Wikipedia rmwiki https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Multimedia Spezial Discussiun Utilisader Utilisader discussiun Wikipedia Wikipedia discussiun Datoteca Datoteca discussiun MediaWiki MediaWiki discussiun Model Model discussiun Agid Agid discussiun Categoria Categoria discussiun TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion Theodor Huser 0 14550 172904 172701 2026-08-14T04:19:26Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172904 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Theodor Huser}}Theodor Huser (20.7.1950*) ei in sculptur da crap [[Svizra|svizzer]]. El ei staus actur e musicant e ha creau biaras atgnas producziuns, decoraziuns scenicas, exposiziuns, exposiziuns en gruppas sco era ovras el spazi public. Theodor Huser ei naschius a [[Wettingen]] sco il pli giuven da quater fegls<ref>[https://fritzhuser.ch/Die-Huser-Brothers] Fritz Huser, Die Huser Brothers. Zuletzt aufgerufen: 3.11.2023</ref>. Siu aug, Walter Huser, era medemamein sculptur da crap. Entras el ei Theodor Huser vegnius fetg baul en contact cugl art e surtut cun la sculptura da crap. Las ovras da [[:de:Auguste_Rodin|Rodin]] e [[:en:Michelangelo|Michelangelo]] han imprimiu el l’entschatta. Igl onn 1966 ha Huser cumpleniu la scola obligatoria a [[Wettingen]]. Dapi igl onn 1967 ha el visitau la scola d’art artisanadi a [[Turitg]] (oz «[https://www.zhdk.ch Zürcher Hochschule der Künste]»). Silsuenter ha Huser absolviu in emprendissadi sco sculptur da crap ed ha aviert 1979 siu emprem atelier a Neuenhof, [[Chantun Argovia|Argovia]]. == Sculpturas da crap e plasticas == [[Datoteca:Dreibeinstein von Theodor Huser.jpg|miniatura|[https://www.nksa.ch/ein-stein-einstein-oder-dreibeinstein/ Dreibeinstein], 1994, da Theodor Huser, avant [[:de:Neue_Kantonsschule_Aarau|la nova scola cantunala]] a [[Aarau]] [[Chantun Argovia|Argovia]] .]] Huser ha entschiet moderau: Cun nanins ord cement, marmor ni fier en siu atelier a Neuenhof. In da ses nanins cun il num «Buluu» ei vegnius exponius en il Sturenplan a [[Stockholm]], 1974 en il simposium da sculpturas ed a [[Turitg]] ella Via dalla Staziun 1 sco era alla exposiziun svizzera da plasticas a Biel igl onn 1975<ref>[https://ess-spa.ch/en/exhibitions/1975/artists#182] Swiss Sculpture Exhibition. 1975. Zuletzt abgerufen: 2.11.2023</ref>. En collaboraziun cun Beat Zoderer ed Attila Herendi ha Huber fabricau igl onn 1989 in’ovra monumentala. Quell’ovra representa ina gruppa da treis figura che emprovan dad alzar cun agid da stangas da fier pilasters ord la tiara. Quell’ovra ei vegnida exponida sin il plazzal dalla staziun a [[Baden]]. Medemamein a [[Baden]] sin la via «Ländliweg» ei ina ulteriura ovra da Huser plazzada, numnadamein l’ovra „10 gute Vorsätze“ digl onn 1991<ref>[https://web.archive.org/web/20231103095730/https://ao.aargautourismus.ch/de/punkt/kunst/d2-10-gute-vorsaetze-von-theodor-huser/48583686/] 'Aargau Tourismus' von Tourismusbüro Baden: "10 gute Vorsätze" von Theodor Huser. 6.05.2020. Zuletzt abgerufen: 1.11.2023</ref>. Ord ina retscha da sempels crap sefuorma ina gruppa da lavur cun citaziuns sco per exempel: “Aschia meina la via tiegl art entras la natira e la via tier la natira entras igl art e pertuccont quei eis ei buca sempel da passar sperasvi». Quell’ovra ei in’allusiun sin l’affera da [[:de:Fichenskandal|cartotecas a Turitg]]<ref>[https://recherche.sik-isea.ch/en/everything/in/sikart/actor/list] SIKART Lexicon: Theodor Huser. Zuletzt abgerufen: 28.10.2023</ref><ref>[https://de.wikipedia.org/wiki/Kulturweg_Limmat] Kulturweg Limmat. 1.10.2022. Zuletzt abgerufen. 20.10.2023 </ref>. Igl onn 1993 ha Huser produciu sper la scoletta Kappelerhof, [[Baden]] sia proxima ovra, ina raspada da creatiras coluradas cun il tetel: «Quei animal dat ei mo cheu»<ref>[https://web.archive.org/web/20231103095727/https://www.sh-arch.ch/media/bauten_fuer_schule_kultur_und_sport.pdf] Bauten für Schule, Kultur und Sport von Stefan Häuselmann. Zuletzt abgerufen: 2.10.2023</ref>. In onn pli tard ha Huser creau l’ovra cul num «Il crap da treis combas». Quel ei vegnius creaus en connex d’ina concurrenza dalla cummissiun dagl’art dil [[Chantun Argovia|cantun Argovia]]. Il crap da treis combas ord grep da caltschina digl Jura schai sin in piédestal da betun sin la via culturala ad [[Aarau]] sper la scola cantunala ([https://www.nksa.ch Neue Kantonsschule Aarau]) <ref>[https://web.archive.org/web/20221011141558/https://www.ksa.ch/sites/default/files/cms/ksa/patienten-und-besucher/docs/info-aarau-kunst-im-oeffentlichen-raum-kunst-aufenthalt_ksa-patienten-besucher-ksa.pdf] Kunst im öffentlichem Raum von Kunstkomission Aarau von August 2009. Zuletzt abgerufen: 26.10.2023</ref>. Theodor Huser ha semegliontamein creau ils onns 1988,1989 e 1995 per l’exposiziun da [[Nadel|Nadal]] ella casa d’art ([https://web.archive.org/web/20231103095730/https://www.aargauerkunsthaus.ch/?gclid=EAIaIQobChMIuIy4q4elggMVpD0GAB0gMgHoEAAYASAAEgIU-_D_BwE Kunsthaus]) ina exposiziun da gruppas. Leutier s’audan figuras che contan, che produceschasn gest tenor la temperatura differents tuns. Huser ha era collaborau cun Rolf Winnewisser<ref>[https://web.archive.org/web/20231103095730/https://www.aargauerkunsthaus.ch/sammlung/neuerwerbungen-auswahl/2020/rolf-winnewisser] Aargauer Kunsthaus, Rolf Winnewisser Sammlung. Zuletzt abgerufen: 23.10.2023</ref>. Winnewisser e Huser han reconstruiu in grond crap chines dils studegiai el plazzal aviert intern dalla casa d’art ([https://web.archive.org/web/20231103095730/https://www.aargauerkunsthaus.ch/?gclid=EAIaIQobChMIuIy4q4elggMVpD0GAB0gMgHoEAAYASAAEgIU-_D_BwE Kunsthaus]). Meinsanual ei quei crap ussa el curtgin da [[:en:Pipilotti_Rist|Pipilotti Rist]]. == Producziuns musicalas e da teater == Huser ha publicau tut sias ovras en quella sparta sco era per exempel la cumposiziun «Das Tongeheur II“ egl  1991. Quei ei succediu en collaboraziun cun siu frar Fritz Huser. La premiera da quei toc ei stada a [[Liestal|Liestel]] egl arsenal (Zeughaus).  Igl onn 1995 ha ei dau ina cuntinuaziun cun il num «Das Tongeheur IV» sin la fiasta da 950 onns [[Wettingen]]. Leu eran tuts quater frars sin la tribuna ed han creau tuns tut specials ord bottas d’arschella che vegnevan sdermenadas silla tribuna e silsuenter modeladas en novs instruments. Huser era buca mo activs sin la tribuna, mobein era davos las culissas. Naven digl onn 1976 entochen 1979 ha Huser luvrau tier la casa da teater „[https://web.archive.org/web/20231103095725/https://www.schauspielhaus.ch/de/kalender/26967/jetzt-jetzt-jetzt Schauspielhaus]» da Turitg sco sculptur da teater, sco aschinumnau «[[:de:Bühnenmaler|Kascheur]]». Silsuenter ha el luvrau sur sesez sco [[:de:Bühnenmaler|Kascheur]] e susteniu gruppas da teater independentas. Igl onn 1992 ei il musical “Little Nemo” dad Urs Blöchlinger e Martin von Aesch vegnius realisaus<ref>[https://zembiblog.ch/martin-von-aesch/] Martin von Aesch von Zembi, 2023. Zuletzt aufgerufen: 29.10.2023</ref>. Tier quel ha Huser operau sco [[:de:Bühnenmaler|Kascheur]]. En il cant ei Huser staus activs tier in toc da teater da [[:de:Ruedi_Häusermann|Ruedi Häusermann]] igl onn 1993 entochen 1995. Leu ha el cantau e sunau diffenrents instruments. Quei teater ei vegnius mussaus a Berlin sin il plazzal «[[:de:Rosa-Luxemburg-Platz|Rosa Luxemburg]]»<ref>[https://www.nd-aktuell.de/artikel/450280.ruedi-haeusermann-baden-zusammen.html] Ruedi Häusermann Baden Zusammen von 29.10. 1993. Zuletzt abgerufen: 1.11.2023</ref>. == Ulteriuras activitads == Huser ei era staus creativs sin ulteriurs secturs, sco per exempel ella pictura. Cun siu frar Fritz Huser ha el creau igl onn 1992 in maletg da 50 meters per ina exposiziun a Wettingen. Quei maletg han ils dus frars scaffiu ed improvisau gest leu el liug. Igl onn 2015 han Huser e sia partenaria dau duront 7 onns scoletta a [[:de:Birmenstorf|Birmenstorf]]<ref>[https://www.birmenstorf.ch/fileadmin/00_website/01_Aktuelles/Gemeinderatsnachrichten/2014/03-2014.pdf] Bulletin 03/ 2014 von 02.7.2014. Zuletzt abgerufen: 2.11.2023</ref>. == Literaturverzeichnis == * Julie Harbor und Theodor Huser: Theodor Huser Seiten, von 5.11.1996 == Weblinks == <references responsive="" /> {{DEFAULTSORT:Theodor Huser }} {{DEFAULTSORT:Theodor Huser}} omrxbd5gbkfd5l6dqbgtuzl37lpkvwf Pastiziers grischunais 0 14838 172903 172318 2026-08-14T03:06:06Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172903 wikitext text/x-wiki {{Puter}} [[Datoteca:Patisserie Heinz.jpg|miniatura|Pastiziers grischunais –&nbsp;''Heinz & Tester'', Toulouse, l'an 1885]] La tradiziun dals '''pastiziers grischunais''' (eir pastiziers svizers) vo inavous fin al 15evel tschienter. Per l'istorgia culturela ed economica dal [[chantun Grischun]] haun ils pastiziers e cafetiers grischunais a l'ester üna granda importanza. == Pastiziers grischunais == Per l'[[Engiadina]], la [[Val Müstair]] e la [[Val d'Alvra|Val d'Alvra]] (Grischun rumauntsch), per il [[Puschlav|Puschlev]] e la [[Bregaglia|Bergaglia]] (Grischun taliaun), e per part eir per [[Tavau]] e l'[[Partenz/Tavau (district)|Partens]] (Grischun tudas-ch) es l'istorgia dals pastiziers e cafetiers a l'ester decisiv. Las retscherchas haun musso, cha quasi tuot las regiuns [[Protestantissem|protestantas]] dal chantun Grischun d'eiran strettamaing in context cun il mister dal pastizier e cha pastizeris catolics d'eiran üna minurited. Perche cha'l mister da pastizeri d'eira deraso tar ils protestants pudess dad'üna vart magari esser gia, cha'ls protestants nun haun giuridicamaing pudieu lavurer taunt bgers misteris a l'ester. Da l'otra vart capitaiva la scolaziun tra contacts familiers e collaziuns, ils quels as haun spezialiso in quist misteri. Cun il misteri da pastizeri haun ils protestants dal chantun Grischun in mincha cas chatto üna nischa ed as haun bainsvelt spezialiso sün quella. Cun success.<ref name=":1" /> Düraunt decennis sun ils pastizieris e cafetiers dvantos üna brancha fich rendabla. L'expansiun dals emigrats d'eira enorma: ella as stendiva dal 15evel tschienter fin al cumanzamaint dal 20evel tschienter ed includaiva tuot il continent europeic, da la [[Spagna]] fin a la [[Russia]], da la [[Scandinavia]] fin al süd da l'[[Italia]] (Sicilia).<ref>''[https://www.20min.ch/story/schweizer-zuckerbaecker-ein-stueck-schweizer-geschichte-in-perugia-kaempft-um-seine-zukunft-103323299 Exportschlager: Kaffeehaus-Kultur aus dem Bündnerland]''. Autur: Gaudenz Valentin Looser. In: 20min. Consulte ils 29 marz 2026</ref> <gallery> Datoteca:Engadiner Zuckerbäcker.png|Pastiziers engiadinais Datoteca:Confiserie Caduff.jpg|Pastizaria ''Caduff,'' Frauntscha Datoteca:Fähigkeitszeugnis Castelmur.jpg|Attestat per il pastizier Bartolomeo Castelmur da la Bergiaglia, scritto l'an 1827 a Türin. </gallery> Ils pastiziers grischunais haun lascho inavous stizis cun luras creaziuns per pastizerias, cun la cultivaziun dals cafès ed haun piglio influenca sülla cultura dals cafès europeics. In tuot l'[[Europa]] vaivani ün excellent nom e lur cafès in las citeds europeicas d'eiren dvantos centers per la vita sociela, culturela e politica.<ref name=":0" /> Cun ils evenimaints revoluzioners al cumanzamaint dal 20evel tschienter – la [[Emprima Guerra mundiala|prüma guerra mundiela]], la [[revoluziun russa]], la [[Guerra civila spagnola|guerra civila spagnöla]] – es l'epoca d'emigraziun dals pastiziers grischunais e lur cafès gnida a fin.<ref name=":0">''[https://www.swissinfo.ch/ger/swiss-abroad/als-sich-europas-elite-in-den-schweizer-cafés-ausgewanderter-bündnerinnen-traf/87475310 Als sich Europas Elite in den Schweizer Cafés ausgewanderten Bündner:innen traf]''. Autur: Luca Beti In: swissinfo. Consulte ils 29 marz 2026</ref> Il poet rumauntsch, [[Peider Lansel]], ho do ün'expressiun da quista fin aint in üna giazetta taliauna: ''E flüm, quai podains affermar sgür e tschert, vezza cun sentimaint da dulur, svanir ils caffetiers svizzers. Tant plü cha quels eiran, scu dit, bumischma glioud, lavuratuors a galanthommens, jond adüna bein perüna cun il Flümans, respetond ed amond la citad ch’ls ospitaiva.'' [[Datoteca:Palazzi Poschiavo1.jpg|miniatura|Palazzi Puschlev]] Quist epoca ho lascho stizis illas citeds europeicas ed eir ils lös da vschinedis, scu ils palazzis in Engiadina, in Bregaglia ed in Puschlev daun perdütta a la richezza, cha'ls emigrants haun purto a chesa.<ref name=":1">''[https://soliswiss.ch/berichte/wie-ausgewanderte-buendner-die-welt-versuessten/ Wie ausgewanderte Bündner die Welt versüssten]''. In: soliswiss.ch. Consulte ils 29 da marz 2026</ref> === Sectur economic important === Fin a la prüma guerra mundiela furmaivan ils pastiziers, ils fabricants da licör ed ils cafetiers a l'ester, insembel cun l'agricultura ed il turissem dal lö da vschinedi, l'industria dal chanun Grischun. Da tuot las regiuns ho l'Engiadin'Ota la pü lungia tradiziun d'emigraziun ed ho profito il pü ferm da quella: Düraunt il 19evel tschienter es naschieu in l'Engiadin'Ota il prüm center da finanzas dal chantun Grischun. Cun il guadagn dals pastiziers e cafetiers a l'ester ho in l'Engiadin'Ota pudieu gnir finanzo üna granda part da l'industria nuova, la hotelleria e l'infrastructura chi tuocha tiers. == Creaziuns da dutscharias renumedas == [[Datoteca:Marz3.jpg|miniatura|Lübecker Marzipan]] '''Lübecker Marzipan:''' Marzipan vain dal Oriaint ed es gnieu in Europa tres las cruschedas. Ils pastiziers grischunais a Venezia haun già bod fat la cugnuschenza cul marzipan, scu as po chatter in variusas spezialiteds da marzipan, chi sun scrittas giò aint ils vegls cudeschs da recettas. Al cumanzamaint dal 19evel tschienter es il bregagliot Wilhelm Pamotti da Castagna emigro a Königsberg, inua'l ho fundo l'an 1809 üna fabrica da marzipan, perche cha in la Prussia as pudaiva chatter marzipan be in apotecas. La sia pastizeria ho'l uvrieu sper il chasté e cul temp d'eira'l gnieu incruno cul titel «Hofkonditor» (pastizeri dal reg). Pü tard es il sieu «Königsberger Marzipan» gnieu produit tra sias rezetas da la firma «Marzipan Kayser Lübeck» a Lübeck, chi venda il marzipan in tuot il muond. [[Datoteca:Suizos-El Pozo-Madrid.jpg|miniatura|Bollo suizo]] '''Bollo suizo:''' Al cumanzamaint dal 19evel tschienter haun duos pastiziers dal Puschlev a Bilbau (Spagna) creo il «Bollo suizo», ün chülin, fat cun lat e painch, ch'els haun perfecziuno our dal «pan grass», üna spezialited dal Puschlev. Cul temp es quista creaziun dvanteda üna spezialität cugnuschainta ed es fin hoz fich populera in Spagna.<ref name=":0" /> '''Tuorta Helvezia''' es üna dutscheria tradiziunela a Mantua (Italia) ed as metta insembel in chignoulas our da pasta da mandlas, chi as mantunan üna sün l'otra. Traunter quistas as metta ün'implida da zücher ed alv d'öv e zieva vain la dutscharia miss aint il fuorn e couschida. Garnida ed implicheda vain'la cun crema da painch, Zabaione, minchataunt eir cun pitschens töchs da tschiculatta. L'origen da la tuorta Helvezia – scu bgeras dutscharias tradiziunelas da Mantua – vain d'ün pastizier grischunais, Samson Lutscher, chi vivaiva e lavuraiva a Mantua a la fin dal 18evel tschienter.<ref name=":1" /> [[Datoteca:Engadiner Nusstorte2.jpg|miniatura|Tuorta da nuschs]] '''Tuorta da nuschs:''' Il svilup dal recept sto in stretta colliaziun cun la tradiziun dals pastiziers grischunais, chi d'eiran eir al süd da la Frauntscha. In Engiadina nu creschan bös-chs da nuschs, ma al süd da la Frauntscha, sper Toulouse a Périgord, as rechatta ün center da cultivaziun da nuschs, ''Noix du Périgord AOC''. La pastizaria ''Heinz & Tester'' da Toulouse – tuots duos cunoms grischunais – vendaiva la [[Tuorta da nuschs]] daspö l'an 1881 fin ils ans 1930. A Toulouse vaiva que üna colonia da pastiziers grischunais e probabel as haun quels lascho inspirer da la spezialited ''Le Bourinoix'', üna dudscharia simila locela.<ref>''[https://www.patrimoineculinaire.ch/Produkte#260 Nusstorte/Tuorta da nuschs]''. In: Patriomoine culinaire suisse. Consulte ils 3 avrigl 2026</ref> == Istorgia == === Ils grischuns e lur commerzi a Venezia fin l'an 1766 === Ils grischuns haun profito da las importantas rutas commerzielas sur ils pass alpins ed haun mantgnieu bunas relaziuns cun las grandas pussaunzas Habsburg e Bourbon. Specielmaing ils Engiadinais haun gieu bunas relaziuns cun la Repubica da Venezia, uschè cha'd haun pudieu as platscher, fer commerzi ed esser activs in las corporaziuns a Venezia. Interpraisas grischunaisas – pastiziers ed otras interpraisas – sun dvantedas fich fortas ed haun piglio influenza a Venezia. Al mez dal 18evel tschienter appartgnaivan 32 da 42 pastizerias als grischuns. === L'exclusiun da Venezia ed il temp fin al cumanzamaint dal 20evel tschienter === Ils grischuns haun mantgnieu differentas relaziuns cun Habsburg e cun ils Bourbons. Intaunt cha'ls grischuns protestants da las vals dal süd vaivan tratto cun la Republica Venezia da giunchir Milaun, haun oters grischuns al listess temp reglo cun Habsburg nouvs privilegs commerziels, chi staivan in cuntradicziun cun la cunveziun traunter ils Engiadinais ed ils Veneziauns. La consequenza da quist battibuogl diplomatic d'eira l'exclusiun dals grischuns da Venezia l'an 1766: Ils privilegs dals grischuns sun dvantos annulos ed activitedas eccononomicas scumandedas. In seguit sun ils commerziants da las regiuns protestantas da las vals dal süd – impustüt ils pastiziers – emmigros in tuot l'Europa, inua ch'els d'eiran principels aint il sectur dals pastiziers. == Litteratura == * Dolf Kaiser: ''[https://web.archive.org/web/20250731105739/https://www.kulturarchiv.ch/fileadmin/pdf/Fast_ein_Volk_von_Zuckerbaeckern.pdf Fast ein Volk von Zuckerbäckern? Bündner Konditoren, Cafetiers und Hoteliers in europäischen Lade bis zum Ersten Weltrkieg. Ein wirtschaftlicher Beitrag]''. NZZ ediziun, Turich 1985, <nowiki>ISBN 3-85823-134-7</nowiki>. Consulte ils 29 marz 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> [[Categoria:Chantun Grischun]] [[Categoria:Istorgia dal chantun Grischun]] [[Categoria:Economia (Svizra)]] 3l5bagm5ldxivzfymwwu3bnwnuiax6f Categoria:Weiterleitungen, die mit einem Wikidata-Objekt verbunden sind 14 14916 172905 2026-08-14T11:24:56Z PK2 2318 Leere Seite erstellt 172905 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1