |agl |als |alla |all' |allas |- |cun |mit |cul |cugl |culs |culla |cull' |cullas |- |da |von |dil |digl |dals |dalla |dall' |dallas |- |en |in |el |egl |els |ella |ell' |ellas |- |per |für |pil |pigl |pils |per la |per l' |per las |- |sin |auf |sil |sigl |sils |silla |sill' |sillas |- |tier |bei |tiel |tiegl |tiels |tiella |tiell' |tiellas |} === Adjectiv === Tuttina sco en il rumantsch grischun suonda l’adjectiv per ordinari il substantiv. Las excepziuns (adjectiv davant substantiv) correspundan medemamain al diever en rumantsch grischun. {| class="wikitable" |style="width:200px"|'''Romontsch Sursilvan''' |style="width:200px"|'''Rumantsch Grischun''' |style="width:200px"|'''Deutsch''' |- |ina gronda casa |ina gronda chasa |ein grosses Haus |- |in grond vitg |in grond vitg |ein grosses Dorf |- |in grond um |in grond um |ein grosser (wichtiger) Mann |- |In um grond |in um grond |Ein (körperlich) grosser Mann |- |ina dunna gronda |ina dunna gronda |eine wichtige Frau |- |las grondas dunnas |las grondas dunnas |eine wichtigen Frauen |- |la dunna paupra |la dunna paupra |die (finanziell) arme Frau |- |ils paupers ums |ils paupers ums |die beklagenswerten Männer |- |ina gronda casa alv |ina gronda chasa alv |ein grosses, weisses Haus |} === Verb === Il verb ''esser'' vegn conjugà en il preschent sco suonda: {| class="wikitable" |style="width:200px"|'''Romontsch Sursilvan''' |style="width:200px"|'''Rumantsch Grischun''' |style="width:200px"|'''Deutsch''' |- |jeu sun |jau sun |ich bin |- |ti eis |ti es |du bist |- |el ei |el è |er ist |- |ella ei |ella è |sie ist |- |ins ei |ins è |man ist |- |nus essan |nus essan |wir sind |- |vus essas |vus essas |ihr seit |- |els ein |els èn |sie sind (männlich) |- |ellas ein |ellas èn |sie sind (weiblich) |} Il verb ''haver'' (‹avair›) vegn conjugà en il preschent sco suonda: {| class="wikitable" |style="width:200px"|'''Romontsch Sursilvan''' |style="width:200px"|'''Rumantsch Grischun''' |style="width:200px"|'''Deutsch''' |- |jeu hai / jeu vai |jau hai |ich habe |- |ti has |ti has |du hast |- |el ha |el ha |er hat |- |ella ha |ella ha |sie hat |- |ins ha |ins ha |man hat |- |nus vein |nus avain |wir haben |- |vus veis |vus avais |ihr habt |- |els han |els han |sie haben (männlich) |- |ellas han |ellas han |sie haben (weiblich) |} === Construcziun da la frasa === Tar dumondas ha lieu – sco en rumantsch grischun e tudestg – in’inversiun da la successiun dals pleds: la successiun substantiv – verb da la frasa declerativa vegn midada en verb – substantiv. {| class="wikitable" |style="width:200px"|'''Romontsch Sursilvan''' |style="width:200px"|'''Rumantsch Grischun''' |style="width:200px"|'''Deutsch''' |- |El ei Tudestg. |El è Tudestg. |Er ist Deutscher. |- |Ei el Tudestg? |È el Tudestg? |Ist er Deutscher? |} === Las cifras fin 10 === {| class="wikitable" |style="width:200px"|'''Romontsch Sursilvan''' |style="width:200px"|'''Rumantsch Grischun''' |style="width:200px"|'''Deutsch''' |- |nul, nulla |nulla |null |- |in, ina |in, ina |eins |- |dus, duas |dus, duas |zwei |- |treis, trei |trais, treia |drei |- |quater |quatter |vier |- |tschun |tschintg |fünf |- |sis |sis |sechs |- |siat |set |sieben |- |otg |otg |acht |- |nov |nov |neun |- |diesch |diesch |zehn |} == Annotaziuns == <references/> == Colliaziuns == * {{E-LIR|2844}} * [http://www.vocabularisursilvan.ch Niev vocabulari sursilvan online] {{Navigaziun Linguas retoromanas}} [[Categoria:Sursilvan| ]] [[Categoria:Lingua rumantscha]] [[Categoria:Surselva]] [[Categoria:Linguas da la Svizra]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Lingua rumantscha)]] c0447bq82eacemvyg94ijtjwl7987ik 172881 172880 2026-08-09T13:58:13Z ~2026-43661-55 23845 /* Substantiv, genus, artitgel */ 172881 wikitext text/x-wiki {{Idiom2|idiom1=Rumantsch Grischun|idiom2=sursilvan|lemma=il sursilvan|lemma2=Sursilvan/sr}} {{Charta dals idioms rumantschs}} Il '''sursilvan''' è in idiom [[rumantsch dal Grischun|rumantsch]]. Quel vegn discurrì en l’entir territori linguistic situà survart il guaud da Flem (perquai sur-selva = sur il guaud). L’intschess da diever dal sursilvan scrit cumpiglia sper la Val dal Rain Anteriur ([[Cadi]], [[Lumnezia]], [[Foppa]]) tradiziunalmain er [[Il Plaun]] (vischnancas da [[Trin]], [[Domat]], [[Razén]] e [[Panaduz]]). Ina particularitad entaifer il sursilvan furma il dialect tuatschin/medelin, en il qual èn sa mantegnids tratgs caracteristics dal rumantsch sursilvan vegl. == Situaziun linguistica en Surselva == Tenor la dumbraziun dal pievel da l’onn 2000 han 13&nbsp;879 abitants (42,5&nbsp;%) dal district Surselva da lezza giada inditgà il rumantsch sco meglra lingua. 17&nbsp;897 persunas (54,8&nbsp;%) han inditgà da duvrar la lingua en famiglia, en il mintgadi e/u a la lavur. En Val Lumnezia han 82&nbsp;% declerà il rumantsch sco meglra lingua, en la Cadi 78,1&nbsp;%, en la Foppa 48&nbsp;% en la citad da Glion percunter be 29,9&nbsp;%. == Origin dal sursilvan sco lingua scritta == L’emprim text sursilvan è vegnì scrit il 1611 dal refurmatur [[Stefan Gabriel]] en la furma dal sursilvan refurmà. Fin il 1900 existivan duas ortografias sursilvanas, ina catolica ed ina refurmada. L’emprim text sursilvan en la furma catolica è il [[Curt Mussament]] dal pader chaputschin [[Gion Antoni Calvenzano]], medemamain dal 1611. == Atgnadads linguisticas en survista == === Fonologia === Cuntrari als idioms da l’Engiadina ch’enconuschan anc ils vocals radunds /ü/ ed /ö/ ha gì lieu en il sursilvan ina delabialisaziun a /i/ ed /e/, cf. sursilvan ''mir'' ed ''egl'' vs. engiadinais ''mür'' ed ''ögl''. Cun excepziun dal tuatschin n’enconuscha il sursilvan ultra da quai nagina palatalisaziun da /k/ a l’entschatta dal pled a tsch/ davant /a/, cf. ''casa'' cun /k/ vs. sutsilvan ''tgea'', surmiran ''tgesa'', vallader ''chasa'' e puter ''chesa,'' pronunziads tuts cun /tsch/ a l’entschatta dal pled.<ref name="liver">Tenor Ricarda Liver: ''Rätoromanisch. Eine Einführung in das Bündnerromanische.'' Gunter Narr, Tübingen 1999.</ref> === Morfologia === Ina caracteristica che cumpara entaifer ils idioms rumantschs sulettamain en il sursilvan furma la finiziun ''-s'' da l’adjectiv masculin en posiziun predicativa: ''il Pieder Fluretg, maghers e secs''. In auter tratg unic dal sursilvan è il fatg ch’il pronom che suonda il verb vegn be darar scursanì, pia ''gida el'' vs. ''gida’l''; en quest punct suonda er il rumantsch grischun il sursilvan. === Sintaxa === En l’Engiadina stat davant in object direct la preposiziun ''a'', en sursilvan (e rumantsch grischun) percunter betg: cf. ''has viu Peider?'' vs. puter ''hest vis a Peider?'' Intgins tratgs caracteristics ch’èn uschiglio nunusitads en las linguas romanas enconuschan tut ils idioms rumantschs, per exempel il diever dal conjunctiv en il discurs indirect ubain l’inversiun da la successiun subject – verb suenter ina furma adverbiala u ina proposiziun subordinada. I sa tracta qua d’influenzas nà da la lingua tudestga ch’è omnipreschenta en il Grischun. === Ortografia === Cun excepziun da pleds esters n’enconuscha il sursilvan scrit strusch accents, cf. per exempel ''ei'' vs. ''è'' en rumantsch grischun. Percunter dovra il sursilvan pli savens il h a l’entschatta dal pled, cf. ''historia'' vs. rumantsch grischun ''istorgia'' ubain ''haver'' vs. rumantsch grischun ''avair''. == Grammatica == === Substantiv, genus, artitgel === Artitgel definit ed indefinit, furma masculina e feminina (che finescha per ordinari sin ''-a'') sco er singular e plural (per ordinari sin ''-s'') correspundan en lur diever a la situaziun en rumantsch grischun. {| class="wikitable" |style="width:200px"|'''Romontsch Sursilvan''' |style="width:200px"|'''Rumantsch Grischun''' |style="width:200px"|'''Deutsch''' |- |ina casa |ina chasa |ein Haus |- |in vitg |in vitg |ein Dorf |- |la casa |la chasa |das Haus |- |igl auto |l’auto |das Auto |- |las casas |las chasas |die Häuser |- |il vitg |il vitg |das Dorf |- |ils vitgs |ils vitgs |die Dörfer |- |ils autos |ils autos |die Autos |} En sursilvan vegnan preposiziun ed artitgel definit tratgs ensemen, sco che quai è per exempel il cas en il talian (ma betg en rumantsch grischun). {| class="wikitable" |style="width:100px"|'''Preposiziun''' |style="width:100px"|'''Tudestg''' |style="width:50px"|'''il''' |style="width:50px"|'''igl''' |style="width:50px"|'''ils''' |style="width:50px"|'''la''' |style="width:50px"|'''l' ''' |style="width:50px"|'''las''' |- |a |an |al |agl |als |alla |all' |allas |- |cun |mit |cul |cugl |culs |culla |cull' |cullas |- |da |von |dil |digl |dals |dalla |dall' |dallas |- |en |in |el |egl |els |ella |ell' |ellas |- |per |für |pil |pigl |pils |per la |per l' |per las |- |sin |auf |sil |sigl |sils |silla |sill' |sillas |- |tier |bei |tiel |tiegl |tiels |tiella |tiell' |tiellas |} === Adjectiv === Tuttina sco en il rumantsch grischun suonda l’adjectiv per ordinari il substantiv. Las excepziuns (adjectiv davant substantiv) correspundan medemamain al diever en rumantsch grischun. {| class="wikitable" |style="width:200px"|'''Romontsch Sursilvan''' |style="width:200px"|'''Rumantsch Grischun''' |style="width:200px"|'''Deutsch''' |- |ina gronda casa |ina gronda chasa |ein grosses Haus |- |in grond vitg |in grond vitg |ein grosses Dorf |- |in grond um |in grond um |ein grosser (wichtiger) Mann |- |In um grond |in um grond |Ein (körperlich) grosser Mann |- |ina dunna gronda |ina dunna gronda |eine wichtige Frau |- |las grondas dunnas |las grondas dunnas |eine wichtigen Frauen |- |la dunna paupra |la dunna paupra |die (finanziell) arme Frau |- |ils paupers ums |ils paupers ums |die beklagenswerten Männer |- |ina gronda casa alv |ina gronda chasa alv |ein grosses, weisses Haus |} === Verb === Il verb ''esser'' vegn conjugà en il preschent sco suonda: {| class="wikitable" |style="width:200px"|'''Romontsch Sursilvan''' |style="width:200px"|'''Rumantsch Grischun''' |style="width:200px"|'''Deutsch''' |- |jeu sun |jau sun |ich bin |- |ti eis |ti es |du bist |- |el ei |el è |er ist |- |ella ei |ella è |sie ist |- |ins ei |ins è |man ist |- |nus essan |nus essan |wir sind |- |vus essas |vus essas |ihr seit |- |els ein |els èn |sie sind (männlich) |- |ellas ein |ellas èn |sie sind (weiblich) |} Il verb ''haver'' (‹avair›) vegn conjugà en il preschent sco suonda: {| class="wikitable" |style="width:200px"|'''Romontsch Sursilvan''' |style="width:200px"|'''Rumantsch Grischun''' |style="width:200px"|'''Deutsch''' |- |jeu hai / jeu vai |jau hai |ich habe |- |ti has |ti has |du hast |- |el ha |el ha |er hat |- |ella ha |ella ha |sie hat |- |ins ha |ins ha |man hat |- |nus vein |nus avain |wir haben |- |vus veis |vus avais |ihr habt |- |els han |els han |sie haben (männlich) |- |ellas han |ellas han |sie haben (weiblich) |} === Construcziun da la frasa === Tar dumondas ha lieu – sco en rumantsch grischun e tudestg – in’inversiun da la successiun dals pleds: la successiun substantiv – verb da la frasa declerativa vegn midada en verb – substantiv. {| class="wikitable" |style="width:200px"|'''Romontsch Sursilvan''' |style="width:200px"|'''Rumantsch Grischun''' |style="width:200px"|'''Deutsch''' |- |El ei Tudestg. |El è Tudestg. |Er ist Deutscher. |- |Ei el Tudestg? |È el Tudestg? |Ist er Deutscher? |} === Las cifras fin 10 === {| class="wikitable" |style="width:200px"|'''Romontsch Sursilvan''' |style="width:200px"|'''Rumantsch Grischun''' |style="width:200px"|'''Deutsch''' |- |nul, nulla |nulla |null |- |in, ina |in, ina |eins |- |dus, duas |dus, duas |zwei |- |treis, trei |trais, treia |drei |- |quater |quatter |vier |- |tschun |tschintg |fünf |- |sis |sis |sechs |- |siat |set |sieben |- |otg |otg |acht |- |nov |nov |neun |- |diesch |diesch |zehn |} == Annotaziuns == <references/> == Colliaziuns == * {{E-LIR|2844}} * [http://www.vocabularisursilvan.ch Niev vocabulari sursilvan online] {{Navigaziun Linguas retoromanas}} [[Categoria:Sursilvan| ]] [[Categoria:Lingua rumantscha]] [[Categoria:Surselva]] [[Categoria:Linguas da la Svizra]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Lingua rumantscha)]] gv50qp6duppb6ax2ehf4agvcxmovhgq 172882 172881 2026-08-09T14:01:51Z ~2026-43661-55 23845 /* Adjectiv */ 172882 wikitext text/x-wiki {{Idiom2|idiom1=Rumantsch Grischun|idiom2=sursilvan|lemma=il sursilvan|lemma2=Sursilvan/sr}} {{Charta dals idioms rumantschs}} Il '''sursilvan''' è in idiom [[rumantsch dal Grischun|rumantsch]]. Quel vegn discurrì en l’entir territori linguistic situà survart il guaud da Flem (perquai sur-selva = sur il guaud). L’intschess da diever dal sursilvan scrit cumpiglia sper la Val dal Rain Anteriur ([[Cadi]], [[Lumnezia]], [[Foppa]]) tradiziunalmain er [[Il Plaun]] (vischnancas da [[Trin]], [[Domat]], [[Razén]] e [[Panaduz]]). Ina particularitad entaifer il sursilvan furma il dialect tuatschin/medelin, en il qual èn sa mantegnids tratgs caracteristics dal rumantsch sursilvan vegl. == Situaziun linguistica en Surselva == Tenor la dumbraziun dal pievel da l’onn 2000 han 13&nbsp;879 abitants (42,5&nbsp;%) dal district Surselva da lezza giada inditgà il rumantsch sco meglra lingua. 17&nbsp;897 persunas (54,8&nbsp;%) han inditgà da duvrar la lingua en famiglia, en il mintgadi e/u a la lavur. En Val Lumnezia han 82&nbsp;% declerà il rumantsch sco meglra lingua, en la Cadi 78,1&nbsp;%, en la Foppa 48&nbsp;% en la citad da Glion percunter be 29,9&nbsp;%. == Origin dal sursilvan sco lingua scritta == L’emprim text sursilvan è vegnì scrit il 1611 dal refurmatur [[Stefan Gabriel]] en la furma dal sursilvan refurmà. Fin il 1900 existivan duas ortografias sursilvanas, ina catolica ed ina refurmada. L’emprim text sursilvan en la furma catolica è il [[Curt Mussament]] dal pader chaputschin [[Gion Antoni Calvenzano]], medemamain dal 1611. == Atgnadads linguisticas en survista == === Fonologia === Cuntrari als idioms da l’Engiadina ch’enconuschan anc ils vocals radunds /ü/ ed /ö/ ha gì lieu en il sursilvan ina delabialisaziun a /i/ ed /e/, cf. sursilvan ''mir'' ed ''egl'' vs. engiadinais ''mür'' ed ''ögl''. Cun excepziun dal tuatschin n’enconuscha il sursilvan ultra da quai nagina palatalisaziun da /k/ a l’entschatta dal pled a tsch/ davant /a/, cf. ''casa'' cun /k/ vs. sutsilvan ''tgea'', surmiran ''tgesa'', vallader ''chasa'' e puter ''chesa,'' pronunziads tuts cun /tsch/ a l’entschatta dal pled.<ref name="liver">Tenor Ricarda Liver: ''Rätoromanisch. Eine Einführung in das Bündnerromanische.'' Gunter Narr, Tübingen 1999.</ref> === Morfologia === Ina caracteristica che cumpara entaifer ils idioms rumantschs sulettamain en il sursilvan furma la finiziun ''-s'' da l’adjectiv masculin en posiziun predicativa: ''il Pieder Fluretg, maghers e secs''. In auter tratg unic dal sursilvan è il fatg ch’il pronom che suonda il verb vegn be darar scursanì, pia ''gida el'' vs. ''gida’l''; en quest punct suonda er il rumantsch grischun il sursilvan. === Sintaxa === En l’Engiadina stat davant in object direct la preposiziun ''a'', en sursilvan (e rumantsch grischun) percunter betg: cf. ''has viu Peider?'' vs. puter ''hest vis a Peider?'' Intgins tratgs caracteristics ch’èn uschiglio nunusitads en las linguas romanas enconuschan tut ils idioms rumantschs, per exempel il diever dal conjunctiv en il discurs indirect ubain l’inversiun da la successiun subject – verb suenter ina furma adverbiala u ina proposiziun subordinada. I sa tracta qua d’influenzas nà da la lingua tudestga ch’è omnipreschenta en il Grischun. === Ortografia === Cun excepziun da pleds esters n’enconuscha il sursilvan scrit strusch accents, cf. per exempel ''ei'' vs. ''è'' en rumantsch grischun. Percunter dovra il sursilvan pli savens il h a l’entschatta dal pled, cf. ''historia'' vs. rumantsch grischun ''istorgia'' ubain ''haver'' vs. rumantsch grischun ''avair''. == Grammatica == === Substantiv, genus, artitgel === Artitgel definit ed indefinit, furma masculina e feminina (che finescha per ordinari sin ''-a'') sco er singular e plural (per ordinari sin ''-s'') correspundan en lur diever a la situaziun en rumantsch grischun. {| class="wikitable" |style="width:200px"|'''Romontsch Sursilvan''' |style="width:200px"|'''Rumantsch Grischun''' |style="width:200px"|'''Deutsch''' |- |ina casa |ina chasa |ein Haus |- |in vitg |in vitg |ein Dorf |- |la casa |la chasa |das Haus |- |igl auto |l’auto |das Auto |- |las casas |las chasas |die Häuser |- |il vitg |il vitg |das Dorf |- |ils vitgs |ils vitgs |die Dörfer |- |ils autos |ils autos |die Autos |} En sursilvan vegnan preposiziun ed artitgel definit tratgs ensemen, sco che quai è per exempel il cas en il talian (ma betg en rumantsch grischun). {| class="wikitable" |style="width:100px"|'''Preposiziun''' |style="width:100px"|'''Tudestg''' |style="width:50px"|'''il''' |style="width:50px"|'''igl''' |style="width:50px"|'''ils''' |style="width:50px"|'''la''' |style="width:50px"|'''l' ''' |style="width:50px"|'''las''' |- |a |an |al |agl |als |alla |all' |allas |- |cun |mit |cul |cugl |culs |culla |cull' |cullas |- |da |von |dil |digl |dals |dalla |dall' |dallas |- |en |in |el |egl |els |ella |ell' |ellas |- |per |für |pil |pigl |pils |per la |per l' |per las |- |sin |auf |sil |sigl |sils |silla |sill' |sillas |- |tier |bei |tiel |tiegl |tiels |tiella |tiell' |tiellas |} === Adjectiv === Tuttina sco en il rumantsch grischun suonda l’adjectiv per ordinari il substantiv. Las excepziuns (adjectiv davant substantiv) correspundan medemamain al diever en rumantsch grischun. {| class="wikitable" |style="width:200px"|'''Romontsch Sursilvan''' |style="width:200px"|'''Rumantsch Grischun''' |style="width:200px"|'''Deutsch''' |- |ina gronda casa |ina gronda chasa |ein grosses Haus |- |in grond vitg |in grond vitg |ein grosses Dorf |- |in grond um |in grond um |ein grosser (wichtiger) Mann |- |in um grond |in um grond |Ein (körperlich) grosser Mann |- |ina dunna gronda |ina dunna gronda |eine wichtige Frau |- |las grondas dunnas |las grondas dunnas |eine wichtigen Frauen |- |la dunna paupra |la dunna paupra |die (finanziell) arme Frau |- |ils paupers ums |ils paupers ums |die beklagenswerten Männer |- |ina gronda casa alva |ina gronda chasa alva |ein grosses, weisses Haus |} === Verb === Il verb ''esser'' vegn conjugà en il preschent sco suonda: {| class="wikitable" |style="width:200px"|'''Romontsch Sursilvan''' |style="width:200px"|'''Rumantsch Grischun''' |style="width:200px"|'''Deutsch''' |- |jeu sun |jau sun |ich bin |- |ti eis |ti es |du bist |- |el ei |el è |er ist |- |ella ei |ella è |sie ist |- |ins ei |ins è |man ist |- |nus essan |nus essan |wir sind |- |vus essas |vus essas |ihr seit |- |els ein |els èn |sie sind (männlich) |- |ellas ein |ellas èn |sie sind (weiblich) |} Il verb ''haver'' (‹avair›) vegn conjugà en il preschent sco suonda: {| class="wikitable" |style="width:200px"|'''Romontsch Sursilvan''' |style="width:200px"|'''Rumantsch Grischun''' |style="width:200px"|'''Deutsch''' |- |jeu hai / jeu vai |jau hai |ich habe |- |ti has |ti has |du hast |- |el ha |el ha |er hat |- |ella ha |ella ha |sie hat |- |ins ha |ins ha |man hat |- |nus vein |nus avain |wir haben |- |vus veis |vus avais |ihr habt |- |els han |els han |sie haben (männlich) |- |ellas han |ellas han |sie haben (weiblich) |} === Construcziun da la frasa === Tar dumondas ha lieu – sco en rumantsch grischun e tudestg – in’inversiun da la successiun dals pleds: la successiun substantiv – verb da la frasa declerativa vegn midada en verb – substantiv. {| class="wikitable" |style="width:200px"|'''Romontsch Sursilvan''' |style="width:200px"|'''Rumantsch Grischun''' |style="width:200px"|'''Deutsch''' |- |El ei Tudestg. |El è Tudestg. |Er ist Deutscher. |- |Ei el Tudestg? |È el Tudestg? |Ist er Deutscher? |} === Las cifras fin 10 === {| class="wikitable" |style="width:200px"|'''Romontsch Sursilvan''' |style="width:200px"|'''Rumantsch Grischun''' |style="width:200px"|'''Deutsch''' |- |nul, nulla |nulla |null |- |in, ina |in, ina |eins |- |dus, duas |dus, duas |zwei |- |treis, trei |trais, treia |drei |- |quater |quatter |vier |- |tschun |tschintg |fünf |- |sis |sis |sechs |- |siat |set |sieben |- |otg |otg |acht |- |nov |nov |neun |- |diesch |diesch |zehn |} == Annotaziuns == <references/> == Colliaziuns == * {{E-LIR|2844}} * [http://www.vocabularisursilvan.ch Niev vocabulari sursilvan online] {{Navigaziun Linguas retoromanas}} [[Categoria:Sursilvan| ]] [[Categoria:Lingua rumantscha]] [[Categoria:Surselva]] [[Categoria:Linguas da la Svizra]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Lingua rumantscha)]] 941jchr26oq6rb0yd6fkgrszbi7rzrd 172883 172882 2026-08-09T14:04:30Z ~2026-43661-55 23845 /* Construcziun da la frasa */ 172883 wikitext text/x-wiki {{Idiom2|idiom1=Rumantsch Grischun|idiom2=sursilvan|lemma=il sursilvan|lemma2=Sursilvan/sr}} {{Charta dals idioms rumantschs}} Il '''sursilvan''' è in idiom [[rumantsch dal Grischun|rumantsch]]. Quel vegn discurrì en l’entir territori linguistic situà survart il guaud da Flem (perquai sur-selva = sur il guaud). L’intschess da diever dal sursilvan scrit cumpiglia sper la Val dal Rain Anteriur ([[Cadi]], [[Lumnezia]], [[Foppa]]) tradiziunalmain er [[Il Plaun]] (vischnancas da [[Trin]], [[Domat]], [[Razén]] e [[Panaduz]]). Ina particularitad entaifer il sursilvan furma il dialect tuatschin/medelin, en il qual èn sa mantegnids tratgs caracteristics dal rumantsch sursilvan vegl. == Situaziun linguistica en Surselva == Tenor la dumbraziun dal pievel da l’onn 2000 han 13&nbsp;879 abitants (42,5&nbsp;%) dal district Surselva da lezza giada inditgà il rumantsch sco meglra lingua. 17&nbsp;897 persunas (54,8&nbsp;%) han inditgà da duvrar la lingua en famiglia, en il mintgadi e/u a la lavur. En Val Lumnezia han 82&nbsp;% declerà il rumantsch sco meglra lingua, en la Cadi 78,1&nbsp;%, en la Foppa 48&nbsp;% en la citad da Glion percunter be 29,9&nbsp;%. == Origin dal sursilvan sco lingua scritta == L’emprim text sursilvan è vegnì scrit il 1611 dal refurmatur [[Stefan Gabriel]] en la furma dal sursilvan refurmà. Fin il 1900 existivan duas ortografias sursilvanas, ina catolica ed ina refurmada. L’emprim text sursilvan en la furma catolica è il [[Curt Mussament]] dal pader chaputschin [[Gion Antoni Calvenzano]], medemamain dal 1611. == Atgnadads linguisticas en survista == === Fonologia === Cuntrari als idioms da l’Engiadina ch’enconuschan anc ils vocals radunds /ü/ ed /ö/ ha gì lieu en il sursilvan ina delabialisaziun a /i/ ed /e/, cf. sursilvan ''mir'' ed ''egl'' vs. engiadinais ''mür'' ed ''ögl''. Cun excepziun dal tuatschin n’enconuscha il sursilvan ultra da quai nagina palatalisaziun da /k/ a l’entschatta dal pled a tsch/ davant /a/, cf. ''casa'' cun /k/ vs. sutsilvan ''tgea'', surmiran ''tgesa'', vallader ''chasa'' e puter ''chesa,'' pronunziads tuts cun /tsch/ a l’entschatta dal pled.<ref name="liver">Tenor Ricarda Liver: ''Rätoromanisch. Eine Einführung in das Bündnerromanische.'' Gunter Narr, Tübingen 1999.</ref> === Morfologia === Ina caracteristica che cumpara entaifer ils idioms rumantschs sulettamain en il sursilvan furma la finiziun ''-s'' da l’adjectiv masculin en posiziun predicativa: ''il Pieder Fluretg, maghers e secs''. In auter tratg unic dal sursilvan è il fatg ch’il pronom che suonda il verb vegn be darar scursanì, pia ''gida el'' vs. ''gida’l''; en quest punct suonda er il rumantsch grischun il sursilvan. === Sintaxa === En l’Engiadina stat davant in object direct la preposiziun ''a'', en sursilvan (e rumantsch grischun) percunter betg: cf. ''has viu Peider?'' vs. puter ''hest vis a Peider?'' Intgins tratgs caracteristics ch’èn uschiglio nunusitads en las linguas romanas enconuschan tut ils idioms rumantschs, per exempel il diever dal conjunctiv en il discurs indirect ubain l’inversiun da la successiun subject – verb suenter ina furma adverbiala u ina proposiziun subordinada. I sa tracta qua d’influenzas nà da la lingua tudestga ch’è omnipreschenta en il Grischun. === Ortografia === Cun excepziun da pleds esters n’enconuscha il sursilvan scrit strusch accents, cf. per exempel ''ei'' vs. ''è'' en rumantsch grischun. Percunter dovra il sursilvan pli savens il h a l’entschatta dal pled, cf. ''historia'' vs. rumantsch grischun ''istorgia'' ubain ''haver'' vs. rumantsch grischun ''avair''. == Grammatica == === Substantiv, genus, artitgel === Artitgel definit ed indefinit, furma masculina e feminina (che finescha per ordinari sin ''-a'') sco er singular e plural (per ordinari sin ''-s'') correspundan en lur diever a la situaziun en rumantsch grischun. {| class="wikitable" |style="width:200px"|'''Romontsch Sursilvan''' |style="width:200px"|'''Rumantsch Grischun''' |style="width:200px"|'''Deutsch''' |- |ina casa |ina chasa |ein Haus |- |in vitg |in vitg |ein Dorf |- |la casa |la chasa |das Haus |- |igl auto |l’auto |das Auto |- |las casas |las chasas |die Häuser |- |il vitg |il vitg |das Dorf |- |ils vitgs |ils vitgs |die Dörfer |- |ils autos |ils autos |die Autos |} En sursilvan vegnan preposiziun ed artitgel definit tratgs ensemen, sco che quai è per exempel il cas en il talian (ma betg en rumantsch grischun). {| class="wikitable" |style="width:100px"|'''Preposiziun''' |style="width:100px"|'''Tudestg''' |style="width:50px"|'''il''' |style="width:50px"|'''igl''' |style="width:50px"|'''ils''' |style="width:50px"|'''la''' |style="width:50px"|'''l' ''' |style="width:50px"|'''las''' |- |a |an |al |agl |als |alla |all' |allas |- |cun |mit |cul |cugl |culs |culla |cull' |cullas |- |da |von |dil |digl |dals |dalla |dall' |dallas |- |en |in |el |egl |els |ella |ell' |ellas |- |per |für |pil |pigl |pils |per la |per l' |per las |- |sin |auf |sil |sigl |sils |silla |sill' |sillas |- |tier |bei |tiel |tiegl |tiels |tiella |tiell' |tiellas |} === Adjectiv === Tuttina sco en il rumantsch grischun suonda l’adjectiv per ordinari il substantiv. Las excepziuns (adjectiv davant substantiv) correspundan medemamain al diever en rumantsch grischun. {| class="wikitable" |style="width:200px"|'''Romontsch Sursilvan''' |style="width:200px"|'''Rumantsch Grischun''' |style="width:200px"|'''Deutsch''' |- |ina gronda casa |ina gronda chasa |ein grosses Haus |- |in grond vitg |in grond vitg |ein grosses Dorf |- |in grond um |in grond um |ein grosser (wichtiger) Mann |- |in um grond |in um grond |Ein (körperlich) grosser Mann |- |ina dunna gronda |ina dunna gronda |eine wichtige Frau |- |las grondas dunnas |las grondas dunnas |eine wichtigen Frauen |- |la dunna paupra |la dunna paupra |die (finanziell) arme Frau |- |ils paupers ums |ils paupers ums |die beklagenswerten Männer |- |ina gronda casa alva |ina gronda chasa alva |ein grosses, weisses Haus |} === Verb === Il verb ''esser'' vegn conjugà en il preschent sco suonda: {| class="wikitable" |style="width:200px"|'''Romontsch Sursilvan''' |style="width:200px"|'''Rumantsch Grischun''' |style="width:200px"|'''Deutsch''' |- |jeu sun |jau sun |ich bin |- |ti eis |ti es |du bist |- |el ei |el è |er ist |- |ella ei |ella è |sie ist |- |ins ei |ins è |man ist |- |nus essan |nus essan |wir sind |- |vus essas |vus essas |ihr seit |- |els ein |els èn |sie sind (männlich) |- |ellas ein |ellas èn |sie sind (weiblich) |} Il verb ''haver'' (‹avair›) vegn conjugà en il preschent sco suonda: {| class="wikitable" |style="width:200px"|'''Romontsch Sursilvan''' |style="width:200px"|'''Rumantsch Grischun''' |style="width:200px"|'''Deutsch''' |- |jeu hai / jeu vai |jau hai |ich habe |- |ti has |ti has |du hast |- |el ha |el ha |er hat |- |ella ha |ella ha |sie hat |- |ins ha |ins ha |man hat |- |nus vein |nus avain |wir haben |- |vus veis |vus avais |ihr habt |- |els han |els han |sie haben (männlich) |- |ellas han |ellas han |sie haben (weiblich) |} === Construcziun da la frasa === Tar dumondas ha lieu – sco en rumantsch grischun e tudestg – in’inversiun da la successiun dals pleds: la successiun substantiv – verb da la frasa declerativa vegn midada en verb – substantiv. {| class="wikitable" |style="width:200px"|'''Romontsch Sursilvan''' |style="width:200px"|'''Rumantsch Grischun''' |style="width:200px"|'''Deutsch''' |- |El ei tudestg. |El è Tudestg. |Er ist Deutscher. |- |Eis el tudestg? |È el Tudestg? |Ist er Deutscher? |} === Las cifras fin 10 === {| class="wikitable" |style="width:200px"|'''Romontsch Sursilvan''' |style="width:200px"|'''Rumantsch Grischun''' |style="width:200px"|'''Deutsch''' |- |nul, nulla |nulla |null |- |in, ina |in, ina |eins |- |dus, duas |dus, duas |zwei |- |treis, trei |trais, treia |drei |- |quater |quatter |vier |- |tschun |tschintg |fünf |- |sis |sis |sechs |- |siat |set |sieben |- |otg |otg |acht |- |nov |nov |neun |- |diesch |diesch |zehn |} == Annotaziuns == <references/> == Colliaziuns == * {{E-LIR|2844}} * [http://www.vocabularisursilvan.ch Niev vocabulari sursilvan online] {{Navigaziun Linguas retoromanas}} [[Categoria:Sursilvan| ]] [[Categoria:Lingua rumantscha]] [[Categoria:Surselva]] [[Categoria:Linguas da la Svizra]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Lingua rumantscha)]] aeh89ck910k80j79qfsl9zoy3uqr2qv Sursilvan/sr 0 8287 172884 166562 2026-08-09T15:00:24Z ~2026-43661-55 23845 172884 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Sursilvan}} {{Idiom2|idiom1=sursilvan|idiom2=rumantsch grischun|lemma=il sursilvan|lemma2=Sursilvan}} [[Image:Linguas grischunas oriundas.jpg|thumb|300px|right|Ils oriunds territoris linguistics dil [[chantun Grischun|cantun Grischun]]]] Il '''Sursilvan''' ei in idiom [[Rumantsch dal Grischun|romontsch]]. Sursilvan vegn discurriu ella [[Surselva]]. Ei dat pliras regiuns linguisticas ella Surselva: * Tujetsch (romontsch sursilvan vegl) * Medel (romontsch sursilvan vegl) * Cadi (senza [[Breil]], [[Dardin]] e [[Danis]]) * Foppa (regiun entuorn [[Glion]]) * Lumnezia * Plaun ([[Domat]] etc.) Igl emprem text sursilvan ei vegnius screts 1611 dil reformatur [[Steffan Gabriel|Stefan Gabriel]]. Tochen 1900 dev'ei duas ortografias sursilvanas. == Colligiaziuns == *[http://www.vocabularisursilvan.ch Niev vocabulari sursilvan online] == Litteratura == * Pavao Tekavčić: Abbozzo del sistema morfosintattico del soprasilvano odierno. ''Studia Romanica et Anglica Zagrabiensia'', [https://hrcak.srce.hr/clanak/179700 No. 33-34-35-36, 1972, p. 359-488]; [https://hrcak.srce.hr/clanak/191998 No. 37, 1974, p. 5-134]. {{Navigaziun Linguas retoromanas}} [[Categoria:Sursilvan]] [[Category:Artitgels en sursilvan]] sbuku5rdxm27odcgly2eyitlar80n77 172885 172884 2026-08-09T15:20:23Z ~2026-43661-55 23845 + litteratura essenziala 172885 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Sursilvan}} {{Idiom2|idiom1=sursilvan|idiom2=rumantsch grischun|lemma=il sursilvan|lemma2=Sursilvan}} [[Image:Linguas grischunas oriundas.jpg|thumb|300px|right|Ils oriunds territoris linguistics dil [[chantun Grischun|cantun Grischun]]]] Il '''Sursilvan''' ei in idiom [[Rumantsch dal Grischun|romontsch]]. Sursilvan vegn discurriu ella [[Surselva]]. Ei dat pliras regiuns linguisticas ella Surselva: * Tujetsch (romontsch sursilvan vegl) * Medel (romontsch sursilvan vegl) * Cadi (senza [[Breil]], [[Dardin]] e [[Danis]]) * Foppa (regiun entuorn [[Glion]]) * Lumnezia * Plaun ([[Domat]] etc.) Igl emprem text sursilvan ei vegnius screts 1611 dil reformatur [[Steffan Gabriel|Stefan Gabriel]]. Tochen 1900 dev'ei duas ortografias sursilvanas. == Colligiaziuns == *[http://www.vocabularisursilvan.ch Niev vocabulari sursilvan online] == Litteratura == * D. B. Gregor: ''Romontsch : language and literature. The Sursilvan Raeto-Romance of Switzerland''. Cambridge : Oleander Press, 1982. (= Oleander language and literature ; 11) * Matthias Grünert: ''Modussyntax im Surselvischen : ein Beitrag zur Erforschung der Morphosyntax des Verbs im Bündnerromanischen''. Tübingen : Francke, 2003. (= Romanica Helvetica ; 122) * Sep Modest Nay: ''Lehrbuch der rätoromanischen Sprache : Deutsch-surselvisch''. Hrsg. von der Ligia Romontscha. Chur : Manatschal, Ebner, 1938. * Arnold Spescha: ''Grammatica sursilvana''. Cuera : Casa Ed. per Mieds d'Instrucziun, 1989. * Pavao Tekavčić: Abbozzo del sistema morfosintattico del soprasilvano odierno. ''Studia Romanica et Anglica Zagrabiensia'', [https://hrcak.srce.hr/clanak/179700 No. 33-34-35-36, 1972, p. 359-488]; [https://hrcak.srce.hr/clanak/191998 No. 37, 1974, p. 5-134]. * Pavao Tekavčić: Il soprasilvano. Ritratto linguistico della maggiore delle varietà romance. [https://www.micura.it/de/index-ladinia/suche?artid=379 ''Ladinia'', V, 1981, p. 271–291]. {{Navigaziun Linguas retoromanas}} [[Categoria:Sursilvan]] [[Category:Artitgels en sursilvan]] j3xrm5ixzgp0jhefr8i5mdtumngrtv2