Wikipedia rmwiki https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Multimedia Spezial Discussiun Utilisader Utilisader discussiun Wikipedia Wikipedia discussiun Datoteca Datoteca discussiun MediaWiki MediaWiki discussiun Model Model discussiun Agid Agid discussiun Categoria Categoria discussiun TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion 4 1980 172931 151928 2026-08-19T14:55:05Z Icodense 9320 Icodense ha spustà la pagina [[Pascal Gamboni]] a [[Wikipedia:Plazza da gieu]] senza crear in renviament: back to the sandbox ([[m:GS|global sysop]] action) 151928 wikitext text/x-wiki [[w:de:Samedan|Ursin]] spnjwfartj6x09p08h832mli06wcnm4 0 12365 172932 166278 2026-08-20T00:05:04Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172932 wikitext text/x-wiki {{Infobox terra |NUM = <font size="+1">'''Republica da la Croazia'''</font><br /> '''Republika Hrvatska'''<font size="-1"> (croat)</font> |MALETG-BANDIERA = Flag of Croatia.svg |MALETG-BANDIERA-LADEZZA = 150px |MALETG-BANDIERA-ROM = gea |ARTITGEL-BANDIERA = |MALETG-VOPNA = Coat of arms of Croatia.svg |MALETG-VOPNA-LADEZZA = 100px |ARTITGEL-VOPNA = |PAROLA = |LINGUA-UFFIZIALA = |CHAPITALA = [[Zagreb]] |FURMA-DA-STADI = republica parlamentara |FURMA-DA-REGENZA = <!-- democrazia da concordanza mez directa --> |SCHEF-DA-STADI = |SCHEF-DA-REGENZA = |SURFATSCHA = 56&nbsp;594 |ABITANTS = 4&nbsp;190&nbsp;669 (2016)<ref> Eurostat: ''[http://europa.eu/about-eu/countries/member-countries/croatia/index_de.htm Kroatien – Länderinfo]'', situaziun dal 2016.</ref> |SPESSEZZA-DA-LA-POPULAZIUN = 74 |MUNAIDA = |INDEPENDENZA = 8 d’october 1991 |IMNI-NAZIUNAL = ''Lijepa naša domovino'' |DI-DA-LA-FESTA-NAZIUNALA = |FUNDAZIUN = |ZONA-D-URARI = UTC+1 EST<br />UTC+2 EEST |NUMER-DA-L-AUTO = |INTERNET-TLD = .hr |PRESELECZIUN-TELEFON = +385 |MALETG-POSIZIUN = EU-Croatia.svg |MALETG1 = Un-croatia.png }} La '''Croazia''' (croat {{Audio|Hr-Hrvatska.oga|''Hrvatska''}}), uffizial Republica da la Croazia (croat ''Republika Hrvatska'') è in stadi situà en la zona da transiziun tranter l’[[Europa Centrala]] e l’[[Europa dal Sidost]]. La Croazia è commembra da l’[[Uniun europeica]], da la [[NATO]], da l’[[Organisaziun mundiala da commerzi]], da l’[[Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l'Europa|Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa]] e da las [[Naziuns unidas]]. Tenor l’index dal svilup uman tutga la Croazia tar ils stadis fitg sviluppads. Il territori statal è situà en l’ost da la [[Mar Adriatica]] e per part en il sidvest da la [[Planira Pannonica]]. Ils stadis vischins furman en il nordvest la [[Slovenia]], en il nord l’[[Ungaria]], en il nordost la [[Serbia]], en l’ost la [[Bosnia-Erzegovina]] ed en il sidost il [[Montenegro]]. Il territori da l’anteriura Republica Ragusa (''Dubrovačka Republika'') che furma oz la part meridiunala dal stadi na dispona da nagina colliaziun a terra directa tar l’ulteriur territori statal; tranteren sa chatta numnadamain l’access a la mar da la [[Bosnia-Erzegovina]] d’intgins kilometers ladezza. Il territori enturn [[Dubrovnik]] furma uschia la suletta exclava dal pajais. == Geografia == [[Datoteca:City-of-Split.jpg|thumb|200px|Split]] [[Datoteca:Bucht Lucice.JPG|thumb|200px|Golf da Lucice]] [[Datoteca:Zagreb Ilica.jpg|thumb|200px|Zagreb]] [[Datoteca:Nacionalni park Risnjak (Berghutte unterhalb des Gipfels des Risnak).jpg|thumb|200px|Parc naziunal Risnjak]] La Croazia cumpiglia ina surfatscha da terra da ca. 56&nbsp;500 kilometers quadrat. Tar quella tutga ina part da las [[Alps Dinaricas]] e da la Planira Pannonica. Il pajais sa chatta en la zona da transiziun tranter la part orientala da l’[[Europa Centrala]] e l’[[Europa dal Sidost]]. La gronda part da la Croazia (cun excepziun da la Slavonia e dal territori enturn [[Zagreb]] en il nord da la [[Sava]]) vegn per ordinari attribuì geograficamain a la [[Peninsla dal Balcan]] u a l’Europa dal Sidost. Ord vista da l’attribuziun dals pajais ad intschess culturals vegn la Croazia medemamain considerada sco part da l’Europa Centrala. Magari serva questa cunfinaziun er ad intents politics, per sa distanziar da la ‹regiun da crisa› [[Balcan]] ch’è plitost connotada a moda negativa.<ref>Peter Jordan: [http://141.74.33.52/stagn/Portals/0/070829_Text_ER4_05_jordan.pdf ''Grossgliederung Europas nach kulturräumlichen Kriterien.''] En: ''Europa Regional'', tom 13.4, 2005, p. 162–173 (PDF; 463&nbsp;kB).</ref> Ils territoris croats per lung da la costa da l’[[Adria]] vegnan per part er attribuids – sco part da la zona mediterrana – a l’Europa dal Sid. La pli pitschna distanza tranter l’[[Italia]] e la Croazia mesira 20&nbsp;km (spartì tras ina pitschna strivla da terra da la [[Slovenia]]). Prevlaka, la peninsla croata situada il pli en il sid, sa chatta en ina distanza da 69&nbsp;km da l’[[Albania]]. === Cunfins === Il territori statal da la Croazia cumpiglia 87&nbsp;700 kilometers quadrat, da quai 56&nbsp;542 kilometers quadrat surfatscha da terren e 31&nbsp;067 kilometers quadrat zona da mar. Il territori s’extenda sur ina part settentriunala continentala ed ina lunga strivla da costa che daventa fitg graschla en il sidvest da [[Zagreb]]. La part dal territori da costa situada il pli en il sid (la regiun enturn [[Dubrovnik]] fin al cunfin vers il [[Montenegro]]), vegn spartida da l’ulteriura Croazia tras ina strivla da ca. trais kilometers che tutga tar la vischnanca Neum situada en la [[Bosnia-Erzegovina]]. Ils cunfins dal pajais mesiran ina lunghezza totala da 2917 kilometers ([[Slovenia]] 679 km, [[Ungaria]], 329 km, [[Bosnia-Erzegovina]] 932 km, [[Serbia]] 241 km, [[Montenegro]] 25 km). Il decurs dal cunfin en l’Adria dal Nord (zona da mar en direcziun da la Slovenia) è contestà. Las costas da l’Adria mesiran ina lunghezza da 1778 kilometers (terra franca) resp. da 6176 kilometers incl. las inslas. === Clima === A l’intern resp. nordost dal pajais regia in clima continental. La temperatura maximala dal di munta la stad en media ca. 28&nbsp;°C, l’enviern ca. 5&nbsp;°C. Las precipitaziuns annualas muntan a ca. 750 millimeters.<ref>Walter, G.: ''Kroatien.'' Minca 2001.</ref> Il clima a la costa adriatica è bundant pli umid ed i prevala in clima mediterran. Las stads èn pia per gronda part suleglivas e sitgas, cun temperaturas maximalas enturn 30&nbsp;°C, entant ch’ils envierns èn segnads da plievgia e da temperaturas miaivlas (en media ca. 10&nbsp;°C). En la part settentriunala da la costa datti l’enviern savens prugina, entant che quai n’è strusch il cas en la part meridiunala. Las precipitaziuns annualas a la costa èn cun 1000&nbsp;millimeters in pau pli autas che a l’intern dal pajais. En la part croata da las Alps Dinaricas cumpiglian las precipitaziuns annualas tranter 1000 e 2000 millimeters.<ref>http://de.climate-data.org/country/82/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20180107012555/https://en.tutiempo.net/climate/croatia.html</ref> In fenomen meteorologic extraordinari furman ils vents che crodan (Bora). I sa tracta da vents fraids che tutgan tar ils pli ferms en tut il mund. === Cuntradas === Areguard las furmas da reliev e las zonas climaticas sa lascha la Croazia divider en trais cuntradas caracteristicas. Questa tripartiziun sa resplenda per part en la cultura e moda da viver dals umans. ==== Planira Pannonica ==== La Planira Pannonica consista da vastas planiras che vegnan be interruttas d’intginas muntognas mesaunas; la regiun vegn percurrida dals flums [[Sava]] e [[Drava]], dus flums laterals dal [[Danubi]]. Questa part dal pajais è segnada d’in clima continental temprà. L’entira cuntrada sa lascha divider en la Croazia dal Nord – che sa lascha attribuir culturalmain a l’Europa Centrala – ed en la Slavonia. La Croazia dal Nord cumpiglia il territori che tanscha da la Kupa fin al cunfin ungarais: la planira per lung dals flums Sava e Kupa enturn las citads Zagreb, Karlovac e Sisak (che furman oz demograficamain ed economicamain la part centrala dal pajais), la regiun muntagnarda dal Zagorje en il nord da la chapitala Zagreb ed il Međimurje en il nordost dal pajais tranter Drava e Mur. La Slavonia è la planira che s’extenda per lung dals flums Sava e Drava fin al Danubi en l’ost. A la regiun Slavonia vegnan savens er attribuidas las regiuns Baranja (en il nord da la Drava) e Zapadni Srijem (il piz oriental dal pajais tranter il Danubi e la part inferiura da la Sava). ==== La regiun da muntogna dinarica ==== La regiun da muntogna dinarica (er Croazia Centrala u regiun collinusa croata) è segnada da muntognas mesaunas e da singulas autas muntognas che furman il sparta-auas tranter il Danubi e l’Adria. Qua regia in clima da muntogna. Da questa cuntrada fan part la regiun muntagnarda dal Gorski Kotar tranter Rijeka e Karlovac, las valladas alpinas Lika e Krbava (situadas tranter las chadainas da muntogna dal Velebit, che s’extendan per lung da la costa, e la regiun da cunfin vers la Bosnia dal Vest) sco er ina part da la retroterra da la [[Dalmazia]] (Zagora, muntogna da Biokovo). ==== La regiun da costa adriatica ==== La regiun da costa adriatica consista per gronda part da grips carstics. Ella è segnada d’influenzas mediterranas. La ladezza da la strivla da costa variescha fermamain. En singuls lieus è quella be intgins kilometers lada, en auters lieus tanscha ella pli lunsch en l’intern dal pajais. La gronda part dals flums che sbuccan en la Croazia en l’Adria èn però relativamain curts; be l’intschess idrografic da la Neretva che nascha en la Bosnia-Erzegovina s’extenda pli lunsch vers l’intern dal pajais. Dal nord vers il sid sa lascha la regiun da costa divider en las suandantas regiuns istoricas: * Istria – la peninsla situada en il nordvest da la costa croata, * Hrvatsko Primorje enturn Rijeka e Senj cun las inslas dal Golf da Kvarner, * Dalmazia – la costa plain sfendaglias che tanscha davent da Zadar vers sid, inclusiv las inslas e la retroterra muntagnarda, cun citads d’impurtanza istorica sco Dubrovnik (Ragusa) e Split. === Inslas === La Croazia dumbra en tut 1246 inslas. Da quellas èn 47 abitadas sur onn. Las pli grondas èn: Cres e Krk (omaduas 405,78&nbsp;km²), Brač (395,44), Hvar (299,66), Pag (284,56), Korčula (276,03), Dugi Otok (114,44), Mljet (100,41), Rab (90,84), Vis (90,26) e Lošinj (90,26). === Muntognas === Las pli autas muntognas dal pajais èn: Dinara (Sinjal) (1831&nbsp;m&nbsp;s.m.) en las Alps Dinaricas, Sveti Jure (1761&nbsp;m&nbsp;s.m.) en il massiv da Biokovo, Vaganski vrh (1751&nbsp;m&nbsp;s.m.) en la muntogna da Velebit, Ozeblin (&nbsp;m&nbsp;s.m.1657) en la muntogna da Plješevica, Bjelolasica-Kula (1533&nbsp;m s.m.) en la muntogna da Velika-Kapela, Risnjak (1528&nbsp;m&nbsp;s.m.) en la muntogna da Risnjak, Svilaja (1508&nbsp;m&nbsp;s.m.) en la muntogna da Svilaja e Snježnik (1506&nbsp;m&nbsp;s.m.) en la muntogna da Snježnik. Tut en tut datti en la Croazia 96 pizs ch’èn situads sur 1500&nbsp;m&nbsp;s.m. === Auas === [[Datoteca:Plitvice_lakes.JPG|thumb|170px|Parc naziunal Lais da Plitvice]] Tenor in’analisa da l’Organisaziun da las Naziuns unidas per l’alimentaziun e l’agricultura (FAO) tutga la Croazia tar ils 30 stadis dal mund cun la pli bler’aua. En l’Europa sa chatta il pajais sin il terz plaz cun in total da 32 818 meters cubic reservas d’aua regenerablas per chau ed onn.<ref name="BLUE_HEART">Schwarz, U.: [http://www.balkanrivers.net/sites/default/files/BalkanRiverAssessment29032012web.pdf ''Balkan Rivers – The Blue Heart of Europe, Hydromorphological Status and Dam Projects''], report 2012, 151 pp. (PDF; 6,4 MB).</ref> La Croazia è in dals paucs stadis cun in urden da las auas organisà dapi daditg a nivel statal. Gia il 1891 ha il Sabor deliberà ina lescha dal dretg da las auas dals Reginavels da la Croazia e Slavonia che reglescha ils dretgs d’utilisaziun da l’aua, la regulaziun dals singuls currents, la protecziun da las auas e.a. Tenor ina retschertga dal 2006 è l’Adria croata la pli schubra part da l’entira Mar Mediterrana. Sin l’Environmental Sustainability Index ch’examinescha la posiziun da la protecziun da l’ambient entaifer l’agir statal ha la Croazia cuntanschì il 2005 il 19avel plaz en tut il mund.<ref>[https://web.archive.org/web/20070126085221/http://www.yale.edu/esi/ESI2005.pdf ''Environmental Sustainability Index 2005''] (PDF; 18,6&nbsp;MB).</ref> ==== Lais ==== Las pli grondas auas stagnantas da la Croazia èn ils lais da Vransko (30,7&nbsp;km²), Dubravsko (17,1;km²), Peručko (13,0;km²) e Prokljansko (11,1;km²). Ils pli enconuschents èn ils Lais da Plitvice. ==== Flums ==== La gronda part dals flums maina l’aua vers la [[Mar Naira]] (Danubi, Sava, Drava, Mur, Kupa ed Una), ils ulteriurs vers l’[[Adria]] (Zrmanja, Krka, Cetina e Neretva). Ils pli lungs flums che curran tras la Croazia èn la Sava (562&nbsp;km) e la Drava (505&nbsp;km). Quests dus flums furman sur lungs tschancuns il cunfin vers la [[Bosnia-Erzegovina]] resp. l’[[Ungaria]]. Omadus flums sbuccan en il [[Danubi]]; la Sava è il pli grond, la Drava il quart grond flum lateral dal Danubi. Il Danubi sparta la Croazia da la provinza serba Vojvodina. Il cunfin croat per lung dal Danubi dumbra 188&nbsp;km e sa chatta quasi cumplettamain da vart dretga dal flum. La Kupa (sloven: Kolpa, 269 kilometers) furma ina gronda part dal cunfin cun la Slovenia. Ella va a finir a Sisak en la Sava, la quala è navigabla da qua davent. Ulteriurs flums èn Korana, Krapina, Lonja, Mur e Vuka. Ils flums che mainan da las Dinaridas en l’Adria èn relativamain curts; be la Neretva ch’arriva nà da l’Erzegovina furma in flum pli grond che sbucca en la [[Mar Mediterrana]]. == Parcs naziunals e parcs da la natira == La Croazia dispona dad otg parcs naziunals e dad indesch parcs da la natira. Tut en tut datti en l’entir pajais 450 territoris protegids, da quai 79 reservats spezials (botanics, geomorfologics, ornitologics, reservats da mar e da guaud). La surfatscha cumplessiva da tut ils territoris protegids munta a 5846 kilometers quadrat, quai che correspunda a radund diesch procent da la surfatscha da terra da la Croazia. == Flora e fauna == Per pudair proteger la fauna e la vegetaziun al lieu ch’èn fitg sensiblas, ha la regenza croata declerà l’onn 2004 l’entira zona da mar da la Croazia sco territori da protecziun ecologic e sco zona da pestga controllada. Quest proceder è vegnì crititgà dals stadis vischins [[Slovenia]] ed [[Italia]], damai ch’igl èn er tangads dretgs da pestga en il territori da cunfin.<ref>[https://web.archive.org/web/20090707191126/http://www.delo.si/clanek/55998 Delo.si ''Pahor prejel odgovor komisije glede ERC'' (5 da mars 2008)].</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20081029031223/http://www.delo.si/clanek/69040 Delo.si Rupel: ''Hrvaška pogajalska izhodišča prejudicirajo mejo'' (13 d’october 2008)].</ref> La Croazia dumbra en tut radund 4000 spezias da plantas e pliras milli spezias d’animals; da quai sa chattan 380 animals e 44 plantas sut protecziun da la natira.<ref>Matthias Koeffler, Matthias Jacob: ''Kroatien''. Trescher Verlag, 2014, ISBN 978-3-89794-240-0, p. 25.</ref> === Flora === Radund 37&nbsp;% dal pajais èn cuverts cun guaud. Da questas 2&nbsp;082&nbsp;702 hectaras sa tracti tar ca. 95&nbsp;% da guauds maschadads natirals. Radund 81&nbsp;% da la surfatscha da guaud sa chatta en possess statal. En las regiuns muntagnardas creschan surtut guauds da coniferas, en la [[Planira Pannonica]] surtut guauds da feglia. === Fauna === Gronds animals da rapina sco l’urs brin, il luf, il schacal mellen ed il luf-tscherver èn surtut da chattar en las regiuns muntagnardas da la Croazia. Tranter ils utschels da preda èn da numnar il tschess cularin, l’evla da la pizza e l’evla alva. En territoris da palì vivan l’ibis dal bec tort e diversas spezias d’iruns. En ils parcs naziunals situads en il nord dal pajais fruntan ins sin numerusas spezias d’animals ch’èn uschiglio daventadas fitg raras en l’[[Europa Centrala]]: l’evla da mar da la cua alva, cormorans, pestgaderins, cicognas nairas, il pestgarel pitschen u il maglia-avieuls. En las regiuns da costa vivan tartarugas da terra, da palì e da mar, lischernas, ghecos e serps (natras e vipras). Er intgins mammals da la mar vivan en la part croata da l’[[Adria]]. Il delfin adriatic e surtut la foca mediterrana valan sco spezias periclitadas. Ils effectivs dal ton cotschen èn medemamain en privel da svanir pervi da l’explotaziun da peschs industriala. En la Croazia vivan diversas spezias endemicas. In exempel furma il salamander da las grottas che viva en taunas sutterranas da la regiun da carst. == Populaziun == [[Datoteca:Population_density_map_of_Croatia,_2011.svg|thumb|220px|Spessezza da la populaziun]] Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2001 dumbra la Croazia 4&nbsp;437&nbsp;460 abitants. L’aspectativa da vita munta en media 78 onns. Pervi da dumbers da naschientscha vaira bass, enconuscha il pajais dapi intgins onns in svilup demografic regressiv. Dals abitants dal temp da la dumbraziun dal pievel 2001 possedevan 4&nbsp;399&nbsp;364 (99,14&nbsp;%) il dretg da burgais croat. La diaspora croata è surproporziunalmain gronda. En divers pajais dal mund datti organisaziuns che s’occupan da la minoritad croata. Sco pli gronda da questas organisaziuns vala la Hrvatska bratska zajednica en ils [[Stadis Unids]]. En il parlament croat datti intgins deputads da la diaspora croata che vegnan er elegids da quella. === Etnias === Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2001 han bunamain 90&nbsp;% dals abitants dal pajais considerà sasezs sco Croats. Il 1991 eran quai anc stads 78,1&nbsp;%; dals 12,1&nbsp;% Serbs èn blers fugids u vegnids stgatschads en rom da la consolidaziun dal stadi croat.<ref>[https://web.archive.org/web/20020830050835/http://www.vjesnik.hr/html/2002/06/11/Clanak.asp?c=2&r=tem ''Vjesnik on-line – Teme dana'', consultà ils 28 da favrer 2015].</ref> En il decurs dals ultims onns è ina part dals Serbs ch’eran fugids durant l’operaziun militara Oluja puspè turnada enavos, uschia che la cumpart serba da la populaziun è uss in pau pli auta ch’il 2001 (ma anc adina bundant pli bassa che dal temp avant la Guerra da la Croazia). La minoritad taliana viva surtut en l’[[Istria]], ultra da quai datti pitschnas minoritads talianas a [[Rijeka]], en la [[Dalmazia]] ed en la [[Slavonia]] dal Vest. Ils Bosniacs, Albanais e Macedons vivan en tut las parts dal pajais, surtut en citads pli grondas. Areguard la moda e maniera co che vegnan tractadas las minoritads da Sinti e Roma ha Amnesty International constatà ils ultims onns tscherts progress, surtut sin il sectur da las scolas e da las stentas per stgaffir spazi d’abitar. === Linguas === Lingua uffiziala è il [[croat]] da standard. Il croat resp. serbocroat vegn chapì e discurrì en praticamain tut las parts dal pajais. Daspera datti pitschnas inslas linguisticas (surtut talianas, ungaraisas e tschecas). La dumbraziun dal pievel dal 2011 mussa il suandant maletg areguard la lingua materna: croat 95,6&nbsp;%, serb 1,23&nbsp;%, talian 0,43&nbsp;%, albanais 0,4&nbsp;%, bosniac 0,39&nbsp;%, romani 0,36&nbsp;%, ungarais 0,24&nbsp;%, sloven 0,22&nbsp;%, serbocroat 0,18&nbsp;%, tschec 0,15&nbsp;%, slovac 0,09&nbsp;% ed ulteriurs 0,34&nbsp;%. === Cuminanzas religiusas === La gronda part da la populaziun (86,4&nbsp;%) appartegna a la baselgia catolic-romana. I suondan ils ortodoxs (4,4&nbsp;%), muslims (1,5&nbsp;%), protestants (0,3&nbsp;%), ulteriurs cristians (0,3&nbsp;%), ulteriuras religiuns (0,1&nbsp;%) e nagin’indicaziun u agnostichers/ateists (7&nbsp;%). === Citads=== Las pli grondas citads – cun dapli che 30&nbsp;000 abitants – èn (situaziun dal 2011): [[Zagreb]] (790&nbsp;017), [[Split]] (178&nbsp;102), [[Rijeka]] (128&nbsp;624), [[Osijek]] (108&nbsp;048), [[Zadar]] (75&nbsp;062), [[Velika Gorica]] (63&nbsp;517), [[Slavonski Brod]] (59&nbsp;141), [[Pula]] (57&nbsp;460), [[Karlovac]] (55&nbsp;705), [[Sisak]] (47&nbsp;768), [[Varaždin]] (46&nbsp;946), [[Šibenik]] (46&nbsp;332), [[Dubrovnik]] (42&nbsp;615), [[Bjelovar]] (40&nbsp;276), [[Kaštela]] (38&nbsp;667), [[Samobor]] (37&nbsp;633), [[Vinkovci]] (35&nbsp;312) e [[Koprivnica]] (30&nbsp;854). == Istorgia == === Preistorgia ed istorgia tempriva === Las pli veglias cumprovas da colonisaziun sin il territori da la Croazia odierna derivan da ca. 130&nbsp;000 a.C. Il pajais enserra impurtants lieus d’exchavaziun paleoantropologics: sper Krapina sa chatta il lieu da chat da l’uman da Neandertal da l’onn 1899 (incl. museum) e la tauna da Vindija. En vischinanza da la citad Vukovar sa chatta il lieu da chat Vučedol-Gradac ch’ha dà il num a la cultura da Vučedol dal temp da crap tardiv. Numerus crests-fossa dateschan dal temp da bronz e da fier. === Antica e temp medieval tempriv === [[Datoteca:Croatia Pula Amphitheatre interior BW 2014-10-11 10-03-10.jpg|thumb|350px|Amfiteater roman a Pula]] Las emprimas colonias a la costa orientala da la [[Mar Adriatica]] derivan dal 12avel ed 11avel tschientaner a.C. (colonisaziun ionica) resp. da la gronda colonisaziun greca dals proxims tschientaners. Uschia sa lascha per exempel la citad odierna Split manar enavos sin ina fundaziun da quel temp (‹Split› dal grec vegl ''aspalatos'' u ''spalatos'' = ‹tauna›). En il quart tschientaner a.C. menziunescha l’istoriograf [[Herodot]] ultra da quai il pievel indogerman dals Illirs sco ulteriur pievel sesent al lieu. A partir da la mesadad dal segund tschientaner a.C. è creschida l’influenza politica dals Romans sin las stirpas illiricas sesentas tranter la costa e la [[Planira Pannonica]]. L’onn 34 a.C. ha Octavian, l’imperatur [[Augustus]] da pli tard, conquistà questa regiun – suenter ina guerra da 20 onns – en la Battaglia da Zerek. A l’entschatta dal prim tschientaner è vegnida fundada la provinza romana Dalmatia, numnada tenor la stirpa dals ''Delmatae''. L’onn 293, dal temp da regenza da [[Diocletian]], han ins dividì la provinza per lung dal flum [[Drina]]. En rom da la spartiziun da l’Imperi l’onn 395 è il territori da la Croazia vegnì attribuì l’emprim a l’[[Imperi roman]] occidental. === Imperi roman oriental resp. Imperi bizantin (550–1270) === Suenter la fin da l’Imperi roman ha la gronda part da la Croazia odierna ([[Dalmazia]], [[Istria]] e [[Slavonia]]) appartegnì a l’Imperi roman oriental resp. Imperi bizantin. Quest’epoca ha durà da l’onn 550 fin il 1270, però cun pliras interrupziun, durant las qualas la Croazia ha per part cuntanschì l’independenza (cf. sutvart). En il 6avel tschientaner èn ils [[Avars]], in pievel da chavaltgaders oriund da l’Asia Centrala, immigrads en la Pannonia, la quala er ils Langobards avevan cumenzà a prender en possess. En il 7avel tschientaner ha il retg bizantin [[Herakleios]] clamà ils Croats en lur territori da colonisaziun odiern per al gidar en il cumbat cunter ils Avars. Tenor rapports da l’imperatur bizantin [[Constantin VII Porphyrogennetos]] derivavan ils Croats da la regiun da la Pitschna [[Pologna]] dad oz. Durant quest temp d’appartegnientscha a [[Constantinopel]] èn vegnidas cristianisadas las stirpas dals Slavs dal Sid. Per gronda part è quai succedì en rom da la missiun slava dals Bizantins (7avel fin 9avel tschientaner), entant che la Croazia dal Nord e la Slovenia èn vegnidas missiunadas nà da [[Salzburg]]. Pli tard è la Croazia s’alienada pli e pli da la cultura bizantina-ortodoxa. Quai è tranter auter d’attribuir als suandants facturs: la perdita da pussanza dals Bizantins suenter l’avanzament dal [[Reginavel dals Francs]], l’autonomia temporara dal reginavel croat e l’appartegnientscha d’ina gronda part da la Croazia odierna a reginavels da l’Europa dal Vest (t.a. Reginavel francon e Reginavel ungarais). La Croazia è uschia vegnida en la sfera d’influenza da la baselgia catolic-romana ed ha fatg part da l’intschess cultural da l’Europa occidentala. Il num dals Croats è documentà l’emprima giada en ina funtauna dal 9avel tschientaner. Il num sez n’ha naginas ragischs slavas, mabain deriva cun fitg gronda probabilitad or da l’intschess persian. L’onn 879 vegn il prinzi Branimir titulà da papa [[Gion VIII]] en in document sco «dux Croatorum». En la terminologia da lez temp sa lascha quai interpretar sco renconuschientscha da la Croazia medievala sco agen stadi. === Reginavel croat (925–1102) === Vers il 925 è [[Tomislav]] daventà l’emprim retg da la Croazia. Igl è quai stà l’emprim titel da retg en l’istorgia da la Slavia dal Sid insumma. Papa [[Gion X]] ha immediat renconuschì quest titel (en ina brev correspundenta cun la titulaziun «rex croatorum»). Durant ses temp da regenza èn ils Magyars penetrads en la Planira Pannonica. Tomislav ha defendì ses reginavel cun success cunter ils Ungarais. Il Reginavel croat consistiva da quel temp da la Croazia Centrala, da la Slavonia e da parts da la Dalmazia e da la Bosnia. Ses temp da fluriziun ha il Reginavel cuntanschì dal temp da regenza dal retg [[Petar Krešimir IV]]. Tranter auter ha el mess ad ir l’onn 1059 ina refurma da la baselgia tenor il ritus roman; quai è stà d’impurtanza en vista al schisma ch’aveva gì lieu l’onn 1054 e la fidaivladad ch’el aveva empermess envers Roma. Il Reginavel ha existì fin l’onn 1102. === La Croazia en uniun persunala cun l’Ungaria (1102–1526) === L’onn 1102 è il retg ungarais [[Koloman]] vegnì corunà a Biograd sper [[Zadar]] sco retg dals Croats; la Croazia è vegnida uschia en uniun persunala cun l’[[Ungaria]]. La Croazia ha mantegnì si’atgna administraziun ed in substitut dal retg croat. La ‹Pacta conventa› che reglava las relaziuns tranter l’aristocrazia croata ed il retg, vegn tradiziunalmain medemamain datada sin l’onn 1102; mussaments persuenter mancan però. Abstrahà d’intginas interrupziuns – t.a. durant las guerras tircas en il 16avel, 17avel ed a l’entschatta dal 18avel tschientaner – è l’uniun persunala cun il reginavel ungarais sa mantegnida, en ina furma u l’autra, fin il 1918. === Imperi osmanic (1451–1699) e Habsburgais (1527–1918) === [[Datoteca:Oton_Ivekovic,_Nikola_Subic_Zrinski.jpg|thumb|160px|L’erox croat Nikola Šubić Zrinski (16avel tschientaner)]] Dapi la mesadad dal 15avel tschientaner èn ils Ungarais e Croats stads exposts a las attatgas da l’[[Imperi osmanic]]. Suenter la sconfitta dals Ungarais e Croats cunter ils Osmans en la [[Battaglia sper Mohács]] (1526) ha l’aristocrazia croata elegì a chaschun da la reuniun da Cetingrad l’imperatur [[Ferdinand I]] sco retg croat. Las cuntradas istoricamain croatas Dalmazia e parts da l’Istria èn vegnidas la fin dal temp medieval tardiv sut domini da la [[Republica da Venezia]]. Sco sulet territori da la Croazia odierna èsi reussì a la Republica da Dubrovnik da preservar l’independenza statala dal 14avel tschientaner fin l’onn 1808. Sur tschientaners ha la Croazia furmà ina regiun da cumbat cunter l’Imperi osmanic. Sco zona da defensiun han ins endrizzà l’uschenumnà cunfin militar. En quel èn er ids a star in dumber respectabel da cristians ortodoxs; sur tscherts temps han ins concedì als abitants dal cunfin militar privilegis en furma dal ‹Statuta Wallachorum›.<ref>[https://web.archive.org/web/20211122183531/http://www.skdprosvjeta.com/page.php?id=33 ''Srpsko Kulturno Drustvo''].</ref> Suenter las guerras napoleonicas èn l’entira [[Dalmazia]] ed [[Istria]] vegnidas il 1815 sut domini austriac. Per motivs politics (''divide et impera'') han ins desistì d’unir administrativamain quests territoris cun l’ulteriura Croazia, mabain als ha tractà sco agens pajais da la curuna. A partir dal 1867 appartegnevan la Dalmazia e l’Istria a la part austriaca da l’Imperi, entant ch’il reginavel da la Croazia e la [[Slavonia]] faschevan part da la part ungaraisa. En la segunda mesadad dal 19avel tschientaner è creschida en la populaziun croata il giavisch da pudair disponer da dapli dretgs d’autonomia e da far frunt a la politica da magyarisaziun da l’Ungaria. Durant ils onns revoluziunars enturn il 1848 ha surtut [[Ban Josip Jelačić]] represchentà sco figura simbolica ils interess croats. A las tendenzas naziunalas han ins però mess ina fin il 1867 cun la politica d’egualisaziun tranter l’[[Austria]] e l’Ungaria d’ina vart e tranter l’Ungaria e la Croazia da l’autra. Il 19avel tschientaner è er stà sut l’ensaina da l’uschenumnà illirissem, in moviment ch’ha fullà via a numerusas midadas sin il champ da la cultura. En quest connex è tranter auter vegnida standardisada la lingua croata ed è naschida l’idea da vulair unir tut ils Slavs dal sid en in stadi. === Furmaziun dal Reginavel dals Serbs, Croats e Slovens (1918–1941) === L’onn 1918, a la fin da l’[[Emprima Guerra mundiala]], è la Croazia sa schliada da la monarchia da l’[[Austria-Ungaria]]. Truppas talianas han sinaquai cumenzà a sa patrunar da territoris croats per lung da la costa orientala da l’Adria; l’annexiun da quellas era vegnida concedida a l’[[Italia]] en rom dal [[Contract da Londra]] dal 1915. En vista a quest svilup ha il cussegl naziunal dals Slovens, Croats e Serbs decidì il november 1918 d’unir per immediat la Croazia cun il Reginavel da la Serbia; da quai è sa furmà il Reginavel dals Serbs, Croats e Slovens. Blers Croats avevan però ina tenuta reservada envers la furma statala monarchica; els sa sentivan dischavantagiads e pretendevan per la Croazia la fundaziun d’ina republica. Questas tendenzas èn anc s’accentuadas pervi da la constituziun che preveseva in’organisaziun statala centralistica e la dissoluziun da las provinzas istoricas. Quai avess muntà ch’ils Serbs, sco il pievel il pli grond entaifer la monarchia, avessan facticamain dominà il stadi. L’onn 1928 èn vegnids sajettads en il parlament jugoslav plirs politichers croats, tranter quels [[Stjepan Radić]], il chau da la fracziun croata. Suenter ina crisa statala ha retg [[Aleksandar I]] schlià il 1929 il parlament, ha transfurmà il stadi en ina dictatura roiala e renumnà quel en Reginavel da la [[Jugoslavia]]. Sia pussanza sa basava sin la forza militara. A medem temp è ina part da l’elita politica da la Croazia fugida en l’exteriur. Parts da quella han furmà il moviment faschistic Ustascha che batteva cun forza cunter il Reginavel da la Jugoslavia. L’Ustascha vegniva dirigida dad [[Ante Pavelić]] e sustegnida da [[Mussolini]]. Il 1934, a chaschun d’ina visita a Marseille, è retg Alexander vegnì sajettà da l’Ustascha. Il 1939, curt avant ch’è prorutta la [[Segunda Guerra mundiala]], han ins empruvà da chattar entaifer il Reginavel la reconciliaziun tranter ils pievels, stgaffind cun il Contract da Cvetković-Maček entaifer la Jugoslavia la Banovina Hrvatska (in’unitad d’administraziun che cumpigliava ils territoris cun maioritad croata). === La Croazia durant la Segunda Guerra mundiala === Quatter dis suenter il cumenzament da la campagna militara sin il [[Balcan]] ha la Wehrmacht cuntanschì ils 10 d’avrigl 1941 [[Zagreb]]. Ils 17 d’avrigl 1941 ha il Reginavel da la Jugoslavia capitulà davant las pussanzas da l’axa. La Croazia è daventada in stadi vasal dal [[Reich tudestg]]. Tranter il 1941 ed il 1945 hai dà numerusas midadas areguard il territori croat. D’ina vart è vegnida attribuida a la Croazia la gronda part da la [[Bosnia-Erzegovina]] dad oz. Da l’autra vart ha la regiun da costa (Dalmazia) stuì vegnir surdada a l’Italia ed il territori en il nord da la Mur a l’[[Ungaria]]. Sustegnids da las pussanzas da l’axa aveva l’Ustascha sut Ante Pavelić gia proclamà ils 10 d’avrigl l’independenza dal stadi Croazia. Pavelić ha erigì ina dictatura faschistica, la quala ha fatg persequitar e mazzar sistematicamain tschientmillis gidieus, Serbs, Roma, antifaschists croats e.a. Enconuschent è surtut daventà il champ da concentraziun Jasenovac che vala sco ‹Auschwitz dal Balcan› ed er auters champs sco Stara Gradiška u Jadovno. A partir da la stad 1941 ha cumenzà ina sullevaziun armada dals communists croats cunter il reschim da l’Ustascha. Sco part dal moviment partisan jugoslav als duevi reussir da survegnir sut controlla en il decurs dals onns 1942 e 1943 ina gronda part dal pajais. Sper [[Tito]] è [[Andrija Hebrang]] stà in dals impurtants manaders da quest moviment. Suenter la sconfitta da las pussanzas da l’axa ha l’armada da liberaziun jugoslava commess crims cunter ils perdents, surtut en la Mazzacra da Bleiburg. === La Croazia sco part da la Republica jugoslava (1945–1991) === [[Datoteca:Flag of Croatia (1945–1990).svg|thumb|200px|Bandiera da la Republica socialistica da la Croazia (1945–1990)]] Suenter la fin da la guerra è la Croazia daventada ina da sis sutrepublicas (Republica socialistica da la Croazia) da la [[Republica Federativa Socialista da la Jugoslavia]] sut Tito. L’onn 1971 è il moviment da protesta e da refurma Primavaira croata vegnì abattì. Suenter la mort da Tito l’onn 1980 èn creschidas las tensiuns tranter la Croazia e la regenza jugoslava che vegniva dominada dals Serbs. Vers la fin dals onns 1980 era la dumonda suenter dapli autonomia sa transfurmada en la pretensiun da daventar in stadi independent. Il Croat [[Franjo Tuđman]], il qual aveva battì ensemen cun Tito cunter il reschim da l’Ustascha, ha chattà fitg buna accoglientscha tar la populaziun croata. Suenter che la regenza jugoslava indeblida ha laschà tiers in sistem cun pliras partidas, ha Tuđman fundà il 1990 l’Uniun democratica croata ch’ha bainspert survegnì il caracter d’ina partida dal pievel. Sia pretensiun che la Croazia duaja daventar in stadi independent, ha bain manà a protestas da vart dals Serbs che furmavan la segund gronda populaziun en la sutrepublica croata. Ma a chaschun da las votaziuns da l’avrigl e matg 1990 ha la partida da Tuđman cuntanschì cun 40&nbsp;% da las vuschs 67,5&nbsp;% dals sezs en il parlament. Tuđman è sinaquai vegnì elegì sco president.<ref>Dunja Melčić: ''Der Jugoslawien-Krieg.'' Westdeutscher Verlag, Opladen/Wiesbaden 1999, ISBN 3-531-13219-9, p. 544.</ref> === La Croazia sco stadi independent (dapi il 1991) === ==== Guerra d’independenza (1991–1995) ==== A chaschun d’in referendum ils 19 da matg 1991 èn 93,2&nbsp;% da las persunas ch’èn sa participadas a la votaziun s’exprimidas a favur da l’independenza statala. Sinaquai ha Franjo Tuđman declerà il zercladur 1991 la Croazia sco pajais independent. L’emprim stadi ch’ha renconuschì quella è stada la [[Slovenia]] ch’era medemamain sa declerada da curt independenta. L’armada populara da la Jugoslavia – che vegniva facticamain dominada da la [[Serbia]] – ha empruvà d’abatter l’independenza da la Croazia. Las tentativas da separar da la Croazia tant territoris cun in’auta sco er cun ina bassa quota da populaziun serba èn idas a finir en la [[Guerra da la Croazia]] ch’ha durà bunamain quatter onns. Pir suenter ils success militars dals Croats l’onn 1995 èsi reussì da terminar quella cun la Cunvegna dad Erdut dals 12 da november 1995. Sa retirond da la Croazia ha l’armada populara da la Jugoslavia destruì blers objects militars e mess minas en zonas d’impurtanza strategica, sco per exempel sin l’insla Vis ch’è situada il pli lunsch davent da la terra franca u en las palids dal [[Danubi]] al cunfin croat-serb. ==== Svilups suenter avair restabilì la pasch ==== L’october 2001 ha la Croazia segnà ina cunvegnan da stabilisaziun ed associaziun cun l’[[Uniun europeica]].<ref>[https://web.archive.org/web/20071012020812/http://europa.eu/bulletin/de/200110/p106056.htm ''EU Bulletin'', 10-2001.]</ref> Quella ha segirà a la Croazia l’access liber al martgà naziunal europeic, ha però er dumandà vastas refurmas economicas e socialas. La midada dal sistem economic dal socialissem en in’economia da martgà sociala ha pretendì vastas adattaziuns areguard la politica economica. In dals puncts centrals ha furmà la privatisaziun cuntinuanta d’interpresas e la creaziun da stimuls d’investiziun. Dapi il zercladur 2004 ha la Croazia furmà in candidat d’adesiun uffizial da l’UE. Las contractivas han però pir cumenzà suenter ina decisiun correspundenta dals ministers da l’exteriur da l’Uniun europeica da l’october 2005; fin lura era la Cumissiun da l’Uniun europeica stada da l’avis che la Croazia haja be cooperà a moda manglusa cun il Tribunal per delinquents da guerra a [[Den Haag]]. Ulteriuras refurmas èn stadas necessarias sin ils secturs da la giustia e da l’assistenza sociala. En pli è il cumbat cunter la corrupziun vegnì resguardà sco ina premissa da basa per cuntanscher la commembranza a dretg cumplain. Il 2009, curt avant che las tractativas duevan vegnir terminadas, èn quellas danovamain vegnidas sistidas, e quai pervi d’ina dispita cun la Slovenia areguard il decurs dal cunfin statal en il Golf da Piran. La finala ha il Parlament europeic approvà l’adesiun il december 2011. En rom d’in referendum ch’ha gì lieu il schaner 2012 han 67,27&nbsp;% da las votantas e dals votants approvà l’adesiun a l’Uniun europeica. La participaziun al referendum ha bain munta a be 43,51&nbsp;%, ma er uschia è il resultat dal referendum valaivel tenor la constituziun croata. Il prim da fanadur 2013 è la Croazia daventada il 28avel stadi commember da l’Uniun europeica. == Politica ed administraziun == [[Datoteca:Croatian parliament.jpg|thumb|200px|Sedia dal parlament croat a Zagreb]] La constituziun dal december 1990 definescha la Republica da la Croazia sco stadi dal pievel croat e da las minoritads naziunalas. I valan ils princips da la democrazia, dal stadi da dretg, dal stadi social e dal stadi unitar. La regenza ch’era oriundamain da tempra presidial-democratica è vegnida adattada l’onn 2000 als princips d’ina democrazia parlamentara. La pussanza da suveranitad vegn exequida tenor ils dretgs umans ch’èn francads en la constituziun. Per instituziuns cun pussanza suverana è previsa ina represchentanza persunala da las minoritads naziunalas; en ils territoris respectivs èn las linguas da quellas er en diever uffizial. Il stadi e la baselgia èn separads in da l’auter; i na dat nagina religiun statala. Il 2007 è la Croazia vegnida elegida per dus onns sco commember betg stabel en il Cussegl da segirezza da las [[Naziuns unidas]]. E dapi l’avrigl 2009 è la Croazia er commembra da la [[NATO]] (cf. sutvart). === Parlament === La Croazia enconuscha in parlament d’ina chombra (Sabor), il qual dumbra 151 deputads. La segunda chombra – en la quala eran represchentadas las singulas regiuns – è vegnida schliada il 2000. Ils deputads vegnan elegids tenor il sistem da proporz; quel prevesa ina clausula da 5&nbsp;% relativ als singuls circuls electorals. Ils Croats da l’exteriur furman in agen circul electoral, per il qual èn reservads trais sezs. Ultra da quai stattan a disposiziun otg sezs da deputads per las minoritads naziunalas. === Schef da stadi === Il president dal stadi vegn elegì mintga tschintg onns en elecziun directa tras il pievel. El è schef da stadi e schefcumandant da las forzas armadas. Durant ses temp d’uffizi na dastga el appartegnair a nagina partida politica. Suenter ch’han gì lieu las elecziuns en il parlament surdat el l’incumbensa da furmar la regenza e nominescha, suenter avair retschet il consentiment dal parlament, il primminister. Sut tschertas circumstanzas po el schliar il parlament e pretender novas elecziuns. Refusar sbozs da leschas ch’il parlament ha deliberà na po el betg; resguarda el ina norma sco betg cumpatibla cun la constituziun, po el laschar examinar quella tras la dretgira constituziunala. La refurma da la constituziun dal 2001 ha limità in pau la posiziun dal president ch’era avant faira ferma. === Regenza ed administraziun === La regenza furma l’organ executiv e sa cumpona dal primminister sco er dal vicepremier e dals ministers. Areguard sia lavur è la regenza responsabla envers il parlament. Tras in votum da disfidanza po il parlament sfurzar la regenza da sa retrair. L’administraziun statala exequeschan ils ministeris en il senn d’in’autoritad administrativa mesauna. Incumbensas che na surpassan betg in tschert territori vegnan ademplidas da las corporaziuns autonomas a nivel communal. === Giurisdicziun e tribunals === L’execuziun da la giudicativa succeda formalmain a moda independenta. Ils process sa tiran però savens fitg a la lunga: process da dretg civil duran en media diesch onns. En las medias croatas e da vart da l’[[Uniun europeica]] vegn adina puspè crititgada la mancanza da segirezza giuridica e rendì attent a cas da corrupziun. Igl existan ina dretgira constituziunala, in tribunal suprem e differentas instanzas inferiuras. === Partidas politicas === Las pli grondas partidas da la Croazia èn la Hrvatska demokratska zajednica (HDZ) da tenuta cristiandemocratica e la Socijaldemokratska partija Hrvatske (SDP) d’orientaziun socialdemocratica. Daspera exista ina dunsaina da partidas pli pitschnas. === Sutdivisiun administrativa === [[Datoteca:Kroatien_-_Politische_Gliederung_(Karte).png|thumb|230px|Las regiuns en survista]] La Croazia è dividida en 20 regiuns (croat: ''županija'', plural: ''županije'') ed en la [[chapitala]] [[Zagreb]] ch’ha sezza las cumpetenzas d’ina regiun. Las regiuns han ina surfatscha tranter 1000 e 5000&nbsp;km². Mintga regiun dispona d’in’atgna assamblea e d’in’administraziun (croat: ''župan''). Las regiuns sa dividan en vischnancas (croat ''općine''), da las qualas ina part han il status da citad (croat: ''grad''). Tut en tut sa divida l’administraziun en 124 citads e 426 vischnancas. 58&nbsp;% da la populaziun vivan en citads. == Militar == L’armada croata cumpiglia en temp da pasch radund 21&nbsp;500 schuldads. Il dumber dals reservists munta a 102&nbsp;700 schuldads; en stadi da defensiun sa laschan mobilisar 1&nbsp;612&nbsp;000 burgais. Il budget da defensiun da la Republica da la Croazia cumpigliava anc il 1997 radund 5&nbsp;% dal product naziunal brut. Il 2006 eran quai 1,65&nbsp;%.<ref name="CSIS">Center for strategic & International Studies: [https://web.archive.org/web/20090418142045/http://www.csis.org/media/csis/pubs/080424-chao-europeandefense.pdf ''Trends in European Defense Spending, 2001–2006''], consultà ils 6 d’avrigl 2012.</ref> Schefcumandant da l’armada è il president dal stadi. Il parlament controllescha las forzas armadas, il budget da defensiun ed il svilup strategic. === Adesiun a la NATO === Dapi ils onns 1990 è la Croazia sa stentada da daventar commembra da la [[NATO]]. Surtut il fatg ch’il delinquent da guerra supponì Ante Gotovina era en fugia, è stà sur lung temp in impediment per terminar las contractivas. La finala è la commembranza entrada en vigur il prim d’avrigl 2009. === Missiuns militaras a l’exteriur === Dapi il 2003 han truppas croatas fatg part da la truppa internaziunala da la NATO staziunada en l’[[Afganistan]]. En pli han forzas armadas da la Croazia collavurà en rom da mesiras per mantegnair la pasch da las [[Naziuns unidas]] ([[Sahara dal Vest]], [[Sierra Leone]], [[India]] e [[Pakistan]]). == Economia == === En general === Il product naziunal brut da la Croazia cumpigliava il 2016 45,8&nbsp;milliardas euros. Il product naziunal per chau ha muntà il medem onn a 10&nbsp;992 euros. Suenter ch’è prorutta la crisa da finanzas dal 2007 ha il pajais pers fin il 2014 ca. in sisavel da sia forza economica. Dapi il 2015 para l’economia da sa revegnir. Tuttina è la quota da dischoccupaziun anc adina auta (radund 16&nbsp;% il 2016, tar giuvenils anc bundant pli auta). Tenor il Global Competitiveness Index, ch’inditgescha la capacitad da concurrer economica, sa chatta la Croazia sin plaz 74 da 137 pajais (situaziun dal 2017/18).<ref>[https://web.archive.org/web/20190610095634/http://reports.weforum.org/global-competitiveness-index-2017-2018/at-a-glance-global-competitiveness-index-2017-2018-rankings/ ''At a Glance: Global Competitiveness Index 2017–2018''], consultà ils 6 da december 2017.</ref> Ils programs da promoziun da l’[[Uniun europeica]] duain gidar ad augmentar la cumpetitivitad ed ad avrir vinavant l’economia. === Posiziun geostrategica === La Croazia sa chatta a la cruschada dals dus corridors da traffic paneuropeics [[Europa Centrala]]–[[Tirchia]] ed [[Adria]]–[[Ucraina]] resp. –[[Balticum]]. Tras la Croazia mainan ultra da quai impurtants conducts d’ieli internaziunals. === Agricultura === [[Datoteca:Fields_hr_1.JPG|thumb|200px|Cultira en il Hrvatsko Zagorje]] Bundant la mesadad (53,16&nbsp;%) da la surfatscha da terren vegn tratga a niz da l’agricultura. Il 2007 èn 7,2&nbsp;% da las entradas economicas dal pajais vegnidas generadas tras l’agricultura; radund 2,7&nbsp;% da la populaziun eran activs sin quest sectur.<ref>Tenor [https://web.archive.org/web/20200515110629/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hr.html ''CIA – The World Factbook''].</ref> Cultivadas intensivamain vegnan surtut las surfatschas fritgaivlas tranter ils flums [[Sava]] e [[Drava]]. Ils pli impurtants fritgs che vegnan cultivads èn rava da zutger, tartuffel, furment e tirc. En posiziuns cun relaziuns climaticas correspundentas vegn er tgirada la viticultura e pumicultura. En la [[Dalmazia]] dal Sid portan il tubac e fritgs da citrus bunas racoltas. En la tegnida da muvel domineschan la tratga da bovs, nursas e portgs. En la Dalmazia furma er la pestga in’impurtanta funtauna da gudogn. === Industria da minieras === La Croazia dispona da vastas ritgezzas natiralas. Avant ch’è prorutta il 1991 la [[Guerra da la Jugoslavia]], furmava l’industria da minieras in dals pli gronds patruns. Tranter las impurtantas materias primas da la Croazia tutgan gas natiral, petroli, charvun da crap, charvun da terra, bauxit, mineral da fier e caolin. En tschertas regiuns èn er avant maun giaschaments pli pitschens da calzium, asfalt natiral e.a. === Industria === Ils secturs industrials che prevalan èn las raffinarias da petroli, las interpresas da fier e d’atschal, ils chantiers, las interpresas d’industria chemica sco er lieus da producziun da victualias, maschinas, cement e betun, raubas da metal e textilias. L’industria da minieras ch’era pli baud da grond’impurtanza ha reducì ils ultims onns cuntinuadamain la producziun. Blers manaschis industrials èn vegnids donnegiads u destruids durant la [[Guerra da la Croazia]]. Las lavurs da reconstrucziun lian blers meds finanzials ed impedeschan l’ulteriur svilup sin auters champs da producziun. En consequenza da la guerra è la producziun industriala sa sminuida il 1991 per 42,5&nbsp;%.<ref name="ljiljana">Djekovic-Sachs, Ljiljana: ''Die Nachfolgestaaten Jugoslawiens zwischen Stabilisierung und Zusammenbruch'', en: ''Südosteuropa-Mitteilungen'', tom 33 (1993), p. 28.</ref> A partir dal 1993 è quella puspè creschida e fin il 1996 ha la gronda part dals secturs industrials cuntanschì in vast augment da la productivitad. Impurtantas interpresas industrialas èn il concern da petroli e gas Industrija nafte (INA) (ca. 17&nbsp;000 emploiads), il producent d’electrotecnica Končar Group, sco er ils concerns da mangiativas Agrokor (ca. 36&nbsp;000 emploiads), Podravka e Kraš. === Turissem === La Croazia è enconuschenta per sia costa cun tschients d’inslas situadas davantvart. Sin il World Tourism Barometer che mesira t.a. il grad d’enconuschientscha da lieus turistics, sa chatta il pajais sin il 18avel plaz en tut il mund. Il turissem generescha radund in tschintgavel dal product naziunal brut e furma uschia in’impurtanta pitga economica dal pajais. === Energia === Per la producziun d’electricitad e d’energia termica vegn surtut fatg diever en la Croazia da petroli, cotgla ed aua. Daspera proveda l’ovra atomara Krško il nord da la Croazia, e surtut la chapitala [[Zagreb]], cun energia. Quest’ovra atomara sa chatta en la [[Slovenia]] ed è vegnida construida sco project communabel da la Croazia e da la Slovenia. Las ovras idraulicas sa chattan per ordinari en la regiun da costa. Ils ultims onns è er la cumpart d’energias regenerablas creschida cuntinuadamain. === Bilantscha dal stadi === Tenor stimaziuns ha la bilantscha dal stadi cumpiglià il 2012 expensas da 23,42 milliardas dollars ed entradas da 21,56 milliardas dollars. Il deficit munta a radund 3,2&nbsp;% dal product naziunal brut. Il debit statal vegn stimà sin 68,2&nbsp;% dal product naziunal brut.<ref>[https://web.archive.org/web/20200515110629/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hr.html ''CIA – The World Factbook''], consultà ils 28 d’avust 2013.</ref> == Infrastructura, traffic e telecommunicaziun == Il sectur da traffic e d’infrastructura sa sviluppa actualmain a moda rasanta. Plirs tschancuns d’autostrada èn vegnids planisads e construids a medem temp, t.a. cun la finamira da distgargiar la via da la costa ch’è ritga da curvas. Er ulteriurs impurtants projects d’infrastructura sco tunnels, punts, projects citadins e communals u l’extensiun dals ports sa chattan en la fasa da planisaziun u da construcziun. Ina gronda part da quests projects duain surtut er avair in effect positiv sin il svilup turistic dal pajais. Per impedir ch’i vegnia bajegià a moda nuncontrollada, è vegnida messa en vigur ina legislaziun pli transparenta e severa. === Traffic sin via === [[Datoteca:Kroatien_Autobahnen_(aktueller_Stand).svg|thumb|220px|Rait d’autostradas]] La rait d’autostradas da la Croazia è ina da las pli giuvnas e novas en tut l’[[Europa]]. Blers kilometers èn pir vegnids terminads da curt u sa chattan en construcziun. Il traject principal furma l’autostrada A1 [[Zagreb]]–[[Split]] che collia las duas pli grondas citads dal pajais; quella è vegnida terminada il 2005. === Traffic da viafier === La viafier statala Hrvatske željeznice trategneva ina rait da 2974 kilometers. Cumpareglià cun la rait da bus era quella sutsviluppada e pauc cumpetitiva. Il 2006 è la viafier vegnida privatisada. Actualmain èn ins londervi d’augmentar la qualitad da viagiar e da reducir ils temps da viadi. Il traject Zagreb–Split è gia vegnì modernisà, en discussiun è er la dumonda d’eriger novs tschancuns da viafier, per exempel vers l’[[Ungaria]]. === Traffic aviatic === Las pli impurtantas plazzas aviaticas sa chattan a [[Zagreb]], [[Rijeka]], [[Split]], [[Dubrovnik]], [[Pula]], [[Zadar]] ed [[Osijek]]. La regenza investescha t.a. en l’amplificaziun da las plazzas aviaticas da Zagreb e Brač. === Traffic maritim e navigaziun interna === La Croazia dispona en l’Adria da plirs impurtants ports. Il pli grond port da l’entira costa orientala da l’Adria è quel da Rijeka, suandà dal port d’industria Ploče e dal port da passagiers Split. In impurtant port da la navigaziun interna sa chatta a [[Vukovar]] al [[Danubi]]. === Telecommunicaziun ed internet === Il sectur da telecommunicaziun è gia sviluppà fitg ferm en la Croazia. Quai vala surtut er areguard la rait per telefonia mobila. Er l’infrastructura d’internet a spectrum lartg sa chatta actualmain en cumplain svilup. Il 2016 nizzegiavan 74,2&nbsp;% da la populaziun l’internet. == Cultura e societad == Areguard las influenzas culturalas ed architectonicas èn il nord e nordost da la Croazia segnads da la lunga istorgia communabla cun l’[[Ungaria]] resp. l’[[Austria]] (stil architectonic dal baroc). Il sid dal pajais sco er la regiun da costa da l’[[Istria]], dal [[golf da Kvarner]], dal Hrvatsko primorje e da la [[Dalmazia]] stattan percunter per gronda part sut l’ensaina da la renaschientscha nà da l’anteriura pussanza maritima Vaniescha (1409 fin ca. 1815). === Musica === En la Croazia è derasada tant la musica da rock e pop sco er musica tradiziunala da tamburica (in instrument a cordas sumegliant a la ghitarra) e klapa (chor viril). Divers artists croats han er cuntanschì success internaziunals sco p.ex. [[2Cellos]], [[Tomislav Miličević]] ([[30 Seconds to Mars]]), [[Krist Novoselić]] (anteriur commember da la band [[Nirvana]]), [[Sandra Nasić]] ([[Guano Apes]]) e.a. === Istorgia culturala === La denominaziun da la cravatta va enavos sin il franzos ‹Croates›. Ils schuldads croats purtavan en il 17avel tschientaner in toc vestgadira cumparegliabel a la cravatta, numnadamain in cularin cun franzlas ch’als differenziava d’auters schuldads. Il pled ‹cravate› vegn menziunà l’emprima giada en l’enciclopedia franzosa en il 17avel tschientaner, dal temp che schuldads croats sa chattavan a Paris a la curt da [[Louis XIV]]. === Scienza === La Croazia dispona da pliras scolas autas, tranter quellas tschintg politecnicas e 14 scolas autas spezialisadas publicas e privatas. Las set universitads dal pajais sa chattan a [[Dubrovnik]], [[Osijek]], [[Pula]], [[Rijeka]], [[Split]], [[Zadar]] ed en la chapitala [[Zagreb]]. Daspera mainan las singulas universitads numerus instituts en autras citads croatas sco p.ex. a Varaždin. La pli veglia instituziun scientifica genuinamain croata è la Matica hrvatska ch’è vegnida fundada dal temp da la monarchia dal [[Danubi]] per tgirar la cultura e la lingua. === Furmaziun === [[Datoteca:Filozofski_fakultet,_Rijeka.jpg|thumb|200px|Universitad da Rijeka]] Il temp da scola obligatoric dura dal 7avel fin il 18avel onn da vita. La scola elementara dura otg onns; silsuenter vegn absolvida fin la 11avla classa ina scola spezialisada resp. fin la 12avla classa il gimnasi. Per minoritads etnicas vegn purschì instrucziun en lingua materna, e quai tant a la scola elementara sco er al gimnasi. La purschida resguarda las suandantas linguas minoritaras: [[tschec]], [[ungarais]], [[talian]], [[serb]] e [[tudestg]]. Circa mintga quart Croat discurra [[englais]], mintga settavel tudestg. === Medias === ==== Medias stampadas ==== La pressa sa concentrescha surtut sin la chapitala Zagreb. Tranter las pli impurtantas gasettas dal di tutgan ‹Večernji list›, ‹Jutarnji list›, ‹Slobodna Dalmacija› e ‹Novi list›. Ils magazins da l’emna ils pli derasads èn ‹Globus›, ‹Nacional› e ‹Hrvatski list›. Dapi il 2005 s’etableschan adina dapli gasettas en il format pitschen sco ‹24 sata› e las gasettas gratuitas ‹Metropola› e ‹Metro›. ==== Radio e televisiun ==== Or da l’emettur statal Radio Televizija Zagreb è sa furmà il 1991 Hrvatska radiotelevizija (HRT) che maina actualmain quatter chanals da televisiun e divers emetturs da radio. Daspera èn gia s’etablids ils onns 1980 emetturs da televisiun privats e dapi ils onns 1990 emetturs da radio privat. ==== Film ==== La suletta firma da producziun da films pli gronda è Jadran Film ch’è tranter auter stada participada ils onns 1960 a la realisaziun dals films da [[Karl May]]. Diversas acturas ed acturs croats èn er enconuschents ad in public internaziunal, t.a. [[Goran Višnjić]], [[Ivana Miličević]], [[Mira Furlan]], [[Miroslav Nemec]] (‹Tatort›), [[Dunja Rajter]], [[Antonija Šola]] u [[Mimi Fiedler]]. Il pli enconuschent Croat en l’industria da film vegn però ad esser [[Branko Lustig]] ch’ha t.a. producì films sco ‹Schindler’s List›, ‹Gladiator› e ‹Hannibal› e ch’è vegnì onurà cun plirs Oscars. Ultra da quai ha el giugà en numerusas producziuns da film naziunalas ed internaziunalas. === Sport === In sport da derivanza specificamain croata è picigin. I sa tracta d’in gieu da balla da splagia che vegn giugà en l’aua pauc profunda e ch’è vegnì sviluppà a l’entschatta dal 20avel tschientaner a Split. ==== Success sportivs ==== [[Datoteca:Goran_Ivanisevic_serve_Wimbledon_2004.jpg|thumb|200px|Goran Ivanišević]] Tar ils pli gronds success da la squadra naziunala da ballape tutga il terz plaz al campiunadi mundial da ballape il 1998 en [[Frantscha]]. Dapi l’independenza il 1991 è il pajais gia sa qualifitgà repetidamain per la runda finala dal campiunadi mundial. La squadra da ballamaun ha gudagnà ils gieus olimpics dal 1996 ad [[Atlanta]] e dal 2005 ad [[Athen]]. Ultra da quai è la Croazia daventada il 2003 campiun mundial e diversas giadas vicecampiun mundial e vicecampiun europeic. Il 1992 ha la squadra da ballabasket gudagnà la medaglia d’argent als gieus olimpics a [[Barcelona]]. Medemamain hai dà pliras medaglias a campiunadis mundials ed europeics. En la ballanataziun ha la squadra naziunala gudagnà argient als gieus olimpics dal 1996 ed aur als gieus olimpics dal 2012. En pli èn ils Croats daventads campiuns mundials il 2007 e 2017. Ils frars rembladers [[Nikša e Siniša Skelin]] èn daventads segunds a l’olimpiada dal 2004 ad Athen (en la bartga da dus senza timunier). En il tennis ha [[Goran Ivanišević]] gudagnà il 2001 il turnier da Wimbledon ed Iva Majoli il 1997 il French Open. Il 2005 ha la squadra naziunala gudagnà l’emprima giada il Davis Cup per la Croazia. Sport nautic: Medaglia d’argient per [[Duje Draganja]] als gieus olimpics dal 2004 ad Athen (50 m stil liber). [[Sanja Jovanović]] ha fatg il 2007 in record mundial sur 50 meters nudar en dies. Sport d’enviern: [[Janica Kostelić]] ha cuntanschì il 2002 als gieus olimpics a Salt Lake City trais medaglias d’aur (cumbinaziun, slalom, slalom gigant) sco er argient en il super-G. A chaschun dals gieus olimpics il 2006 a Turin ha ella pudì cuntinuar sia seria da success cun in’ulteriura medaglia dad aur ed ina d’argient; a medem temp ha ses frar [[Ivica Kostelić]] gudagnà argient en la cumbinaziun. En il biatlon ha [[Jakov Fak]] gudagnà bronz als gieus olimpics a Vancouver 2010. Atletica leva: A chaschun dals campiunadis mundials d’atletica leva ils onns 2007 e 2009 è [[Blanka Vlašić]] daventada campiunessa mundiala ed a chaschun dals gieus olimpics a Peking il 2008 ha ella gudagnà argient. La tiradiscs [[Sandra Perković]] ha gudagnà als gieus olimpics 2012 a Londra la medaglia d’aur. === Patrimoni cultural e natiral mundial da l’UNESCO === I suonda ina survista dal Patrimoni cultural e natiral mundial, ordinà tenor l’onn da la renconuschientscha<ref name="UNESCO-Weltkulturerbe in Kroatien">[http://whc.unesco.org/en/statesparties/hr Patrimoni cultural e natiral mundial da l’UNESCO.]</ref>: # Cumplex istoric da la citad da Split cun il palaz da l’imperatur Diocletian (1979) # Citad veglia da Dubrovnik (1979, 1994) # Parc naziunal dals Lais da Plitvice (1979, 2000) # Cumplex episcopal da la basilica d’Euphrasius en il center da la citad istoric da Poreč (1997) # Citad istorica Trogir (1997) # Catedrala da son Giachen a Šibenik (2000) # La planira da Stari Grad sin l’insla Hvar (2008) === Museums === * Čakovec: Museum da la regiun Međimurje * Dubrovnik: Museum regiunal, museum etnografic, chombra dal stgazi da la catedrala, museum per istorgia moderna, chasa natala da [[Marin Držić]] (scriptur da la renaschientscha) * Gospić: Museum da la regiun Lika; en vischinanza, a Smiljan, pon ins visitar la chasa natala dal fisicher [[Nikola Tesla]] * Hlebine: Gallaria da l’art naiv, collecziun museala da l’artist [[Ivan Generalić]] * Karlovac: Museum da la citad * Klanjec: Gallaria dal sculptur Antun Augustinčić * Krapina: Museum da l’evoluziun e lieu da chat da l’uman preistoric Hušnjakovo, museum da [[Ljudevit Gaj]] (illirist e fundatur da la lingua croata moderna) * Kumrovec: Museum etnologic Staro Selo cun veglias chasas originalas, chasa natala da [[Josip Broz Tito]] * Makarska : Museum da conchiglias, museum da la citad * Osijek: Museum da la Slavonia, gallaria dals arts figurativs * Pazin: Museum da la citad; museum etnografic da l’Istria * Pula: Museum archeologic da l’Istria * Split: Museum dals monuments archeologics da la Croazia, museum archeologic da Split, galaria dal sculptur [[Ivan Meštrović]] * Trakošćan: Museum dal chastè Trakošćan cun ina gronda collecziun d’armas veglias * Varaždin: Museum da la citad * Zadar: Museum archeologic, museum da la navigaziun maritima, exposiziun permanenta d’art sacral * Zagreb: Museum archeologic, museum etnografic, museum croat per art naiv, gallaria moderna, museum da la citad, museum Mimara cun ovras d’art da tut las epocas, museum per art ed artisanadi, museum da las scienzas natiralas, museum per art modern, gallaria Strossmayer, museum tecnic. === Dis da festa === Sper ils dis da festa da l’onn ecclesiastic ed il di da la lavur (prim da matg) sajan numnads: * 22 da zercladur: Dan antifašističke borbe (di dal cumbat antifaschistic) * 25 da zercladur: Dan državnosti (di da la festa naziunala) * 5 d’avust: Dan pobjede i domovinske zahvalnosti (di da la victoria e da l’engraziaivladad da la patria) == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Claus Heinrich Gattermann: ''Kroatien. Zweitausend Jahre Geschichte an der Adria'' (= ''Historische Texte und Studien'', tom 25). Olms, Hildesheim e.a. 2011, ISBN 978-3-487-14706-2. * Dubravko Horvatić: ''Kroatien.'' Zagreb 1992. * Norbert Mappes-Niediek: ''Kroatien – Das Land hinter der Adria-Kulisse.'' Ch. Links Verlag, Berlin 2009, ISBN 978-3-86153-509-6. == Colliaziuns == {{Commonscat|Croatia|Croazia}} * [https://web.archive.org/web/20090420021935/http://de.mfa.hr/?mh=172&mv=991 Pagina dal ministeri da l’exteriur da la Croazia] * [http://www.kroatien.eu/ Infurmaziuns davart il pajais] * [https://web.archive.org/web/20090705232240/http://www.mfa.hr/MVP.asp?pcpid=972 Datas economicas] * [http://www.diplo.de/Kroatien Croazia: datas da basa ed infurmaziuns generalas] {{Navigaziun Stadis da l'Europa}} [[Categoria:Croazia]] [[Categoria:Stadis da l'Europa]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Stadis da l'Europa)]] 4j3kda39g8hlzwieyf0bk0kphye4am5 0 13192 172933 167079 2026-08-20T00:16:22Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172933 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable float-right" style="text-align:center; margin-left:1em; margin-top:0.5em" | [[Datoteca:F1.svg|280px]] |- | [[Datoteca:2015_Malaysian_GP_opening_lap.jpg|thumb|center|280px|Grand Prix da la Malaisia 2015]] |} La '''furmla 1''' (curt F1) è in sport d’autos tenor furmlas (vul dir reglas tecnicas) fixadas da la Federaziun internaziunala da l’automobil (Fédération Internationale de l’Automobile, FIA). Constructurs dad autos sviluppan autos da cursa ch’èn cumpatibels cun las prescripziuns da la furmla 1; questas ‹furmlas› duain garantir ch’ils autos da tut ils concurrents correspundian pli u main a las medemas premissas tecnicas. Ils pilots sa mesiran en rom dal campiunadi mundial da la furmla 1 (uffizial: FIA Formula One World Championship) en cursas ch’han lieu en radund 20 lieus ad onn. A la fin da la stagiun vegn eruì a basa dals puncts il campiun mundial dals pilots da cursa sco er il campiun mundial dals constructurs. La furmla 1 è la pli auta seria da cursas dal sport da furmlas che la FIA organisescha. Ella vala sco classa roiala dal sport d’automobil, damai ch’ella tschenta las pli autas pretensiuns areguard la tecnica da l’auto da cursa e las abilitads da manischar dal pilot da cursa. Correspundentamain è la furmla 1 er fitg pretensiusa quai che concerna las finanzas e la logistica, e quai tant da vart dals teams che sa participeschan a las cursas sco er da vart dals lieus d’occurrenza. == Campiunadi mundial == [[Datoteca:Formula 1 all over the world.svg|thumb|280px|Pajais che mainan tras in Grand Prix]] Dapi la stagiun 1950 vegn la furmla 1 manada tras mintg’onn en furma da campiunadi mundial. Quel sa cumpona da radund 20 cursas singulas che vegnan mintgamai numnadas Grand Prix.<ref>Las indicaziuns istoricas e statisticas en quest artitgel sa basan sin las ovras lexicalas menziunadas en la bibliografia.</ref> Ils resultats da las singulas cursas vegnan valitads tenor in sistem da puncts. Il titel dal campiun mundial retschaiva il pilot da cursa ch’ha cuntanschì a la fin da la stagiun en la summa da tut las cursas che quintan il pli aut dumber da puncts. Al campiunadi mundial sa participeschan ils constructurs en furma da teams che ston mintgamai cumpigliar dus autos da cursa dal medem tip ed uschia er dus pilots da cursa. Per ordinari èn ils pilots engaschads durant l’entira stagiun exclusivamain per in team. Midadas da pilot durant la stagiun èn bain pussaivlas, han però lieu be darar – per ordinari sch’in pilot regular è blessà. Premissa per pudair sa participar sco pilot a cursas da la furmla 1 è la superlicenza che vegn emessa da la FIA. Sper il campiun mundial dals pilots da cursa vegn er distinguì dapi la stagiun 1958 in team sco campiun mundial dals constructurs. Quel eruesch’ins cun adir ils puncts ch’ils dus pilots han cuntanschì. == Grand Prix == === Lieu d’occurrenza === Mintga stagiun consista da pliras cursas singulas che vegnan numnadas Grand Prix u Grond Premi. In Grond Premi vegn per ordinari numnà tenor il pajais en il qual el ha lieu, pia per exempel Grond Premi d’Italia. Han lieu en in onn duas occurrenzas da furmla 1 en il medem pajais, vegn per ordinari elegì per il segund Grand Prix in auter num. Exempels èn il Grond Premi d’Europa ch’ha gia gì lieu sin trajects da cursa en la [[Gronda Britannia]], en [[Spagna]], en [[Germania]] ed [[Aserbaidschan]], il Grond Premi da Luxemburg ch’è vegnì realisà duas giadas sin il Nürburgring en [[Germania]], il Grond Premi da San Marino sin il traject ad [[Imola]] ils onns 1981 fin 2006 sco er il Grond Premi dal Pacific ch’ha gì lieu ils onns 1990 en il [[Giapun]]. Dapi l’emprima stagiun l’onn 1950 han gì lieu 35 Gronds Premis da different num en 25 pajais sin 68 trajects da furmla 1 (tut las indicaziuns en quest artitgel: situaziun dal 2018). La gronda part dals Gronds Premis èn vegnids manads tras en l’[[Europa]], ma er en l’[[America dal Nord]] ed [[America dal Sid]], en l’[[Asia]] e l’[[Australia]] han lieu regularmain cursas da furmla 1. En l’[[Africa]] han gì lieu fin la stagiun 1993 intginas giadas il Grond Premi da l’Africa dal Sid ed ina giada il Grond Premi dal Maroc. Ils emprims diesch onns ha il campiunadi mundial da furmla 1 cumpiglià damain che diesch cursas singulas. Dal 1958 fin il 1972 èn quai stadas mintgamai nov fin 13 cursas e dapi il 1973 datti minimalmain 14 e maximalmain 21 cursas per stagiun. Be dus Gronds Premis èn vegnids manads tras senz’excepziun durant mintga stagiun: il Grond Premi da la Gronda Britannia ed il Grond Premi da l’Italia. Il pli grond dumber da cursas en il medem pajais ha gì lieu durant la stagiun 1982 en ils [[Stadis Unids]] ([[Detroit]], [[Long Beach]] e [[Las Vegas]]). Ils Gronds Premis da Singapur ed Abu Dhabi vegnan manads tras la notg e dapi il 2014 vegn er charrà al Grond Premi da Bahrain cun glisch indirecta. == Cursas senza status da campiunadi mundial == Fin ils onns 1970 devi sper las curas cun status da campiunadi mundial regularmain cursas che vegnivan bain manadas tras tenor il reglament da furmla 1, ma che na faschevan betg part dal campiunadi mundial da furmla 1 (uschenumnads Non Championship Races). Exempels furman en Germania il Grosser Preis der Solitude (1961 fin 1964), en Gronda Britannia il Race of Champions ed en l’Europa dal Sid il Gran Premio di Siracusa. Questas cursas eran per tscherts temps ordvart popularas, damai ch’ellas devan als teams e pilots dal campiunadi mundial la chaschun da testar lur material e lur abilitads. Ellas servivan en in tschert senn sco preparaziun per las cursas che quintavan per il campiunadi mundial. Talas cursas èn daventadas obsoletas en quel mument ch’ins ha pussibilità als teams da far cursas da prova privatas. == Decurs d’ina fin d’emna da cursa == [[Datoteca:McLaren_pit_work_2006_Malaysia.jpg|thumb|220px|Fermada da provediment]] In Grond Prix cumenza il venderdi ([[Monaco]]: gievgia) cun duas unitads da trenament libras che duran mintgamai 90 minutas. La sonda ha lieu il terz trenament liber che dura in’ura. Almain duas uras pli tard cumenzà il qualifying che dura medemamain in’ura. Quel serva ad eruir ils lieus da partenza per la cursa da la dumengia. Durant e suenter il qualifying na dastgan vegnir fatgs nagins midaments tecnics pli. La cursa sezza cumenza cun ina runda preparatorica che serva a sa famigliarisar cun las relaziuns actualas. Avant e suenter quella ha la successiun dals autos da cursa en la zona da partenza da correspunder al resultat dal qualifying. Il start sez vegn dà liber cun agid d’in sistem da tschintg amplas. L’emprim vegnan activadas ina suenter l’autra tschintg chazzolas cotschnas; suenter che tuttas tschintg èn sa stizzadas (a medem temp) è la partenza dada libra. Durant la cursa sezza pon ils pilots far fermadas da provediment per midar pneus u per lavurs da reparatura pli pitschnas, ma betg per tancar (dapi il 2010). D’eleger il dretg mument per far questas fermadas po esser decisiv per il decurs da la cursa: tant il stadi dals pneus sco er il pais da l’auto (il qual dependa surtut da la quantitad da benzin ch’è anc avant maun en il tanc) pon numnadamain avair ina grond’influenza sin il temp da las singulas rundas. En cas da plievgia è ultra da quai da planisar cura midar sin tge tip da pneus. Durant ina fermada da provediment ordinaria èn en acziun 18 commembers dal team (mecanists): dus per auzar ad aut l’auto, mintgamai trais mecanists per roda per midar il pneu, dus per nettegiar las entradas dal sfradentader d’insects, pulvra etc. ed in per schubregiar il visier e signalisar la fin da la fermada da provediment. En situaziuns da privel, per exempel en cas da fitg ferma plievgia u sch’in auto defect pudess periclitar ils ulteriurs pilots, decida la direcziun da la cursa davart ina fasa da safety car. En quest cas sa metta il safety car davant l’auto da cursa che sa chatta a la testa e reducescha uschia il tempo sin ina sveltezza segira. Durant la fasa da safety car na dastgan ils pilots betg surpassar. Las rundas che vegnan fatgas cun il safety car quintan gist tuttina sco las autras, vul dir: Vegnan fatgas tar ina cursa da 50 rundas tschintg cun il safety car, pon be pli vegnir fatgas 45 en normala sveltezza da cursa. N’è ina cursa anc betg terminada suenter duas uras, vegn quella interrutta. Han ils pilots absolvì 75&nbsp;% u dapli da la cursa, vegnan surdads tut ils puncts; ha l’auto che sa chatta a la testa absolvì almain duas rundas, vegn surdada la mesadad dals puncts; ha quel fatg damain che duas rundas, na quinta la cursa betg. Ina cursa po er vegnir interrutta en cas da fitg ferma plievgia, quai ch’è per exempel stà il cas al Nürburgring l’onn 2007. == Pilots == [[Datoteca:Mercedes W 196 mit 3-l-Motor (Fangio) 1986-08-16.jpg|miniatura|[[Juan Manuel Fangio]]]] Il pilot da cursa ch’ha gì il pli grond success en l’entira istorgia da la furmla 1 è stà [[Michael Schumacher]]. Tar in dumber total da 307 starts ha el gudagnà 91 cursas ed è daventà set giadas campiun mundial. Cun las differentas epocas da la furmla 1 èn mintgamai colliads differents pilots: Ils emprims onns da l’istorgia da la furmla 1 han marcà nums sco [[Giuseppe Farina]], [[Juan Manuel Fangio]], [[Alberto Ascari]], [[Stirling Moss]], [[Mike Hawthorn]], [[Tony Brooks]] e [[Jack Brabham]]. Cun tschintg titels da campiun mundial e dus titels da vicecampiun mundial ha surtut Fangio dominà ils emprims onns. Ils proxims onns èn surtut colliads cun ils pilots da cursa [[Bruce McLaren]], [[Graham Hill]], [[Jim Clark]], [[John Surtees]], [[Denis Hulme]], [[Jackie Stewart]], [[Jochen Rindt]], [[Jacky Ickx]], [[Clay Regazzoni]], [[Emerson Fittipaldi]] e [[Ronnie Peterson]]. Vers la mesadad dals onns 1970 cumenza alura l’èra da [[Niki Lauda]], [[Mario Andretti]], [[Alan Jones]], [[Carlos Reutemann]] e [[Gilles Villeneuve]]. Ultra da quai èsi reussì a [[Lella Lombardi]] sco emprima pilota da recaltgar puncts. Ils onns 1980 èn stads a l’entschatta sut l’ensaina da [[Nelson Piquet]]. Ils proxims onns han surtut dominà [[Alain Prost]], [[Ayrton Senna]], [[Nigel Mansell]] sco er [[Gerhard Berger]] e [[Riccardo Patrese]]. Suenter la mort dad Ayrton Senna a l’entschatta da la stagiun 1994 ha cumenzà l’èra da [[Michael Schumacher]]. Ulteriurs fitg buns pilots èn stads [[Damon Hill]], [[David Coulthard]], [[Jacques Villeneuve]] e [[Mika Häkkinen]]. A partir da la mesadad dals onns 2000 han [[Fernando Alonso]], [[Kimi Räikkönen]], [[Lewis Hamilton]], [[Jenson Button]], [[Sebastian Vettel]] e [[Nico Rosberg]] gudagnà ils titels da campiun mundial. En l’istorgia da la furmla 1 hai er dà dunnas ch’èn sa participadas a cursas: Il 1958 ha Maria Teresa de Filippis prendì part da duas cursas e las stagiuns 1974 fin 1976 è Lella Lombardi stada da la partida.<ref>Tom Distler: [https://web.archive.org/web/20130701094236/http://www.motorsport-magazin.com/formel1/news-24278-historisches-fahrer-lella-lombardi-frauenpower-in-der-koenigsklasse.html ''Lella Lombardi – Frauenpower in der Königsklasse!''], en: motorsport-magazin.com, 1 da schaner 2005.</ref> {| class="wikitable" |+ campiun mundial dals pilots (stadi: 2021) |- class="hintergrundfarbe5" ! style="width:3em"|rangaziun ! style="width:12em"|pilot ! style="width:5em"|titel ! onn |- | rowspan="2" style="text-align: center" valign="top"| 1 || {{DEU|Michael Schumacher|Michael Schumacher}} ! 7 | 1994–1995, 2000–2004 |- class="hintergrundfarbe6" | {{GBR|Lewis Hamilton|Lewis Hamilton}} ! 7 | 2008, 2014–2015, 2017–2020 |- | align="center" | 3 || {{ARG|Juan Manuel Fangio|Juan Manuel Fangio}} ! 5 | 1951, 1954–1957 |- | rowspan="2" style="text-align: center" valign="top"| 4 || {{FRA|Alain Prost|Alain Prost}} ! 4 | 1985–1986, 1989, 1993 |- class="hintergrundfarbe6" || {{DEU|Sebastian Vettel|Sebastian Vettel}} ! 4 | 2010–2013 |- | rowspan="5" style="text-align: center" valign="top" | 6 || {{AUS|Jack Brabham|Jack Brabham}} ! 3 | 1959–1960, 1966 |- || {{GBR|Jackie Stewart|Jackie Stewart}} ! 3 | 1969, 1971, 1973 |- || {{AUT|Niki Lauda|Niki Lauda}} ! 3 | 1975, 1977, 1984 |- || {{BRA|Nelson Piquet|Nelson Piquet}} ! 3 | 1981, 1983, 1987 |- || {{BRA|Ayrton Senna|Ayrton Senna}} ! 3 | 1988, 1990–1991 |- | rowspan="6" style="text-align: center" valign="top"| 11 || {{ITA|Alberto Ascari|Alberto Ascari}} ! 2 | 1952–1953 |- || {{GBR|Graham Hill|Graham Hill}} ! 2 | 1962, 1968 |- || {{GBR|Jim Clark|Jim Clark}} ! 2 | 1963, 1965 |- || {{BRA|Emerson Fittipaldi|Emerson Fittipaldi}} ! 2 | 1972, 1974 |- || {{FIN|Mika Häkkinen|Mika Häkkinen}} ! 2 | 1998–1999 |- class="hintergrundfarbe6" || {{ESP|Fernando Alonso|Fernando Alonso}} ! 2 | 2005–2006 |} == Teams e constructurs == [[Datoteca:Michael_Schumacher_1997.jpg|thumb|220px|Michael Schumacher, Ferrari F310 B, Hockenheim, 1997]] Tut en tut èn sa participadas a la furmla 1 dapli che 300 differentas squadras da cursa. Dapi il 1981 sto la squadra da cursa a medem temp esser il constructur. Avant pudevan ils teams er far diever d’autos da cursa d’auters constructurs. Sper intginas squadras cun be paucs starts èn 14 squadras sa participadas ad almain 250 cursas: [[Ferrari]], [[McLaren]], [[Williams]], [[Lotus]], [[Tyrrell]], [[Brabham]], [[Minardi]], [[Ligier]], [[Arrows]], [[Renault]], [[Benetton]], [[Jordan]], [[Red Bull]] e [[Sauber]]. Ad indesch squadras èsi reussì da gudagnar il titel da campiun mundial dals constructurs (situaziun dal 2017). Fin uss ha Ferrari gudagnà 16 titels ed è uschia il constructur cun il pli grond success insumma; er en il temp avant il 1957, cura ch’il titel dal constructur na vegniva betg anc surdà, ha Ferrari gì fitg gronds success. A Williams èsi reussì ils onns 1980 e 1990 da gudagnar en tut nov titels da campiun mundial; alura suonda McLaren cun otg titels e Lotus cun set. Il team relativamain giuven Red Bull Racing ha gudagnà fin uss quatter titels da constructur en successiun, e quai tuts cun ils pilots [[Sebastian Vettel]] e [[Mark Webber]]. {| class="wikitable" |+ campiuns mundial dals constructurs (stadi: 2021) ! rangaziun ! constructur ! titel ! onn |- class="hintergrundfarbe6" | style="text-align:center"| 1 || {{ITA|Scuderia Ferrari|Ferrari}} ! 16 | 1961, 1964, 1975–1977, 1979, 1982, 1983, 1999–2004, 2007, 2008 |- class="hintergrundfarbe6" | style="text-align:center"| 2 || {{GBR|Williams F1|Williams}} ! {{0}}9 | 1980, 1981, 1986, 1987, 1992–1994, 1996, 1997 |- class="hintergrundfarbe6" | style="text-align:center"| 3 || {{GBR|McLaren Racing|McLaren}} ! {{0}}8 | 1974, 1984, 1985, 1988–1991, 1998 |- class="hintergrundfarbe6" | style="text-align:center"| || {{DEU|Mercedes AMG F1 Team|Mercedes}} ! {{0}}8 | 2014–2021 |- | style="text-align:center"| 5 || {{GBR|Team Lotus|Lotus}} ! {{0}}7 | 1963, 1965, 1968, 1970, 1972, 1973, 1978 |- class="hintergrundfarbe6" | style="text-align:center"| 6 || {{AUT|Red Bull Racing|Red Bull}} ! {{0}}4 | 2010–2013 |- | style="text-align:center"| 7 || {{GBR|Cooper Car Company|Cooper}} ! {{0}}2 | 1959, 1960 |- | || {{GBR|Brabham|Brabham}} ! {{0}}2 | 1966, 1967 |- class="hintergrundfarbe6" | || {{FRA|Renault Sport F1 Team|Renault}} ! {{0}}2 | 2005, 2006 |- | style="text-align:center"| 10 || {{GBR|Vanwall|Vanwall}} ! {{0}}1 | 1958 |- | || {{GBR|British Racing Motors|B.R.M.}} ! {{0}}1 | 1962 |- | || {{FRA|Matra Sports|Matra Sports}} ! {{0}}1 | 1969 |- | || {{GBR|Tyrrell|Tyrrell}} ! {{0}}1 | 1971 |- | || {{GBR|Benetton Formula|Benetton}}<!-- BENETTON FUHR ERST AB 1996 MIT ITALIENISCHER LIZENZ --> ! {{0}}1 | 1995 |- | || {{GBR|Brawn GP|Brawn}} ! {{0}}1 | 2009 |} == Svilup da la furmla 1 == === Origins === Er avant la [[Segunda Guerra mundiala]] devi gia ina furmla internaziunala da Grand Prix, en rom da la quala l’associaziun mundiala d’automobil AIACR fixava las reglas per realisar las cursas che sa numnavan Grandes Épreuves. Questas directivas cumpigliavan per l’ina indicaziuns davart la durada u la distanza minimala da las cursas; per l’autra però tuttavia er perscripziuns tecnicas sco la cilindrada maximala dal motor, limitaziuns dal consum da benzin u indicaziuns davart las dimensiuns da l’auto u il pais minimal e maximal da quel. La moda e maniera da concepir questas furmlas è sa midada cuntinuadamain. Per part han ins applitgà perscripziuns tecnicas vaira severas ch’han reducì il dumber d’autos da cursa ch’eran insumma admess. Tras quai è sa sminuida l’attractivitad da las cursas ed il public mancava pli e pli; sco reacziun hai dà ina fasa durant la quala insumma tuttas restricziuns tecnicas èn vegnidas abolidas. Il 1938 han ins alura per l’emprima giada introducì puspè ina furmla da cursa per propi. Ins ha fatg quai cun metter en relaziun in cun l’auter la cilindrada ed il pais minimal dals autos da cursa. En realitad èsi però sa mussà che be il Silberpfeil da fabricaziun tudestga (Mercedes) era bun da trair a niz dal tuttafatg il limit prescrit (motor a cumpressiun d’ina cilindrada da trais liters ed 859 kg pais minimal). Ils perdents èn stads ils motors a pumpa d’aspiraziun da 4,5 liters, sco ch’als preferivan ils teams franzos e las Voiturettes cun motors a cumpressiun da 1,5 liters ed in pais minimal da 560 kg ch’eran populars en l’Italia ed en la Gronda Britannia. Applitgar la furmla internaziunala stueva facticamain però be ils organisaturs da las Grandes Épreuves. Perquai eran las cursas en ils trais pajais numnads sa spustadas gia a partir da la mesadad dals onns 1930 pli e pli sin autras categorias. En spezial la classa da las Voiturettes era uschia sa sviluppada ad ina sort segunda furmla da cursa inuffiziala. Suenter la [[Segunda Guerra mundiala]] ha l’Associaziun internaziunala d’automobil, che sa numnava uss FIA, relaschà ina nova furmla da cursa internaziunala. Quella ha pli u main cumbinà las duas categorias da cursas d’autos las pli derasadas en l’[[Europa]]. Cun ina limita da la cilindrada da 1,5 liters per autos da cursa cun cumpressur e da 4,5 liters per autos senza cumpressur han tant ils autos da cursa franzos sco er las Voiturettes talianas ed englaisas pudì prender part da las cursas. Tuttina ha la FIA apparentamain vis la necessitad da cumplettar questa nova furmla da Grand Prix internaziunala a partir dal 1948 tras in’ulteriura furmla ‹pli pitschna›, en la quala pudevan sa participar autos da cursa cun ina cilindrada da fin a 666&nbsp;cm³ tar motors a chargiament e da fin a 2 liters tar motors a pumpa d’aspiraziun. Per differenziar questas duas categorias las han ins l’emprim numnà ‹furmla A› e ‹furmla B› ed or da quai è alura sa sviluppada la denominaziun ‹furmla 1› e ‹furmla 2›. === Ils onns 1950 === [[Datoteca:Alfa-Romeo-159-(1951).jpg|thumb|220px|Alfa Romeo 159, cun il qual Juan Manuel Fangio è daventà campiun mundial il 1951]] L’emprima cursa ch’ha fatg part dal nov campiunadi mundial da furmla 1 è vegnida manada tras ils 13 da matg 1950 a [[Silverstone]] ([[Engalterra]]) sco Grond Premi da la Gronda Britannia. Sper il Grond Premi da l’Argentinia avevan da quel temp quasi be lieu cursas en l’Europa. Per suttastritgar la pretensiun da realisar in campiunadi mundial han ins perquai er surdà ils onns 1950 e 1960 puncts per la cursa da 500 miglias ad [[Indianapolis]], e quai cumbain che quella vegniva manada tras tenor tut autras reglas. Da quel temp hai dà emprovas da Ferrari da pudair concurrer er en ils Stadis Unids, e singulas emprovas da pilots dals Stadis Unids da sa far valair cun lur champ cars a [[Monza]] – ma tut questas tentativas han fatg naufragi. Las emprimas duas stagiuns 1950 e 1951 ha dominà vinavant l’Alfetta, in auto cun motor a cumpressur dad Alfa Romeo. Tar ils autos da cursa da quel temp sa tractavi d’adattaziuns dals models da l’avantguerra che sumegliavan anc fitg quels. Ils emprims dus campiuns mundials da furmla 1 èn stads ils pilots dad Alfa Romeo [[Giuseppe Farina]] e [[Juan Manuel Fangio]]. Suenter dus decennis segnads da blers success è Alfa Romeo però sa retratg la fin dal 1951 dal sport da cursas dad auto. Da quel temp era be pli [[Enzo Ferrari]] – l’anteriur schef d’equipa dad Alfa – abel da furnir autos da cursa da furmla 1 che pudevan concurrer. Perquai han ins scrit ora ils onns 1952 e 1953 excepziunalmain il campiunadi per ils vehichels main chars da la furmla 2. Damai che Ferrari dominava er qua, è il pilot da Ferrari [[Alberto Ascari]] daventà omadus onns campiun mundial. L’onn 1954 èn alura entradas en vigur novas reglas per la furmla 1 che lubivan da concepir autos main chars (F1 cun motors a pumpa d’aspiraziun fin a 2500&nbsp;cm³ u motors a chargiament fin 750&nbsp;cm³, F2 cun 1500&nbsp;cm³). Quai ha animà Mercedes da returnar en las cursas da Grand Prix cun il Mercedes-Benz W196. Ils onns 1954 fin 1957 è [[Juan Manuel Fangio]] mintgamai daventà campiun mundial, e quai ils onns 1954 e 1955 per Mercedes-Benz, il 1956 per Ferrari ed il 1957 per Maserati. Il 1958 è suandà il pilot da Ferrari [[Mike Hawthorn]] ed il 1950 e 1960 [[Jack Brabham]] ch’è partì per Cooper. Fin e cun il 1957 eri lubì da midar durant la cursa pilot. Ils puncts per il plaz final vegnivan alura repartids sin ils differents pilots. Aveva in pilot che dominava il classament dal campiunadi mundial in defect, surpigliava el uschia savens l’auto d’in da ses collegas da team per tuttina anc pudair far puncts. === Ils onns 1960 === Dal 1961 fin il 1965 han ins definì las anteriuras reglas da furmla 2 sco il nov standard da furmla 1. Quai è succedì a disfavur dals pitschens teams britannics sco Vanwall, Cooper, Lotus e B.R.M. che dominavan da quel temp las cursas, ma che construivan per gronda part nagins agens motors. Per curt temp han els empruvà da boicottar la furmla 1 cun metter ad ir in’atgna seria, l’Intercontinental Formula. Ma la finala èn tut ils teams, er da la gronda Britannia, tuttina sa participads vinavant a la furmla 1. Danovamain ha Ferrari dominà la scena cun surpigliar in auto ch’era gia sa cumprovà en la furmla 2. Il 1962 èsi alura reussì a [[Dan Gurney]] da gudagnar in Grond Premi cun il nov Porsche 804. Pervi dals auts custs e perquai ch’ils autos da la furmla 1 vegnan sviluppads lunsch davent dals models da seria è Porsche però gia sa retratg la fin da la stagiun ed è puspè sa concentrà sin la scena d’autos da sport. Ils campiuns mundials dals onns 1960 èn stads: [[Phil Hill]] (Stadis Unids), [[Graham Hill]] (dus titels), [[Jim Clark]] (dus titels), [[John Surtees]] e [[Jackie Stewart]] (tuts Gronda Britannia), [[Jack Brabham]] (Australia) e [[Denis Hulme]] (Nova Zelanda). Da quel temp disponivan ils autos da sport e schizunt intgins autos da seria da dapli prestaziun che l’uschenumnada classa roiala cun ses motors ad otg cilinders cun 1500&nbsp;cm³ e be 220&nbsp;PS. Per il 1966 han ins perquai danovamain midà las reglas, e quai cun dublegiar la cilindrada (3000&nbsp;cm³ per motors a pumpa d’aspiraziun, 1500&nbsp;cm³ per motors a chargiament). Coventry Climax, ch’aveva producì fin qua la gronda part dals motors da furmla 1, è sinaquai sa retratga dal sport. Uss devi facticamain be trais tips da motors che correspundevan a las novas cundiziuns, numnadamain quels da Repco, Ferrari e Maserati. Quests motors vegnivan duvrads be da l’agen team (Ferrari) u mess a disposiziun exclusivamain ad in team da partenadi (Maserati-Cooper resp. Repco-Brabham). Surtut per ils teams da la Gronda Britannia eri perquai difficil da pudair disponer d’in motor adattà. [[Colin Chapman]], il schef dal team Lotus, ha sinaquai appellà il 1966 a l’industria dad autos e la regenza britannica da sviluppar resp. da sustegnair il svilup d’in motor da gronda prestaziun a libra disposiziun per ils teams britannics. Sinaquai han ins sviluppà il Cosworth-DFV ch’è stà – en divers models e stadis da svilup – en diever fin il 1985. Il DFV, che dueva la finala esser disponibel sin fiera per tut ils teams, è stà fin oz il motor da furmla 1 ch’ha gì il pli grond success. In’ulteriura innovaziun ch’è daventada caracteristica per il sport da furmla 1 han furmà ils spoilers e las alas ch’èn en diever dapi la stagiun 1968. En questa moda han ins pudì meglierar l’aderenza al terren (‹forza purtanta negativa›). Quai lubescha da charrar en las curvas cun ina spertadad bundant pli auta. La proxima stagiun ha la FIA scumandà suenter intgins accidents da far diever da construcziuns dad alas che vargan ora fitg ferm, uschia ch’è s’etablida la configuraziun sco ch’ella è anc oz usitada (in’ala davant ed ina en la part davos). === Ils onns 1970 === [[Datoteca:James_Hunt_with_Hesketh.jpg|thumb|220px|James Hunt (1975)]] Ils onns 1970 e fin il 1982 ha il motor da Cosworth dominà la furmla 1. Quel era gia vegnì testà il 1967 en il Lotus 49 ed aveva immediat gì grond success. Tut en tut han divers teams gudagnà cun quest motor cumpact e fidà 155 cursas e 12 titels da campiunadi mundial. Be a Ferrari èsi reussì cun ses V12 in pau pli ferm da medemamain gudagnar trais titels da campiunadi mundial. Maserati, Weslake, Honda, B.R.M. e Brabham-Alfa Romeo han ultra da quai gudagnà singuls Gronds Premis. L’emprim titel da campiun mundial dals onns 1970 è ì postum a Jochen Rindt, il qual è sa disgrazià mortalmain ils 5 da settember 1971 durant il trenament per il Grond Premi d’Italia a Monza. Ils proxims titels ils onns 1971 fin 1974 èn ids a moda alternanta al Brit [[Jackie Stewart]] ed al Brasilian [[Emerson Fittipaldi]]. La segunda mesadad dal decenni ha il team da Ferrari dominà. Ils onns 1975 e 1977 ha l’Austriac [[Niki Lauda]] gudagnà il campiunadi mundial, il 1976 il Brit [[James Hunt]], 1978 l’American [[Mario Andretti]] e 1979 il Sidafrican [[Jody Scheckter]]. Tar ils constructurs han dominà Lotus (1970, 1972–1973, 1978) e Ferrari (1975–1977, 1979); ils dus ulteriurs titels da constructurs èn ids a Tyrrell (1971) e McLaren (1974). Ils onns 1970 han lungs trajects istorics sco il Nürburgring cun 22,835&nbsp;km u Spa-Francorchamps cun 14,12&nbsp;km betg pli pudì ademplir ils standards da segirezza. La midada dal Nürburgring al Hockenheimring sin l’onn 1977 era gia vegnì decidì avant il grev accident da [[Niki Lauda]]. A medema moda han ins er adattà auters trajects da cursa, sco per exempel Monza u Silverstone, per far vegnir quels pli plauns. Vers la fin dals onns 1970 ed a l’entschatta dals onns 1980 hai dà intginas novaziuns tecnicas. Suenter la victoria da [[Mario Andretti]] en il Lotus 79 han dominà uschenumnads autos da cursa cun ground effect. Construcziuns lateralas – per part da dimensiun bizarra sco il Brabham ‹tschitschapulvra› cun il qual Niki Lauda ha gudagnà il 1978 ad Anderstorp (Svezia) – meglieravan l’aderenza al terren e pussibilitavan en las curvas sveltezzas anc pli autas. Cun adattaziuns successivas dal reglament han ins dà cuntrapais a quest svilup. A partir dal 1977 ha Renault ultra da quai introducì motors cun turbo, cun ils quals èn reussids il 1979 emprimas victorias. === Ils onns 1980 === Fin il 1982 han per part er pudì concurrer motors senza turbo, ma a partir dal 1983 è questa novaziun tecnica, cun prestaziuns da lunsch sur 1000&nbsp;PS, alura sa messa tras definitivamain. Ils Cosworth cun lur radund 500&nbsp;S han ins sinaquai duvrà vinavant en la furmla 3000, la quala ha remplazzà la furmla 2 da lez temp cun ses motors da cursa da 2000&nbsp;cm³&nbsp;e 320&nbsp;PS. La stagiun 1986 ha furmà la culminaziun da l’uschenumnada èra da turbo. Da quel temp era in motor cun turbo schizunt prescrit tenor il reglament. Er in dals pli ferms autos da cursa da l’entira istorgia da la furmla 1 è stà al start da quel temp, il Benetton-BMW cun radund 1350&nbsp;PS (en il trenament), il qual vegniva pilotà da l’Austriac Gerhard Berger. Cun quest auto ha el gudagnà il medem onn il Grond Premi dal Mexico, però cun ina prestaziun permanenta bundant pli bassa. Pli tard ha Berger ditg che quest auto «aveva uschè bler forza ch’el na pudeva strusch ir». Suenter questa stagiun han ins però decidì da scumandar fin il 1989 ils motors cun turbo. Il 1988 èn intgins teams gia returnads tar motors a tschitsch per pudair rimnar emprimas experientschas, auters percunter han anc fatg in’ultima stagiun cun ils motors da turbo (ed han dominà quella cun 15 da 16 victorias). Il 1989 èn alura definitivamain be pli stads admess tschitschaders cun fin a 3500&nbsp;cm³ (per differenziar la furmla 1 da la F3000 cun 3000&nbsp;cm³). Ils pilot da cursa ch’han gì da quel temp il pli grond success, cun mintgamai trais titels da campiun mundial, èn stads il Brasilian [[Nelson Piquet]] (1981, 1983 e 1987) ed il Franzos [[Alain Prost]] (1985, 1986 e 1989). Ils ulteriurs titels da campiun mundial èn ids ad [[Alan Jones]] (Australia), [[Keke Rosberg]] (Finlanda), [[Niki Lauda]] (Austria) ed [[Ayrton Senna]] (Brasilia). Tranter ils constructurs han dominà, cun mintgamai quatter titels, Williams (1980, 1981, 1986, 1987) e McLaren (1984, 1985, 1988, 1989). Ferrari ha gudagnà dus titels ils onns 1982 e 1983. === Ils onns 1990 === [[Datoteca:Senna_1.jpg|thumb|160px|Monument ad Imola che regorda ad Ayrton Senna]] L’entschatta dals onns 1990 è stada segnada d’innovaziuns electronicas sco charrets activs, controllas da la tracziun ed ABS; da la meglra tecnica disponiva da quel temp Williams-Renault. Il 1994 èn quests agids tecnics però vegnids scumandads. In ulteriur svilup ha pertutgà l’erodinamica da la part davant dals autos da cursa, uschia ch’in tip d’auto cun in nas in pau auzà dueva la finala sa far valair. Suenter la stagiun 1994, ch’è vegnida sumbrivada da dus accidents mortals, han ins puspè reducì il 1995 la cilindrada sin 3000&nbsp;cm³ e la prestaziun da 750 sin 650&nbsp;PS. Il 1996 ha er Ferrari midà dal V12 tradiziunal sin il V10 main grev; cun quel ha il nov pilot [[Michael Schumacher]] gudagnà trais cursas. Gia il 1997 han ins puspè cuntanschì il nivel da prestaziun da 750&nbsp;PS ed il dumber da girs è s’augmentà sin dapli che 17&nbsp;000 per minuta. En il decurs dals onn 1990 han gudagnà mintgamai duas giadas il campiunadi mundial il Brasilian [[Ayrton Senna]], il Tudestg [[Michael Schumacher]] ed il Finlandais [[Mika Häkkinen]] e mintgamai ina giada il Brit [[Nigel Mansell]], il Franzos [[Alain Prost]], il Brit [[Damon Hill]] ed ils Canadais [[Jacques Villeneuve]]. Tar ils teams ha l’emprim dominà McLaren (1990–1991), faschond diever da motors da Honda, alura puspè Williams (1992−1994, 1996–1997). Tranteren è il titel ì ina giada a Benetton (1995) ed a la fin dal decenni a McLaren-Mercedes (1998) e Ferrari (1999). === Ils onns 2000 === Dal 2000 fin il 2004 ha Ferrari dominà la furmla 1. Omadus titels da campiun mundial èn ids durant quest temp a Ferrari resp. a [[Michael Schumacher]]. A moda la pli eclatanta è la dominanza sa manifestada il 2002 cura che Ferrari ha cuntanschì nov victorias dublas e fatg tut en tut tuttina blers puncts sco l’entira concurrenza. A partir da la stagiun 2005 è il dumber da cilinders vegnì reducì l’emprim sin V 10, a partir dal 2006 sin V8. La stagiun 2007 è stada segnada d’ina affera da spiunascha ed il 2008, en rom da la crisa da finanzas mundiala, è Honda sortì da la furmla 1. Ils onns 2000 fin 2004 ha [[Michael Schumacher]] gudagnà tschintg titels da campiun mundial en successiun. Ils ulteriurs campiuns mundials èn stads [[Kimi Räikkönen]] (2007), [[Lewis Hamilton]] (2008) e [[Jenson Button]] (2009). Entaifer il campiunadi da constructurs han per ordinari dominà ils teams dal campiun mundial, numnadamain Ferrari (2000–2004, 2007–2008), Renault (2005–2006) e Brawn (2009). La suletta excepziun ha furmà la stagiun 2008 cura ch’il pilot da McLaren [[Lewis Hamilton]] è daventà campiun mundial, entant ch’ils dus pilots [[Kimi Räikkönen]] e [[Felipe Massa]] han acquistà per Ferrari il titel da constructur. === Ils onns 2010 === L’entschatta dals onns 2010 è stada segnada d’in’entira retscha da midadas da reglament. Tranter auter han ins adattà il sistem da puncts: per mintga victoria devi uss 25 puncts e da nov ha er il dieschavel survegnì in punct. Da tancar durant la cursa era vegnì admess il 1994, ma per motivs da segirezza han ins puspè scumandà quai. Il 2011 è suandà il Drag Reduction System (DRS) che lubescha al pilot d’adattar la posiziun da l’ala davant. Sco ulteriura innovaziun è vegnì introducì il medem onn il pneu unitar che vegn construì da Pirelli. La stagiun 2014 è entrada en vigur ina reducziun da la prestaziun dals motors (motors cun turbo V6 à 1,6 liters enstagl dals motors V 8 à 2,4 liters). Gia il 2017 han ins però puspè admess adattaziuns tecnicas (surtut areguard l’erodinamica e la ladezza dals pneus) che servan a far vegnir pli sperts ils autos da cursa. Ils onns 2010 fin 2014 ha [[Sebastian Vettel]] gudagnà quatter titels da campiun mundial en seria. Il 2014, 2015 e 2017 è suandà [[Lewis Hamilton]] ed il 2016 [[Nico Rosberg]]. Tar ils teams ha l’emprim dominà Red Bull Racing cun quatter titels en seria (2010–2013), dapi lura èn quatter titels ids a Mercedes AMG. === Pneus === [[Datoteca:Formula_one.jpg|thumb|220px|Grand Prix dals Stadis Unids, 2003]] Ils pneus tutgan en il fratemp tar ina da las parts principalas d’in auto da furmla 1. Il grip, pia l’aderenza dals pneus, è decisiv per la sveltezza en las curvas ed influenzescha uschia a moda decisiva il temp. La muntada dals pneus mussa il suandant exempel: Malgrà ch’ins aveva reducì il 2006 la prestaziun dals motors per 200&nbsp;PS han ins, grazia al svilup sin il sectur dals pneus, cuntanschì sin cirquits cun bleras curvas (p.ex. il Circuit de Catalunya) rundas tuttina spertas u anc pli spertas che l’onn avant. L’onn 2005 è vegnì scumandà da midar ils pneus. Surtut tar ils pneus da Michelin èn sinaquai sa mussads problems ch’han tranter auter manà ad in grev accident da [[Ralf Schumacher]]. Sin la stagiun 2006 han ins sinaquai puspè lubì da midar ils pneus. Dal 1998 fin il 2008 èn er stads en diever pneus cun rillas che sa differenziavan fermamain dals pneus dad autos ch’èn admess sin via. Dal 2007 fin il 2010, suenter la retratga da Michelin, è Bridgestone stà il sulet fabricant da pneus per la furmla 1. Il 2010 è er Bridgestone sa retratg e vegnì remplazzà tras il producent talian Pirelli. Cun excepziun da cursas da plievgia sto mintga pilot far diever almain ina giada dals pneus pli loms (segnads da la vart cun ina colur) ed ina giada dals pneus pli dirs. Ultra da quai stattan a disposiziun pneus per relaziuns da l’aura speziala e per trajects cun pretensiuns extraordinarias. In pneu custa radund 1000 euros ed è concepì per ina temperatura da manaschi da radund 95 grads. === Innovaziuns tecnicas === En la furmla 1 han ins sviluppà e testà numerusas innovaziuns tecnicas. Ina part da quellas, sco per exempel l’ischigl davant dubel dal Tyrrell P34 (1976) n’han betg pudì sa far valair per motivs tecnics. Auters svilups han augmentà il privel d’accidents ed èn perquai puspè vegnids scumandads. Igl ha però er dà diversas innovaziuns, che derivavan per part da la construcziun d’aviuns, ch’èn vegnidas applitgadas l’emprima giada en la furmla 1 e duevan silsuenter sa far valair er en la producziun da seria (p.ex. la construcziun leva cun aluminium e titan, materialias da fibras da carbon u frains a rudella cheramics). === Disgrazias === Durant rundas da trenament, las qualificaziuns e las cursas da Grand Prix sezzas hai dà numerus accidents, en rom dals quals radund 30 pilots da furmla 1 èn vegnids per la vita. [[Wolfgang Graf Berghe von Trips]] è sa disgrazià mortalmain ils 10 da settember 1961 tar il Grond Premi d’Italia a Monza suenter ina collisiun cun [[Jim Clark]]. Suenter che Trips è vegnì bittà or dal cockpit è l’auto filà vinavant tras la saiv da fildarom ed ha mazzà 15 aspectaturs e blessà 60 ulteriurs. A moda tragica è er ida a fin la carriera da [[Jochen Rindt]] che steva per gudagnar il campiunadi mundial. Durant il trenament per il Grond Premi d’Italia a Monza ils 5 da settember 1970 è el sa disgrazià mortalmain. El è il sulet pilot da cursa, al qual il titel da campiun mundial è vegnì surdà postum. Surtut ils onns 1970 hai dà adina dapli accidents ch’èn ids a finir a moda tragica (p.ex. [[Roger Williamson]] il 1973 u [[Tom Pryce]] il 1977). Per l’ina eran ils autos daventads extremamain svelts, per l’autra n’eran ils trajects tradiziunals betg pli confurm al temp. Sinaquai è, per ina buna part sin iniziativa dals pilots sezs, vegnì lavurà cuntinuadamain vi da la segirezza activa e passiva da la furmla 1. La pli gronda cumulaziun d’accidents ch’ha gì lieu dapi lura è succedida durant il Grond Premi da San Marino il 1994. Durant ils trenaments e la cursa èn sa blessads il Brasilian [[Rubens Barrichello]] ed il Portugais [[Pedro Lamy]] ed èn morts l’Austriac [[Roland Ratzenberger]] ed il Brasilian [[Ayrton Senna]]. === Reglaments e sistem da puncts === Ils reglaments defineschan per l’ina las premissas tecnicas ch’ils autos da cursa ston ademplir, per l’autra las reglas da las cursas sco talas ed ils chastis en cas da cuntravenziuns. Tut en tut relascha la FIA las suandantas regulaziuns: International Sporting Code (reglas da cursas da sport generalas), Formula One Sporting Regulations (reglament davart il campiunadi mundial e las singulas cursas) e Formula One Technical Regulations (pretensiuns tecnicas). Quests reglaments sco er il sistem da puncts, che serva ad eruir il campiun mundial (pilot e team/constructur), èn adina puspè stads suttamess a midaments e vegnan er en futur a s’orientar al svilup tecnic, a la segirezza ed a la finamira da render las cursas per il public uschè attractivas sco pussaivel. === Bandieras === Las bandieras servan a la communicaziun tranter ils posts dal traject resp. la direcziun da la cursa ed ils pilots, per exempel per avertir quels a temp en cas da situaziuns da privel. Dapi il 2007 vegnan quests signals er mussads sin il display dal guvernagl; e dapi il 2008 èn en diever las bandieras digitalas (indriz da glisch cun la colur da la bandiera respectiva). == Organisaziun ed aspects economics == [[Datoteca:Formula_One_Photographers.jpg|thumb|250px|La furmla 1 – adina puspè in grond eveniment medial]] La surveglianza sportiva cumpeta sulettamain a la FIA, la quala fixescha las reglas e relascha ils reglaments respectivs (cf. survart). Ils dretgs da commerzialisaziun da la seria ha la FIA surdà a la Formula One Administration Ltd. (FOA), la quala lascha exequir quels tras la Formula One Management Ltd. (FOM).<ref>[http://www.formula1.com/termsandconditions.html www.formula1.com: ''Legal Notices'']</ref> Las interpresas e bancas che disponan en la FOA e/u la FOM da quotas da participaziun, decidan e controlleschan uschia a moda essenziala il svilup e l’orientaziun da la furmla 1. La FOM commerzialisescha ils dretgs da televisiun e da reclama da las occurrenzas da furmla 1. Ina part da las entradas vegnan tiers als teams da furmla 1. La stagiun 2005 han ils diesch teams pudì disponer da radund 47&nbsp;% da las entradas da radund 85 milliuns dollars per ils dretgs da televisiun. Il budget annual d’in team da furmla 1 ha varià il 2016 tranter radund 90 e 470 milliuns euros. Ils teams Haas e Sauber han disponì dals pli bass, McLaren-Mercedes, Red Bull, Ferrari e Mercedes GP dals pli auts budgets. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Jörg-Thomas Födisch, Erich Kahnt: ''50&nbsp;Jahre Formel 1. Die Sieger''. Heel Verlag, Schindellegi 1999, ISBN 3-89365-615-4. * Peter Gruner: ''Das Formel-1-Lexikon''. ECON, Düsseldorf 1997, ISBN 3-612-26353-6. * Bruce Jones: ''Formel 1 Enzyklopädie. Fahrer, Teams, Rennen und Legenden''. Sportverlag Berlin, Berlin 1999, ISBN 3-328-00848-9. * Willy Knupp (ed.): ''Kampf am Limit. Die Formel 1 Chronik 1950–2000''. RTL Buchedition. Zeitgeist Verlag, Düsseldorf/Gütersloh 2000, ISBN 3-89748-277-0. * Ulrich Kühne-Hellmessen (ed.): ''Verrückte Formel 1. Mit kompletter Chronik und Super-Statistik''. Sportverlag Europa, Turitg 2004, ISBN 3-9522779-6-7. * Peter Scherer: ''50 Years of British Grand Prix Drivers''. 1999, ISBN 0-9530052-8-3. * Achim Schlang: ''Die Formel-1-Asse unserer Zeit''. Motorbuch Verlag, Stuttgart 1984, ISBN 3-613-01035-6. * Koen Vergeer, ''Formel 1. Geschichte einer fanatischen Liebe.'' Rütten & Loening: Berlin 2001, ISBN 3-352-00638-5. * Andreas P. Pittler: ''Faszination Formel 1''. Aurora, Vienna 2002, ISBN 3-9501566-0-7. == Colliaziuns == {{Commonscat|Formula One|Furmla 1}} * [http://www.formula1.com/ ''formula1.com''] – pagina uffiziala da la furmla 1 * [https://www.fia.com/regulation/category/110 ''Regulation''] – reglaments uffizials sin la pagina da la FIA * [https://web.archive.org/web/20070718011804/http://www.motorsport-total.com/f1/ ''motorsport-total.com''] Portal da news cun archiv e statisticas [[Categoria:Sport]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Sport)]] gyqdwt73911lly2fisdre6qcm58oxsj