Wikipedia
rmwiki
https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala
MediaWiki 1.47.0-wmf.18
first-letter
Multimedia
Spezial
Discussiun
Utilisader
Utilisader discussiun
Wikipedia
Wikipedia discussiun
Datoteca
Datoteca discussiun
MediaWiki
MediaWiki discussiun
Model
Model discussiun
Agid
Agid discussiun
Categoria
Categoria discussiun
TimedText
TimedText talk
Modul
Modul Diskussion
Veranstaltung
Veranstaltung Diskussion
Lingua portugaisa
0
808
173189
168375
2026-09-02T12:03:36Z
~2026-47747-82
23932
173189
wikitext
text/x-wiki
{{Artitgel 1000|-10}}
{{Infobox Lingua
|num = Lingua portugaisa
|num_nativ = língua portuguesa
|pajais = [[Portugal]]
|regiun =
|persunas = 217 milliuns
|tipologia = SVO
|colur_famiglia = mediumseagreen
|famiglia = - Linguas Indo-Europeas<br />{{0}}- Linguas italicas<br />{{0}}{{0}}- [[Linguas romanas]]<br />{{0}}{{0}}{{0}}-'''Portugais'''
|uffizial = [[Datoteca:Flag of Portugal.svg|20px]] [[Portugal]], [[Datoteca:Flag of Brazil.svg|20px]] [[Brasilia]], [[Datoteca:Flag of Angola.svg|20px]] [[Angola]] ed auters pajais
|regla = Instituto Internacional de Língua Portuguesa<br />Comunidade dos Países de Língua Portuguesa
|ietf = pt
|iso1 = pt
|iso3 = por
|exempel = Todos os seres humanos nascem livres e iguais em dignidade e em direitos. Dotados de razão e de consciência, devem agir uns para com os outros em espírito de fraternidade.
}}
Il '''portugais''' (''português'') è ina [[lingua]] [[linguas romanas|romana]], lingua uffiziala dal [[Portugal]], da [[Brasilia]], da plirs [[pajais]] en [[Africa]] e dal [[Timor da l'Ost]].
'''Portugais u la lingua portugaisa''' ('português') è ina lingua romana che appartegna a la sutgruppa iberoromanica. Ella è la lingua uffiziala dal Portugal e da sia anteriura colonia la Brasilia, sco era da numerus pajais en l'Africa ed en l'Asia. Cun dapli che 240 milliuns pledaders nativs è ella ina dallas linguas las pli derasadas dal mund ed ina lingua uffiziala da l'Uniun Europea e da diversas organisaziuns internaziunalas.
== Istorgia ed origin ==
Il portugais deriva directamain dal latin vulgar, la lingua parlada da la gronda part da la populaziun ('vulgus') suenter la conquista romana da la Peninsla Iberica. Durant l'Eda Media è la lingua sa sviluppada or dal galician-portugais en il nord-vest, sper il [[Lingua leonaisa|liunais]], da la peninsla.
Cun la fundaziun dal Reginavel dal Portugal l'onn 1139 è la lingua sa differenziada adina dapli dal galician. L'onn 1290 ha retg Denis declerà il portugais sco lingua uffiziala dal reginavel enstagl dal latin.
==Las scuvertas portugaisas==
En l'epoca tranter il 14avel ed il 16avel tschientaner, tras las scuvertas geograficas portugaisas, è la lingua portugaisa sa repartida en numerusas regiuns, da l'[[Asia]] e l'[[Africa]] fin en l'[[America dal Sid|America]]. En il 16avel tschientaner è ella daventada ina "lingua franca" en l'Asia ed en l'Africa, vegnind utilisada betg mo per l'administraziun coloniala ed il commerzi, ma era sco med da communicaziun tranter ils uffizials locals ed ils Europeans da tut las naziunalitads.<ref>Boxer, C. R. (1969). ''The Portuguese Seaborne Empire, 1415-1825''. Hutchinson.</ref> A Ceylon (ozendi Sri Lanka) èn divers retgs daventads pledaders uffizials dal portugais ed ils nobels han savens adoptà nums portugais.
La derasaziun da la lingua è vegnida favurisada tras ils mariatgs tranter ils Portugais e las populaziuns indigenas (in fatg fitg communabel era en autras zonas dal mund). Quai, ensemen cun ils strents d'evangelisaziun dals missiunaris [[Jesus da Nazaret|catolics]], ha fatg che la lingua vegniva numnada en divers pajais "''do Cristão''" ("dal cristian").<ref>Saraiva, J. H. (1993). ''História Concisa de Portugal''. Publicações Europa-América.</ref> La lingua è restada populara era cura che ils Ollandais han empruvà da sminuir sia derasaziun cun divers meds a Ceylon ed en l'Indonesia.
Intginas cuminanzas cristianas en l'[[India]], Sri Lanka, Malaisia e l'Indonesia han preservà lur linguas schizunt suenter l'isolaziun dal Portugal, sviluppand cun ils tschientaners diversas linguas creolas derivadas dal portugais.
Plinavant èn numerus pleds portugais dads en il stgazi da pleds d'autras linguas; per exempel pleds sco "''sepatu''" che deriva da "''sapato''" (stgiva/scarpa) en indonais, "''keju''" che deriva da "''queijo''" (chaschiel) en malais u "''meza''" da "''mesa''" (maisa) en swahili.<ref>Cunha, C. & Cintra, L. (1984). ''Nova Gramática do Português Contemporâneo''. Edições João Sá da Costa.</ref>Durant l'epoca da las scuvertas (tschientaners XV e XVI) è la lingua sa repartida en tut il mund, da la [[Brasilia|Brasilia]] fin a Macau en la China, influenzond numerusas autras linguas e creond divers dialects creols.
== Caracteristicas linguisticas ==
La lingua portugaisa è enconuschenta per sia ritgezza fonetica, incluseiv ils suns nasals che la differenzieschan cleramain dal spagnol. Sco autras [[linguas romanas]] ha ella conservà ina structura grammaticala basada sin il latin, ma cun influenzas arabas (pervia da la presientscha maura) e modernamain era englaisas.
Ella fa part da la medema famiglia sco il [[rumantsch]], l'[[Lingua taliana|taglian]], il [[franzos]], il [[galizian]], il [[catalan]], il [[lumbard]] u il [[Lingua leonaisa|liunais]]. En cumparegliaziun cun il spagnol ha il portugais mantegnì tschertas furmas pli arcaicas, ma era sviluppà innovaziuns unicas en sia morfologia.
== Repartiziun globala ==
Oz è il portugais la lingua la pli pledada en l'America dal Sid (pervia da la Brasilia) ed ina lingua impurtanta en l'Africa subsahariana.
* [[Europa]]: Pledada uffizialmain en Portugal.
* [[America dal Sid]]: La Brasilia quinta bunamain 210 milliuns pledaders.
* [[Africa]]: Lingua uffiziala en Angola, Mosambic, Cap Verd, Guinea-Bissau, São Tomé e Príncipe e Guinea Equatorial.
* [[Asia]]: Pledada en Timor da l'Ost e Macau, ed en pitschnas cuminanzas en Goa (India) e Malacca (Malaisia).
== Ottimisaziun, structura e tabellas ==
L'ottimisaziun linguistica da la lingua portugaisa en cumparegliaziun cun autras varietads romanas mussa l'evoluziun dals sons latins originars:
{| class="wikitable sortable" style="width:100%"
|- style="background:lightcoral;"
! Latin !! Portugais !! Liunais !! Galizian !! Catalan !! Lumbard !! Franzos !! Itaglian !! Rumantsch
|-
| fumus || fumo || fumu || fume || fum || fumm || fum || fumo || fim
|-
| claudere || fechar || peichare || pechar || tancar || sarà || fermer || chiudere || serrar
|-
| factum || feito || feichu || feito || fet || fat || fait || fatto || fatg
|-
| filius || filho || fiyu || fillo || fill || fioô || fils || figlio || figl
|-
| oculus || olho || güeyu || ollo || ull || eugg || oeil || occhio || egl
|-
| vetulus || velho || vieyu || vello || vell || vegg || vieux || vecchio || vegl
|}
== Status e conservaziun ==
Entant che il portugais è ina lingua globala cun ina ferma creschientscha, autras linguas d'origin communabel èn en ina situaziun differenta. Per exempel il liunais u l'asturian èn considerads da l'UNESCO sco linguas gravemaind periclità ('seriously endangered').
'''Frasas tipicas:'''
* 'Ciao, bainvegni sin mia pagina!' (Ola, bem-vindo à minha página!)
* 'Buna saira' (Boa noite)
* 'Grazia' (Obrigado)
== Referenzas ==
<references />
[[Datoteca:Detailed SVG map of the Lusophone world.svg|center|thumb|upright=2|Il portugais en il mund]]
{{Linguas romanas}}
[[Categoria:Linguas romanas|Portugais]]
[[Categoria:Portugal]]
[[Categoria:Brasilia]]
hg99pil82hn5k1f29puxma9i8rxuy71
173190
173189
2026-09-02T12:07:50Z
~2026-47747-82
23932
173190
wikitext
text/x-wiki
{{Artitgel 1000|-10}}
{{Infobox Lingua
|num = Lingua portugaisa
|num_nativ = língua portuguesa
|pajais = [[Portugal]]
|regiun =
|persunas = 217 milliuns
|tipologia = SVO
|colur_famiglia = mediumseagreen
|famiglia = - Linguas Indo-Europeas<br />{{0}}- Linguas italicas<br />{{0}}{{0}}- [[Linguas romanas]]<br />{{0}}{{0}}{{0}}-'''Portugais'''
|uffizial = [[Datoteca:Flag of Portugal.svg|20px]] [[Portugal]], [[Datoteca:Flag of Brazil.svg|20px]] [[Brasilia]], [[Datoteca:Flag of Angola.svg|20px]] [[Angola]] ed auters pajais
|regla = Instituto Internacional de Língua Portuguesa<br />Comunidade dos Países de Língua Portuguesa
|ietf = pt
|iso1 = pt
|iso3 = por
|exempel = Todos os seres humanos nascem livres e iguais em dignidade e em direitos. Dotados de razão e de consciência, devem agir uns para com os outros em espírito de fraternidade.
}}
Il '''portugais''' (''português'') è ina [[lingua]] [[linguas romanas|romana]], lingua uffiziala dal [[Portugal]], da [[Brasilia]], da plirs [[pajais]] en [[Africa]] e dal [[Timor da l'Ost]].
'''Portugais u la lingua portugaisa''' ('português') è ina lingua romana che appartegna a la sutgruppa iberoromanica. Ella è la lingua uffiziala dal Portugal e da sia anteriura colonia la Brasilia, sco era da numerus pajais en l'Africa ed en l'Asia. Cun dapli che 240 milliuns pledaders nativs è ella ina dallas linguas las pli derasadas dal mund ed ina lingua uffiziala da l'Uniun Europea e da diversas organisaziuns internaziunalas.
== Istorgia ed origin ==
Il portugais deriva directamain dal latin vulgar, la lingua parlada da la gronda part da la populaziun ('vulgus') suenter la conquista romana da la Peninsla Iberica. Durant l'Eda Media è la lingua sa sviluppada or dal galician-portugais en il nord-vest, sper il [[Lingua leonaisa|liunais]], da la peninsla.
Cun la fundaziun dal Reginavel dal Portugal l'onn 1139 è la lingua sa differenziada adina dapli dal galician. L'onn 1290 ha retg Denis declerà il portugais sco lingua uffiziala dal reginavel enstagl dal latin.
==Las scuvertas portugaisas==
En l'epoca tranter il 14avel ed il 16avel tschientaner, tras las scuvertas geograficas portugaisas, è la lingua portugaisa sa repartida en numerusas regiuns, da l'[[Asia]] e l'[[Africa]] fin en l'[[America dal Sid|America]]. En il 16avel tschientaner è ella daventada ina "lingua franca" en l'Asia ed en l'Africa, vegnind utilisada betg mo per l'administraziun coloniala ed il commerzi, ma era sco med da communicaziun tranter ils uffizials locals ed ils Europeans da tut las naziunalitads.<ref>Boxer, C. R. (1969). ''The Portuguese Seaborne Empire, 1415-1825''. Hutchinson.</ref> A Ceylon (ozendi Sri Lanka) èn divers retgs daventads pledaders uffizials dal portugais ed ils nobels han savens adoptà nums portugais.
La derasaziun da la lingua è vegnida favurisada tras ils mariatgs tranter ils Portugais e las populaziuns indigenas (in fatg fitg communabel era en autras zonas dal mund). Quai, ensemen cun ils strents d'evangelisaziun dals missiunaris [[Jesus da Nazaret|catolics]], ha fatg che la lingua vegniva numnada en divers pajais "''do Cristão''" ("dal cristian").<ref>Saraiva, J. H. (1993). ''História Concisa de Portugal''. Publicações Europa-América.</ref> La lingua è restada populara era cura che ils Ollandais han empruvà da sminuir sia derasaziun cun divers meds a Ceylon ed en l'Indonesia.
Intginas cuminanzas cristianas en l'[[India]], Sri Lanka, Malaisia e l'Indonesia han preservà lur linguas schizunt suenter l'isolaziun dal Portugal, sviluppand cun ils tschientaners diversas linguas creolas derivadas dal portugais.
Plinavant èn numerus pleds portugais dads en il stgazi da pleds d'autras linguas; per exempel pleds sco "''sepatu''" che deriva da "''sapato''" (stgiva/scarpa) en indonais, "''keju''" che deriva da "''queijo''" (chaschiel) en malais u "''meza''" da "''mesa''" (maisa) en swahili.<ref>Cunha, C. & Cintra, L. (1984). ''Nova Gramática do Português Contemporâneo''. Edições João Sá da Costa.</ref>Durant l'epoca da las scuvertas (tschientaners XV e XVI) è la lingua sa repartida en tut il mund, da la [[Brasilia|Brasilia]] fin a Macau en la China, influenzond numerusas autras linguas e creond divers dialects creols.
== Caracteristicas linguisticas ==
La lingua portugaisa è enconuschenta per sia ritgezza fonetica, incluseiv ils suns nasals che la differenzieschan cleramain dal spagnol. Sco autras [[linguas romanas]] ha ella conservà ina structura grammaticala basada sin il latin, ma cun influenzas arabas (pervia da la presientscha maura) e modernamain era englaisas.
Ella fa part da la medema famiglia sco il [[rumantsch]], il [[Lingua taliana|talian]], il [[franzos]], il [[galizian]], il [[catalan]], il [[lumbard]] u il [[Lingua leonaisa|liunais]]. En cumparegliaziun cun il spagnol ha il portugais mantegnì tschertas furmas pli arcaicas, ma era sviluppà innovaziuns unicas en sia morfologia.
== Repartiziun globala ==
Oz è il portugais la lingua la pli pledada en l'America dal Sid (pervia da la Brasilia) ed ina lingua impurtanta en l'Africa subsahariana.
* [[Europa]]: Pledada uffizialmain en Portugal.
* [[America dal Sid]]: La Brasilia quinta bunamain 210 milliuns pledaders.
* [[Africa]]: Lingua uffiziala en Angola, Mosambic, Cap Verd, Guinea-Bissau, São Tomé e Príncipe e Guinea Equatorial.
* [[Asia]]: Pledada en Timor da l'Ost e Macau, ed en pitschnas cuminanzas en Goa (India) e Malacca (Malaisia).
== Ottimisaziun, structura e tabellas ==
L'ottimisaziun linguistica da la lingua portugaisa en cumparegliaziun cun autras varietads romanas mussa l'evoluziun dals sons latins originars:
{| class="wikitable sortable" style="width:100%"
|- style="background:lightcoral;"
! Latin !! Portugais !! Liunais !! Galizian !! Catalan !! Lumbard !! Franzos !! Itaglian !! Rumantsch
|-
| fumus || fumo || fumu || fume || fum || fumm || fum || fumo || fim
|-
| claudere || fechar || peichare || pechar || tancar || sarà || fermer || chiudere || serrar
|-
| factum || feito || feichu || feito || fet || fat || fait || fatto || fatg
|-
| filius || filho || fiyu || fillo || fill || fioô || fils || figlio || figl
|-
| oculus || olho || güeyu || ollo || ull || eugg || oeil || occhio || egl
|-
| vetulus || velho || vieyu || vello || vell || vegg || vieux || vecchio || vegl
|}
== Status e conservaziun ==
Entant che il portugais è ina lingua globala cun ina ferma creschientscha, autras linguas d'origin communabel èn en ina situaziun differenta. Per exempel il liunais u l'asturian èn considerads da l'UNESCO sco linguas gravemaind periclità ('seriously endangered').
'''Frasas tipicas:'''
* 'Ciao, bainvegni sin mia pagina!' (Ola, bem-vindo à minha página!)
* 'Buna saira' (Boa noite)
* 'Grazia' (Obrigado)
== Referenzas ==
<references />
[[Datoteca:Detailed SVG map of the Lusophone world.svg|center|thumb|upright=2|Il portugais en il mund]]
{{Linguas romanas}}
[[Categoria:Linguas romanas|Portugais]]
[[Categoria:Portugal]]
[[Categoria:Brasilia]]
tsr3ft907k3otwaz1g8ib5hlys54p5i
Model:Imagemap circul da quintas
10
7507
173192
42788
2026-09-02T12:18:48Z
~2026-47747-82
23932
173192
wikitext
text/x-wiki
<imagemap>
Image:Quintenzirkeldeluxe.png|300px|left|Circul da quintas
rect 240 5 301 32 [[Dur]]
rect 240 130 310 158 [[Moll (Musik)|Moll]]
rect 260 42 287 67 [[C-Dur]]
rect 358 67 384 93 [[G-Dur]]
rect 170 73 189 96 [[F-Dur]]
rect 433 138 456 160 [[D-Dur]]
rect 452 231 476 253 [[A-Dur]]
rect 431 323 451 348 [[E-Dur]]
rect 364 402 385 422 [[H-Dur]]
rect 433 398 501 423 [[Ces-Dur]]
rect 215 422 275 477 [[Ges-Dur]]
rect 277 424 334 477 [[Fis-Dur]]
rect 144 396 188 417 [[Des-Dur]]
rect 27 399 84 421 [[Cis-Dur]]
rect 86 326 117 347 [[As-Dur]]
rect 64 230 92 252 [[Es-Dur]]
rect 98 138 116 159 [[B-Dur]]
rect 266 110 282 126 [[a-Moll]]
rect 246 356 270 378 [[es-Moll]]
rect 217 538 275 558 [[es-Moll]]
rect 277 538 337 558 [[dis-Moll]]
rect 276 358 307 380 [[dis-Moll]]
rect 321 343 357 366 [[gis-Moll]]
rect 199 342 218 366 [[b-Moll]]
rect 155 296 172 321 [[f-Moll]]
rect 26 480 85 501 [[ais-Moll]]
rect 434 483 501 508 [[as-Moll]]
rect 360 295 392 318 [[cis-Moll]]
rect 137 234 155 254 [[c-Moll]]
rect 382 230 412 254 [[fis-Moll]]
rect 376 167 392 191 [[h-Moll]]
rect 331 127 350 143 [[e-Moll]]
rect 155 172 171 197 [[g-Moll]]
rect 202 119 222 146 [[d-Moll]]
desc bottom-left
</imagemap><noinclude>
[[Category:Models:]]
</noinclude>
o86t3ncmcb778e8p1pl3lw8p7azlf1g
Montenegro
0
13357
173191
168358
2026-09-02T12:10:49Z
~2026-47747-82
23932
173191
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox terra
|NUM = <font size="+1">'''Montenegro'''</font><br />
'''Crna Gora'''<font size="-1"> (montenegrin)</font><br />'''Црна Гора'''<font size="-1"></font><br />
|MALETG-BANDIERA = Flag of Montenegro.svg
|MALETG-BANDIERA-ROM = ja
|ARTITGEL-BANDIERA =
|MALETG-VOPNA = Coat of arms of Montenegro.svg
|MALETG-VOPNA-LADEZZA = 100px
|ARTITGEL-VOPNA =
|PAROLA =
|LINGUA-UFFIZIALA = Lingua montenegrina|montenegrin
|CHAPITALA = Podgorica
|SEDIA-DA-LA-REGENZA =
|FURMA-DA-STADI = republica parlamentara
|FURMA-DA-REGENZA = democrazia parlamentara
|SCHEF-DA-STADI = president dal stadi [[Jakov Milatović]]
|SCHEF-DA-REGENZA = primminister [[Milojko Spajić]]
|SURFATSCHA = 13 812
|ABITANTS = 642 550 <small>(2017)</small>
|SPESSEZZA-DA-LA-POPULAZIUN = 48,7
|PNB =
|PNB-EXTENDI =
|PNB/ABITANTS =
|HDI =
|MUNAIDA = euro
|INDEPENDENZA = 13 da fanadur 1878 / 3 da zercladur 2006
|FUNDAZIUN =
|IMNI-NAZIUNAL =
|DI-DA-LA-FESTA-NAZIUNALA = 13 da fanadur
|ZONA-D-URARI =
|NUMER-DA-L-AUTO = MNE
|INTERNET-TLD = .me
|PRESELECZIUN-TELEFON = +382
|REMARTGAS =
|MALETG-POSIZIUN = Europe-Montenegro.svg
|MALETG1 =
}}
Il '''Montenegro''' (serbocroat Црна Гора/Crna Gora [ˈt͡sr̩naː ˈɡɔra], albanais Mali i Zi) è ina republica situada en l’[[Europa dal Sidost]], a la costa dal sidost da l’[[Adria]]. Il territori statal cunfinescha en il nordvest cun la [[Croazia]] (25 km), [[Bosnia ed Erzegovina]] (225 km), en il nordost cun la [[Serbia]] (124,4 km), en il sidost cun il [[Cosovo]] (78,6 km) ed en il sid cun l’[[Albania]] (172 km). Il 2006 ha il Montenegro danovamain cuntanschì si’independenza; avant aveva il territori fatg part dapi il 1920 da la [[Jugoslavia]].
Il stadi situà sin il [[Balcan]] furma cun radund 625 000 abitants ed ina surfatscha da 13 812 km² in dals stadis europeics pli pitschens. La chapitala ed a medem temp la pli gronda citad dal pajais è [[Podgorica]]; la segund gronda citad è Nikšić. Impurtants secturs economics furman ils servetschs ed il turissem (surtut a la costa montenegrina).
Il Montenegro è commember da las Naziuns unidas, da l’Organisaziun mundiala da commerzi, da l’[[Organisaziun per la segirezza e la collavuraziun en l'Europa|Organisaziun per la segirezza e la collavuraziun en l’Europa]] e dal [[Cussegl da l'Europa|Cussegl da l’Europa]]. Dapi il 2017 è il pajais er commember da la [[NATO]] ed actualmain furma el in candidat d’adesiun da l’[[Uniun europeica]]; il pajais dovra l’euro sco valuta.<ref>Las infurmaziuns generalas en quest artitgel (geografia, istorgia politica e.a.) sa basan surtut sin las publicaziuns da Walter Lukan, Reinhold Fleischhacker e Katrin Boeckh menziunadas en la bibliografia.</ref>
== Pajais ==
=== Etimologia ===
Il num ‹Montenegro› deriva dal venezian ‹montagna negra›, quai che signifitga ‹muntogna naira›. L’autodenominaziun ‹Crna Gora› po avair las suandantas muntadas: ‹muntogna naira›, ‹muntogna cuverta cun guaud naira› ubain ‹guaud nair›.<ref>Gerhard Herm: ''Der Balkan. Das Pulverfaß Europas''. Econ Verlag GmbH, Düsseldorf / Vienna / New York / Moscau, 1993, p. 275, ISBN 978-3-430-14445-2.</ref>
=== Geografia===
[[Datoteca:Mj-map.png|thumb|240px|Charta dal Montenegro]]
[[Datoteca:Bajgorovica_und_Pazua_and_Revacka_greda_Orjen_Montenegro_Abieto-Fagetum_illyricum_and_Aceri_visianii_Fagetum.JPG|thumb|220px|Stgalim montan e subalpin da la Bijela gora]]
Cumpareglià cun la media europeica è il Montenegro relativamain pauc populà. Il pajais è segnà da muntognas ritgas da guaud ch’appartegnan a la part dal sidost da la Muntogna Dinarica. Tranter l’auta muntogna sa chattan numerusas chavorgias (t.a. la chavorgia da Tara che vala sco la pli profunda da l’entira Europa). Perquai è be la Val dal Lims, ch’è in pau pli lada, abitada relativamain spess.
Regiuns pli planivas sa chattan be en il sidost dal Montenegro. Al Lai da Scutari ed en la bassa da la Morača e Cijevna sa chattan ses territoris ils pli fritgaivels; là vegn tranter auter cultivà il Vranac, il tipic vin cotschen dal pajais.
Muntada speziala han las numerusas poljen (sbassadas carsticas). Il polje da Nikšić è il pli grond e populà il pli spess. Ils guauds da la part centrala dal pajais, segnads da faus, pigns ed aviez, tutgan tar ils guauds cun la pli gronda ritgezza da spezias da plantas en tut l’Europa (t.a. cun diversas spezias d’ischi, tieu e nitscholer endemicas); daspera èn er represchentads guauds da ruvers da tempra mediterrana e guauds da regiuns umidas (p.ex. al Lai da Scutari). Ils guauds selvadis situads en ils parcs naziunals furman impurtants spazis da viver e lieus da retratga per animals da preda sco luf, urs brin e luf-tscherver.
Dal sidvest vers il nordost sa lascha il pajais sutdivider en trais cuntradas principalas:
* La costa stipa da la [[Mar Mediterrana]] ([[Adria]]), segnada da golfs (p.ex. il Golf da Kotor), cun ses abitadis mediterrans istorics.
* la planira auta da carst da l’uschenumnà Montenegro Vegl (Rudine, Banjani e la Katunska Nahija cun la pli auta muntogna da costa da la Dalmazia, l’Orjen cun il Zubački Kabao (1894 m) sco er il Lovćen). Qua porschan be singuls poljen in pau terren che sa lascha cultivar (Grahovo, Cetinje),
* sco er la muntogna auta selvadia dal Montenegro dal Nord cun sias chavorgias profundas. Qua èn situadas las pli autas elevaziuns dal pajais e da la Muntogna Dinara insumma, numnadamain il Massiv dal Prokletije cun il pli aut piz dal pajais, il Zla Kolata (2534 m) ed il Massiv dal Durmitor cun il Bobotov Kuk (2522 m). Il Durmitor è la suletta muntogna da la Peninsla dal Balcan, en la quala èn anc sa mantegnids intgins glatschers pli pitschens. Durant las fasas fraidas dal pleistocen ha il Montenegro furmà il territori da l’Europa dal Sidost ch’era englatschà il pli ferm. En consequenza da quai è l’auta muntogna dal Montenegro segnada da furmas tipicas da la morfologia glaziala sco lais, morenas, vals en furma dad U, paraids stippas e.a. Fin oz furman questas muntognas er in territori da retratga da la flora dal temp da glatsch (feglia-chamutsch, stailalva alpina e.a.).<ref>Hughes, P.D., Woodward, J.C., van Calsteren, P.C. e Thomas, L.E.: ''The Glacial History of the Dinaric Alps, Montenegro.'' En: ''Quaternary Science Reviews'' 30, nr. 23–24 (2011), p. 3393–3412.</ref>
== Populaziun ==
La populaziun dal Montenegro è, sco quella da blers stadis da l’Europa dal Sidost, multietnica. Tar la dumbraziun dal pievel dal 2011 èn 278 865 persunas u 44,98 % da la populaziun sa declerads sco Montenegrins, 178 110 u 28,73 % sco Serbs, 53 605 u 8,65 % sco Bosniacs, 30 439 u 4,91 % sco Albanais, 20 537 u 3,31 % sco Muslims (en il senn etnic), 6251 u 1,01 % sco Roma, 6021 u 0,97 % sco Croats e 47 513 u 7,68 % han inditgà in’autra u nagina naziunalitad resp. n’han fatg naginas indicaziuns.
Ils Serbs furman la maioritad da la populaziun surtut en territoris en il nord dal Montenegro al cunfin tar la [[Serbia]] sco er al cunfin tar la [[Bosnia ed Erzegovina]]. Ils Bosniacs e muslims slavs vivan surtut en il nordost, enturn Plav e Rožaje en la regiun da cunfin dals trais pajais [[Serbia]], [[Cosovo]] ed [[Albania]]. In’ulteriura minoritad furman ils Albanais, ils quals vivan surtut en ils territoris per lung dal cunfin vers l’[[Albania]] e vers il [[Cosovo]]. En la vischnanca Ulcinj furman els la maioritad cun 71 % (dumbraziun dal 2011).
Ultra da quai vivan en il Montenegro expatriads che na vegnan betg resguardads en la dumbraziun dal pievel, perquai ch’els han il status da fugitiv. I sa tracta da radund 7000 fugitivs, per gronda part Serbs, or da la Bosnia ed Erzegovina sco er da bundant 16 000 fugitivs or dal Cosovo (per gronda part Roma e Serbs).
L’aspectativa da vita en il Montenegro ha muntà en l’interval 2010 fin 2015 tenor las [[Naziuns unidas]] 76,4 onns (umens: 74,0 onns, dunnas: 78,8 onns).
=== Linguas ===
[[Datoteca:MontenegroEthnic2011.PNG|180px|thumb|Derasaziun da las etnias]]
Las linguas uffizialas dal Montenegro èn tenor la constituziun dal 2007 montenegrin, serb, bosniac, albanais e croat. La lescha da minoritads dal 2006 lubescha percunter il diever da linguas minoritaras sco lingua uffiziala be en vischnancas, en las qualas la minoritad respectiva furma la maioritad da la populaziun u in’impurtanta part da quella, quai che porscha a las autoritads in tschert spazi d’agir. La lescha da minoritads ch’era vegnida deliberada il 2002 dal stadi Serbia e Montenegro aveva percunter prescrit che la cumpart d’ina minoritad a l’entira populaziun en ina vischnanca stoppia cumpigliar almain 15 procent tenor l’ultima dumbraziun dal pievel per pudair renconuscher lur lingua sco lingua uffiziala a nivel communal.
En diever èn tant l’alfabet latin sco er l’alfabet cirillic. Surtut en las regiuns da costa turisticas vegn la scrittira cirillica remplazzada pli e pli tras la scrittira latina.
Tant areguard il num da la lingua sco er areguard la denominaziun da la naziunalitad divergeschan las opiniuns entaifer la populaziun. En la dumbraziun dal pievel dal 2011 han 42,9 % inditgà il serb e 37,0 % il montenegrin sco lur lingua materna. Tar bosniac ed albanais èn quai stads mintgamai 5,3 %.
In’enquista dal 2014 ch’ha cumpiglià radund 1000 persunas ha manà als suandants resultats: 41,1 % montenegrin, 39,1 % serb, 3,9 % serbocroat, 1,9 % bosniac e 1,7 % croat; 12,3 % han ditg che montenegrin, serb, bosniac, croat e serbocroat saja per els la medema lingua.
=== Religiuns ===
72 % da la populaziun dal Montenegro appartegnan a la baselgia serb-ortodoxa. Ultra da quai exista dapi il 1993 ina baselgia ortodoxa autonoma, a la quala manca però la renconuschientscha canonica. Ils muslims sunnitics cumpiglian radund 16 % da la populaziun. Daspera vivan en il pajais intgins millis catolics ed intgins millis protestants e dapi il 2012 è er la cuminanza gidieua, cun ca. duamilli commembers, renconuschida sco religiun uffiziala.
=== Svilup da la populaziun ===
L’onn 1950 dumbrava il Montenegro radund 395 000 abitants ed il 1960 487 000. Fin il 1990 è questa cifra creschida cuntinuadamain sin 615 000. Suenter in temp da stagnaziun (2000: 614 000) munta la cifra actualmain (2017) 629 000 abitants.
== Istorgia ==
=== Il Montenegro sco principadi e reginavel ===
[[Datoteca:Montenegro_territory_expanded_(1830-1944).png|200px|thumb|Svilup territorial (1830-1944)]]
A partir da la fin dal 15avel tschientaner han residià a Cetinje ils prinzis or da la famiglia Crnojević. Dapi il 1516 han prinzi-uvestgs (Vladika) regì il prinzi-uvestgieu Montenegro. Fin la mesadad dal 19avel tschientaner han quels furmà tant il manader religius sco er politic dals Montenegrins. Grondas parts dal Montenegro odiern han appartegnì fin il 1878 almain formalmain a l’[[Imperi osmanic]]. Cun las decisiuns dal Congress da Berlin è sa furmà il Principadi dal Montenegro independent, renconuschì da la cuminanza da stadis internaziunala; il 1910 è quel vegnì revalità al Reginavel dal Montenegro. Il retg [[Nikola]], ch’aveva gia regì dapi il 1860 sco prinzi, sa chattava a l’entschatta da l’[[Emprima Guerra mundiala]] la stad 1914 sin la vart da la Serbia e tras quai da l’Entente. Ils onns 1916–1918 è suandada l’occupaziun dal Montenegro tras l’[[Austria-Ungaria]].
=== Stadi commember da la Jugoslavia ===
Cun la fin da l’Emprima Guerra mundiala ha l’assamblea naziunala cupitgà il november 1918 il retg e decidì d’integrar il Montenegro en il nov Reginavel da la Jugoslavia, l’emprim sco provinza Montenegro, a partir dal 1929 sco part dal banat Zeta. Durant la [[Segunda Guerra mundiala]], suenter che las truppas tudestgas han gì occupà la Jugoslavia, è il Montenegro vegnì restabilì a partir dal 1941 sco stadi da marionettas talian. Suenter la fin da la guerra è il Montenegro daventà ina da las sis republicas parzialas da la [[Republica populara federativa da la Jugoslavia]] (uss cun ils stadis enturn il Golf da Kotor, ma senza il territori cosovar enturn la citad Peć ch’aveva appartegnì dapi il 1913 al Montenegro).
=== La via a l’independenza ===
L’onn 1992, suenter che la [[Croazia]] e la [[Slovenia]] eran sortidas dal stadi jugoslav, ha er gì lieu in referendum areguard il status futur dal Montenegro. En rom da quel èn 95,65 % u 266 273 votants s’exprimids per restar en la Jugoslavia e 3,14 % u 8755 votants per sa schliar da quella. La participaziun a la votaziun ha muntà 66,04 % u 278 382 da las 421 529 persunas cun dretg d’eleger.
Suenter las [[Guerras da la Jugoslavia]] ils onns 1990 èn creschidas las differenzas tranter il Montenegro e la [[Serbia]], perquai che la populaziun dal Montenegro n’era betg pli pronta da parter l’isolaziun e da purtar la chargia da la guerra. La regenza dal primminister Đukanović ch’era en uffizi dapi l’entschatta dals onns 1990 ha prendì en mira da sa schliar da la Serbia. Be sut pressiun da l’[[Uniun europeica]] ha il Montenegro desistì il 2002 da far quest pass ed è sa cunvegnì cun la Serbia da s’unir ad in stadi luc cun num Serbia e Montenegro.
Ils 21 da matg 2006 ha la finala gì lieu ina votaziun dal pievel areguard l’independenza dal stadi Montenegro. Sin quai eran sa cunvegnids la regenza e l’opposiziun suenter ina pli lunga dispita. Ins ha adoptà la proposta da l’Uniun europeica, tenor la quala l’independenza dependeva d’ina maioritad da 55 % a la votaziun e d’ina participaziun d’almain 50 % da las persunas cun dretg da votar. La finala èn sa participads 86,39 % u 419 240 da las 485 280 persunas cun dretg da votar. Cun 55,49 % (230 661) gea hai dà in resultat stgars sur la maioritad necessaria; 44,51 % u 185 002 han ditg nà a l’independenza e vulevan restar vinavant en in’uniun statala cun la Serbia.
Observaturs da l’[[Organisaziun per la segirezza e la collavuraziun en l'Europa|Organisaziun per la segirezza e la collavuraziun en l’Europa]] èn vegnids a la conclusiun che las cundiziuns generalas per realisar il referendum hajan correspundì per gronda part als standards internaziunals. L’opposiziun percunter ha crititgà ch’il dretg da votar saja stà collià cun il domicil principal da l’electur potenzial, e che quai haja exclus dal referendum radund 250 000 Montenegrins cun domicil stabel.
Ils 15 da zercladur 2006 ha la Serbia renconuschì il Montenegro sco stadi independent; gia ils 5 da zercladur era la Serbia sezza sa declerada formalmain sco independenta.
=== La via da l’integraziun euroatlantica ===
Dapi l’independenza sa stenta il Montenegro da daventar commember da l’[[Uniun europeica]]. Las lavurs preparatoricas èn gia vaira avanzadas. La Cumissiun europeica è da l’avis ch’in’adesiun saja pussaivla ils proxims onns.
Ultra da quai è il Montenegro sa stentà da l’entschatta davent da daventar commember da l’[[Organisaziun dal pact da l'Atlantic dal Nord|Organisaziun dal pact da l’Atlantic dal Nord]] (NATO). Il 2009 ha l’organisaziun acceptà il pajais sco candidat d’adesiun ed ils 5 da zercladur 2018 è il Montenegro daventà uffizialmain il 29avel stadi commember.
== Politica ==
[[Datoteca:PodgoricaOverview.jpg|220px|thumb|La chapitala Podgorica]]
En l’index da democrazia dal 2016 sa chatta il Montenegro sin il plaz 85 da 167 stadis. Il pajais vala uschia sco in ‹reschim ibrid›, vul dir sco stadi dal qual il sistem politic cuntegna tant elements democratics sco er autoritars. Sco problems valan surtut la corrupziun e l’infiltraziun da la politica tras structuras criminalas.
=== Sutdivisiun administrativa ===
Il Montenegro è sutdividì en 23 vischnancas grondas (opštine, sg. opština). Nikšić è la pli gronda vischnanca areguard la surfatscha, Podgorica areguard la populaziun.
Las pli grondas citads èn: [[Podgorica]] (143 718 abitants, situaziun dal 2008), Nikšić (58 649, 2008) e Pljevlja (21 337, 2003).
=== Constituziun ===
L’october 2007 han ins relaschà per l’emprima giada dapi il 1905 ina constituziun per in stadi montenegrin independent. L’entrada en vigur da quella ha furmà in’impurtanta premissa adossada da vart europeica per integrar il stadi dal Balcan en las structuras euro-atlanticas. La constituziun na reglescha betg be il diever da las linguas uffizialas, mabain ha er detretschà ils problems en connex cun la naziunalitad dubla dals abitants (Montenegro/Serbia).
Tar il sistem politic dal pajais sa tracti tenor la constituziun d’ina republica parlamentara cun il primminister sco schef da la regenza ed il president sco schef da stadi.
=== Budget statal ===
Il budget statal ha cumpiglià il 2016 expensas en l’autezza da 1,63 milliardas dollars ed entradas da 1,56 milliardas dollars. Da quai resulta in deficit en l’autezza da 1,7 % dal product naziunal brut.
Ils debits dal stadi han muntà il 2016 71,3 % dal product naziunal brut.
L’onn 2011 èn vegnidas impundidas da las expensas statalas (en % dal product naziunal brut): per la furmaziun 4,3 %, per la sanadad 9,1 % e per il militar 1,9 %.<ref>[https://web.archive.org/web/20190608221840/http://www.factfish.com/de/land/montenegro Factfish: Montenegro – statisticas e datas].</ref>
=== Segirezza ===
Las forzas armadas montenegrinas consistan da las forzas terrestras, da la marina e da l’aviatica militara. L’armada montenegrina è resortida il 2006 dal corp d’armada dal stadi Serbia-Montenegro ch’era staziunà a Podgorica e dumbra ca. 6500 schuldads. La marina communabla ha il Montenegro surpiglià; quella duai però vegnir reducida ad ina pitschna guardia da costa.
La polizia aveva la regenza dal Montenegro transfurmà en rom dal declin da la [[Jugoslavia]] en in’armada cumpensatorica paramilitara. Il dumber dals policists era anc vegnì augmentà il 1999 da 10 000 sin 15 000. Oz sa tracti puspè d’ina polizia civila cun ca. 5200 collavuraturs.
In problem che fatschenta il Montenegro fin oz è la cuntrabanda cun cigarettas, narcotica, armas, vehichels engulads ed umans. Cunter schurnalists critics ed auts funcziunaris da la polizia èn er vegnids commess divers assassinats. Ultra da quai crititgescha l’Uniun europeica l’aut grad da corrupziun e l’apparat statal ch’è vegnì restructurà e reducì memia pauc. Tenor l’index da corrupziun da Transparency International sa chattava il Montenegro il 2015 sin plaz 61 (da 167), e quai ensemen cun l’[[Italia]] e l’[[Africa dal Sid]].
Areguard ils dretgs umans crititgeschan l’[[Uniun europeica]] ed [[Amnesty International]] che la situaziun da stgatschads e da minoritads – surtut dals Roma – stoppia vegnir meglierada e che la libertad da manifestar l’atgna opiniun saja per part manglusa.
== Economia ==
[[Datoteca:Sveti_Stefan.JPG|220px|thumb|L’insla Sveti Stefan]]
Il partenari da commerzi principal dal Montenegro furma la Serbia, suandà d’ulteriurs stadis vischins sco la [[Grezia]], la [[Croazia]] e l’[[Italia]], da l’ulteriura Uniun europeica e da la [[China]].
Il sectur da servetschs ha contribuì il 2011 cun 88 % (resp. 73 % da las persunas occupadas) per lunschor la gronda part al product naziunal brut, suandà da l’industria cun 11 % (resp. 23 %) e da l’agricultura cun 1 % (resp. 6 %).
Tar las pli impurtantas resursas mineralas tutgan bauxit (in mineral ch’è sa furmà tras dischagregaziun e che furma il bain d’export principal dal pajais), en pli mineral da fier e charvun da terra. En l’industria tutgan l’elavuraziun da tubac, aluminium e sal tar ils secturs da producziun principals. L’agricultura cultivescha surtut legums, granezza, tartuffels, tubac, vin, fritgs da citrus, ulivas e figs.
Sin il Global Competitiveness Index che mesira la cumpetitivitad d’in pajais, sa chatta il Montenegro sin plaz 77 da 137 (situaziun dal 2017–2018).<ref>[https://web.archive.org/web/20190610095634/http://reports.weforum.org/global-competitiveness-index-2017-2018/at-a-glance-global-competitiveness-index-2017-2018-rankings/ ''At a Glance: Global Competitiveness Index 2017–2018 Rankings''].</ref> Sin l’index areguard la libertad economica sa chatta il pajais sin plaz 83 da 180 (situaziun dal 2017).
=== Valuta ===
L’onn 1999 ha il pajais introducì sco valuta il marc tudestg. En rom da la midada dal marc sin l’euro vegn duvrà dapi il 2002 sco valuta dal pajais l’euro. Damai ch’il pajais na fa betg part da l’uniun monetara europeica, n’ha el betg il dretg da batter atgnas munaidas d’euros.
La fin 2005 èn vegnidas edidas per l’emprima giada dapi il 1913 puspè atgnas marcas postalas montenegrinas.
=== Turissem ===
Il turissem gioga en il Montenegro ina rolla decisiva. 21 % dal product interiur brut derivan da quest sectur. Il Montenegro sa chatta tenor il World Travel & Tourism Council (WTTC) dapi onns tar las destinaziuns che creschan il pli ferm.
== Infrastructura ==
=== Viafier ===
Tras il Montenegro maina nà dal nord sur [[Podgorica]] fin al pli impurtant port montenegrin Bar l’impurtanta viafier Belgrad–Bar. La lingia ch’è en funcziun senz’interrupziun pir dapi il 1976 vala sco ina da las pli spectacularas viafiers da muntogna cun numerus tunnels e punts; il viaduct da Mala-Rijeka furma cun in’autezza da 198 meters sur il fund schizunt la segund auta punt da viafier da l’Europa e la segund auta dal mund.
Daspera mainan duas ulteriuras lingias da Podgorica a Nikšić resp. sur Shkodra a Tirana ([[Albania]]).
=== Traffic aviatic ===
En il pajais existan duas plazzas aviaticas internaziunalas, numnadamain a Podgorica ed a Tivat. La suletta societad aviatica ch’è staziunada en il pajais è Montenegro Airlines.
=== Navigaziun ===
Il pajais dispona a Bar d’in impurtant port da mar. Da qua partan pliras giadas l’emna navs-fera vers Bari ed Ancona en l’[[Italia]].
Per scursanir il temp da viadi enturn il Golf da Kotor curseschan ultra da quai pliras giadas a di navettas tranter ils dus lieus Kamenari e Lepetane.
=== Traffic sin via ===
Il pajais na dispona anc da naginas autostradas (situaziun dal 2018), intgins tschancuns sa chattan però en planisaziun. Gia realisadas èn las vias directas Herceg Novi–Ulcinj e Plužine–Podgorica. En pli han ins realisà divers tunnels (p.ex. l’onn 2005 il tunnel da Sozina d’ina lunghezza da 4,1 km) che reduceschan il temp da viadi tranter la chapitala e la regiun da costa u l’access a la plazza aviatica Tivat.
== Cultura ==
[[Datoteca:Petar II Petrović-Njegoš.jpg|180px|thumb|Petar Petrović-Njegoš]]
Sco pli grond poet dal Montenegro vegn adina puspè numnà il prinzi [[Petar II Petrović-Njegoš]]. Quel vegn onurà fin oz cun in mausoleum sin la muntogna Lovćen.
=== Sport ===
Il 2006/2007 è il Montenegro daventà sco stadi independent commember da diversas associaziuns da sport internaziunalas (ballape, ballamaun e.a.). En il ballamaun èsi schizunt reussì a las dunnas da gudagnar il 2012 il campiunadi europeic. Daspera è la ballanataziun fitg populara en il pajais; en quest sport èn las dunnas medemamain daventadas il 2008 campiunessas mundialas. Ulteriura menziun merita la cursa da velos Putevima Kralja Nikole resp. Paths of King Nikola che maina tras l’entir pajais e ch’attira ciclists da cursa da blers pajais.
=== Dis da festa ===
Sper ils dis da festa tenor l’onn ecclesiastic ortodox e giulian ed il prim da matg vegnan festivads ils 9 da matg (fin da la Segunda Guerra mundiala en l’Europa il 1945), ils 21 da matg (di da l’independenza il 2006) ed ils 13 da fanadur (di da la festa naziunala).
== Annotaziuns ==
<references/>
== Litteratura ==
* Moses Paić, Johann Heinrich Scherb: ''Cèrnagora. Eine umfassende Schilderung des Landes und der Bewohner von Cèrnagora (Montenegro)''. Suppan, Agram 1851 ([https://archive.org/stream/crnagoraeineumf00schegoog#page/n6 digitalisat]).
* Jens Becker, Achim Engelberg (ed.): ''Montenegro im Umbruch. Reportagen und Essays''. Westfälisches Dampfboot, Münster 2003, ISBN 3-89691-546-0.
* Walter Lukan e.a. (ed): ''Serbien und Montenegro. Raum und Bevölkerung – Geschichte – Sprache und Literatur – Kultur – Politik – Gesellschaft – Wirtschaft – Recht''. LIT, Münster 2006, ISBN 3-8258-9539-4.
* Elizabeth Roberts: ''Realm of the Black Mountain. A History of Montenegro''. Ithaca 2007, ISBN 978-0-8014-4601-6.
* Reinhold Fleischhacker: ''Montenegro – das wiederentdeckte Paradies. Ein Reise-Almanach''. USP, Oberhaching 2008, ISBN 978-3-937461-26-7.
* Katrin Boeckh: ''Serbien – Montenegro. Geschichte und Gegenwart''. Pustet, Regensburg 2009, ISBN 978-3-7917-2169-9.
* Uğur Özcan: ''II. Abdülhamid Dönemi Osmanlı-Karadağ Siyasi İlişkileri'' (Relaziuns politicas osmanicas-montenegrinas dal temp da Abdülhamid II). Türk Tarih Kurumu, Ankara 2013, ISBN 978-975-16-2527-4.
* Renovabis (ed.): ''Kleines Land mit grosser Geschichte – Montenegro''. Verlag Friedrich Pustet, Regensburg 2018, ISBN 978-3-7917-2958-9.
== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Montenegro}}
* [http://www.gov.me/ Pagina uffiziala da la regenza dal Montenegro]
* [https://web.archive.org/web/20130811180646/http://www.predsjednik.me/ Pagina uffiziala dal president dal Montenegro]
* [http://www.montenegro.travel/de Pagina uffiziala da l’uffizi da turissem dal Montenegro]
* [https://web.archive.org/web/20121106064831/http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/europe/montenegro.htm Infurmaziuns davart la constituziun e la legislaziun da linguas dal Montenegro]
{{Stadis da l'Europa}}
[[Categoria:Stadis da l'Europa]]
[[Categoria:Artitgels recumandads (Stadis da l'Europa)]]
5dny0wclins08fw7yoxqdqz1la60uak
Pier Paolo Pasolini
0
14514
173193
167982
2026-09-02T12:23:42Z
~2026-47747-82
23932
173193
wikitext
text/x-wiki
[[Image:Pasolini-by-origa.jpg|thumb|200px|right|Pier Paolo Pasolini, malegià da Graziano Origa, 1976]]
'''Pier Paolo Pasolini''' (* ils 5 da mars 1922 a Bologna; † ils 2 da november 1975 ad Ostia, Roma) è stà in scriptur, poet e reschissur talian. El vala sco in dals pli gronds artists ed intellectuals talians dal 20avel tschientaner. El aveva in talent cultural fitg vast ed è s’engaschà sco poet, scriptur, linguist, schurnalist e cineast.
Sco observatur attent da la transfurmaziun da la societad dal temp suenter la guerra fin la mesadad dals onns 1970 ha el savens provocà fermas polemicas e chaschunà debattas pervi da la radicalitad da sias ideas fitg criticas areguard il mund burgais e la societad da consum, ma er areguard il moviment dal 1968 e da ses protagonists. Bleras da sias scrittiras e da sias visiuns artisticas, savens tegnidas en in equiliber tranter lirica ed engaschi civil, èn sa mussadas cun il temp sco profeticas.
==Biografia==
===Uffanza e giuventetgna===
[[Image:Ppp 1925.jpg|thumb|140px|right|Pier Paolo Pasolini e sia mamma]]
Pier Paolo Pasolini è naschì ils 5 da mars 1922 sco emprim uffant da l’uffizier Carlo Alberto Pasolini da la Romagna e da la scolasta furlana Susanna Colussi sin il champ da l’Universitad da Bologna en in albiert dal militar en la Via Borgonuovo 4. En quest lieu sa chatta oz ina tavla da marmel che regorda ad el.
Perquai ch’il bab era sfurzà da far midada cuntinuadamain, ha la famiglia ch’abitava a Parma dischlocà l’onn 1923 a Conegliano e l’onn 1925 a Belluno, nua ch’il frar Guidalberto è naschì. L’onn 1927 èn ils Pasolini danovamain ids a star a Conegliano. Là è Pier Paolo vegnì inscrit per l’emprima classa da la scola elementara anc avant ch’avair accumplì sis onns.
Il proxim onn han els fatg midada a Casarsa della Delizia en il Friul en la chasa materna, perquai ch’il bab era vegnì arrestà pervi da debits da gieu. La mamma ha entant puspè cumenzà ad instruir per far frunt a las difficultads economicas. Suenter ch’il bab è vegnì or da praschun ha la famiglia puspè midà chasa quasi annualmain. Fitg impurtants èn ils segiurns da stad a Casarsa restads.{{Citat|… vecchio borgo … grigio e immerso nella più sorda penombra di pioggia, popolato a stento da antiquate figure di contadini e intronato dal suono senza tempo della campana.|… vegl vitg … grisch ed amez la pli surda mesa sumbriva da plievgia, apaina populà da figuras antiquadas da purs e surprendì dal tun senza temp dal zain <ref name=Ritratti_su_misura>''Ritratti su misura'', edì dad Elio Filippo Accrocca, Venezia, Sodalizio del Libro, 1960.</ref>}} L’onn 1929 èn ils Pasolinis ids ad abitar en la vischinanza da Sacile, puspè pervi da la professiun dal chau da la famiglia. Durant quest onn ha Pier Paolo chattà ultra da la passiun per il dissegn era quella per la litteratura cun empruvar da scriver poesias inspiradas dals simpels aspects da la natira ch’el observava a Casarsa.
Suenter in curt segiurn ad Idria (che sa chatta oz sin territori [[Slovenia|sloven]]) turna la famiglia a Sacile, nua che Pier Paolo fa l’examen d’admissiun al gimnasi. A Conegliano entschaiva el a frequentar l’emprima classa, ma amez l’onn da scola 1932-1933 vegn ses bab transferì a Cremona, nua che la famiglia resta fin l’onn 1935. Quel onn vegn il bab transferì danovamain a Scandiano (cun ils problems d’assimilaziun inevitabels). En Pier Paolo crescha la passiun per la poesia e la litteratura, entant che la fervenza religiusa da si’uffanza al banduna. Al gimnasi da Reggio Emilia emprenda el d’enconuscher Luciano Serra – l’emprim vair ami da sia giuventetgna – ch’el entaupa puspè l’onn vegnint al gimnasi statal ‹Liceo Galvani› a [[Bologna]].
A Bologna, nua ch’el passenta set onns («Bella e dolce Bologna! Vi ho passato sette anni, forse i più belli … / Bella e dultscha Bologna! Là hai jau passentà set onns, forsa ils pli bels …»<ref name=Ritratti_su_misura/>) chatta Pier Paolo novas passiuns, sco quella per il [[ballape]], ed el sa deditgescha a sia passiun per la litteratura e cumpra numerus cudeschs tar in stan da cudeschs da segund maun al ‹Portico della Morte› (in lieu a Bologna). La lectura cumpiglia tranter auter cudeschs da Dostoevskij, Tolstoj e Shakespeare e da poets romantics dal temp dad [[Allessandro Manzoni]].
Al Liceo Galvani da Bologna fa el l’enconuschientscha cun auters amis, tranter quels Ermes Parini, Franco Farolfi ed Elio Melli. Cun els fundescha el ina gruppa da discussiun da litteratura. Entant avanza sia scolaziun cun notas excellentas e l’onn 1939 vegn el promovì en la terza classa gimnasiala cun ina media uschè auta ch’el po sursiglir in onn e far l’atun la matura.
[[Image:Pier_Paolo_Pasolini_Bologna_1937.jpg|thumb|160px|right|Pier Paolo Pasolini cun amis a Bologna l’onn 1937]]
Uschia s’inscriva el cun mo deschset onns a la facultad da las scienzas umanas da l’Universitad da Bologna e scuvra novas passiuns culturalas sco la filologia neolatina e surtut l’estetica da l’art figurativ. El visita il ‹Cineclub› da Bologna ed è fascinà da la seria dals films da René Clair; ma el sa deditgescha er al sport e vegn promovì al manader da ballape da la facultad da las scienzas umanas; el fa turas da velo cun ses amis e visita ils champs da stad che l’Universitad da Bologna organisescha. «Nus essan virils e guerrils»: quest maletg celebrescha el ensemen cun ses amis per zuppentar sia perturbaziun interna. Cun els s’inscuntra Pier Paolo en ils auditoris da l’universitad, ma er en lieus prendids en possess dal reschim faschistic da la giuventetgna sco ils ‹Gruppi Universitari Fascisti›, ils champs da la ‹Milizia›, la concurrenza dals ‹Littoriali della cultura e dell’arte›.<ref>Avant ‹Littoriali dello Sport›, per tudestg ‹Sportliktoriale›, anc avant ‹Ludi littoriali› tenor l’exempel da la Roma antica cun ‹ludi lictorialis›.</ref> Quel temp tractan els la litteratura dad Eugenio Montale (‹Occasioni›), da Giuseppe Ungaretti e traducziuns da lirica greca da Salvatore Quasimodo. Ultra dals texts litterars legia Pier Paolo oravant tut Sigmund Freud e tut quai ch’el chatta en talian.
L’onn 1941 passenta la famiglia Pasolini sco mintg’onn las vacanzas da stad a Casarsa e Pier Paolo scriva poesias ch’el agiuntescha a las brevs ch’el scriva a ses amis da Bologna. Tranter quels èn, ultra da l’ami Serra, era Roberto Roversi e Francesco Leonetti (da Cosenza en la Calabria). Cun quels sa senta el fitg collià: {{citat|L’unità spirituale e il nostro modo unitario di sentire sono notevolissimi, formiamo già cioè un gruppo, e quasi una poetica nuova, almeno così mi pare.|L’unitad spirituala e nossa moda unitara da sentir èn fitg remartgablas, nus furmain gia ina gruppa e quasi ina poetica nova, almain uschia ma pari.<ref name=Naldini>Da ''Le lettere di Pasolini'', edì da [[Nico Naldini]], Editore Einaudi, 1988, tom I.</ref>
}}
Ils quatter giuvens pensan da fundar ina revista cun il titel ‹Eredi› (‹Ertavels›). Pasolini la vul attribuir in program surindividual:
{{Citat|Davanti a ‹Eredi› dovremo essere quattro, ma per purezza uno solo.|A la testa dad ‹Eredi› stuain nus esser en quatter, ma per purezza be in sulet.<ref name=Naldini/>}}
La revista vegn dentant mai realisada, perquai ch’in ministeri restrenscha l’utilisaziun da palpiri. Tuttina resta la stad dal 1941 nunemblidaivla per ils quatter amis.
Entant cumparan en las poesias da Pasolini emprims fragments da dialog en [[Lingua furlana|furlan]], era sche las poesias tramessas als amis restan vinavant cumponidas da vers influenzads da la litteratura taliana.
===Las emprimas experientschas litteraras===
[[Image:Ppp casarsa.jpg|thumb|180px|Pier Paolo a Casarsa]]
Turnà a Casarsa l’entschatta da l’atun scuvra Pasolini si’amur per la lingua furlana. Durant ils ultims mais da l’onn 1941 ed ils emprims mais da l’onn proxim scriva el poesias rimnadas en in cudeschet cun il titel ‹Poesie a Casarsa›, publitgà e pajà da l’autur. Gianfranco Contini (che scriva ina recensiun positiva), Alfonso Gatto ed il criticher Antonio Russi remartgan subit quest’ovra.
A Bologna dumonda Pasolini, animà dal resun positiv sin ses maletgs da [[Francesco Arcangeli]], da pudair far sia lavur da diplom davart la pictura taliana contemporana tar Roberto Longhi, docent d’istorgia d’art. Suenter avair fatg sbozs dals emprims chapitels mida el il tema e sa deditgescha a las poesias da Giovanni Pascoli. Il manuscrit da la lavur da dissertaziun oriunda davart la pictura va lura a perder ils dis da l’armistizi da Cassibile ils 8 da settember 1943.
Sco referent da doctorat tscherna Pasolini ses professer da litteratura taliana Carlo Calcaterra. Durant ils onns 1944 e 1945 lavura el vi dal project da l’‹Antologia da la lirica pascoliana›. En quella preschenta el, suenter in’introducziun vasta ch’enumerescha e discuta las premissas teoreticas per il studi, ina selecziun persunala da texts or da las differentas collecziuns da Pascoli, analisads e commentads cun ina sensibilitad particulara. La discussiun da la dissertaziun ha lieu ils 26 da november 1945, ma l’antologia vegn publitgada pir l’onn 1993 grazia a la chasa editura Einaudi.
La ‹Gioventù italiana del littorio› (in’organisaziun faschistica da giuventetgna) da Bologna aveva entant planisà da publitgar ina revista cun il num ‹Il Setaccio› (‹Il crivel›) cun ina part culturala. Pasolini è entrà en l’organisaziun ed è daventà chauredactur, ma prest ha el gì dispita cun il directur responsabel ch’era fitg loials areguard la retorica dal reschim. Da la revista èn mo vegnids publitgads sis numers, ma per Pasolini è quest’experientscha stada impurtanta: grazia a quella ha el chapì la natira regressiva e provinziala dal faschissem ed ha sviluppà ina tenuta culturala antifaschistica.
Anc quai onn è el sa participà ad in viadi en la Germania nazistica, organisà sco inscunter da la giuventetgna universitara dals pajais faschistics. Quel viadi ha mussà ad el aspects da la cultura europeica dal tuttafatg esters al provinzialissem talian. Suenter il viadi ha el publitgà en la revista dal ‹Gruppo Universitario Fascista›.<ref>Vesair l’artitgel ‹Gruppo Universitario Fascista› en la Vichipedia taliana.</ref> En l’artitgel – evidentamain mitschà da la censura – ‹Cultura italiana e cultura europeica a Weimar› ch’anticipava gia il Pasolini ‹corsaro›<ref>Corsar; ‹pirat›, cf. [http://www.pasolini.net/saggistica_pppcorsaro_unita.htm Pasolini corsaro].</ref> ed en il ‹Setaccio› ha el skizzà in program cultural che sa basa sin ils suandants princips: il sforz da la conscienza da sasez, la discordia interna, individuala e collectiva e la sensibilitad critica supportada.
===La perioda da la guerra===
L’onn 1942 decida la famiglia da fugir a Casarsa en il Friul, cartend che quai saja in lieu pli ruassaivel e segir per spetgar la fin da la guerra. L’onn 1943 vegn il giuven Pier Paolo tschiffà dals conturbaments erotics ch’el aveva adina empruvà da stgatschar en il passà:
{{Citat|Un continuo turbamento senza immagini e senza parole batte alle mie tempie e mi oscura.|In conturbament cuntinuant senza maletgs e senza pleds pitga cunter mias tempras e ma stgirenta.}}
A medem temp scriva el brevs a ses amis per als raquintar tut quai ch’al era capità:
{{Citat|Ho voglia di essere al Tagliamento, a lanciare i miei gesti uno dopo l’altro nella lucente cavità del paesaggio. Il Tagliamento qui è larghissimo. Un torrente enorme, sassoso, candido come uno scheletro. Ci sono arrivato ieri in bicicletta, giovane indigeno, con un più giovane indigeno di nome Bruno …|Jau hai quaida dad esser al Tagliamento (flum en il Friul), da sdermanar mes gests in suenter l’auter en la foppa traglischanta da la cuntrada. Il Tagliamento è fitg lads qua. In flum enorm, grippus, alv sco in skelet. Ier èn els arrivads cun velo, giuvens indigens, il pli giuven ha num Bruno.}}
La saira avant l’armistizi da Cassibilie è Pasolini vegnì clamà sut las armas. Sfurzà da sa preschentar a [[Livorno]] ils 9 da settember 1943 è el sa decidì da betg far per cumond a l’ordra da surdar las armas als tudestgs. Travestgì sco pur è el fugì per sa zuppar a Casarsa. Là ha el chattà in pèr giuvens passiunads da la poesia. Cun els vuleva Pasolini furmar ina gruppa culturala che s’engascha per il diever litterar dal furlan da Casarsa cunter l’egemonia da quel dad Udine. La nova gruppa propona da publitgar ina revista per cuntanscher il public dal vitg ed uschia promover a medem temp sia poesia. L’emprim numer da la revista cumpara il matg da l’onn 1944 cun il titel ‹Stroligùt di cà da l’aga› (‹Chalender [publitgà] da qua da l’aua [il Tagliamento]›).
En il fratemp vegn la quietezza da Casarsa interrutta da bumbardaments e da razzias dals faschists per recrutar cun forza la nova armada da la [[Repubblica di Salò]] e las emprimas gruppas da partisans sa furman. Pier Paolo emprova da sa concentrar uschè bain sco pussaivel sin ils studis e sin la poesia. El avra ina pitschna scola privata en sia chasa per quels scolars che na pon betg ir a scola a Pordenone u al gimnasi ad Udine causa ils bumbardaments. L’october da l’onn 1944 van Pier Paolo e sia mamma – il frar Guido è entant entrà en la furmaziun partisana da Carnia – a star a Versuta che para dad esser in lieu pli ruassaivel e pli lontan dals objects da mira dal militar. Quest vitg n’ha nagina scola. Ils uffants ston ir dapli ch’in kilometer a pe per arrivar en scola. Susanna e Pier Paolo decidan perquai d’avrir ina scola gratuita en lur chasa. Quest temp ha Pier Paolo si’emprima relaziun cun in dals scolars pli gronds («In quelle membra splendevano un’ingenuità, una grazia … o l’ombra di una razza scomparsa che durante l’adolescenza riaffiora» [«En quella membra traglischava in’innocenza, ina grazia … la sumbriva d’ina razza svanida che cumpara puspè en l’adolescenza»]). Il medem temp s’inamurescha da Pier Paolo ina giuvna violinista slovena, Pina Kalč, ch’aveva chattà cun sia famiglia in refugi tar ils Pasolinis. L’affera cun il mat e l’amur da Pina per el cumplitgeschan dolurusamain ils lungs mais enfin la fin da la guerra.
Ils 7 da favrer dal 1945 ha ina milissa da partisans, simpatisants dals communists, mazzacrà a Porzus en la regiun Friul-Venezia Giulia la ‹Brigata Osoppo› ina gruppa da partisans moderads: en l’Italia è la mazzacra enconuschenta sco [[Eccidio di Porzus]]. Tranter ils crudads era medemamain Guido Pasolini, il frar da Pier Paolo ch’aveva 19 onns. Pier Paolo e sia mamma han patì fitg, cur che questa novitad ha cuntanschì Casarsa in pèr emnas suenter la fin da la guerra.
Tuttina han els cuntinuà cun las lecziuns en la pitschna scola da Versuta, nua che Pier Paolo valeva sco vair scolast. Ils 18 da favrer dal medem onn è vegnida fundada l’‹Academiuta di lenga furlana› ch’ha unì ina pitschna gruppa da neoterichers<ref>Manegià è ‹neoterico›, «in poet, ina scola poetica ch’intenda da renovar il linguatg ed ils temas tradiziunals» (''Grande Dizionario Garzanti Italiano 2009'', Editore GARZANTI, 2007, ISBN 88-480-0305-2).</ref> e ch’ha fundà sin basa da las experientschas da Pasolini ils princips dal ‹félibrige›<ref>Vesair l’artitgel ‹Félibrige› en la Vichipedia tudestga.</ref>'' regiunal:
{{citat|Friulanità assoluta, tradizione romanza, influenza delle letterature contemporanee, libertà, fantasia.|«Furlanitad absoluta, tradiziun romana, influenza da la litteratura contemporana, libertad, fantasia.»}}
[[File:Ppp scolaresca.jpg|thumb|220 px|right|Pier Paolo Pasolini ed ils scolars e las scolaras da la scola secundara da Valvasone]]
L’avust è vegnì publitgà l’emprim numer dad ‹Il Stroligùt› cun ina nova numeraziun per sa distinguer da la revista precedenta ‹Stroligùt di cà da l’aga› ed il medem temp ha er cumenzà la seria dals ‹Diarii› (‹Diaris›) en vers talians, publitgads en in emprim cudeschet che l’autur ha pajà sez. Il medem onn è Pasolini entrà en l’‹Associazione per l’autonomia del Friuli› e suenter il return da ses bab (el era stà praschunier dals Englais en l’Africa ed era suenter vegnì repatrià da la Kenya) ha Pasolini discutà sia lavur da diplom da laurea (quai era il titel academic pli derasà en l’Italia) cun il titel ‹Antologia della poesia pascoliana: introduzione e commenti›. Cun il diplom daventa Pasolini uffizialmain scolast e directur da la scola. Las autoritads da scola avevan crititgà ferm ch’el n’aveva anc betg fatg la dissertaziun, cur che la scola era vegnida fundada.
===Ils onns suenter la guerra===
L’onn 1946 èn cumparidas en las ‹Edizioni dell’Academiuta› (publicaziun da l’institut fundà da Pasolini) cun la data 1945 ina pitschna collecziun da poesias cun il titel ‹I Diarii› ed en la revista da Firenze ‹Il Mondo› èn vegnidas publitgadas duas poesias or da la collecziun tschernidas dad Eugenio Montale. Isolà a Versuta (la chasa a Casarsa era vegnida destruida durant ils bumbardaments) ha Pasolini empruvà da restabilir il contact cun il mund litterar ed ha scrit a Gianfranco Contini per al preschentar il project da transfurmar il ‹Stroligùt› d’ina simpla gasettina ad ina revista. Suenter la visita da Silvana Mauri (ina sora d’in ami ch’era inamurada da Pasolini) a Versuta, è el ì l’avust a Macugnaga, nua che la famiglia Mauri viveva ed ha profità da l’occasiun per visitar Contini a Domodossola.
En il fratemp è vegnì scrit or a [[Lugano]] il premi ‹Libera Stampa› e Contini, ch’era commember da la giuria, ha intimà il giuven ami d’inoltrar il text ‹L’usignolo della Chiesa cattolica› (‹La luschaina da la baselgia catolica›) cun la segunda part dad ‹Il pianto della rosa› (‹Il bragim da la rosa›) che Pasolini al aveva mussà. L’operetta ha lura be retschavì ina recumandaziun, ma Pasolini era mitschà da si’isolaziun ed ha – er grazia al clima pli liber dal suenterguerra – puspè giudì la cumpagnia dals mats da Versuta. L’october è Pasolini puspè ì a [[Roma]], nua ch’el ha emprendì d’enconuscher intgins litterats che l’han envidà a collavurar a la ‹Fiera Letteraria› (‹Fiera litterara›). Il matg ha el cumenzà a scriver las emprimas paginas dal diari intim ch’el ha numnà ‹Quaderni rossi› (Carnets cotschens), perquai ch’el ha scrit il diari a maun en carnets da scola cun cuverta cotschna. El ha finì il drama en trais acts en talian cun il titel ‹Il Cappellano› (‹Il chaplon›) ed ha publitgà en las ediziuns da l’‹Academiuta› la collecziun da poesias ‹I pianti› (‹Ils bragims›).
[[File:LoggiadiSanGiovanni.jpg|thumb|right|220px|La loggia da San Giovanni, nua che Pasolini ha affischà ses manifests politics giuvenils, avant ch’el è vegnì sclaus da la partida.]]
Ils 26 da schaner dal 1947 ha Pasolini scrit en la gasetta quotidiana ‹Libertà› dad Udine ina decleraziun ch’ha agità ils politichers communists. Sinaquai han quels dementì si’inscripziun en la partida communista taliana (PCI): «Noi, da parte nostra, siamo convinti che solo il comunismo attualmente sia in grado di fornire una nuova cultura ‹vera›, una cultura che sia moralità, interpretazione intera dell’esistenza» («Nus essan persvadids che mo il communissem è abel da furnir ina nova ‹vaira› cultura, ina cultura morala e ch’è buna d’interpretar l’entira existenza»).
Suenter la guerra ha Pasolini che na saveva ditg betg sin tge champ s’engaschar, remartgà las novas exigenzas da la giustia ch’eran resultadas da la nova relaziun tranter ils patruns ed ils pli povers ed el n’aveva pli nagins dubis per tge vart ch’el veglia prender partida.
El ha meglierà sias enconuschientschas da la materia cun leger [[Karl Marx]] e surtut ils emprims cudeschs dad [[Antonio Gramsci]]. A si’amia poetessa [[Giovanna Bemporad]] scriva el:
{{Citat|L’altro è sempre infinitamente meno importante dell’io ma sono gli altri che fanno la storia.|Tschel è adina main impurtant ch’il jau, ma tschels èn quels che fan l’istorgia.}}
Ed igl è il pensar a tschels che fa nascher en Pasolini l’impurtanta decisiun d’aderir al communissem.
Dentant planisescha el d’extender la revista da l’Academiuta er sin las autras litteraturas neolatinas. Via Contini è el entrà en contact cun il poet catalan en l’exil Carles Cardó ed al ha tramess la collecziun cumpletta da sias poesias furlanas che sa numnava uss ‹Cjants di un muàrt›, il titel ch’è vegnì midà pli tard en ‹La meglio gioventù› (‹La meglra giuventetgna›). I na reussescha dentant betg da chattar il sustegn d’in editur per publitgar ils vers. Malgrà questas dischillusiuns litteraras è el ventiraivel e scriva als amis:
{{Citat|Sono sereno e anzi, in preda a un’avida e dionisiaca allegrezza.|«Jau sun calm e tschiffà d’in’allegrezza dionisica engurda.}}
La fin da l’onn vegn Pasolini incumbensà d’instruir litteratura a l’emprima classa da la scola secundara da ‹Valvasone›, nua ch’el va mintga di cun velo a scola. El resta cun gronda persvasiun tar la PCI. Il schaner participescha el ad ina manifestaziun ch’ha lieu en il center da San Vito e ch’è organisada da la ‹Camera del lavoro› per cuntanscher ch’il ‹Lodo De Gasperi› (ina lescha che duai promover ina relaziun pli gista tranter ils possessurs da terren ed ils purs) vegnia er applitgada. A chaschun da questa manifestaziun observa el las differentas fasas da confruntaziun cun la polizia e discurrind cun ils giuvens purs sa sviluppa l’idea da scriver in roman davart quest mund inquiet. L’emprim titel dal roman è ‹La meglio gioventù›. Anc adina engaschà en la PCI participescha el il favrer dal 1949 a l’emprim congress da la ‹Federazione comunista› a [[Pordenone]] ed il matg va el a Paris al Congress mundial da la pasch. L’october dal medem onn vegn Pasolini denunzià pervi da corrupziun da minorens e d’acts obscens en lieus publics e ses adversaris politics accuseschan el, profitond dal stgandel da l’omosexualitad<ref>[https://web.archive.org/web/20130104191748/http://www1.lastampa.it/redazione/cmsSezioni/cultura/200910articoli/48119girata.asp ''Pasolini, il posto delle lucciole'' (''Pasolini, il lieu dals bau-glisch'')].</ref>, entant ch’ils manaders da la PCI dad [[Udine]] han decidì da sclauder el da la partida. El perda er sia plazza sco scolast.
Sinaquai suondan dus mais fitg grevs per Pasolini. El fugia cun sia mamma il schaner da l’onn 1950 a [[Roma]]. L’emprim temp a Roma è medemamain grev per il giuven che sto chattar ina lavur. El emprova senza success da pudair dar lecziuns privatas, s’inscriva tar il sindicat da statists da cinecittà, s’offra sco correctur da sbozs tar ina gasetta, po publitgar intgins artitgels en inqual gasetta catolica e cuntinuescha a scriver ils romans ch’el aveva cumenzà en il Friul: ‹Atti impuri›, ‹Amado mio› e ‹La meglio gioventù›. Uss entschaiva el er a scriver ‹Ragazzi di vita› ed intginas paginas romanas sco ‹Squarci di notti romane› e ‹Gas e Giubileo› che vegnan pli tard reprendidas en ‹Alì dagli occhi azzurri›. Suenter l’amicizia cun Sandro Penna ch’è daventà ses ami inseparabel durant las spassegiadas nocturnas per lung dal [[Tevere]] emprenda el d’enconuscher il 1951 in giuven pictur, Sergio Citti, ch’al gida ad emprender il slang ed il dialect da Roma, stgaffind, sco Pasolini scriva pli tard, ses ‹dicziunari vivent›. Durant quest temp scriva Pasolini las poesias che vegnan rimnadas en ‹Roma 1950 – Diario›, publitgà l’onn 1960 da Scheiwiller e finalmain, il december dal medem onn, vegn el emploià sco scolast en la scola secundara uffiziala da [[Ciampino]]. La stad publitgescha el en la revista ‹Paragone› il raquint ‹Il Ferrobedò› che daventa pli tard in chapitel da ‹Ragazzi di vita› ed el scriva la poesia ‹L’Appennino› che daventa pli tard l’entschatta da ‹[[Le ceneri di Gramsci]]› ed auters raquints da Roma. En questa perioda fa el amicizia cun [[Giorgio Caproni]], [[Carlo Emilio Gadda]] ed [[Attilio Bertolucci]], grazia al qual el po suttascriver l’emprim contract cun ina chasa editura per in’‹Antologia della poesia dialettale del Novecento› che cumpara il december da l’onn 1952 cun ina recensiun dad Eugenio Montale.
L’onn 1953 entschaiva el a lavurar vi d’ina [[antologia]] da la poesia populara per la seria da la chasa editura [[Guanda]], manada da l’ami Bertolucci. Quella cumpara cun il titel ‹Canzoniere italiano› l’onn 1955. En il fratemp ha el er publitgà l’emprim cudeschet da vers furlans ‹Tal còur di un frut›. L’october dal medem onn cumpara en il ‹Paragone› in’autra anticipaziun dal futur ‹Ragazzi di vita› e Bertolucci fa attent [[Livio Garzanti]] al roman, per ch’el sa sprovia da publitgar el.
L’onn 1954 – igl èn grevs temps economics – al reusseschi da publitgar ‹La meglio gioventù› , ina rimnada da poesias furlanas deditgadas a Gianfranco Contini; cun quella gudogna Pasolini il premi Giosuè Carducci – in premi istoric ch’i dat anc oz – da la citad da [[Pietrasanta]]. Sco quai ch’el scriva ils 7 d’avust 1954 en ina brev adressada a [[Vittorio Sereni]] accepta Pasolini il premi oravant tut «per l’urgente, odioso bisogno delle 150mila» («pervi dal basegn urgent e detestabel da las 150’000 liras»).
===Emprimas experientschas cinematograficas e publicaziuns litteraras===
Il mars da l’onn 1954 realisescha Pasolini sia emprima lavur cinematografica ensemen cun l’ami [[Giorgio Bassani]]. El scriva il scenari per il [[film]] ‹La donna del fiume› (‹La dunna dal flum›) da [[Mario Soldati]]. Il zercladur vegn publitgada l’entira ovra da sias poesias furlanas deditgada a Gianfranco Contini ‹La meglio gioventù›. El gudogna il premi [[Giosuè Carducci]] ensemen cun [[Paolo Volponi]].
Dentant al propona [[Vittorio Sereni]] da publitgar ina collecziun da poesias en la retscha da La Meridiana che Sereni tgirava ensemen cun [[Sergio Solmi]]. La collecziun vegn publitgada il schaner da l’onn 1955 cun il titel ‹Il canto popolare› (‹Il chant popular›). Ella daventa pli tard ina part da l’ovra ‹[[Le ceneri di Gramsci]]› (‹La tschendra da Gramsci›).
Ils 13 d’avrigl da l’onn 1955 trametta Pasolini il manuscrit cumplet da ‹[[Ragazzi di vita]]› a l’editur [[Garzanti]]. Il roman vegn publitgà anc il medem onn. Il tema delicat ch’el tracta, la prostituziun omosexuala masculina, ha per consequenza che l’autur vegn accusà d’obscenitad.
Malgrà l’intervenziun ferventa da la critica (tranter auter dad Emilio Cecchi, Alberto Asor Rosa e Carlo Salinari) e l’exclusiun dal premi Strega e dal premi Viareggio ha il cudesch in grond success tar il public; el vegn festivà a [[Parma]] d’ina giuria presidiada da [[Giuseppe De Robertis]] e gudogna il premi litterar ‹Mario Colombi Guidotti›.
En il fratemp ha la dretgira da [[Milaun]] retschavì ina denunzia pervi dal ‹caracter pornografic› dal cudesch.
Ils 28 d’october da l’onn 1955 scriva il vegl ami da Cosenza [[Francesco Leonetti]] a Pasolini ch’i saja uras da fundar ina nova revista, annunziond uschia la revista litterara futura ‹Officina› ch’ha sias ragischs en la revista da giuventetgna ‹Eredi›.
Il project da la revista, lantschà da Leonetti e da [[Roberto Roversi]], cuntinuescha il medem onn cun numerus inscunters per elavurar il program. A quels participescha Pasolini activamain.
Medemamain l’onn 1955 cumpara l’antologia da la poesia populara ‹Canzoniere italiano› (‹Cudesch da chanzuns talian›) ch’è deditgada al frar Guido. Il fanadur va Pasolini ad [[Ortisei]] cun Giorgio Bassani per lavurar vi dal scenari d’in film da [[Luis Trenker]]. Quel temp entschaivan il kino e la litteratura a cuntinuar sin dus binaris parallels sco quai che Pasolini scriva a Contini: {{Citat|Procedo parallelo per due binari speriamo verso nuove stazioni. Non ne inorridisca come fanno i letterati mediocri qui a Roma: ci senta un po’ di eroismo.|Jau cuntinuesch sin dus binaris parallels, sperain vers novas staziuns. Jau na ma snuesch betg sco ils litterats mediochers qua a Roma: jau sent in zic eroissem.}}
===Polemicas e denunzias===
En il fratemp cuntinuescha la polemica da la critica marxistica a ‹Ragazzi di vita› e Pasolini publitgescha en il numer da l’avrigl da la nova revista ‹Officina› in artitgel cunter Salinari e Trombatore che scrivevan per il ‹Contemporaneo›.
Il fanadur ha lieu a Milaun il process cunter ‹Ragazzi di vita› che finescha cun ina sentenzia d’acquittament cumplain, er grazia a la testimonianza da [[Carlo Bo]] ch’ha declerà ch’il cudesch saja plain valurs religiusas «perquai ch’el appellescha a la cumpassiun cun ils povers» e ch’el na cuntegnia betg obscenitads, perquai «ch’ils dialogs èn dialogs da mats e l’autur ha sentì la necessitad da represchentar els uschia sco en la realitad», ed a la testimonianza da [[Giuseppe Ungaretti]] ch’ha tramess ina brev suttascritta als derschaders ch’èn s’occupads dal cas ‹Ragazzi di vita›. En questa brev scriva el ch’i sa tractia d’in sbagl eclatant, perquai ch’il roman da Pasolini saja simplamain il pli bel ch’ins haja pudì leger ils ultims onns.<ref>Nota bibliografica da Graziella Chiarcossi en ‹Petrolio› per Mondadori 2005.</ref>
===Cineast e scriptur===
L’avust scriva Pasolini il scenari per il film da [[Mauro Bolognini]], ‹Marisa la civetta›. A medem temp collavurescha el cun [[Federico Fellini]] al film ‹[[Le notti di Cabiria]]›.
Midond tranter ses engaschi da cineast e quel da scriptur, scriva el quel temp artitgels sco criticher en la gasetta da l’emna ‹Il Punto› (l’emprima recensiun fa el per ‹La Bufera› (‹L’urizi›) da Montale) ed assista als novs scripturs giuvens dad ‹Officina›, tranter auter ad [[Alberto Arbasino]], [[Edoardo Sanguineti]] ed [[Alfredo Giuliani]] che cumparan pli tard sco [[Gruppo ’63]].
Ultra da quai fa el amicizia cun [[Laura Betti]], [[Adriana Asti]], [[Enzo Siciliano]] ed [[Ottiero Ottieri]].
Pasolini è inspirà da la crisa ideologica e politica dal temp (il rapport [[Nikita Sergeevič Chruščëv|Kruscev]] al ‹XX Congress› da la partida communista sovietica aveva marcà la ruptura cun l’epoca da [[Stalin]], demussond tge ch’era capità en la [[Pologna]] ed en l’[[Ungaria]]; [[Revolta da Poznań]]). L’onn 1956 vegn redigì definitivamain ‹Ceneri di Gramsci› e l’emprim sboz dal roman ‹Una vita violenta›.
Il manuscrit da ‹[[Le ceneri di Gramsci]]› che cumpiglia indesch pitschnas poesias scrittas tranter ils onns 1951 e 1956 trametta Pasolini l’avust dal 1957 a Garzanti. L’ovra provochescha sco gia ‹Ragazzi di vita› ina debatta critica ed ha grond success tar il public: suenter 15 dis è l’emprima ediziun exausta. A la surdada dal premi Viareggio ch’ha lieu l’avust da quel onn vegn il cudesch premià ensemen cun il volum ‹Poesie› da Sandro Penna e ‹Quasi una vicenda› (‹Bunamain in’istorgia›) dad Alberto Mondadori.
[[Italo Calvino]] aveva gia exprimì cleramain si’opiniun areguard il dischinteress d’intgins critichers marxistics. El aveva plinavant fatg valair ch’i vegnia exprimì «en in vast cumponiment poetic – cun in success extraordinari concernent l’invenziun ed il diever da meds formals – in conflict d’ideas, ina problematica culturala e morala en connex cun la concepziun dal mund socialistic».
Entant collavurescha Pasolini en ‹Vie Nuove› e va il fanadur sco ambassadur extraordinari a [[Moscau]] al Festival da la giuventetgna, entant che l’editur [[Longanesi]] edescha ils vers ‹L’usignolo della Chiesa cattolica› (‹La luschaina da la baselgia catolica›). El lavura cun passiun vi dad ‹Una vita violenta›, scriva l’emprim agen scenari – ‹[[La notte brava]]› – e collavurescha cun Bolognini en ‹[[Giovani mariti]]›.<ref>[https://www.imdb.com/title/tt0050435/ ''Giovani mariti''] sin IMDB.</ref>
Il december dal l’onn [[1958]] terminescha el ‹[[Una vita violenta]]› e surdat il manuscrit il mars da l’onn proxim a l’editur [[Garzanti]]. Suenter ina lunga lavur d’autocensura, ch’è stada necessaria oravant tut pervi d’ina passascha che l’editur aveva giuditgà sco privlusa dal puntg da vista politic, cumpara il cudesch il matg dal medem onn. Ma sco gia ‹Ragazzi di vita› na retschaiva el ni il premi Viareggio ni il premi Strega.
Cunquai ch’el vegn tuttina apprezià e stimà d’ina gruppa stabla da litterats, obtegna el il premi ‹Crotone› d’ina giuria che consistiva da [[Giuseppe Ungaretti]], [[Giacomo Debenedetti]], [[Alberto Moravia]], [[Carlo Emilio Gadda]] e [[Giorgio Bassani]].
La stad fa Pasolini lura in viadi schurnalistic lung la costa taliana sco reporter da la gasetta mensila ‹Successo› e scriva ina seria da trais contribuziuns cun il titel ‹La lunga strada di sabbia› (‹La lunga via da sablun›). El translatescha ‹[[Orestiade]]› dad [[Eschilo]] per la cumpagnia da [[teater]] da [[Vittorio Gassman]] e reordinescha ils vers che furman ‹La religione del mio tempo›.
L’[[Azione cattolica]] ha entant purtà plant «pervi d’obscenitad» en ‹Una vita violenta› – la denunzia vegn dentant immediat messa ad acta.
===Ses emprim film: Accattone===
[[File:Accattone riprese.jpg|thumb|200px|Pasolini durant la registraziun dal film Accattone]]
L’onn 1960 cumenza Pasolini a scriver il sboz da l’essai ‹[[Passione e ideologia]]› (‹Passiun ed ideologia›), che cumpiglia ils vers da ‹La religione del mio tempo› (‹La religiun da mes temp›). El sa deditgescha oravant tut er a sia passiun per il kino e scriva il scenari da ‹La giornata balorda› (‹Il di balurd›) da Bolognini, ‹Il carro armato dell’8 settembre› (‹Il char armà dals 8 da settember›) per [[Gianni Puccini]], ‹[[La lunga notte del ’43]]› (‹La lunga notg dal ’43›) per [[Florestano Vancini]] che sa basa sin il raquint da Bassani ed ‹Il bell’Antonio› (‹Il bel Antonio›) a basa dal roman da [[Vitaliano Brancati]].
Entant ha Pasolini er gì l’idea da scriver in agen film cun il titel ‹La commare secca› (‹La mort›, en dialect da Roma), ma ils schabetgs dal fanadur cun ils dis dramatics en connex cun la regenza Tambroni al sforzan da metter da la vart il project. Enstagl scriva el [[Accattone]].
L’ami Bolognini ha chattà in producent per el: [[Alfredo Bini]]. Ad el ha Pier Paolo declerà co ch’el vul filmar: cun blers plans, cun dar prioritad a las figuras empè a la cuntrada e surtut cun gronda simpladad. Sco protagonist ha el previs Franco Citti, il frar da [[Sergio Citti]].
[[Federico Fellini]], per il qual Pasolini aveva scrit ina scena da [[La dolce vita]], al gida da realisar duas sequenzas dal film.
Ils 30 da zercladur da quest onn vegn Pasolini denunzià da la polizia pervi da favurisaziun persunala, perquai ch’el aveva prendì cun el en l’auto dus giuvens da [[Trastevere]] ch’eran stads involvids en ina pitgada. Er sch’el vegn la finala declerà per innocent, al sconsolescha la ravgia cunter sia persuna.
{{Citat|Questa è una cattiveria, che, a colui che ne è colpito, dà un profondo dolore: gli dà il senso di un mondo di totale incomprensione, dove è inutile parlare, appassionarsi, discutere; gli dà il senso di una società dove per sopravvivere, non si può che essere cattivi, rispondere alla cattiveria con la cattiveria … Certamente quello che devo pagare io è particolarmente pesante, delle volte mi dà un vero e proprio senso di disperazione, ve lo confesso sinceramente.|Quai è ina nauschadad che fa profundamain mal al pertutgà, che dat ad el il sentiment da viver en in mund da cumpletta nunchapientscha, nua ch’igl è inutil da discurrer, da sa passiunar, da discutar; che dat ad el il sentiment da viver en ina societad, en la quala ins sto esser malign per surviver, respunder cun nauschadad a nauschadad … Segiramain è quai che jau stoss pajar particularmain pesant, mintgatant ma tschiffa propi ina vaira desperaziun, quai as confess jau sinceramain.}}
Medemamain l’onn 1960 vegnan edids dus toms da vers vegls, ‹Roma 1950 – Diario› e ‹Sonetto primaverile› (‹Sonet primavaun›).
Avant la fin da l’onn [[1961]] viagia el en l’[[India]] cun [[Alberto Moravia]] ed [[Elsa Morante]]. Quest viadi al furnescha il material per scriver ina seria d’artitgels per ‹[[Il Giorno]]› che furman pli tard il cudesch ‹L’odore dell’India›. Il matg vegn publitgada la collecziun ‹La religione del mio tempo›, fitg appreziada da l’ami [[Franco Fortini]] ch’ha gist scrit ad el: «Jau vuless che ti fissas qua per embratschar tai».
L’avrigl cumenzan entant las registraziuns per il film ‹Accattone›. Quel vegn preschentà il settember al festival da Venezia. La critica taliana n’appreziescha betg spezialmain il film. Persuenter retschaiva el in giudicament entusiastic da [[Marcel Carné]] e dad [[André Chamson]] a Paris, nua ch’el vegn mussà pauc pli tard.<ref>Cf. l’artitgel ‹André Chamson› en la Vichipedia franzosa.</ref>
===Ils onns 1960===
[[File:Proc12.jpg|160px|thumb|Pier Paolo Pasolini durant il process]]
L’atun da l’onn 1961 sa renda Pasolini a la muntogna [[Circeo]] en la villa d’ina amia per scriver cun Sergio Citti il scenari dal film ‹[[Mamma Roma]]› ch’el vul realisar la primavaira da l’onn 1962, tranter auter cun l’actura [[Anna Magnani]].
En il fratemp ha el terminà il roman davart il temp en il Friul ‹Il sogno di una cosa› (‹Il siemi d’ina chaussa›) che vegn publitgà il matg. Tranter l’avrigl ed il zercladur registrescha el il film Mamma Roma che vegn preschentà al festival da film a Venezia cun grond success.
Il settember dal medem onn participescha Pasolini ad ina dieta da la ‹Citadella di [[Assisi]]›<ref>[https://web.archive.org/web/20130207130043/http://www.cittadella.org/cittadella/index.html ''Cittadella Online''].</ref> ed el ha l’occasiun da leger l’[[Evangeli da Matteus]]. Cun quella lectura nascha l’idea da realisar in film. En il fratemp participescha el cun il producent Bini ad in film d’episodas ensemen cun [[Roberto Rossellini]], [[Jean-Luc Godard]] ed [[Ugo Gregoretti]] e cun quell’occasiun pensa el da pudair crear in film mez lung sin basa d’ina reconstrucziun cinematografica da la [[Passiun da Cristus]] (scritta durant la registraziun da Mamma Roma) cun il titel ‹[[La ricotta]]› (‹Chaschiel frestg›) che vegn preschentà il 1. da mars da l’onn 1963 davant in public passiv. Il film vegn confiscà anc il di da publicaziun cun l’accusaziun d’esser in’«offaisa da la religiun statala».
Il process ch’ha lieu a Roma ils 6 e 7 da mars sentenziescha Pasolini a quatter mais praschun, perquai ch’el saja «colpevole del delitto ascrittogli» («culpabel dal delict attribuì ad el») ed il film vegn confiscà fin il december dal medem onn.
Sinaquai scriva Alberto Moravia en [[L’Espresso]]<ref>Alberto Moravia, ''L’uomo medio sotto il bisturi'' (l’um ordinari sut il scalpel), en: ''L’Espresso'', ils 3 da mars 1963.</ref>: {{Citat|L’accusa era quella di vilipendio alla religione. Molto più giusto sarebbe stato incolpare il regista di aver vilipeso i valori della piccola e media borghesia italiana.|L’accusaziun era quella d’avair offais la religiun. Bler pli gist fissi stà d’inculpar il reschissur d’avair offais las valurs da la burgaisia pitschna e media taliana.}}
El mantegna ils contacts cun la Cittadella di Assisi ed il favrer cumenza el las retschertgas filologicas ed istoricas per pudair realisar il project da film davart l’evangeli.
Ensemen cun il ‹biblist› Andrea Carraro ed ina ‹truppa› da tecnicists viagia el en l’[[Israel]] ed en la [[Jordania]] per chattar ils lieus e las persunas adattadas per realisar il film. Il pli grev èsi stà da chattar insatgi per la figura da [[Cristus]]: da quella spetgava Pasolini tratgs ferms e decis.
Suenter avair tschertgà tranter poets sco Evgenij Aleksandrovič Evtušenko, Allen Ginsberg e Juan Goytisolo chatta el per cas in student spagnol, Enrique Irazoqui, cun ina fatscha loscha e distanziada sumeglianta als Cristus picturads da Goya e dad El Greco. Quai è stà per el la dretga persuna.
Simultanamain cun la preparaziun dal film realisescha Pasolini in film da retschertga davart la [[sexualitad]] dals talians cun il titel ‹[[Comizi d’amore]]› (‹Manifestaziuns d’amur›). El cumenza a scriver ‹La Divina Mimesis›, ina nova versiun da ‹[[Miles gloriosus]]› da [[Plautus]] transponida en il dialect da Roma cun il titel ‹Il Vantone› e sin dumonda dad [[Elio Vittorini]] preschenta el in pèr poesias en la revista ‹[[Il menabò]]› ed en ‹Notizia su [[Amelia Rosselli]]›.
Il matg da l’onn 1964 publitgescha el la quarta rimnada da poesias talianas ‹Poesia in forma di rosa› ed ils 24 d’avrigl cumenzan las lavurs da registraziun per [[Il Vangelo secondo Matteo]] ch’èn terminadas l’entschatta da la stad. L’ovra vegn realisada en la cuntrada grippusa da [[Matera]] e [[Massafra]] cun agid da blers statists locals.
Il film che vegn preschentà il settember dal medem onn a [[Venezia]] vegn crititgà fermamain da blers intellectuals sanesters sco Leonardo Sciascia e Fortini. Il film vegn preschentà a Paris cun resuns nauschs da tscherts critichers sanesters sco [[Jean-Paul Sartre]], ma er en tut ils auters pajais europeics, nua ch’el ha grond success tar il public. El participescha a l’emprima ediziun dal festival [[Mostra internazionale del Nuovo Cinema di Pesaro]]. Durant quest’occurrenza emprenda Pasolini d’enconuscher [[Roland Barthes]].
<!-- nascondo foto non più disponibile
[[File:14 ninettodavoli venezia.jpg|250 px|right|thumb|[[Ninetto Davoli]] cun Pier Paolo Pasolini a Venezia]]
-- fine blocco nascosto -->
L’october da l’onn 1965 cumenza la registraziun dal nov film [[Uccellacci e uccellini]] che tracta la crisa politica da la PCI e dal marxissem or da l’optica ‹ideocomica›. Tranter ils acturs figureschan [[Totò]] ed il giuven [[Ninetto Davoli]]. Totò è vegnì tschernì, perquai ch’il film situà tranter la [[realitad]] ed il [[surrealissem|surreal]] aveva basegn d’in [[actur]] che surpigliava ina rolla da [[clown]]. Las chanzuns d’entschatta e da fin dal film vegnan chantadas da [[Domenico Modugno]].
Il november da l’onn 1965 vegn publitgada ina collecziun narrativa cun il titel proponì da [[Sartre]] ‹Alì dagli occhi azzurri› che cuntegna en la part principala ils scenaris da ‹La notte brava›, ‹Accattone›, ‹Mamma Roma›, ‹La ricotta›. L’emprima e l’ultima part consistan da raquints dals onns tschuncanta e da sbozs dals romans ‹Il Rio della grana'' e ‹La Mortaccia›.
Quel onn vegn Pasolini envidà dad [[Alberto Moravia]] ed [[Alberto Carocci]], il reschissur da ‹[[Solaria]]›, da manar cun els ensemen la nova seria da la revista ‹[[Nuovi Argomenti]]› e la fin da l’onn, suenter avair planisà la publicaziun d’in nov film cun Totò e la reschia d’in’opera lirica en la Piccola Scala, va el en viadi en l’Africa dal Nord.
Il mars da l’onn 1966 tschiffa Pasolini che patescha gia d’ina ulceraziun dal magun ina ferma hemoragia dal magun che sforza el da restar en letg. Uschia legia el anc ina giada cun calma ils ‹Dialogs› da [[Platon]] ch’al stimuleschan da scriver in [[teater]] sumegliant a la [[prosa]].
Suenter la reconvalescenza lavura el vi da ‹Bestemmia›, in roman en furma da scenari en vers, e skizzescha ‹Orgia› e ‹Bestia da stile›. Il matg ed il zercladur lavura el vi da divers [[drama|dramas]] ch’el vul represchentar a l’ester.
Al [[Festival da Cannes]] ch’ha lieu ils 3 da matg ha il film ‹Uccellacci e uccellini› grond success e l’intervenziun positiva da [[Roberto Rossellini]] durant la conferenza da pressa sveglia grond interess.
Durant la primavaira e la stad da l’onn 1966 scriva el il sboz dals films ‹Teorema› e l’‹Edipo re› ultra d’elavurar auters dramas: ‹Pilade›, ‹Porcile› e ‹Calderón›.
L’avust va el a [[New York]] e durant il segiurn vegn el sin l’idea da situar en quella citad in film davart [[Paulus da Tarsus]]. Quel temp emprenda el d’enconuscher [[Allen Ginsberg]] ch’el vegn ad inscuntrar puspè l’onn proxim a [[Milaun]].
L’entschatta d’october va el en il [[Maroc]] per studegiar il decor per il film ‹Edipo re› ed il november registrescha el in’episoda dal film ‹Le streghe› cun il titel ‹La Terra vista dalla Luna› (‹Il mund vis davent da la glina›) cun [[Silvana Mangano]], Totò e Ninetto Davoli.
Suenter in segund viadi en il Maroc registrescha el entaifer ina singula emna l’episoda ‹Che cosa sono le nuvole?› dal film ‹Capriccio all’italiana›, puspè cun Totò, Ninetto Davoli, Franco Franchi, Ciccio Ingrassia e Domenico Modugno.
L’avrigl cumenzan las registraziuns dad ‹Edipo re› en ils deserts cotschens dal Maroc dal Sid. Intginas scenas vegnan filmadas en la planira da [[Lodi]] ed il final vegn registrà a [[Bologna]].
Il film vegn preschentà al festival da Venezia il medem onn. El n’ha nagin success en l’Italia. Al public ed als critichers [[Frantscha|franzos]] e [[Giapun|giapunais]] plascha il film però fitg bain.
Il medem onn scriva el essais da teoria e tecnica cinematografica che vegnan rimnads l’onn 1972 en ‹Empirismo eretico› (‹Empiria eretica›).
Il mars da l’onn 1968 vegn stampà il roman ‹Teorema› che vegn transfurmà successivamain en la materia per in film. Quel vegn preschentà al festival da Venezia il medem onn. Cun quest film gudogna Pasolini il segund premi en sia carriera, il premi ‹Ocic›. [[Jean Renoir]] ch’assista a la premiera, di ad in [[schurnalist]]: «A chaque image, à chaque plan, on sent le trouble d’un artiste» («Ins vesa en mintga maletg ed en mintga scena la perturbaziun da l’artist»).
====Autur da chanzuns====
A partir dals onns 1960 è Pier Paolo Pasolini er autur da chanzuns. El tschertga ina colliaziun tranter la [[poesia]] e las chanzuns da [[chantautur]].
Las emprimas chanzuns scriva el per la musica da Piero Umiliani, Franco Nebbia e Piero Piccioni che vegnan registradas cun [[Laura Betti]] l’onn 1961. I sa tracta da ‹Macrì Teresa detta Pazzia›, ‹Il valzer della toppa›, ‹Cocco di mamma› e ‹Cristo al Mandrione›. ‹Il valzer della toppa› vegn registrà anc ina giada pli tard cun [[Gabriella Ferri]] ch’integrescha la chanzun l’onn 1973 en ses album ‹Sempre›. ‹Cristo al Mandrione› vegn reinterpretà da [[Grazia De Marchi]] e l’onn 1997 puspè da Ferri sin ses album ‹Ritorno al futuro›.
L’onn 1963 collavurescha Pasolini cun [[Sergio Endrigo]]. Per quella collavuraziun prepara el in text cun singuls vers or da la collecziun ‹[[La meglio gioventù]]›; la chanzun che resulta è ‹Il soldato di Napoleone›. Ella figurescha sin l’emprima platta da grammofon dal chantautur da l’Istria.
L’onn 1967 collavurescha el cun [[Domenico Modugno]] e scriva il text da ‹Che cosa sono le nuvole›:{{citat|Recitai nell’episodio ‹Cosa sono le nuvole›, e dal titolo del film nacque anche una canzone, che scrivemmo insieme. È una canzone strana: mi ricordo che Pasolini realizzò il testo estrapolando una serie di parole o piccole frasi dell’[[Otello]] di [[William Shakespeare|Shakespeare]] e poi unificando il tutto<ref>Vincenzo Mollica: ''Domenico Modugno''. Chasa editura Lato Side, 1981, p. 89.</ref>|Jau hai recità en l’episoda ‹Cosa sono le nuvole›, e dal titel dal film è er naschida ina chanzun che nus avain scrit ensemen. Igl è ina chanzun curiusa: jau ma regord che Pasolini ha scrit il text cun extrair ed unifitgar serias da pleds u pitschnas frasas or dad [[Otello]] da [[William Shakespeare]].}}
La chanzun vegn reinterpretada l’onn 1997 dals [[Avion Travel]] sin l’album ‹Vivo di canzoni›, l’onn 2006 da [[Stefano Bollani]] sin l’album ‹I visionari› e l’onn 2007 da Paolo Benvegnù. Modugno aveva gia lavurà cun Pasolini l’onn precedent e chantà ils titels d’entschatta e da fin dal film ‹Uccellacci e uccellini› ch’il reschissur aveva scrit en furma litterara per la musica dad [[Ennio Morricone]].
L’onn 1968 collavurescha el cun la gruppa da rock psicadelic [[Chetro & Co.]]. Per quest intent scriva el il text da la chanzun ‹Danze della sera (suite in modo psichedelico)› cun adattar sia poesia ‹Notturno›.
Plinavant ha [[Alice]] registrà l’onn 1992 sin l’album ‹[[Mezzogiorno sulle Alpi]]› la chanzun ‹La recessione›, in text da Pasolini cun musica da [[Mino Di Martino]] (l’anteriur ghitarrist dad [[I Giganti]]).
====La polemica cun ils giuvens dal 1968====
Suenter la famusa confruntaziun da Valle Giulia tranter la polizia ch’aveva occupà preventivamain la facultad romana d’architectura e giuvens students scriva Pasolini la poesia ‹Il P.C.I. ai giovani!!›<ref>[http://temi.repubblica.it/espresso-il68/1968/06/16/il-pci-ai-giovani/ ''L’Espresso'': ''Il ’68: Il P.C.I. ai giovani!!''] (text cumplet).</ref> La destinatura da la poesia era la revista ‹Nuovi Argomenti›. La poesia vegn dentant publitgada senza preavis en l’‹[[L’Espresso|Espresso]]› e provochescha ina gronda polemica. En la poesia sa drizza Pasolini als giuvens ed als di che lur revoluziun saja ina revoluziun faussa e ch’els sajan be burgais conformists, instruments en ils mauns da la nova burgaisia.
{{citat|Ho passato la vita a odiare i vecchi borghesi moralisti, e adesso, precocemente devo odiare anche i loro figli … La borghesia si schiera sulle barricate contro se stessa, i ‹figli di papà› si rivoltano contro i ‹papà›. La meta degli studenti non è più la Rivoluzione ma la guerra civile. Sono dei borghesi rimasti tali e quali come i loro padri, hanno un senso legalitario della vita, sono profondamente conformisti. Per noi nati con l’idea della Rivoluzione sarebbe dignitoso rimanere attaccati a questo ideale.|Jau hai odià mia entira vita ils vegls burgais moralists, ed uss, precipitadamain, stoss jau er odiar lur figls … La burgaisia va sin las barricadas cunter sasezza, ils ‹figls dals babs› revolteschan cunter ils ‹babs›. La finamira dals students n’è betg pli la revoluziun, mabain la guerra civila. Els èn restads burgais sco lur babs, han in’encletga legala da la vita, els èn conformists tras e tras. Per nus, naschids cun l’idea da la revoluziun, fissi meritaivel da restar attaschads a quest ideal.}}
La poesia vegn instrumentalisada dals ins e betg chapida dals auters, ed anc oz che l’autur è scumparì vegn ella citada frequentamain per sustegnair tesas differentas. Per chapir ils vairs motivs poi esser infurmativ da leger anc ina giada la versiun cumpletta e surtut la discussiun al podium<ref>[http://www.pasolini.net/saggistica_tavolarotondaEspresso.htm ''Pasolini.net'': tavola rotonda].</ref> cun Pasolini, la quala L’Espresso ha organisà in pèr emnas suenter la publicaziun. Medemamain interessant è quai che l’autur scriva in onn pli tard (ils 17 da matg 1969) en la rubrica ‹Il Caos› en la gasetta emnila ‹Tempo›.<ref>Artitgel en [http://www.graffinrete.it/dismisura/articolo.php?a=1&f=3&p=4 ''Tempo''].</ref>
Il medem onn registrescha Pasolini cun Ninetto Davoli ‹La sequenza del fiore di carta› che sa basa sin la parabla evangelica dal figher nunfritgaivel. Quella vegn preschentada l’onn 1969 sco terza episoda dal film ‹Amore e rabbia›.
====La fin dals onns 1960, tranter teater e kino====
Pasolini publitgescha en [[Nuovi Argomenti]] in essai cun il titel ‹Manifesto per un nuovo teatro› (‹Manifest per in nov teater›) en il qual el declera ch’el refuseschia cumplettamain il teater talian. Ultra da quai giuditgescha el negativamain ils texts scrits da [[Dario Fo]].
Ils 27 da november represchenta el al deposit dal [[Teatro Stabile di Torino]] il toc ‹Orgia› ch’il public ed ils critichers na percepeschan betg bain. La fin da l’onn 1968 cumenzan las registraziuns da ‹Porcile› (‹Uigl da portgs; portgaria›).
‹Porcile› (in’episoda da ‹Metastorico›) ha sco culissa l’[[Etna]] ed era planisà dapi che Pasolini ha vis il film ‹[[Intolleranza: Simon del deserto]]› da [[Luis Buñuel]] l’onn 1965. La truppa viagia a Villa Pisani a Stra (en la provinza Venezia) per registrar l’episoda moderna.
Suenter il film ‹Porcile› che l’autur tegna per «il film il pli reussì da mes films, almain exteriuramain» realisescha el ‹[[Medea]]› ed engascha [[Maria Callas]] sco actura. Las registraziuns han lieu a [[Cappadocia]], [[Grado]], a [[Pisa]].
Durant l’elavuraziun dal film fa el in viadi en l’[[Uganda]], [[Tansania]] ed en [[Tanganica]] (oz ina part da la Tansania) per tschertgar ils lieus da registraziun per il film ch’el vul realisar gist suenter ‹Porcile: ‹Appunti per un’Orestiade africana›.
Ils 30 d’avust vegn il film preschentà al festival da film da Venezia, ma er quel film vegn giuditgà sco pauc plaschaivel e nunchapibel.
===Ils onns 1970===
[[File:Walter Veltroni 01.jpg|thumb|220px|Pier Paolo Pasolini tranter [[Ferdinando Adornato]] e [[Walter Veltroni]] ils onns 1970]]
Durant la stad da l’onn 1970 scriva Pasolini in scenari che sa basa sin ina schelta da diesch novellas tragicomicas dal [[Decamerone]] ch’el situescha en il mund [[Napoli|napoletan]].
====La Trilogia della vita====
Cun ‹[[Il Decameron]]› cumenza Pasolini sia trilogia «deditgada a la vita». Suenter suondan ‹[[I racconti di Canterbury]]› e ‹[[Il fiore delle Mille e una notte]]›.
Il settember da l’onn 1970 cumenza el a registrar a [[Casertavecchia]] las emprimas scenas e cuntinuescha lura las registraziuns cun Ser Ciappelletto a [[Napoli]] ed a [[Bressanone]]. Per l’emprima giada cumpara en in film il corp niv d’in um.
{{Citat|Il corpo: ecco una terra non ancora colonizzata dal potere.|Il corp: ina terra betg anc colonisada da la pussanza.}}
En il fratemp quinta Pasolini da publitgar tut las poesias, da l’emprim cudeschet en lingua furlana da l’onn 1942 fin al tom ‹Trasumanar e organizzar› betg anc publitgà, en in cudesch cun il titel ‹Bestemmia› (‹Blastemma›).
L’entschatta da l’onn 1971 realisescha el communablamain cun persunas entretschadas en la ‹[[Lotta continua]]› in [[film documentar]] cun il titel ‹12 dicembre› davart la [[mazzacra da la Banca dell’Agricoltura di Milano]] ed il mars dat el er ses num sco manader responsabel da la gasetta ‹Lotta continua›. L’avrigl vegn el denunzià pervi d’«instigaziun a commetter delicts e glorificaziun d’in fatg penal», ma el n’è betg preoccupà e scriva:
{{Citat|Se mi mettono in carcere, non me ne importa affatto. È una cosa di cui non mi curo: per me non fa nessuna differenza, nemmeno dal punto di vista economico. Se finirò in prigione, avrò modo di leggere tutti i libri che altrimenti non sarei mai riuscito a leggere.|Sch’els ma mettan en praschun, na m’emporta quai insumma nagut. Quai m’è tuttina: per mai na fai nagina differenza, almain dal puntg da vista economic. Sche jau finesch en praschun hai jau la pussaivladad da leger tut ils cudeschs che jau n’avess uschiglio mai pudì leger.}}
Entant scriva el ina recensiun da ‹Satura› da Montale e l’avrigl vegn preschentada sia rimnada da poesias ‹Trasumanar e organizzar›.
El sa metta a scriver il scenari da [[Racconti di Canterbury]], scrit oriundamain da [[Geoffrey Chaucer]], ed ils 28 da zercladur obtegna ‹Il Decameron› il segund premi al Festival da Berlin.
Medemamain il zercladur da l’onn 1971 figurescha Pasolini tranter ils signataris d’ina brev averta publitgada en la gasetta emnila ‹[[L’Espresso]]› areguard il cas [[Giuseppe Pinelli]]<ref>
[http://rassegnastampa-totustuus.it/modules.php?name=News&file=article&sid=2177 ‹I falsi profeti del Sessantotto› (‹Ils fauss profets dal sessantotg›)] da [[Michele Brambilla]].</ref><ref>
[http://rassegnastampa-totustuus.it//modules.php?name=News&file=article&sid=2528 ‹Caso Calabresi›] dad [[Antonio Socci]].
</ref>.
La publicaziun da la rimnada d’essais ‹Empirismo eretico› l’onn 1972 vegn accumpagnada da l’indifferenza ordinaria da la critica. Pasolini cuntinuescha a lavurar vi dal roman [[Petrolio]], per il qual el aveva gia rimnà durant trais onns dapli che 500 paginas text e dal qual el di ch’el possia occupar el «forsa per il rest da mia vita''.
Suenter las nov emnas da registraziun da ‹Canterbury› en l’[[Engalterra]] cumenza el a lavurar durant la stad vi da la terza part da la trilogia che sa basa sin la novella [[Milli ed ina notg]] – senza spetgar fin che Canterbury vegnia mussà en ils kinos. Per il nov film fa el diversas recognosziuns en l’[[Egipta]], en il [[Jemen]], en [[Persia]], en l’[[India]] ed en l’[[Eritrea]].
====La collavuraziun cun gasettas e revistas====
Il november cumenza el a collavurar cun la gasetta emnila ‹[[Tempo]]› e scriva recensiuns litteraras che cumparan pli tard er en il cudesch ‹Descrizioni di descrizioni›.
L’entschatta da l’onn 1973 accepta el da collavurar cun il ‹[[Corriere della Sera]]›, manà da lez temp da Piero Ottone, ed ils 7 da schaner vegn publitgà l’emprim artitgel ‹Contro i capelli lunghi› sco entschatta d’ina seria nuninterrutta d’intervenziuns en connex cun temas politics, cun usits e cun il cumportament public e privat. Quests artitgels vegnan pli tard rimnads e reedids en il cudeschet ‹Scritti corsari› (‹Scrits corsars›).<ref>[http://www.elapsus.it/home1/index.php/blog/letteratura/audioletture/284-le-verita-di-pasolini Trais artitgels prelegids or dals ‹Scritti corsari›].</ref>
====Films documentars e texts per il teater====
En il fratemp han las registraziuns da ‹Fiore delle mille e una notte› ad [[Isfahan]] en l’[[Iran]] cumenzà. La lavur proceda uschè svelt e bain che l’autur po anc registrar parallelamain il film documentar ‹[[Le mura di Sana’a]]› cun la finamira da far in appel a l’[[Unesco]] da mantegnair la citad antica jemenita.
Il settember dal medem onn vegnan publitgads dus texts per il teater: ‹Calderón› ed ‹[[Affabulazione]]›.
La fin da l’onn ha il scriptur gia en il chau il project per in nov film cun il titel provisoric ‹[[Porno-teo-kolossal]]›. Sco in dals protagonists è planisà [[Eduardo De Filippo]].
‹[[Il fiore delle Mille e una notte]]› vegn en ils kinos il cumenzament da l’onn 1974 ed ha grond success, er sch’il giudicat dals critichers na cuntenta betg l’autur.
====La polemica politica ed ils essais====
La stad scriva el ina lunga annexa per il drama en vers ‹Bestia da stile›.
{{Citat|L’Italia è un paese che diventa sempre più stupido e ignorante. Vi si coltivano retoriche sempre più insopportabili. Non c’è del resto conformismo peggiore di quello di sinistra, soprattutto naturalmente quando viene fatto proprio anche dalla destra<ref>Or da l’annexa da ‹Bestia da stile›, Garzanti, 1979.</ref>|L’Italia è in pajais che daventa adina pli tup ed ignorant. I vegn cultivà ina retorica adina pli insupportabla. I na dat dal rest nagin mender conformissem che quel da la sanestra, oravant tut natiralmain sche quel vegn er cultivà da la dretga}}
El scriva er auters texts da ‹La nuova gioventù› e publitgescha suenter la votaziun davart il divorzi l’artitgel ‹Gli italiani non sono più quelli› (‹Ils Talians n’èn betg pli ils medems›).
Ils 14 da november dal medem onn publitgescha Pasolini en il [[Corriere della sera]] l’artitgel ‹Cos’è questo golpe? Io so› (‹Tge è quest putsch? Jau sai›). En l’artitgel accusescha el la [[Democrazia Cristiana]] e las autras partidas da la coaliziun en la regenza dad esser ils vairs incumbensaders da las mazzacras ch’han cumenzà cun la mazzacra da la [[Piazza Fontana]].<ref>Artitgel en il [http://www.corriere.it/speciali/pasolini/ioso.html ''Corriere della sera''].</ref>
====Il nausch radical====
Cun l’interess da realisar in project da film a basa da l’ovra da [[Donatien Alphonse François de Sade|Sade]] studegia Pasolini intensivamain il ‹[[nausch radical]]› da [[Kant]], il qual reducescha l’umanitad sin la sclavaria dal [[consum]] e che corrumpa cun manipular las olmas ed ils corps. Per pudair explitgar meglier quest concept analisescha Pasolini sasez e descriva sias temas:
{{Citat|Un omosessuale oggi in Italia è ricattato e ricattabile, arriva anche a rischiare la vita tutte le notti.|Oz è in omosexual en l’Italia extorcà ed extorcabel, i va uschè lunsch ch’el ristga mintga notg sia vita.}}
Per il ‹[[Corriere della Sera]]› dals 19 da schaner scriva Pasolini l’artitgel ‹Sono contro l’aborto› che provochescha ulteriuras polemicas.
Durant ils emprims dis da favrer terminescha el il scenari dal film ‹Il padre selvaggio› (‹Il pader selvadi›) che na vegn mai realisà e la mesadad dal medem mais cumenzan las registraziuns da ‹[[Salò o le centoventi giornate di Sodoma]]› (‹Salò u ils tschienteventg dis da Sodom›) a [[Mantova]]. (Ils onns 1943 fin 1945 è Salò stà la chapitala da la ‹Repubblica Sociale Italiana› da Mussolini sut la protecziun militara da la Germania).
El scriva intgins artitgels en la gasetta emnila ‹[[Il Mondo]]› che fan pli tard part dal cudesch ‹Lettere luterane› (‹Brevs da Luther›).
Il matg cumpara il cudesch ‹[[Scritti corsari]]› che cumpiglia tut ils artitgels scrits per il ‹Corriere della Sera› dals 7 da schaner 1974 fin ils 18 da favrer 1975 cun in chapitel ‹Documenti allegati› (‹Documents agiuntads›) che cuntegna restampas d’artitgels da criticas publitgadas oriundamain en il ‹[[Tempo]]› tranter ils 10 da zercladur ed ils 22 d’october 1974.
Il matg vegn er edida ‹La nuova gioventù› ch’era ina reproducziun da l’ovra ‹La meglio gioventù›, e la stad lavura Pasolini vi da la montascha da ‹[[Salò o le centoventi giornate di Sodoma]]›.
====Trilogia della vita====
L’october cumparan ils scenaris da la ‹Trilogia della vita› cun intginas paginas d’introducziun ‹Abiura dalla Trilogia della vita› (‹Renunzia a la trilogia da la vita›). Plinavant surdat Pasolini ‹La Divina Mimesis› ad [[Einaudi]].
Sinaquai va el a [[Stockholm]] per in inscunter a l’Institut talian da cultura. Cun turnar sa ferma el a Paris per reveder l’ediziun franzosa da Salò: ils 31 d’october returna el a Roma.
[[Image:Torre di Chia.jpg|thumb|160px|La Tur da Chia]]
====La tur da Chia a Soriano nel Cimino====
Pier Paolo Pasolini s’entusiasmescha fitg per il vitg [[Soriano nel Cimino]] en la provinza [[Viterbo]] e per quest motiv decida el da viver là per intgins onns; ils ultims onns da sia vita visita el adina pli savens il lieu.
La primavaira da l’onn 1964 sa ferma Pasolini – suenter avair vis blers lieus per reconstruir la scena dal batten da Jesus en il flum Jordan en il film ‹[[Il Vangelo secondo Matteo]]› – a [[Chia (Soriano nel Cimino)|Chia]] en la vischinanza da [[Soriano nel Cimino]] e situescha la scena en la cuntrada impressiunanta da la val cun blers mulins vegls e tras la quala cula in aual stgimant. En questa val sa chatta er la ruina d’ina veglia tur medievala, numnada la Torre di Chia. Quella daventa pli tard, l’atun da l’onn 1970, possess da Pasolini.<ref>[http://www.pasolini.net/luoghiPPP_viaggio-a-Torre-di-Chia.htm ''I luoghi di Pasolini''].</ref><ref name=''biblioteca''>[https://web.archive.org/web/20111230180124/http://www.bibliotecaviterbo.it/rivista/1999_3-4/Tiburli.pdf ''Pasolini nel paesaggio più bello del mondo''], en: ''Biblioteca e Società'', december 1999.</ref>
L’onn 1966 scriva il reschissur:
{{Citat|… Ebbene ti confiderò, prima di lasciarti, che io vorrei essere scrittore di musica, vivere con degli strumenti dentro la torre di Viterbo che non riesco a comprare, nel paesaggio più bello del mondo, dove l’[[Ludovico Ariosto|Ariosto]] sarebbe impazzito di gioia nel vedersi ricreato con tanta innocenza di querce, colli, acque e botri, e lì comporre musica l’unica azione espressiva forse, alta, e indefinibile come le azioni della realtà.|Jau ta di en confidenza avant che ti vas che jau vuless esser cumponist, viver cun instruments en la tur da Viterbo che jau na poss betg cumprar, en il paesagi il pli bel dal mund, nua che Ariosto fiss sturn d’allegria, recreà grazia a tanta innocenza da ruvers, collinas, auas e foss, e cumponer musica là forsa l’unica acziun expressiva, auta ed indefinibla sco las reacziuns da la realitad.|Pier Paolo Pasolini, or da ‹Poeta delle ceneri› (‹Poet da la tschendra›), 1966-1967, en ‹Bestemmia, Tutte le poesie›, tom I, Garzanti, Milaun 1993<ref>[http://www.pasolini.net/PPP_NY_EnzoSiciliano.htm ''Pasolini a New York'']. Or da ‹Vita di Pasolini› dad Enzo Siciliano.</ref>}}
Pasolini cumbatta ils onns a Soriano nel Cimino er per la renconuschientscha statala da l’[[Università degli Studi della Tuscia|Universitad da la Tuscia]], da lez temp anc ‹Libera Università della Tuscia›.
====Amicizia cun Marco Pannella ed ils Radicali====
Pasolini ha deditgà blera attenziun a [[Marco Pannella]] ed al [[Partito Radicale]]. Ils onns 1974 e 1975 scriva el numerus artitgels en il ‹[[Corriere della Sera]]› ed autras gasettas deditgads a la battaglia dals [[Partito Radicale (Italia)|Radicali]] ed a la chauma da la fom da [[Marco Pannella]], tranter auter er l’artitgel fitg enconuschent ‹Il fascismo degli antifascisti› (‹Il faschissem dals antifaschists›)<ref>Or dal cudesch ''Scritti corsari'', pagina 65, edì da Garzanti.</ref> (publitgà en il '' [[Corriere della Sera|Corriere]]'' dals 16 da fanadur 1974).
L’aspect il pli relevant en connex cun sia simpatia per il Partito Radicale è dentant in auter. Avant ch’el vegn mazzà la notg dal 1. sin ils 2 da november da l’onn 1975 scriva Pier Paolo quai che vegn a daventar ses ultim document public.
I sa tracta dal pled ch’el avess stuì far al 15avel congress dal Partito Radicale:
{{Citat|Caro Pannella, caro Spadaccia, cari amici radicali […] voi non dovete fare altro (io credo) che continuare semplicemente a essere voi stessi: il che significa essere continuamente irriconoscibili. Dimenticare subito i grandi successi: e continuare imperterriti, ostinati, eternamente contrari, a pretendere, a volere, a identificarvi col diverso; a scandalizzare; a bestemmiare. |Char Pannella, char Spadaccia, chars amis radicals […] vus na stuais far nagut auter (crai jau) che cuntinuar ad esser vus sezs: damai restar nunenconuschaivels. Emblidar subit ils gronds success: e cuntinuar instancablamain, stinadamain, adina cuntrariamain, a pretender, a vulair, a s’identifitgar cun l’auter; a scandalisar; a blastemmar.|Text dal pled da Pier Paolo Pasolini preparà per il 15avel congress dal Partito Radicale<ref>Or dal cudesch ‹Uno shock radicale per il 21° secolo› (‹In schoc radical per il 21avel tschientaner›) da Daniele Capezzone, pagina 190.</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=-C5zvenVuK8 Prelecziun da l’intervenziun da Pier Paolo Pasolini al 15avel congress dal Partito Radicale] (chanal da YouTube da Radio Radicale).</ref>}}
===La mort===
{{Citat|La sua fine è stata al tempo stesso simile alla sua opera e dissimile da lui. Simile perché egli ne aveva già descritto, nella sua opera, le modalità squallide e atroci, dissimile perché egli non era uno dei suoi personaggi, bensì una figura centrale della nostra cultura, un poeta che aveva segnato un’epoca, un regista geniale, un saggista inesauribile.|Sia fin è stada sumeglianta a si’ovra, ma tuttina differenta da quella. Sumeglianta, perquai ch’el l’aveva gia descrit en si’ovra, la moda e maniera miserabla e sgarschaivla, differenta, perquai ch’el n’era betg ina da sias figuras, mabain ina figura centrala da nossa cultura, in poet ch’ha marcà in’epoca, in reschissur schenial, in essaist inexauribel.|[[Alberto Moravia]]}}
[[File:Ostialido23.jpg|thumb|right|200px|Il monument per Pasolini ad Ostia]]
La notg dal 1. sin ils 2 da november da l’onn 1975 vegn Pasolini mazzà a maniera brutala: bastunà e prendì sut ses auto a la splagia da la plazza aviatica en l’aua dad Ostia, ina part da la citad da [[Roma]]. Ina dunna chatta la bara circa a las sis e mesa. L’ami da Pasolini [[Ninetto Davoli]] identifitgescha el.
L’omicidi vegn attribuì ad in «ragazzo di vita» da deschset onns che sa declera culpabel: [[Pino Pelosi]] da [[Guidonia]] en la vischinanza da [[Tivoli]]. El haja inscuntrà datiers da la staziun [[Termini]] Pasolini. Quel haja envidà el en ses auto, in [[Alfa Romeo]], per far ensemen in gir. Suenter ina tschaina offrida dal scriptur en ina trattoria en la vischinanza da la baselgia San Paolo sajan els sa rendids a la periferia dad Ostia. La tragedia saja sa sviluppada pervi da pretensiuns sexualas da vart da Pasolini che sajan idas cunter il pail a Pelosi ed hajan manà ad ina dispita che saja escalada davant l’auto. Il scriptur haja smanatschà Pelosi cun in bastun ch’il giuven haja lura pudì tschiffar per patangar Pasolini.
Questa versiun vegn rapportada dal teleschurnal RAI il di suenter il delict – cun violar las directivas areguard inquisiziuns currentas ed ignorond las reglas televisivas concernent quai che valeva sco supportabel da lez temp.
Il rapport da l’accusà cuntegneva puncts debels evidents: il bastun da lain marsch na pudeva betg esser l’arma da culpir. Ina lutga tranter els dus è vegnida exclusa causa che l’assassin presumptiv n’aveva ni hematoms ni blessuras sumegliantas.
Pelosi vegn sentenzià d’emprima instanza pervi dad omicidi cun agid da nunenconuschents ed il december da l’onn 1976 vegn la sentenzia confermada da la dretgira d’appellaziun.
Pelosi è restà tar sia confessiun da culpa fin il matg da l’onn 2005, cur ch’el pretenda nunspetgadamain durant in’intervista en la televisiun<ref>Funtauna: [http://www.corriere.it/cronache/08_luglio_22/pasolini_633dc7b8-57ad-11dd-8295-00144f02aabc.shtml ''Corriere della Sera''].</ref> da betg avair commess il delict. El di che l’omicidi saja vegnì commess da trais autras persunas. El ha numnà ils cumplizis mo en in’intervista ils 12 da settember 2008, publitgada en l’essai da retschertga da Giuseppe Lo Bianco e Sandra Rizza ‹Profondo Nero› (Chiarelettere 2009). El agiunscha ch’el n’haja betg ditg la vardad, perquai ch’el haja temì acts da vendetga cunter sia famiglia.
Las circumstanzas da la mort da Pasolini n’èn fin oz betg scleridas. Cuntradicziuns en las deposiziuns fatgas davart l’omicidi, supposiziuns davart in’intervenziun dals servetschs secrets durant las inquisiziuns ed intginas passaschas incumplettas u pauc coerentas chattadas en ils documents dal process èn facturs ch’avran las portas a dapli che mo in dubi – sco quai ch’ils amis pli intims da Pasolini (oravant tut Laura Betti) han accentuà repetidamain ils onns sequents.
Abstrahà dals fatgs e da las responsabladads realas ch’han manà a sia mort para la fin da Pasolini d’esser emblematica. Intgins han er cumpareglià sia mort cun quella da [[Michelangelo Merisi da Caravaggio]]:
{{Citat|Secondo me c’è una forte affinità fra la fine di Pasolini e la fine di Caravaggio, perché in tutt’e due mi sembra che questa fine sia stata inventata, sceneggiata, diretta e interpretata da loro stessi.|Tenor mai sumeglia la fin da Pasolini e la fin da Caravaggio fitg ina l’autra – i para che omaduas fins èn vegnidas inventadas, scrittas en in scenari, inscenadas ed interpretadas dad els sezs.|[[Federico Zeri]]<ref>[http://www.italialibri.net/dossier/pasolini/paralleli4.html ''Pasolini secondo Federico Zeri''], sin: italialibri.net.</ref>}}
La publicitad na vegn ditg betg infurmada davart ils svilups da las inquisiziuns e dal process, i resta il parairi d’in delict che provegn da «circumstanzas tschuffas''. Duas emnas suenter il delict vegn publitgà in artitgel da la schurnalista Oriana Fallaci da Firenze cun l’ipotesa d’ina premeditaziun e d’ina participaziun da nunenconuschents, ma en il fratemp eran ils dus protagonists sparids or da las novitads. Diesch onns pli tard cumenzan las medias a sustegnair l’ipotesa da Fallaci, descrivend Pelosi sco «ragazzo di vita'' da la staziun Termini, il qual Pasolini haja demascrà sco carmalader per in’eventuala acziun da puniziun (sco incumbensaders èn da supponer adversaris politics u glieud dal milieu). Il motiv: ina maltscheccadad da Pasolini – cun sias finamiras altruisticas da prender davent da la via intgins giuvens – envers ils incumbensaders.
Il film da [[Marco Tullio Giordana]] cumpara 20 onns suenter la mort da Pasolini. Il film mussa l’andament uffizial da l’inquisiziun che ruinescha definitivamain la versiun da la defensiun da Pelosi. I cumparan perditgas che constateschan ch’il giuven n’haja nagina relaziun cun il milieu da la prostituziun masculina.
Trenta onns suenter la mort, ensemen cun la revocaziun da la deposiziun da Pelosi, cumpara la testimonianza da [[Sergio Citti]] – in ami e collega da Pasolini – davart la spariziun d’ina copia da l’ultim film ‹[[Salò o le centoventi giornate di Sodoma|Salò]]› ed in eventual inscunter cun glieud dal milieu per tractar la restituziun. Sergio Citti mora intginas emnas pli tard.
In’ipotesa bler pli inquietanta collia dentant la mort da Pasolini cun la ‹lutga da pussanza› ch’aveva lieu sin il sectur petrochemic tranter Eni e Montedison, tranter [[Enrico Mattei]] ed [[Eugenio Cefis]].
Pasolini è effectivamain s’interessà per la rolla da Cefis en l’istorgia ed en la politica taliana: el era dasper Mattei ina da las duas figuras-clav en ‹[[Petrolio]]›, il roman da retschertga (publitgà ditg suenter la mort da Pasolini l’onn 1992), vi dal qual el ha lavurà curt avant sia mort.
Pasolini aveva presumà, sa basond sin differentas funtaunas, che Cefis alias Troya (l’alias en il roman ‹Petrolio›) haja giugà ina rolla en il stragismo (terrorissem da dretga) talian en connex cun il petroli ed ils entretschaments internaziunals. Segund auturs recents<ref>Borgna e Lucarelli: [http://temi.repubblica.it/micromega-online/cosi-mori-pasolini/ ''Così morì Pasolini''], sin: ''MicroMega''.</ref> e tenor intginas ipotesas giudizialas sustegnidas da differents elements è Pasolini propi vegnì mazzà pervi da questas retschertgas.<ref>Cf. per exempel il cudesch da [[Gianni D’Elia]], ''Il petrolio delle stragi'', Effigie, Milaun 2006, sco er ''[https://web.archive.org/web/20100401122518/http://espresso.repubblica.it/dettaglio/giallo-pasolini/2123909/2 Giallo Pasolini]'' da Carla Benedetti en ''[[L’Espresso]]''.</ref>
Il 1. d’avrigl 2010 han l’advocat Stefano Maccioni e la criminologa Simona Ruffini survegnì ina decleraziun d’ina nova perditga che pudess mussar novas vias investigativas.<ref>Tenor [http://www.newnotizie.it/2010/04/01/omicidio-pasolini-trovato-nuovo-testimone-aperte-nuove-piste/ newnotizie.it].</ref>
Pasolini repaussa sin il santeri da [[Casarsa della Delizia]] ([[Provinza Pordenone|Pordenone]]).
==Renconuschientschas==
Il num da Pier Paolo Pasolini portan:
* il teater communal da [[Cervignano del Friuli]] ([[Udine]])
* ina gronda via ad [[Udine]]
* ina via en il nord da Roma en il quartier Ottavia, datiers da la [[via Trionfale]]
* la biblioteca communala dal [[Municipio XII]] a [[Spinaceto]] ([[Roma]])<ref>[http://www.comune.roma.it/was/wps/portal/!ut/p/_s.7_0_A/7_0_21L?menuPage=/Area_di_navigazione/Sezioni_del_portale/Il_comune_per_argomenti/Arte,_Cultura_e_Sport/Biblioteche_di_Roma/Le_Biblioteche_ed_i_Centri_specializzati/Biblioteca_Pier_Paolo_Pasolini/&flagSub= ''Biblioteca Pier Paolo Pasolini''].</ref>
L’administraziun communala da [[Ciampino]] ha deditgà ad el l’onn 1997 la biblioteca communala.<ref>[https://web.archive.org/web/20120118162240/http://www.comune.ciampino.roma.it/home/index.php?option=com_content&task=view&id=195&Itemid=251 ''Biblioteca comunale di Ciampino Pier Paolo Pasolini''].</ref><ref>La biblioteca sa chatta en la Via 4 novembre.</ref> A partir dal december da l’onn 1951 enfin la fin da l’onn 1954 ha Pasolini instruì a Ciampino a la scola media da la Via Pignatelli che n’exista betg pli; in da ses scolars era [[Vincenzo Cerami]], in enconuschent scriptur, schurnalist e scenarist. Quel ha cumenzà a lavurar sco assistent da Pasolini. A l’inauguraziun han participà il president da la citad da quella giada [[Antonio Rugghia]], [[Walter Veltroni]] e [[Willer Bordon]] (il segund era da lez temp vicepresident dal cussegl dals ministers e minister dals bains culturals ed il terz sutsecretari dals bains culturals).
===Omagis===
====Musica====
* ''Piazza Dei Cinquecento'', in toc da la gruppa [[Ianva|IANVA]] da [[Genova]] che figurescha sin l’album ''Italia: ultimo atto'' da l’onn 2009 reconstruescha l’ultima saira da Pasolini a maun da ses patratgs.
* ''Lamento per la morte di Pasolini'', ina chanzun scritta da [[Giovanna Marini]] il december da l’onn 1975 che fa diever da la narraziun populara respectivamain d’in modul d’in chant religius extra-liturgic da las Abruzzas, ‹L’orazione di San Donato›.
* ''[[Una storia sbagliata/Titti#Una storia sbagliata|Una storia sbagliata]]'' da l’onn 1980, scritta da [[Fabrizio De André]] e [[Massimo Bubola]]. Davart questa chanzun ha De André ditg: «Nel testo di ‹Una storia sbagliata› rievoco la tragica vicenda di Pier Paolo Pasolini. È una canzone su commissione, forse l’unica che mi è stata commissionata. Mi fu chiesta come sigla per due documentari-inchiesta sulle morti di Pasolini e [[Wilma Montesi]]» («En il text dad ‹Una storia sbagliata› regord jau a l’istorgia tragica da Pier Paolo Pasolini. Igl è ina chanzun fatga per incumbensa, forsa l’unica che jau hai fatg per incumbensa. Els han dumandà ina chanzun da reclama per dus films documentars da retschertga davart la mort da Pasolini e Wilma Montesi»).
* ''A Pà'', ina chanzun scritta da [[Francesco De Gregori]] (''[[Scacchi e tarocchi]]'', 1985).
* Il cumponist [[Roberto De Simone]] cumpona l’onn 1985 in ''Requiem in memoria di Pier Paolo Pasolini''.
* ''Ostia (The Death Of Pasolini)'', ina chanzun interpretada dal duo [[Coil]] en il gener da musica [[industrial]] che figurescha sin l’[[album]] ''Horse Rotorvator'' (1986).
* ''Pier Paolo'', [[opera]], premiera ils 23 da matg da l’onn 1987 en il teater statal da Kassel<ref>[[:de:Staatstheater Kassel|Opera da Kassel en la Vichipedia tudestga]].</ref> (text da Gerd Uecker e musica da Walter Haupt).
* [[Renato Zero]] chanta sin l’album ''[[Quando non sei più di nessuno]]'' da l’onn 1993, ''Casal de’ Pazzi'', ina chanzun inspirada da l’ovra dal reschissur-poet.
* [[Scott Walker]] deditgescha a Pasolini sin l’album ''Tilt'' da l’onn 1995 il toc ''Farmer in the city''.
* La gruppa talian-giapunais-americana [[Blonde Redhead]] ha registrà la chanzun ''Pier Paolo'' en memoria da Pasolini. Ella fa part da l’album ''Fake can be just as good'' (1997).
* Il chantadur englais [[Morrissey]] citescha Pasolini en la chanzun ''You have killed me'', la quala fa part da ses album ''Ringleader of the Tormentors'' (2006).
* Il chantadur [[Flavio Giurato]] sin l’ultim album ''Il Manuale del Cantautore'' (Interbeat 2007).
* [[Linda Valori]] interpretescha il toc ''Pasolini Scrive'' (2008), scrit da [[Maurizio Fabrizio]].
* En il toc ''Baudelaire'' che figurescha sin l’album ''[[Amen (Baustelle)]]'' (2008) da [[Baustelle]] vegn Pasolini cità sco exempel per l’engaschi social e cultural.
* La collecziun ''Songs For A Child – A Tribute To Pier Paolo Pasolini'', cun contribuziuns d’artists che derivan dal mund da la [[musica underground]] europeic.
* Il toc ''Ciant'' che figurescha sin l’album ''Distances'' ([[Editions of Contemporary Music|ECM]], 2008), nominà per il Grammy, concepì dal pianist furlan [[Glauco Venier]] ed interpretà dal chantadur englais [[Norma Winstone]] unescha il text da la poesia ''[[Casarsa della Delizia|Ciant da li ciampanis]]'' cun la musica dad Erik Satie.
* En la chanzun ''Alla mia nazione'' che figurescha sin l’album ''100celle city rockers'' interpretescha [[Klaxon]] la poesia cun il medem num da Pasolini.
* Il chantautur florentin Massimiliano Larocca dovra Pier Paolo Pasolini sco fil cotschen e deditgescha mintgamai ina chanzun da sias lavurs discograficas a Pasolini: el translatescha dal furlan e fa la musica per la poesia da Pasolini ''Il nini muart'' che figurescha sin ses emprim album ''Il ritorno delle passioni'' (2005). Sin ses segund disc ''La breve estate'' (2008) deditegscha el a Pasolini la chanzun ''Le ceneri di Pasolini (Lettera dal dopostoria)''.
====Film====
* In omagi cinematografic a la mort da Pier Paolo Pasolini fa [[Nanni Moretti]] a la fin da l’emprima episoda dal film ''[[Caro diario]]'' da l’onn 1993, en il qual l’autur percurra cun ina vespa las vias dad Ostia fin ch’el cuntanscha il lieu dal mazzament. La scena vegn accumpagnada da la musica ''[[The Köln Concert]]'' da [[Keith Jarrett]].
* En il film ''[[Magi randagi]]'' da [[Sergio Citti]] da l’onn 1996 parturescha ina dunna en quel lieu, nua che Pasolini è vegnì mazzà. En il medem lieu, davant il monument, è vegnida registrada ina scena dramatica dal film ''[[Amore tossico]]'' da [[Claudio Caligari]] (1983) e dal film ''[[Uno a me, uno a te e uno a Raffaele]]'' da [[Jon Jost]] (1995), en la quala in dals protagonists dat in lavachau intellectual al scriptur.
* Ils reschissurs [[Daniele Ciprì]] e [[Franco Maresco]] han deditgà a Pasolini in film mez lung cun il titel ''Arruso''.
* Il reschissur [[Marco Tullio Giordana]] ha registrà l’onn 1995 il film ''[[Pasolini, un delitto italiano]]'', inspirà dal cudesch dad [[Enzo Siciliano]] ''Vita di Pasolini'', publitgà il medem onn da [[Giunti Editore|Giunti]].
* En il film [[I cento passi]], medemamain da [[Marco Tullio Giordana]], legia il protagonist [[Luigi Lo Cascio]], interpretà da [[Peppino Impastato]]. Er sia mamma legia ina part da ''Supplica a mia madre'' scritta dal poet Pasolini.
* Ils films ''[[Nerolio]]'' ed ''[[Un mondo d’amore]]'' dad Aurelio Grimaldi tractan la vita da Pasolini, la persuna ch’ha influenzà il pli fitg l’ovra dal reschissur.
* Il film documentar ''[[Pasolini prossimo nostro]]'' da [[Giuseppe Bertolucci]] (2006).
* Il film documentar ''Das Mitleid ist gestorben. Pier Paolo Pasolini und Italien'' dad [[Ebbo Demant]], Germania, 1978.
====Litteratura e comics====
* ''Le ceneri di Pasolini'', comic grafic da [[Graziano Origa]], trais tavlas en alv e nair cun plima da dissegnar e tusch, publitgà en la gasetta ''Contro'', numer 6, il mars 1976.
* Il dissegnader da comics [[Davide Toffolo]] ha publitgà in roman en furma da comic ''Intervista a Pasolini'', deditgà a Pasolini. In viadi fantastic tras ils lieus ed ils patratgs dal poet furlan.
* ''Il delitto Pasolini'' da Gianluca Maconi edì da Becco Giallo l’october 2005.
====Auters omagis====
* Il scriptur ed autur da televisiun [[Carlo Lucarelli]] ha deditgà l’onn 2005 in’ediziun da l’emissiun da televisiun ''[[Blu notte|Blu Notte – Misteri Italiani]]'' a la mort dal poet, reconstruind ils fatgs ed intercurind il cas. L’emissiun è vegnida emessa sin [[RAI]] ils 9 d’october 2005, curt avant ch’igl è stà 30 onns che Pasolini è mort (ils 2 da november 1975).
* La poetessa e dramaturga Maura Del Serra ha deditgà a Pasolini il text teatral Trasumanar. L’act da Pasolini en ''L’Ulisse. Rivista di poesia, arti e scritture'', numer 10 (Poesia e teatro, teatro di poesia, tom II), matg 2008.
* Il poet Cosimo Aruta ha integrà en sia collecziun ''Pampuglie'' da l’onn 1992 ina poesia deditgada a Pasolini. Cun Pasolini parta el il cumbat cumplex cun la pussanza culturala, il cumbat cunter las convenziuns, l’intervenziun insupportabla da la pussanza religiusa, la veglia da libertad en la purezza interiura.
* La scriptura [[Oriana Fallaci]] ha scrit ina brev commemorativa a Pasolini, cur ch’ella ha udì ch’el saja vegnì mazzà.
* Il scriptur [[Fulvio Abbate]] ha scrit l’essai ''C’era una volta Pier Paolo Pasolini'' (Edizioni de l’Unità, 2005), suenter ch’el aveva gia regurdà a Pasolini en il roman ''Oggi è un secolo'' (Theoria, 1992).
==Ovras==
===Poesias===
* ''Poesie a Casarsa'', Libreria Antiquaria Mario Landi, Bologna 1942.
* ''Poesie'', Stamperia Primon, San Vito al Tagliamento 1945.
* ''Diarii'', Pubblicazioni dell’Academiuta, Casarsa 1945 (restampa en facsimile 1979, cun ina prefaziun da Nico Naldini).
* ''I pianti'', Pubblicazioni dell’Academiuta, Casarsa 1946.
* ''Dov’è la mia patria'', cun 13 dissegns da G. Zigaina, Edizioni dell’Academiuta, Casarsa 1949.
* Tal còur di un frut, Edizioni di Lingua Friulana, Tricesimo 1953 (nova ediziun edida da Luigi Ciceri, Forum Julii, Udine 1974).
* ''Dal diario'' (1945–1947), Leonardo Sciascia, Caltanissetta 1954 (nova ediziun 1979, cun in’introducziun da Leonardo Sciascia, illustraziuns da Giuseppe Mazzullo).
* ''La meglio gioventù'', Sansoni (''Biblioteca di Paragone''), Firenze 1954.
* ''Il canto popolare'', Edizioni della Meridiana, Milaun 1954.
* ''Le ceneri di Gramsci'', Garzanti, Milaun 1957 (nova ediziun Einaudi, Turin 1981, cun in essai critic da Walter Siti).
* ''L’Usignolo della Chiesa Cattolica'', Longanesi, Milaun 1958 (nova ediziun Einaudi, Turin 1976).
* ''Roma 1950. Diario'', All’insegna del pesce d’oro (Scheiwiller), Milaun 1960.
* ''Sonetto primaverile'' (1953), Scheiwiller, Milaun 1960.
* ''La religione del mio tempo'', Garzanti, Milaun 1961 (nova ediziun Einaudi, Turin 1982).
* ''Poesia in forma di rosa'' (1961–1964), Garzanti, Milaun 1964.
* ''Poesie dimenticate'', edì da Luigi Ciceri, Società filologica Friulana, Udine 1965.
* ''Trasumanar e organizzar'', Garzanti, Milaun 1971.
* ''La nuova gioventù. Poesie friulane'' 1941–1974, Einaudi, Turin 1975.
* ''Le poesie: Le ceneri di Gramsci, La religione del mio tempo, Poesia in forma di rosa, Trasumanar e organizzar''; Garzanti, Milaun 1975.
* Pasolini ''Poesie e pagine ritrovate'' edì dad Andrea Zanzotto e Nico Naldini Ed. Lato Side 1980.
* ''Bestemmia. Tutte le poesie'', 2 toms, edì da Graziella Chiarcossi e Walter Siti, prefaziun da Giovanni Giudici, Garzanti, Milaun 1993 (nova ediziun en ''Elefanti'', 4 toms, 1995–1996).
* ''Poesie scelte'', edì da Nico Naldini e Francesco Zambon, cun in’introducziun da F. Zambon, TEA, Milaun 1997.
* ''Tutte le poesie'', 2 toms en ina stgatla, da e cun in scriver da ''W. Siti'', essai introductiv da Fernando Bandini, Mondadori, Milaun 2003.
===Translaziuns poeticas===
====Dal latin====
* Dall<nowiki>’</nowiki>''Eneide'', en Umberto Todini, ''Virgilio e Plauto'', ''Pasolini e Andrea Zanzotto|Zanzotto''. ''Inediti e manoscritti d’autore tra antico e moderno'', en: ''Lezioni su Pasolini'', edì da ''Tullio De Mauro'' e Francesco Ferri, Sestante, Ascoli Piceno 1997, p. 56.
====Dal franzos====
* Roger Allard, ''Storia di Yvonne'', en: ''Poesia straniera del Novecento'', edì dad Attilio Bertolucci|A. Bertolucci, Garzanti, Milaun 1958, p. 82–87.
* Jean Pellerin, ''La romanza del ritorno'', en: ''Poesia straniera del Novecento'', edì dad Attilio Bertolucci|A. Bertolucci, Garzanti, Milaun 1958, p. 88–93.
* André Frénaud, ''Esortazione ai poveri'', en: ''L’Europa letteraria'', december 1960.
====En furlan====
* Niccolò Tommaseo, ''A la so Pissula Patria'', en: ''Il Stroligùt'', numer 1, avust 1945, p. 19.
* Giuseppe Ungaretti, ''Luna'', en: ''Il Stroligùt'', numer 2, avrigl 1946, p. 19.
====Dal grec en furlan====
* ''Tre frammenti di Saffo'', en: Massimo Fusillo, ''La Grecia secondo Pasolini. Mito e cinema'', La Nuova Italia, Firenze 1996, p. 243–244.
===Belletristica===
* ''Ragazzi di vita'', Garzanti, Milaun 1955 (nova ediziun: Einaudi, Turin 1979, cun in’annexa che cuntegna ''Il metodo di lavoro'' ed ''I parlanti'').
* ''Una vita violenta'', Garzanti, Milaun 1959 (nova ediziun: Einaudi, Turin 1979).
* ''L’odore dell’India'', Longanesi, Milaun 1962 (nova ediziun Guanda, Parma 1990, cun in’intervista da Renzo Paris ad Alberto Moravia).
* ''Il sogno di una cosa'', Garzanti, Milaun 1962.
* ''Alì dagli occhi azzurri'', Garzanti, Milaun 1965.
* ''Teorema'', Garzanti, Milaun 1968.
* ''La Divina Mimesis'', Einaudi, Turin 1975 (nova ediziun 1993, cun in’introducziun da Walter Siti).
* ''Amado mio'' ed ''Atti impuri'', cun in scriver dad A. Bertolucci, ediziun edida da Concetta D’Angeli, Garzanti, Milaun 1982.
* ''Petrolio'', edì da Maria Careri e Graziella Chiarcossi, cun in commentari filologic dad Aurelio Roncaglia, Einaudi, Turin 1992.
* ''Un paese di temporali e di primule'', edì da Nico Naldini, Guanda, Parma 1993 (cuntegna ultra da raquints er essais furlans).
* ''Romàns'', ''Un articolo per il ‹Progresso›'' e ''Operetta marina'', edì da Nico Naldini, Guanda, Parma 1994.
* ''Storie della città di Dio. Racconti e cronache romane (1950–1966)'', edì da Walter Siti, Einaudi, Turin 1995.
* ''Romanzi e racconti'', 2 toms, edì da Walter Siti e Silvia De Laude, cun dus essais da W. Siti, Mondadori, Milaun 1998.
* ''Petrolio'', edì da Silvia De Laude, cun in commentari filologic dad Aurelio Roncaglia, Mondadori, Milaun 2005.
===Scenaris e texts per il kino===
* ''La notte brava'', en: ''Filmcritica'', 11/12 1959.
* ''Accattone'', prefaziun da Carlo Levi, <small>FM</small>, Roma 1961; pli tard en ''Accattone, Mamma Roma, Ostia'', introducziun dad Ugo Casiraghi, Garzanti, Milaun 1993, p. 23–236.
* ''Mamma Roma'', Rizzoli, Milaun 1962; pli tard en ''Accattone, Mamma Roma, Ostia'', cit., p. 239–401.
* ''Il Vangelo secondo Matteo'', edì da Giacomo Gambetti, Garzanti, Milaun 1964; pli tard en ''Il Vangelo, Edipo, Medea'', introducziun da Morando Morandini, Garzanti, Milaun 1991, p. 7–300.
* ''La commare secca'', en: ''Filmcritica'', october 1965.
* ''Uccellacci e uccellini'', Garzanti, Milaun 1966.
* ''Edipo re'', Garzanti, Milaun 1967, pli tard en ''Il Vangelo, Edipo, Medea'', cit., p. 313–454.
* ''Che cosa sono le nuvole?'', en ''Cinema e Film'', 1969.
* ''Porcile'' (materia da l’emprima episoda, titel original ''Orgia''), en: ''ABC'', 10 da schaner 1969.
* ''Appunti per un poema sul Terzo Mondo'' (materia), en ''Pier Paolo Pasolini. Corpi e luoghi'', edì da Michele Mancini e Giuseppe Perrella, Theorema, Roma 1981, p. 35–44.
* ''Ostia'', in film da Sergio Citti, scenari da S. Citti e Pier Paolo Pasolini, Garzanti, Milaun 1970; pli tard en ''Accattone, Mamma Roma, Ostia'', cit., p. 405–566.
* ''Medea'', Garzanti, Milaun 1970; pli tard en ''Il Vangelo, Edipo, Medea'', cit., p. 475–605.
* ''Il padre selvaggio'' (raquint, scenari per in film mai realisà), Einaudi, Turin 1975.
* ''Trilogia della vita'' (''Il Decameron, I racconti di Canterbury, il Fiore delle Mille e una notte''), edì da Giorgio Gattei, Cappelli, Bologna 1975; nova ediziun Oscar Mondadori, Milaun 1987, e Garzanti, Milaun 1995, cun in’introducziun da Gianni Canova.
* ''San Paolo'', Einaudi, Turin 1977.
* ''Appunti per un’Orestiade africana'', edì dad Antonio Costa, Quaderni del Centro Culturale di Copparo, Copparo (Ferrara) 1983.
* ''Ignoti alla città'' (commentari), en: Pier Paolo Pasolini, ''Il cinema in forma di poesia'', edì da Luciano De Giusti, Cinemazero, Pordenone 1979, p. 117–18.
* ''La canta delle marane'' (commentari), en: ''ibid''., p. 119–20.
* ''Comizi d’amore'' (skizza preparativa), en: ''ibid''., p. 123–27.
* ''Storia indiana'' materia , en: ''ibid''., p. 134–35.
* ''Le mura di Sana’a'' (commentari), en: ''Epoca'', 27 da mars 1988.
* ''Porno-Teo-Kolossal'', en: Cinecritica, avrigl-zercladur 1989.
* ''Sant’Infame''.
* ''La Terra vista dalla Luna'', scenari sco comic, preschentaziun da Serafino Murri, en: ''MicroMega'', october-november 1995.
* ''La Nebbiosa'', en: ''Filmcritica'', 459/460, november-december 1995.
* ''Per il cinema'', 2 toms en ina stgatla, edì da Walter Siti e Franco Zabagli, cun dus scrivers da Bernardo Bertolucci e Mario Martone, essai introductiv da Vincenzo Cerami, Mondadori, Milaun 2001.
===Teater===
* ''Italie Magique'', en ''Potentissima signora'', chanzuns e dialogs scrits per Laura Betti, Longanesi, Milaun 1965, p. 187–203.
* ''Pilade'', en: ''Nuovi Argomenti'', fanadur-december 1967.
* ''Affabulazione'', en: ''Nuovi Argomenti'', fanadur-settember 1969.
* ''Calderón'', Garzanti, Milaun 1973.
* ''I Turcs tal Friùl'', edì da Luigi Ciceri, Forum Julii, Udine 1976 (nova ediziun publitgada dad Andreina Nicoloso Ciceri, Società filologica friulana, Udine 1995).
* ''Affabulazione-Pilade'', preschentaziun dad Attilio Bertolucci, Garzanti, Milaun 1977.
* ''Porcile, Orgia, Bestia da stile'', cun in’annotaziun dad Aurelio Roncaglia, Garzanti, Milaun 1979.
* ''Teatro (Calderón, Affabulazione, Pilade, Porcile, Orgia, Bestia da stile)'', prefaziun da Guido Davico Bonino, Garzanti, Milaun 1988.
* ''Affabulazione'', cun in’annotaziun da Guido Davico Bonino, Einaudi, Turin 1992.
* ''La sua gloria'' (drama en 3 acts e 4 maletgs, 1938), en: ''Rendiconti'', 40, mars 1996, p. 43–70.
* ''Teatro'', edì da Walter Siti e Silvia De Laude, cun duas intervistas cun L. Ronconi e S. Nordey, Mondadori, Milaun 2001.
* ''Bestia da stile'', edì da Pasquale Voza, Editrice Palomar, Bari 2005.
===Traducziuns da teater===
* Eschilo, ''Orestiade'', traducziun da Pier Paolo Pasolini, edì da l’Istituto Nazionale del Dramma Antico per le rappresentazioni classiche nel teatro greco di Siracusa, Urbino 1960; pli tard Einaudi, Turin 1960 e 1988, cun ina brev dal translatur.
* Plauto, ''Il vantone'', traducziun da Pier Paolo Pasolini, Garzanti, Milaun 1963 (nova ediziun 1994, cun la preschentaziun dad U. Todini).
===Essais===
* ''Passione e ideologia'' (1948-1958), Garzanti, Milaun 1960 (nova ediziun Einaudi, Turin 1985, cun in essai introductiv da Cesare Segre e Garzanti, Milaun 1994, cun ina prefaziun dad A. Asor Rosa).
* ''Empirismo eretico'', Garzanti, Milaun 1972.
* ''Scritti corsari'', Garzanti, Milaun 1975 (nova ediziun 1990, cun ina prefaziun dad A. Berardinelli).
* ''Volgar’eloquio'', edì dad Antonio Piromalli e Domenico Scafoglio, Athena, Napoli, 1976.
* ''Lettere luterane'', Einaudi, Turin, 1976; cun in’introducziun dad Alfonso Berardinelli, 2003.
* ''Descrizioni di descrizioni'', edì da Graziella Chiarcossi, Einaudi, Turin 1979 (nova ediziun Garzanti, Milaun 1996, cun ina prefaziun da Giampaolo Dossena).
* ''Il Portico della Morte'', edì da Cesare Segre, Associazione Fondo Pier Paolo Pasolini, Garzanti Milaun 1988.
* ''Antologia della lirica pascoliana. Introduzione e commenti'', edì da Marco Antonio Bazzocchi, essai introductiv da M. A. Bazzocchi ed Ezio Raimondi, Einaudi, Turin 1993.
* ''I film degli altri'', edì da Tullio Kezich, Guanda, Parma 1996.
* ''Poesia dialettale del Novecento'', edì da Mario dell’Arco e Pier Paolo Pasolini, introducziun da Pasolini, Guanda, Parma 1952 (nova ediziun Einaudi, Turin 1995, cun ina prefaziun da Giovanni Tesio).
* ''Canzoniere italiano. Antologia della poesia popolare'', edì da Pier Paolo Pasolini, Guanda, Parma 1955 (nova ediziun Garzanti, Milaun 1972 e 1992).
* ''Pier Paolo Pasolini e il setaccio 1942-1943'', edì da Mario Ricci, Cappelli, Bologna 1977, cun scrivers da Roberto Roversi e Gianni Scalia (cuntegna ils suandants essais da Pasolini: ''‹Umori› di Bartolini''; ''Cultura italiana e cultura europea a Weimar''; ''I giovani, l’attesa''; ''Noterelle per una polemica''; ''Mostre e città''; ''Per una morale pura in Ungaretti''; ''Ragionamento sul dolore civile''; ''Fuoco lento''; ''Collezioni letterarie''; ''Filologia e morale''; ''Personalità di Gentilini''; ''‹Dino› e ‹Biografia ad Ebe›''; ''Ultimo discorso sugli intellettuali''; ''Commento a un’antologia di ‹lirici nuovi›''; ''Giustificazione per De Angelis''; ''Commento allo scritto del Bresson''; ''Una mostra a Udine'').
* ''Stroligùt di cà da l’aga'' (1944) – ''Il Stroligùt'' (1945-1946) – ''Quaderno romanzo'' (1947), reproducziun en facsimile da la revista da l’Academiuta friulana, edì dal Circolo filologico linguistico padovano, Padova, 1983 (cuntegna ils suandants essais da Pasolini: ''Dialet, lenga e stil''; ''Academiuta di Lenga Furlana''; ''Alcune regole empiriche d’ortografia''; ''Volontà poetica ed evoluzione della lingua'').
* ''Saggi sulla letteratura e sull’arte'', 2 toms, edì da Walter Siti e Silvia De Laude, cun in essai da Cesare Segre, Mondadori, Milaun, 1999.
* ''Saggi sulla politica e sulla società'', edì da Walter Siti e Silvia De Laude, cun in essai da Piergiorgio Bellocchio, Mondadori, Milaun 1999.
===Programs radiofonics===
* ''Paesaggi e scrittori'', Il Friuli, edì da Pier Paolo Pasolini, sonda ils 17 d’avust 1956, program naziunal, a las 11.00.
===Dialogs cun ils lecturs===
* ''Le belle bandiere. Dialoghi'' 1960-1965, edì da Gian Carlo Ferretti, Editori Riuniti, Roma 1977 (cuntegna ina tscherna da dialogs publitgads en la gasetta emnila ‹Vie Nuove› tranter ils 4 da zercladur ed ils 30 da settember 1965).
* ''Il caos'', edì da Gian Carlo Ferretti, Editori Riuniti, Roma 1979 (cuntegna ina tscherna da dialogs publitgads en la gasetta emnila ‹Tempo›, dals 6 d’avust 1968 fin ils 24 da schaner 1970).
* ''I dialoghi'', edì da Giovanni Falaschi, cun ina prefaziun da Gian Carlo Ferretti, Editori Riuniti 1992 (cumpiglia tut ils dialogs publitgads en ‹Vie Nuove› e ‹Tempo›).
==Filmografia==
* ''Accattone'' [tudestg: ''Accattone – Wer nie sein Brot mit Tränen ass''] (1961)
* ''Mamma Roma'' (1962)
* ''Ro.Go.Pa.G.'', l’episoda ''La ricotta'' [tudestg: ''Der Weichkäse''] (1963)
* ''La rabbia'' (1963), Pasolini ha surpiglià la reschia da l’emprima part, quella da la segunda part ha surpiglià Giovannino Guareschi
* ''Comizi d’amore'' [tudestg: ''Gastmahl der Liebe''] (1964)
* ''Sopralluoghi in Palestina per il Vangelo secondo Matteo'' [tudestg: ''Ortsbesichtigungen in Palästina''] (1964)
* ''Il Vangelo secondo Matteo'' [tudestg: ''Das 1. Evangelium – Matthäus''] (1964)
* ''Uccellacci e uccellini'' [tudestg: ''Grosse Vögel, kleine Vögel''] (1966)
* ''Le streghe'' [tudestg: ''Hexen von heute''], l’episoda ''La Terra vista dalla Luna'' [tudestg: ''Die Erde vom Mond aus gesehen''] (1967)
* ''Che cosa sono le nuvole?'' [tudestg: ''Was sind die Wolken?''], in’episoda dal film ''Capriccio all’italiana'' (1967)
* ''Edipo re'' [tudestg: ''Edipo Re – Bett der Gewalt''] (1967)
* ''Appunti per un film sull’India'' [tudestg: ''Notizen für einen Film über Indien''] (1967-1968)
* ''Teorema'' [tudestg: ''Teorema – Geometrie der Liebe''] (1968)
* ''Amore e rabbia'' [tudestg: ''Liebe und Zorn''], l’episoda ''La sequenza del fiore di carta'' [tudestg: ''Die Geschichte einer Papierblume''] (1968)
* ''Porcile'' [tudestg: ''Der Schweinestall''] (1968-1969)
* ''Appunti per un’Orestiade africana'' [tudestg: ''Notizen zu einer afrikanischen Orestie''] (1968-1969)
* ''Medea'' (1969)
* ''Il Decameron'' [tudestg: ''Decameron''] (1971)
* ''Le mura di Sana’a'' [tudestg: ''Die Mauern von Sana’a''] (1971)
* ''I racconti di Canterbury'' [tudestg: ''Pasolinis tolldreiste Geschichten''] (1972)
* ''Il fiore delle Mille e una notte'' [tudestg: ''Erotische Geschichten aus 1001 Nacht''] (1974)
* ''Salò o le 120 giornate di Sodoma'' [tudestg: ''Die 120 Tage von Sodom''] (1975)
* ''Porno-Teo-Kolossal'' (1976) (incumplet pervi da la mort da Pasolini l’onn 1975)
==Annotaziuns==
<references/>
==Bibliografia da la critica==
Tar critichers da tut il mund ha l’ovra da Pier Paolo Pasolini sveglià e sveglia anc adina interess enorm. La bibliografia da la critica areguard l’autur è fitg vasta.
==Colliaziuns ==
* [https://web.archive.org/web/20240612200818/http://www.italialibri.net/autori/pasolinip.html Biografia da Pier Paolo Pasolini], sin: ''ItaliaLibri''
* [http://www.italialibri.net/dossier/pasolini/paralleli1.html#Top_of_Page ''Pasolini e Caravaggio, uniti da un comune destino''], sin: ''ItaliaLibri''
* [https://web.archive.org/web/20111230174522/http://www.lastoriasiamonoi.rai.it/puntata.aspx?id=407& L''a Passione secondo Pier Paolo''], sin: ''Rai Educational – La storia siamo noi''
* [http://www.centrostudipierpaolopasolinicasarsa.it/ Centro Studi Pier Paolo Pasolini – Casarsa]
* [https://www.imdb.com/name/nm0001596/ Pier Paolo Pasolini sin IMDB]
* [https://web.archive.org/web/20080626002053/http://www.cinetecadibologna.it/archivio/pasolini/archivio_pas.htm ''Centro Studi – Archivio Pier Paolo Pasolini della Cineteca di Bologna'']
* [http://www.antoniopiromalli.it/rass_Pasolini_index.htm Notizias, maletgs e commentaris davart ‹Volgar’eloquio› da Pier Paolo Pasolini], da l’archiv dal Fondo Antonio Piromalli
* [http://www.comune.ciampino.roma.it/home/index.php?option=com_content&task=view&id=891&Itemid=455 Pier Paolo Pasolini sin la pagina d’internet da la vischnanca Ciampino, nua che Pasolini ha instruì dal 1951 fin il 1954]
* [https://web.archive.org/web/20120112054205/http://www.lucanianews24.it/?p=9485 ''Un Mistero a Barile la targa commemorativa per Pier Paolo Pasolini tra l’indifferenza di tutti'', per il 33avel onn da sia mort, ils 2 da november 2008]
* [https://web.archive.org/web/20090606113101/http://poesia.wikispaces.com/search/view/Pasolini Films cun ovras da Pasolini sin Videopoesia]
* [https://web.archive.org/web/20190913162323/http://lnx.whipart.it/letteratura/908/bestemmia-pier-paolo-pasolini.html Whipart-Associazione Onlus], remartga dad Antonio Colecchia davart la collecziun ''Bestemmia'' ed intginas poesias
* [https://web.archive.org/web/20111225031000/http://www.pasolini.net/2novembre2008-01.htm Per Pier Paolo Pasolini], sin il 33avel onn da sia mort
* [http://www.pasolini.net/ ''Pagine corsare, vita e opere di Pier Paolo Pasolini'']
* [https://web.archive.org/web/20160310003248/http://premioletterariocastelfiorentino.it/aspettando/aspettando_2006/aspettando_testi_06.htm Omagi a Pier Paolo Pasolini (sin la pagina-web dal Premio Letterario Castelfiorentino)]
* [http://www.pierpaolopasolini.it/ Pagina-web taliana deditgada a Pier Paolo Pasolini]
{{DEFAULTSORT:Pasolini, Pier Paolo}}
[[Categoria:Scripturs da l'Italia]]
[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner]]
[[Categoria:Film]]
[[Categoria:Artitgels recumandads (Film)]]
mo8j787o9rww5ce1uk3k2bcxnv0yu2q
173194
173193
2026-09-02T12:24:08Z
~2026-47747-82
23932
173194
wikitext
text/x-wiki
[[Image:Pasolini-by-origa.jpg|thumb|200px|right|Pier Paolo Pasolini, malegià da Graziano Origa, 1976]]
'''Pier Paolo Pasolini''' (* ils 5 da mars 1922 a Bologna; † ils 2 da november 1975 ad Ostia, Roma) è stà in scriptur, poet e reschissur talian. El vala sco in dals pli gronds artists ed intellectuals talians dal 20avel tschientaner. El aveva in talent cultural fitg vast ed è s’engaschà sco poet, scriptur, linguist, schurnalist e cineast.
Sco observatur attent da la transfurmaziun da la societad dal temp suenter la guerra fin la mesadad dals onns 1970 ha el savens provocà fermas polemicas e chaschunà debattas pervi da la radicalitad da sias ideas fitg criticas areguard il mund burgais e la societad da consum, ma er areguard il moviment dal 1968 e da ses protagonists. Bleras da sias scrittiras e da sias visiuns artisticas, savens tegnidas en in equiliber tranter lirica ed engaschi civil, èn sa mussadas cun il temp sco profeticas.
==Biografia==
===Uffanza e giuventetgna===
[[Image:Ppp 1925.jpg|thumb|140px|right|Pier Paolo Pasolini e sia mamma]]
Pier Paolo Pasolini è naschì ils 5 da mars 1922 sco emprim uffant da l’uffizier Carlo Alberto Pasolini da la Romagna e da la scolasta furlana Susanna Colussi sin il champ da l’Universitad da Bologna en in albiert dal militar en la Via Borgonuovo 4. En quest lieu sa chatta oz ina tavla da marmel che regorda ad el.
Perquai ch’il bab era sfurzà da far midada cuntinuadamain, ha la famiglia ch’abitava a Parma dischlocà l’onn 1923 a Conegliano e l’onn 1925 a Belluno, nua ch’il frar Guidalberto è naschì. L’onn 1927 èn ils Pasolini danovamain ids a star a Conegliano. Là è Pier Paolo vegnì inscrit per l’emprima classa da la scola elementara anc avant ch’avair accumplì sis onns.
Il proxim onn han els fatg midada a Casarsa della Delizia en il Friul en la chasa materna, perquai ch’il bab era vegnì arrestà pervi da debits da gieu. La mamma ha entant puspè cumenzà ad instruir per far frunt a las difficultads economicas. Suenter ch’il bab è vegnì or da praschun ha la famiglia puspè midà chasa quasi annualmain. Fitg impurtants èn ils segiurns da stad a Casarsa restads.{{Citat|… vecchio borgo … grigio e immerso nella più sorda penombra di pioggia, popolato a stento da antiquate figure di contadini e intronato dal suono senza tempo della campana.|… vegl vitg … grisch ed amez la pli surda mesa sumbriva da plievgia, apaina populà da figuras antiquadas da purs e surprendì dal tun senza temp dal zain <ref name=Ritratti_su_misura>''Ritratti su misura'', edì dad Elio Filippo Accrocca, Venezia, Sodalizio del Libro, 1960.</ref>}} L’onn 1929 èn ils Pasolinis ids ad abitar en la vischinanza da Sacile, puspè pervi da la professiun dal chau da la famiglia. Durant quest onn ha Pier Paolo chattà ultra da la passiun per il dissegn era quella per la litteratura cun empruvar da scriver poesias inspiradas dals simpels aspects da la natira ch’el observava a Casarsa.
Suenter in curt segiurn ad Idria (che sa chatta oz sin territori [[Slovenia|sloven]]) turna la famiglia a Sacile, nua che Pier Paolo fa l’examen d’admissiun al gimnasi. A Conegliano entschaiva el a frequentar l’emprima classa, ma amez l’onn da scola 1932-1933 vegn ses bab transferì a Cremona, nua che la famiglia resta fin l’onn 1935. Quel onn vegn il bab transferì danovamain a Scandiano (cun ils problems d’assimilaziun inevitabels). En Pier Paolo crescha la passiun per la poesia e la litteratura, entant che la fervenza religiusa da si’uffanza al banduna. Al gimnasi da Reggio Emilia emprenda el d’enconuscher Luciano Serra – l’emprim vair ami da sia giuventetgna – ch’el entaupa puspè l’onn vegnint al gimnasi statal ‹Liceo Galvani› a [[Bologna]].
A Bologna, nua ch’el passenta set onns («Bella e dolce Bologna! Vi ho passato sette anni, forse i più belli … / Bella e dultscha Bologna! Là hai jau passentà set onns, forsa ils pli bels …»<ref name=Ritratti_su_misura/>) chatta Pier Paolo novas passiuns, sco quella per il [[ballape]], ed el sa deditgescha a sia passiun per la litteratura e cumpra numerus cudeschs tar in stan da cudeschs da segund maun al ‹Portico della Morte› (in lieu a Bologna). La lectura cumpiglia tranter auter cudeschs da Dostoevskij, Tolstoj e Shakespeare e da poets romantics dal temp dad [[Allessandro Manzoni]].
Al Liceo Galvani da Bologna fa el l’enconuschientscha cun auters amis, tranter quels Ermes Parini, Franco Farolfi ed Elio Melli. Cun els fundescha el ina gruppa da discussiun da litteratura. Entant avanza sia scolaziun cun notas excellentas e l’onn 1939 vegn el promovì en la terza classa gimnasiala cun ina media uschè auta ch’el po sursiglir in onn e far l’atun la matura.
[[Image:Pier_Paolo_Pasolini_Bologna_1937.jpg|thumb|160px|right|Pier Paolo Pasolini cun amis a Bologna l’onn 1937]]
Uschia s’inscriva el cun mo deschset onns a la facultad da las scienzas umanas da l’Universitad da Bologna e scuvra novas passiuns culturalas sco la filologia neolatina e surtut l’estetica da l’art figurativ. El visita il ‹Cineclub› da Bologna ed è fascinà da la seria dals films da René Clair; ma el sa deditgescha er al sport e vegn promovì al manader da ballape da la facultad da las scienzas umanas; el fa turas da velo cun ses amis e visita ils champs da stad che l’Universitad da Bologna organisescha. «Nus essan virils e guerrils»: quest maletg celebrescha el ensemen cun ses amis per zuppentar sia perturbaziun interna. Cun els s’inscuntra Pier Paolo en ils auditoris da l’universitad, ma er en lieus prendids en possess dal reschim faschistic da la giuventetgna sco ils ‹Gruppi Universitari Fascisti›, ils champs da la ‹Milizia›, la concurrenza dals ‹Littoriali della cultura e dell’arte›.<ref>Avant ‹Littoriali dello Sport›, per tudestg ‹Sportliktoriale›, anc avant ‹Ludi littoriali› tenor l’exempel da la Roma antica cun ‹ludi lictorialis›.</ref> Quel temp tractan els la litteratura dad Eugenio Montale (‹Occasioni›), da Giuseppe Ungaretti e traducziuns da lirica greca da Salvatore Quasimodo. Ultra dals texts litterars legia Pier Paolo oravant tut Sigmund Freud e tut quai ch’el chatta en talian.
L’onn 1941 passenta la famiglia Pasolini sco mintg’onn las vacanzas da stad a Casarsa e Pier Paolo scriva poesias ch’el agiuntescha a las brevs ch’el scriva a ses amis da Bologna. Tranter quels èn, ultra da l’ami Serra, era Roberto Roversi e Francesco Leonetti (da Cosenza en la Calabria). Cun quels sa senta el fitg collià: {{citat|L’unità spirituale e il nostro modo unitario di sentire sono notevolissimi, formiamo già cioè un gruppo, e quasi una poetica nuova, almeno così mi pare.|L’unitad spirituala e nossa moda unitara da sentir èn fitg remartgablas, nus furmain gia ina gruppa e quasi ina poetica nova, almain uschia ma pari.<ref name=Naldini>Da ''Le lettere di Pasolini'', edì da [[Nico Naldini]], Editore Einaudi, 1988, tom I.</ref>
}}
Ils quatter giuvens pensan da fundar ina revista cun il titel ‹Eredi› (‹Ertavels›). Pasolini la vul attribuir in program surindividual:
{{Citat|Davanti a ‹Eredi› dovremo essere quattro, ma per purezza uno solo.|A la testa dad ‹Eredi› stuain nus esser en quatter, ma per purezza be in sulet.<ref name=Naldini/>}}
La revista vegn dentant mai realisada, perquai ch’in ministeri restrenscha l’utilisaziun da palpiri. Tuttina resta la stad dal 1941 nunemblidaivla per ils quatter amis.
Entant cumparan en las poesias da Pasolini emprims fragments da dialog en [[Lingua furlana|furlan]], era sche las poesias tramessas als amis restan vinavant cumponidas da vers influenzads da la litteratura taliana.
===Las emprimas experientschas litteraras===
[[Image:Ppp casarsa.jpg|thumb|180px|Pier Paolo a Casarsa]]
Turnà a Casarsa l’entschatta da l’atun scuvra Pasolini si’amur per la lingua furlana. Durant ils ultims mais da l’onn 1941 ed ils emprims mais da l’onn proxim scriva el poesias rimnadas en in cudeschet cun il titel ‹Poesie a Casarsa›, publitgà e pajà da l’autur. Gianfranco Contini (che scriva ina recensiun positiva), Alfonso Gatto ed il criticher Antonio Russi remartgan subit quest’ovra.
A Bologna dumonda Pasolini, animà dal resun positiv sin ses maletgs da [[Francesco Arcangeli]], da pudair far sia lavur da diplom davart la pictura taliana contemporana tar Roberto Longhi, docent d’istorgia d’art. Suenter avair fatg sbozs dals emprims chapitels mida el il tema e sa deditgescha a las poesias da Giovanni Pascoli. Il manuscrit da la lavur da dissertaziun oriunda davart la pictura va lura a perder ils dis da l’armistizi da Cassibile ils 8 da settember 1943.
Sco referent da doctorat tscherna Pasolini ses professer da litteratura taliana Carlo Calcaterra. Durant ils onns 1944 e 1945 lavura el vi dal project da l’‹Antologia da la lirica pascoliana›. En quella preschenta el, suenter in’introducziun vasta ch’enumerescha e discuta las premissas teoreticas per il studi, ina selecziun persunala da texts or da las differentas collecziuns da Pascoli, analisads e commentads cun ina sensibilitad particulara. La discussiun da la dissertaziun ha lieu ils 26 da november 1945, ma l’antologia vegn publitgada pir l’onn 1993 grazia a la chasa editura Einaudi.
La ‹Gioventù italiana del littorio› (in’organisaziun faschistica da giuventetgna) da Bologna aveva entant planisà da publitgar ina revista cun il num ‹Il Setaccio› (‹Il crivel›) cun ina part culturala. Pasolini è entrà en l’organisaziun ed è daventà chauredactur, ma prest ha el gì dispita cun il directur responsabel ch’era fitg loials areguard la retorica dal reschim. Da la revista èn mo vegnids publitgads sis numers, ma per Pasolini è quest’experientscha stada impurtanta: grazia a quella ha el chapì la natira regressiva e provinziala dal faschissem ed ha sviluppà ina tenuta culturala antifaschistica.
Anc quai onn è el sa participà ad in viadi en la Germania nazistica, organisà sco inscunter da la giuventetgna universitara dals pajais faschistics. Quel viadi ha mussà ad el aspects da la cultura europeica dal tuttafatg esters al provinzialissem talian. Suenter il viadi ha el publitgà en la revista dal ‹Gruppo Universitario Fascista›.<ref>Vesair l’artitgel ‹Gruppo Universitario Fascista› en la Vichipedia taliana.</ref> En l’artitgel – evidentamain mitschà da la censura – ‹Cultura italiana e cultura europeica a Weimar› ch’anticipava gia il Pasolini ‹corsaro›<ref>Corsar; ‹pirat›, cf. [http://www.pasolini.net/saggistica_pppcorsaro_unita.htm Pasolini corsaro].</ref> ed en il ‹Setaccio› ha el skizzà in program cultural che sa basa sin ils suandants princips: il sforz da la conscienza da sasez, la discordia interna, individuala e collectiva e la sensibilitad critica supportada.
===La perioda da la guerra===
L’onn 1942 decida la famiglia da fugir a Casarsa en il Friul, cartend che quai saja in lieu pli ruassaivel e segir per spetgar la fin da la guerra. L’onn 1943 vegn il giuven Pier Paolo tschiffà dals conturbaments erotics ch’el aveva adina empruvà da stgatschar en il passà:
{{Citat|Un continuo turbamento senza immagini e senza parole batte alle mie tempie e mi oscura.|In conturbament cuntinuant senza maletgs e senza pleds pitga cunter mias tempras e ma stgirenta.}}
A medem temp scriva el brevs a ses amis per als raquintar tut quai ch’al era capità:
{{Citat|Ho voglia di essere al Tagliamento, a lanciare i miei gesti uno dopo l’altro nella lucente cavità del paesaggio. Il Tagliamento qui è larghissimo. Un torrente enorme, sassoso, candido come uno scheletro. Ci sono arrivato ieri in bicicletta, giovane indigeno, con un più giovane indigeno di nome Bruno …|Jau hai quaida dad esser al Tagliamento (flum en il Friul), da sdermanar mes gests in suenter l’auter en la foppa traglischanta da la cuntrada. Il Tagliamento è fitg lads qua. In flum enorm, grippus, alv sco in skelet. Ier èn els arrivads cun velo, giuvens indigens, il pli giuven ha num Bruno.}}
La saira avant l’armistizi da Cassibilie è Pasolini vegnì clamà sut las armas. Sfurzà da sa preschentar a [[Livorno]] ils 9 da settember 1943 è el sa decidì da betg far per cumond a l’ordra da surdar las armas als tudestgs. Travestgì sco pur è el fugì per sa zuppar a Casarsa. Là ha el chattà in pèr giuvens passiunads da la poesia. Cun els vuleva Pasolini furmar ina gruppa culturala che s’engascha per il diever litterar dal furlan da Casarsa cunter l’egemonia da quel dad Udine. La nova gruppa propona da publitgar ina revista per cuntanscher il public dal vitg ed uschia promover a medem temp sia poesia. L’emprim numer da la revista cumpara il matg da l’onn 1944 cun il titel ‹Stroligùt di cà da l’aga› (‹Chalender [publitgà] da qua da l’aua [il Tagliamento]›).
En il fratemp vegn la quietezza da Casarsa interrutta da bumbardaments e da razzias dals faschists per recrutar cun forza la nova armada da la [[Repubblica di Salò]] e las emprimas gruppas da partisans sa furman. Pier Paolo emprova da sa concentrar uschè bain sco pussaivel sin ils studis e sin la poesia. El avra ina pitschna scola privata en sia chasa per quels scolars che na pon betg ir a scola a Pordenone u al gimnasi ad Udine causa ils bumbardaments. L’october da l’onn 1944 van Pier Paolo e sia mamma – il frar Guido è entant entrà en la furmaziun partisana da Carnia – a star a Versuta che para dad esser in lieu pli ruassaivel e pli lontan dals objects da mira dal militar. Quest vitg n’ha nagina scola. Ils uffants ston ir dapli ch’in kilometer a pe per arrivar en scola. Susanna e Pier Paolo decidan perquai d’avrir ina scola gratuita en lur chasa. Quest temp ha Pier Paolo si’emprima relaziun cun in dals scolars pli gronds («In quelle membra splendevano un’ingenuità, una grazia … o l’ombra di una razza scomparsa che durante l’adolescenza riaffiora» [«En quella membra traglischava in’innocenza, ina grazia … la sumbriva d’ina razza svanida che cumpara puspè en l’adolescenza»]). Il medem temp s’inamurescha da Pier Paolo ina giuvna violinista slovena, Pina Kalč, ch’aveva chattà cun sia famiglia in refugi tar ils Pasolinis. L’affera cun il mat e l’amur da Pina per el cumplitgeschan dolurusamain ils lungs mais enfin la fin da la guerra.
Ils 7 da favrer dal 1945 ha ina milissa da partisans, simpatisants dals communists, mazzacrà a Porzus en la regiun Friul-Venezia Giulia la ‹Brigata Osoppo› ina gruppa da partisans moderads: en l’Italia è la mazzacra enconuschenta sco [[Eccidio di Porzus]]. Tranter ils crudads era medemamain Guido Pasolini, il frar da Pier Paolo ch’aveva 19 onns. Pier Paolo e sia mamma han patì fitg, cur che questa novitad ha cuntanschì Casarsa in pèr emnas suenter la fin da la guerra.
Tuttina han els cuntinuà cun las lecziuns en la pitschna scola da Versuta, nua che Pier Paolo valeva sco vair scolast. Ils 18 da favrer dal medem onn è vegnida fundada l’‹Academiuta di lenga furlana› ch’ha unì ina pitschna gruppa da neoterichers<ref>Manegià è ‹neoterico›, «in poet, ina scola poetica ch’intenda da renovar il linguatg ed ils temas tradiziunals» (''Grande Dizionario Garzanti Italiano 2009'', Editore GARZANTI, 2007, ISBN 88-480-0305-2).</ref> e ch’ha fundà sin basa da las experientschas da Pasolini ils princips dal ‹félibrige›<ref>Vesair l’artitgel ‹Félibrige› en la Vichipedia tudestga.</ref>'' regiunal:
{{citat|Friulanità assoluta, tradizione romanza, influenza delle letterature contemporanee, libertà, fantasia.|«Furlanitad absoluta, tradiziun romana, influenza da la litteratura contemporana, libertad, fantasia.»}}
[[File:Ppp scolaresca.jpg|thumb|220 px|right|Pier Paolo Pasolini ed ils scolars e las scolaras da la scola secundara da Valvasone]]
L’avust è vegnì publitgà l’emprim numer dad ‹Il Stroligùt› cun ina nova numeraziun per sa distinguer da la revista precedenta ‹Stroligùt di cà da l’aga› ed il medem temp ha er cumenzà la seria dals ‹Diarii› (‹Diaris›) en vers talians, publitgads en in emprim cudeschet che l’autur ha pajà sez. Il medem onn è Pasolini entrà en l’‹Associazione per l’autonomia del Friuli› e suenter il return da ses bab (el era stà praschunier dals Englais en l’Africa ed era suenter vegnì repatrià da la Kenya) ha Pasolini discutà sia lavur da diplom da laurea (quai era il titel academic pli derasà en l’Italia) cun il titel ‹Antologia della poesia pascoliana: introduzione e commenti›. Cun il diplom daventa Pasolini uffizialmain scolast e directur da la scola. Las autoritads da scola avevan crititgà ferm ch’el n’aveva anc betg fatg la dissertaziun, cur che la scola era vegnida fundada.
===Ils onns suenter la guerra===
L’onn 1946 èn cumparidas en las ‹Edizioni dell’Academiuta› (publicaziun da l’institut fundà da Pasolini) cun la data 1945 ina pitschna collecziun da poesias cun il titel ‹I Diarii› ed en la revista da Firenze ‹Il Mondo› èn vegnidas publitgadas duas poesias or da la collecziun tschernidas dad Eugenio Montale. Isolà a Versuta (la chasa a Casarsa era vegnida destruida durant ils bumbardaments) ha Pasolini empruvà da restabilir il contact cun il mund litterar ed ha scrit a Gianfranco Contini per al preschentar il project da transfurmar il ‹Stroligùt› d’ina simpla gasettina ad ina revista. Suenter la visita da Silvana Mauri (ina sora d’in ami ch’era inamurada da Pasolini) a Versuta, è el ì l’avust a Macugnaga, nua che la famiglia Mauri viveva ed ha profità da l’occasiun per visitar Contini a Domodossola.
En il fratemp è vegnì scrit or a [[Lugano]] il premi ‹Libera Stampa› e Contini, ch’era commember da la giuria, ha intimà il giuven ami d’inoltrar il text ‹L’usignolo della Chiesa cattolica› (‹La luschaina da la baselgia catolica›) cun la segunda part dad ‹Il pianto della rosa› (‹Il bragim da la rosa›) che Pasolini al aveva mussà. L’operetta ha lura be retschavì ina recumandaziun, ma Pasolini era mitschà da si’isolaziun ed ha – er grazia al clima pli liber dal suenterguerra – puspè giudì la cumpagnia dals mats da Versuta. L’october è Pasolini puspè ì a [[Roma]], nua ch’el ha emprendì d’enconuscher intgins litterats che l’han envidà a collavurar a la ‹Fiera Letteraria› (‹Fiera litterara›). Il matg ha el cumenzà a scriver las emprimas paginas dal diari intim ch’el ha numnà ‹Quaderni rossi› (Carnets cotschens), perquai ch’el ha scrit il diari a maun en carnets da scola cun cuverta cotschna. El ha finì il drama en trais acts en talian cun il titel ‹Il Cappellano› (‹Il chaplon›) ed ha publitgà en las ediziuns da l’‹Academiuta› la collecziun da poesias ‹I pianti› (‹Ils bragims›).
[[File:LoggiadiSanGiovanni.jpg|thumb|right|220px|La loggia da San Giovanni, nua che Pasolini ha affischà ses manifests politics giuvenils, avant ch’el è vegnì sclaus da la partida.]]
Ils 26 da schaner dal 1947 ha Pasolini scrit en la gasetta quotidiana ‹Libertà› dad Udine ina decleraziun ch’ha agità ils politichers communists. Sinaquai han quels dementì si’inscripziun en la partida communista taliana (PCI): «Noi, da parte nostra, siamo convinti che solo il comunismo attualmente sia in grado di fornire una nuova cultura ‹vera›, una cultura che sia moralità, interpretazione intera dell’esistenza» («Nus essan persvadids che mo il communissem è abel da furnir ina nova ‹vaira› cultura, ina cultura morala e ch’è buna d’interpretar l’entira existenza»).
Suenter la guerra ha Pasolini che na saveva ditg betg sin tge champ s’engaschar, remartgà las novas exigenzas da la giustia ch’eran resultadas da la nova relaziun tranter ils patruns ed ils pli povers ed el n’aveva pli nagins dubis per tge vart ch’el veglia prender partida.
El ha meglierà sias enconuschientschas da la materia cun leger [[Karl Marx]] e surtut ils emprims cudeschs dad [[Antonio Gramsci]]. A si’amia poetessa [[Giovanna Bemporad]] scriva el:
{{Citat|L’altro è sempre infinitamente meno importante dell’io ma sono gli altri che fanno la storia.|Tschel è adina main impurtant ch’il jau, ma tschels èn quels che fan l’istorgia.}}
Ed igl è il pensar a tschels che fa nascher en Pasolini l’impurtanta decisiun d’aderir al communissem.
Dentant planisescha el d’extender la revista da l’Academiuta er sin las autras litteraturas neolatinas. Via Contini è el entrà en contact cun il poet catalan en l’exil Carles Cardó ed al ha tramess la collecziun cumpletta da sias poesias furlanas che sa numnava uss ‹Cjants di un muàrt›, il titel ch’è vegnì midà pli tard en ‹La meglio gioventù› (‹La meglra giuventetgna›). I na reussescha dentant betg da chattar il sustegn d’in editur per publitgar ils vers. Malgrà questas dischillusiuns litteraras è el ventiraivel e scriva als amis:
{{Citat|Sono sereno e anzi, in preda a un’avida e dionisiaca allegrezza.|«Jau sun calm e tschiffà d’in’allegrezza dionisica engurda.}}
La fin da l’onn vegn Pasolini incumbensà d’instruir litteratura a l’emprima classa da la scola secundara da ‹Valvasone›, nua ch’el va mintga di cun velo a scola. El resta cun gronda persvasiun tar la PCI. Il schaner participescha el ad ina manifestaziun ch’ha lieu en il center da San Vito e ch’è organisada da la ‹Camera del lavoro› per cuntanscher ch’il ‹Lodo De Gasperi› (ina lescha che duai promover ina relaziun pli gista tranter ils possessurs da terren ed ils purs) vegnia er applitgada. A chaschun da questa manifestaziun observa el las differentas fasas da confruntaziun cun la polizia e discurrind cun ils giuvens purs sa sviluppa l’idea da scriver in roman davart quest mund inquiet. L’emprim titel dal roman è ‹La meglio gioventù›. Anc adina engaschà en la PCI participescha el il favrer dal 1949 a l’emprim congress da la ‹Federazione comunista› a [[Pordenone]] ed il matg va el a Paris al Congress mundial da la pasch. L’october dal medem onn vegn Pasolini denunzià pervi da corrupziun da minorens e d’acts obscens en lieus publics e ses adversaris politics accuseschan el, profitond dal stgandel da l’omosexualitad<ref>[https://web.archive.org/web/20130104191748/http://www1.lastampa.it/redazione/cmsSezioni/cultura/200910articoli/48119girata.asp ''Pasolini, il posto delle lucciole'' (''Pasolini, il lieu dals bau-glisch'')].</ref>, entant ch’ils manaders da la PCI dad [[Udine]] han decidì da sclauder el da la partida. El perda er sia plazza sco scolast.
Sinaquai suondan dus mais fitg grevs per Pasolini. El fugia cun sia mamma il schaner da l’onn 1950 a [[Roma]]. L’emprim temp a Roma è medemamain grev per il giuven che sto chattar ina lavur. El emprova senza success da pudair dar lecziuns privatas, s’inscriva tar il sindicat da statists da cinecittà, s’offra sco correctur da sbozs tar ina gasetta, po publitgar intgins artitgels en inqual gasetta catolica e cuntinuescha a scriver ils romans ch’el aveva cumenzà en il Friul: ‹Atti impuri›, ‹Amado mio› e ‹La meglio gioventù›. Uss entschaiva el er a scriver ‹Ragazzi di vita› ed intginas paginas romanas sco ‹Squarci di notti romane› e ‹Gas e Giubileo› che vegnan pli tard reprendidas en ‹Alì dagli occhi azzurri›. Suenter l’amicizia cun Sandro Penna ch’è daventà ses ami inseparabel durant las spassegiadas nocturnas per lung dal [[Tevere]] emprenda el d’enconuscher il 1951 in giuven pictur, Sergio Citti, ch’al gida ad emprender il slang ed il dialect da Roma, stgaffind, sco Pasolini scriva pli tard, ses ‹dicziunari vivent›. Durant quest temp scriva Pasolini las poesias che vegnan rimnadas en ‹Roma 1950 – Diario›, publitgà l’onn 1960 da Scheiwiller e finalmain, il december dal medem onn, vegn el emploià sco scolast en la scola secundara uffiziala da [[Ciampino]]. La stad publitgescha el en la revista ‹Paragone› il raquint ‹Il Ferrobedò› che daventa pli tard in chapitel da ‹Ragazzi di vita› ed el scriva la poesia ‹L’Appennino› che daventa pli tard l’entschatta da ‹[[Le ceneri di Gramsci]]› ed auters raquints da Roma. En questa perioda fa el amicizia cun [[Giorgio Caproni]], [[Carlo Emilio Gadda]] ed [[Attilio Bertolucci]], grazia al qual el po suttascriver l’emprim contract cun ina chasa editura per in’‹Antologia della poesia dialettale del Novecento› che cumpara il december da l’onn 1952 cun ina recensiun dad Eugenio Montale.
L’onn 1953 entschaiva el a lavurar vi d’ina [[antologia]] da la poesia populara per la seria da la chasa editura [[Guanda]], manada da l’ami Bertolucci. Quella cumpara cun il titel ‹Canzoniere italiano› l’onn 1955. En il fratemp ha el er publitgà l’emprim cudeschet da vers furlans ‹Tal còur di un frut›. L’october dal medem onn cumpara en il ‹Paragone› in’autra anticipaziun dal futur ‹Ragazzi di vita› e Bertolucci fa attent [[Livio Garzanti]] al roman, per ch’el sa sprovia da publitgar el.
L’onn 1954 – igl èn grevs temps economics – al reusseschi da publitgar ‹La meglio gioventù› , ina rimnada da poesias furlanas deditgadas a Gianfranco Contini; cun quella gudogna Pasolini il premi Giosuè Carducci – in premi istoric ch’i dat anc oz – da la citad da [[Pietrasanta]]. Sco quai ch’el scriva ils 7 d’avust 1954 en ina brev adressada a [[Vittorio Sereni]] accepta Pasolini il premi oravant tut «per l’urgente, odioso bisogno delle 150mila» («pervi dal basegn urgent e detestabel da las 150’000 liras»).
===Emprimas experientschas cinematograficas e publicaziuns litteraras===
Il mars da l’onn 1954 realisescha Pasolini sia emprima lavur cinematografica ensemen cun l’ami [[Giorgio Bassani]]. El scriva il scenari per il [[film]] ‹La donna del fiume› (‹La dunna dal flum›) da [[Mario Soldati]]. Il zercladur vegn publitgada l’entira ovra da sias poesias furlanas deditgada a Gianfranco Contini ‹La meglio gioventù›. El gudogna il premi [[Giosuè Carducci]] ensemen cun [[Paolo Volponi]].
Dentant al propona [[Vittorio Sereni]] da publitgar ina collecziun da poesias en la retscha da La Meridiana che Sereni tgirava ensemen cun [[Sergio Solmi]]. La collecziun vegn publitgada il schaner da l’onn 1955 cun il titel ‹Il canto popolare› (‹Il chant popular›). Ella daventa pli tard ina part da l’ovra ‹[[Le ceneri di Gramsci]]› (‹La tschendra da Gramsci›).
Ils 13 d’avrigl da l’onn 1955 trametta Pasolini il manuscrit cumplet da ‹[[Ragazzi di vita]]› a l’editur [[Garzanti]]. Il roman vegn publitgà anc il medem onn. Il tema delicat ch’el tracta, la prostituziun omosexuala masculina, ha per consequenza che l’autur vegn accusà d’obscenitad.
Malgrà l’intervenziun ferventa da la critica (tranter auter dad Emilio Cecchi, Alberto Asor Rosa e Carlo Salinari) e l’exclusiun dal premi Strega e dal premi Viareggio ha il cudesch in grond success tar il public; el vegn festivà a [[Parma]] d’ina giuria presidiada da [[Giuseppe De Robertis]] e gudogna il premi litterar ‹Mario Colombi Guidotti›.
En il fratemp ha la dretgira da [[Milaun]] retschavì ina denunzia pervi dal ‹caracter pornografic› dal cudesch.
Ils 28 d’october da l’onn 1955 scriva il vegl ami da Cosenza [[Francesco Leonetti]] a Pasolini ch’i saja uras da fundar ina nova revista, annunziond uschia la revista litterara futura ‹Officina› ch’ha sias ragischs en la revista da giuventetgna ‹Eredi›.
Il project da la revista, lantschà da Leonetti e da [[Roberto Roversi]], cuntinuescha il medem onn cun numerus inscunters per elavurar il program. A quels participescha Pasolini activamain.
Medemamain l’onn 1955 cumpara l’antologia da la poesia populara ‹Canzoniere italiano› (‹Cudesch da chanzuns talian›) ch’è deditgada al frar Guido. Il fanadur va Pasolini ad [[Ortisei]] cun Giorgio Bassani per lavurar vi dal scenari d’in film da [[Luis Trenker]]. Quel temp entschaivan il kino e la litteratura a cuntinuar sin dus binaris parallels sco quai che Pasolini scriva a Contini: {{Citat|Procedo parallelo per due binari speriamo verso nuove stazioni. Non ne inorridisca come fanno i letterati mediocri qui a Roma: ci senta un po’ di eroismo.|Jau cuntinuesch sin dus binaris parallels, sperain vers novas staziuns. Jau na ma snuesch betg sco ils litterats mediochers qua a Roma: jau sent in zic eroissem.}}
===Polemicas e denunzias===
En il fratemp cuntinuescha la polemica da la critica marxistica a ‹Ragazzi di vita› e Pasolini publitgescha en il numer da l’avrigl da la nova revista ‹Officina› in artitgel cunter Salinari e Trombatore che scrivevan per il ‹Contemporaneo›.
Il fanadur ha lieu a Milaun il process cunter ‹Ragazzi di vita› che finescha cun ina sentenzia d’acquittament cumplain, er grazia a la testimonianza da [[Carlo Bo]] ch’ha declerà ch’il cudesch saja plain valurs religiusas «perquai ch’el appellescha a la cumpassiun cun ils povers» e ch’el na cuntegnia betg obscenitads, perquai «ch’ils dialogs èn dialogs da mats e l’autur ha sentì la necessitad da represchentar els uschia sco en la realitad», ed a la testimonianza da [[Giuseppe Ungaretti]] ch’ha tramess ina brev suttascritta als derschaders ch’èn s’occupads dal cas ‹Ragazzi di vita›. En questa brev scriva el ch’i sa tractia d’in sbagl eclatant, perquai ch’il roman da Pasolini saja simplamain il pli bel ch’ins haja pudì leger ils ultims onns.<ref>Nota bibliografica da Graziella Chiarcossi en ‹Petrolio› per Mondadori 2005.</ref>
===Cineast e scriptur===
L’avust scriva Pasolini il scenari per il film da [[Mauro Bolognini]], ‹Marisa la civetta›. A medem temp collavurescha el cun [[Federico Fellini]] al film ‹[[Le notti di Cabiria]]›.
Midond tranter ses engaschi da cineast e quel da scriptur, scriva el quel temp artitgels sco criticher en la gasetta da l’emna ‹Il Punto› (l’emprima recensiun fa el per ‹La Bufera› (‹L’urizi›) da Montale) ed assista als novs scripturs giuvens dad ‹Officina›, tranter auter ad [[Alberto Arbasino]], [[Edoardo Sanguineti]] ed [[Alfredo Giuliani]] che cumparan pli tard sco [[Gruppo ’63]].
Ultra da quai fa el amicizia cun [[Laura Betti]], [[Adriana Asti]], [[Enzo Siciliano]] ed [[Ottiero Ottieri]].
Pasolini è inspirà da la crisa ideologica e politica dal temp (il rapport [[Nikita Sergeevič Chruščëv|Kruscev]] al ‹XX Congress› da la partida communista sovietica aveva marcà la ruptura cun l’epoca da [[Stalin]], demussond tge ch’era capità en la [[Pologna]] ed en l’[[Ungaria]]; [[Revolta da Poznań]]). L’onn 1956 vegn redigì definitivamain ‹Ceneri di Gramsci› e l’emprim sboz dal roman ‹Una vita violenta›.
Il manuscrit da ‹[[Le ceneri di Gramsci]]› che cumpiglia indesch pitschnas poesias scrittas tranter ils onns 1951 e 1956 trametta Pasolini l’avust dal 1957 a Garzanti. L’ovra provochescha sco gia ‹Ragazzi di vita› ina debatta critica ed ha grond success tar il public: suenter 15 dis è l’emprima ediziun exausta. A la surdada dal premi Viareggio ch’ha lieu l’avust da quel onn vegn il cudesch premià ensemen cun il volum ‹Poesie› da Sandro Penna e ‹Quasi una vicenda› (‹Bunamain in’istorgia›) dad Alberto Mondadori.
[[Italo Calvino]] aveva gia exprimì cleramain si’opiniun areguard il dischinteress d’intgins critichers marxistics. El aveva plinavant fatg valair ch’i vegnia exprimì «en in vast cumponiment poetic – cun in success extraordinari concernent l’invenziun ed il diever da meds formals – in conflict d’ideas, ina problematica culturala e morala en connex cun la concepziun dal mund socialistic».
Entant collavurescha Pasolini en ‹Vie Nuove› e va il fanadur sco ambassadur extraordinari a [[Moscau]] al Festival da la giuventetgna, entant che l’editur [[Longanesi]] edescha ils vers ‹L’usignolo della Chiesa cattolica› (‹La luschaina da la baselgia catolica›). El lavura cun passiun vi dad ‹Una vita violenta›, scriva l’emprim agen scenari – ‹[[La notte brava]]› – e collavurescha cun Bolognini en ‹[[Giovani mariti]]›.<ref>[https://www.imdb.com/title/tt0050435/ ''Giovani mariti''] sin IMDB.</ref>
Il december dal l’onn [[1958]] terminescha el ‹[[Una vita violenta]]› e surdat il manuscrit il mars da l’onn proxim a l’editur [[Garzanti]]. Suenter ina lunga lavur d’autocensura, ch’è stada necessaria oravant tut pervi d’ina passascha che l’editur aveva giuditgà sco privlusa dal puntg da vista politic, cumpara il cudesch il matg dal medem onn. Ma sco gia ‹Ragazzi di vita› na retschaiva el ni il premi Viareggio ni il premi Strega.
Cunquai ch’el vegn tuttina apprezià e stimà d’ina gruppa stabla da litterats, obtegna el il premi ‹Crotone› d’ina giuria che consistiva da [[Giuseppe Ungaretti]], [[Giacomo Debenedetti]], [[Alberto Moravia]], [[Carlo Emilio Gadda]] e [[Giorgio Bassani]].
La stad fa Pasolini lura in viadi schurnalistic lung la costa taliana sco reporter da la gasetta mensila ‹Successo› e scriva ina seria da trais contribuziuns cun il titel ‹La lunga strada di sabbia› (‹La lunga via da sablun›). El translatescha ‹[[Orestiade]]› dad [[Eschilo]] per la cumpagnia da [[teater]] da [[Vittorio Gassman]] e reordinescha ils vers che furman ‹La religione del mio tempo›.
L’[[Azione cattolica]] ha entant purtà plant «pervi d’obscenitad» en ‹Una vita violenta› – la denunzia vegn dentant immediat messa ad acta.
===Ses emprim film: Accattone===
[[File:Accattone riprese.jpg|thumb|200px|Pasolini durant la registraziun dal film Accattone]]
L’onn 1960 cumenza Pasolini a scriver il sboz da l’essai ‹[[Passione e ideologia]]› (‹Passiun ed ideologia›), che cumpiglia ils vers da ‹La religione del mio tempo› (‹La religiun da mes temp›). El sa deditgescha oravant tut er a sia passiun per il kino e scriva il scenari da ‹La giornata balorda› (‹Il di balurd›) da Bolognini, ‹Il carro armato dell’8 settembre› (‹Il char armà dals 8 da settember›) per [[Gianni Puccini]], ‹[[La lunga notte del ’43]]› (‹La lunga notg dal ’43›) per [[Florestano Vancini]] che sa basa sin il raquint da Bassani ed ‹Il bell’Antonio› (‹Il bel Antonio›) a basa dal roman da [[Vitaliano Brancati]].
Entant ha Pasolini er gì l’idea da scriver in agen film cun il titel ‹La commare secca› (‹La mort›, en dialect da Roma), ma ils schabetgs dal fanadur cun ils dis dramatics en connex cun la regenza Tambroni al sforzan da metter da la vart il project. Enstagl scriva el [[Accattone]].
L’ami Bolognini ha chattà in producent per el: [[Alfredo Bini]]. Ad el ha Pier Paolo declerà co ch’el vul filmar: cun blers plans, cun dar prioritad a las figuras empè a la cuntrada e surtut cun gronda simpladad. Sco protagonist ha el previs Franco Citti, il frar da [[Sergio Citti]].
[[Federico Fellini]], per il qual Pasolini aveva scrit ina scena da [[La dolce vita]], al gida da realisar duas sequenzas dal film.
Ils 30 da zercladur da quest onn vegn Pasolini denunzià da la polizia pervi da favurisaziun persunala, perquai ch’el aveva prendì cun el en l’auto dus giuvens da [[Trastevere]] ch’eran stads involvids en ina pitgada. Er sch’el vegn la finala declerà per innocent, al sconsolescha la ravgia cunter sia persuna.
{{Citat|Questa è una cattiveria, che, a colui che ne è colpito, dà un profondo dolore: gli dà il senso di un mondo di totale incomprensione, dove è inutile parlare, appassionarsi, discutere; gli dà il senso di una società dove per sopravvivere, non si può che essere cattivi, rispondere alla cattiveria con la cattiveria … Certamente quello che devo pagare io è particolarmente pesante, delle volte mi dà un vero e proprio senso di disperazione, ve lo confesso sinceramente.|Quai è ina nauschadad che fa profundamain mal al pertutgà, che dat ad el il sentiment da viver en in mund da cumpletta nunchapientscha, nua ch’igl è inutil da discurrer, da sa passiunar, da discutar; che dat ad el il sentiment da viver en ina societad, en la quala ins sto esser malign per surviver, respunder cun nauschadad a nauschadad … Segiramain è quai che jau stoss pajar particularmain pesant, mintgatant ma tschiffa propi ina vaira desperaziun, quai as confess jau sinceramain.}}
Medemamain l’onn 1960 vegnan edids dus toms da vers vegls, ‹Roma 1950 – Diario› e ‹Sonetto primaverile› (‹Sonet primavaun›).
Avant la fin da l’onn [[1961]] viagia el en l’[[India]] cun [[Alberto Moravia]] ed [[Elsa Morante]]. Quest viadi al furnescha il material per scriver ina seria d’artitgels per ‹[[Il Giorno]]› che furman pli tard il cudesch ‹L’odore dell’India›. Il matg vegn publitgada la collecziun ‹La religione del mio tempo›, fitg appreziada da l’ami [[Franco Fortini]] ch’ha gist scrit ad el: «Jau vuless che ti fissas qua per embratschar tai».
L’avrigl cumenzan entant las registraziuns per il film ‹Accattone›. Quel vegn preschentà il settember al festival da Venezia. La critica taliana n’appreziescha betg spezialmain il film. Persuenter retschaiva el in giudicament entusiastic da [[Marcel Carné]] e dad [[André Chamson]] a Paris, nua ch’el vegn mussà pauc pli tard.<ref>Cf. l’artitgel ‹André Chamson› en la Vichipedia franzosa.</ref>
===Ils onns 1960===
[[File:Proc12.jpg|160px|thumb|Pier Paolo Pasolini durant il process]]
L’atun da l’onn 1961 sa renda Pasolini a la muntogna [[Circeo]] en la villa d’ina amia per scriver cun Sergio Citti il scenari dal film ‹[[Mamma Roma]]› ch’el vul realisar la primavaira da l’onn 1962, tranter auter cun l’actura [[Anna Magnani]].
En il fratemp ha el terminà il roman davart il temp en il Friul ‹Il sogno di una cosa› (‹Il siemi d’ina chaussa›) che vegn publitgà il matg. Tranter l’avrigl ed il zercladur registrescha el il film Mamma Roma che vegn preschentà al festival da film a Venezia cun grond success.
Il settember dal medem onn participescha Pasolini ad ina dieta da la ‹Citadella di [[Assisi]]›<ref>[https://web.archive.org/web/20130207130043/http://www.cittadella.org/cittadella/index.html ''Cittadella Online''].</ref> ed el ha l’occasiun da leger l’[[Evangeli da Matteus]]. Cun quella lectura nascha l’idea da realisar in film. En il fratemp participescha el cun il producent Bini ad in film d’episodas ensemen cun [[Roberto Rossellini]], [[Jean-Luc Godard]] ed [[Ugo Gregoretti]] e cun quell’occasiun pensa el da pudair crear in film mez lung sin basa d’ina reconstrucziun cinematografica da la [[Passiun da Cristus]] (scritta durant la registraziun da Mamma Roma) cun il titel ‹[[La ricotta]]› (‹Chaschiel frestg›) che vegn preschentà il 1. da mars da l’onn 1963 davant in public passiv. Il film vegn confiscà anc il di da publicaziun cun l’accusaziun d’esser in’«offaisa da la religiun statala».
Il process ch’ha lieu a Roma ils 6 e 7 da mars sentenziescha Pasolini a quatter mais praschun, perquai ch’el saja «colpevole del delitto ascrittogli» («culpabel dal delict attribuì ad el») ed il film vegn confiscà fin il december dal medem onn.
Sinaquai scriva Alberto Moravia en [[L’Espresso]]<ref>Alberto Moravia, ''L’uomo medio sotto il bisturi'' (l’um ordinari sut il scalpel), en: ''L’Espresso'', ils 3 da mars 1963.</ref>: {{Citat|L’accusa era quella di vilipendio alla religione. Molto più giusto sarebbe stato incolpare il regista di aver vilipeso i valori della piccola e media borghesia italiana.|L’accusaziun era quella d’avair offais la religiun. Bler pli gist fissi stà d’inculpar il reschissur d’avair offais las valurs da la burgaisia pitschna e media taliana.}}
El mantegna ils contacts cun la Cittadella di Assisi ed il favrer cumenza el las retschertgas filologicas ed istoricas per pudair realisar il project da film davart l’evangeli.
Ensemen cun il ‹biblist› Andrea Carraro ed ina ‹truppa› da tecnicists viagia el en l’[[Israel]] ed en la [[Jordania]] per chattar ils lieus e las persunas adattadas per realisar il film. Il pli grev èsi stà da chattar insatgi per la figura da [[Cristus]]: da quella spetgava Pasolini tratgs ferms e decis.
Suenter avair tschertgà tranter poets sco Evgenij Aleksandrovič Evtušenko, Allen Ginsberg e Juan Goytisolo chatta el per cas in student spagnol, Enrique Irazoqui, cun ina fatscha loscha e distanziada sumeglianta als Cristus picturads da Goya e dad El Greco. Quai è stà per el la dretga persuna.
Simultanamain cun la preparaziun dal film realisescha Pasolini in film da retschertga davart la [[sexualitad]] dals talians cun il titel ‹[[Comizi d’amore]]› (‹Manifestaziuns d’amur›). El cumenza a scriver ‹La Divina Mimesis›, ina nova versiun da ‹[[Miles gloriosus]]› da [[Plautus]] transponida en il dialect da Roma cun il titel ‹Il Vantone› e sin dumonda dad [[Elio Vittorini]] preschenta el in pèr poesias en la revista ‹[[Il menabò]]› ed en ‹Notizia su [[Amelia Rosselli]]›.
Il matg da l’onn 1964 publitgescha el la quarta rimnada da poesias talianas ‹Poesia in forma di rosa› ed ils 24 d’avrigl cumenzan las lavurs da registraziun per [[Il Vangelo secondo Matteo]] ch’èn terminadas l’entschatta da la stad. L’ovra vegn realisada en la cuntrada grippusa da [[Matera]] e [[Massafra]] cun agid da blers statists locals.
Il film che vegn preschentà il settember dal medem onn a [[Venezia]] vegn crititgà fermamain da blers intellectuals sanesters sco Leonardo Sciascia e Fortini. Il film vegn preschentà a Paris cun resuns nauschs da tscherts critichers sanesters sco [[Jean-Paul Sartre]], ma er en tut ils auters pajais europeics, nua ch’el ha grond success tar il public. El participescha a l’emprima ediziun dal festival [[Mostra internazionale del Nuovo Cinema di Pesaro]]. Durant quest’occurrenza emprenda Pasolini d’enconuscher [[Roland Barthes]].
<!-- nascondo foto non più disponibile
[[File:14 ninettodavoli venezia.jpg|250 px|right|thumb|[[Ninetto Davoli]] cun Pier Paolo Pasolini a Venezia]]
-- fine blocco nascosto -->
L’october da l’onn 1965 cumenza la registraziun dal nov film [[Uccellacci e uccellini]] che tracta la crisa politica da la PCI e dal marxissem or da l’optica ‹ideocomica›. Tranter ils acturs figureschan [[Totò]] ed il giuven [[Ninetto Davoli]]. Totò è vegnì tschernì, perquai ch’il film situà tranter la [[realitad]] ed il [[surrealissem|surreal]] aveva basegn d’in [[actur]] che surpigliava ina rolla da [[clown]]. Las chanzuns d’entschatta e da fin dal film vegnan chantadas da [[Domenico Modugno]].
Il november da l’onn 1965 vegn publitgada ina collecziun narrativa cun il titel proponì da [[Sartre]] ‹Alì dagli occhi azzurri› che cuntegna en la part principala ils scenaris da ‹La notte brava›, ‹Accattone›, ‹Mamma Roma›, ‹La ricotta›. L’emprima e l’ultima part consistan da raquints dals onns tschuncanta e da sbozs dals romans ‹Il Rio della grana'' e ‹La Mortaccia›.
Quel onn vegn Pasolini envidà dad [[Alberto Moravia]] ed [[Alberto Carocci]], il reschissur da ‹[[Solaria]]›, da manar cun els ensemen la nova seria da la revista ‹[[Nuovi Argomenti]]› e la fin da l’onn, suenter avair planisà la publicaziun d’in nov film cun Totò e la reschia d’in’opera lirica en la Piccola Scala, va el en viadi en l’Africa dal Nord.
Il mars da l’onn 1966 tschiffa Pasolini che patescha gia d’ina ulceraziun dal magun ina ferma hemoragia dal magun che sforza el da restar en letg. Uschia legia el anc ina giada cun calma ils ‹Dialogs› da [[Platon]] ch’al stimuleschan da scriver in [[teater]] sumegliant a la [[prosa]].
Suenter la reconvalescenza lavura el vi da ‹Bestemmia›, in roman en furma da scenari en vers, e skizzescha ‹Orgia› e ‹Bestia da stile›. Il matg ed il zercladur lavura el vi da divers [[drama|dramas]] ch’el vul represchentar a l’ester.
Al [[Festival da Cannes]] ch’ha lieu ils 3 da matg ha il film ‹Uccellacci e uccellini› grond success e l’intervenziun positiva da [[Roberto Rossellini]] durant la conferenza da pressa sveglia grond interess.
Durant la primavaira e la stad da l’onn 1966 scriva el il sboz dals films ‹Teorema› e l’‹Edipo re› ultra d’elavurar auters dramas: ‹Pilade›, ‹Porcile› e ‹Calderón›.
L’avust va el a [[New York]] e durant il segiurn vegn el sin l’idea da situar en quella citad in film davart [[Paulus da Tarsus]]. Quel temp emprenda el d’enconuscher [[Allen Ginsberg]] ch’el vegn ad inscuntrar puspè l’onn proxim a [[Milaun]].
L’entschatta d’october va el en il [[Maroc]] per studegiar il decor per il film ‹Edipo re› ed il november registrescha el in’episoda dal film ‹Le streghe› cun il titel ‹La Terra vista dalla Luna› (‹Il mund vis davent da la glina›) cun [[Silvana Mangano]], Totò e Ninetto Davoli.
Suenter in segund viadi en il Maroc registrescha el entaifer ina singula emna l’episoda ‹Che cosa sono le nuvole?› dal film ‹Capriccio all’italiana›, puspè cun Totò, Ninetto Davoli, Franco Franchi, Ciccio Ingrassia e Domenico Modugno.
L’avrigl cumenzan las registraziuns dad ‹Edipo re› en ils deserts cotschens dal Maroc dal Sid. Intginas scenas vegnan filmadas en la planira da [[Lodi]] ed il final vegn registrà a [[Bologna]].
Il film vegn preschentà al festival da Venezia il medem onn. El n’ha nagin success en l’Italia. Al public ed als critichers [[Frantscha|franzos]] e [[Giapun|giapunais]] plascha il film però fitg bain.
Il medem onn scriva el essais da teoria e tecnica cinematografica che vegnan rimnads l’onn 1972 en ‹Empirismo eretico› (‹Empiria eretica›).
Il mars da l’onn 1968 vegn stampà il roman ‹Teorema› che vegn transfurmà successivamain en la materia per in film. Quel vegn preschentà al festival da Venezia il medem onn. Cun quest film gudogna Pasolini il segund premi en sia carriera, il premi ‹Ocic›. [[Jean Renoir]] ch’assista a la premiera, di ad in [[schurnalist]]: «A chaque image, à chaque plan, on sent le trouble d’un artiste» («Ins vesa en mintga maletg ed en mintga scena la perturbaziun da l’artist»).
====Autur da chanzuns====
A partir dals onns 1960 è Pier Paolo Pasolini er autur da chanzuns. El tschertga ina colliaziun tranter la [[poesia]] e las chanzuns da [[chantautur]].
Las emprimas chanzuns scriva el per la musica da Piero Umiliani, Franco Nebbia e Piero Piccioni che vegnan registradas cun [[Laura Betti]] l’onn 1961. I sa tracta da ‹Macrì Teresa detta Pazzia›, ‹Il valzer della toppa›, ‹Cocco di mamma› e ‹Cristo al Mandrione›. ‹Il valzer della toppa› vegn registrà anc ina giada pli tard cun [[Gabriella Ferri]] ch’integrescha la chanzun l’onn 1973 en ses album ‹Sempre›. ‹Cristo al Mandrione› vegn reinterpretà da [[Grazia De Marchi]] e l’onn 1997 puspè da Ferri sin ses album ‹Ritorno al futuro›.
L’onn 1963 collavurescha Pasolini cun [[Sergio Endrigo]]. Per quella collavuraziun prepara el in text cun singuls vers or da la collecziun ‹[[La meglio gioventù]]›; la chanzun che resulta è ‹Il soldato di Napoleone›. Ella figurescha sin l’emprima platta da grammofon dal chantautur da l’Istria.
L’onn 1967 collavurescha el cun [[Domenico Modugno]] e scriva il text da ‹Che cosa sono le nuvole›:{{citat|Recitai nell’episodio ‹Cosa sono le nuvole›, e dal titolo del film nacque anche una canzone, che scrivemmo insieme. È una canzone strana: mi ricordo che Pasolini realizzò il testo estrapolando una serie di parole o piccole frasi dell’[[Otello]] di [[William Shakespeare|Shakespeare]] e poi unificando il tutto<ref>Vincenzo Mollica: ''Domenico Modugno''. Chasa editura Lato Side, 1981, p. 89.</ref>|Jau hai recità en l’episoda ‹Cosa sono le nuvole›, e dal titel dal film è er naschida ina chanzun che nus avain scrit ensemen. Igl è ina chanzun curiusa: jau ma regord che Pasolini ha scrit il text cun extrair ed unifitgar serias da pleds u pitschnas frasas or dad [[Otello]] da [[William Shakespeare]].}}
La chanzun vegn reinterpretada l’onn 1997 dals [[Avion Travel]] sin l’album ‹Vivo di canzoni›, l’onn 2006 da [[Stefano Bollani]] sin l’album ‹I visionari› e l’onn 2007 da Paolo Benvegnù. Modugno aveva gia lavurà cun Pasolini l’onn precedent e chantà ils titels d’entschatta e da fin dal film ‹Uccellacci e uccellini› ch’il reschissur aveva scrit en furma litterara per la musica dad [[Ennio Morricone]].
L’onn 1968 collavurescha el cun la gruppa da rock psicadelic [[Chetro & Co.]]. Per quest intent scriva el il text da la chanzun ‹Danze della sera (suite in modo psichedelico)› cun adattar sia poesia ‹Notturno›.
Plinavant ha [[Alice]] registrà l’onn 1992 sin l’album ‹[[Mezzogiorno sulle Alpi]]› la chanzun ‹La recessione›, in text da Pasolini cun musica da [[Mino Di Martino]] (l’anteriur ghitarrist dad [[I Giganti]]).
====La polemica cun ils giuvens dal 1968====
Suenter la famusa confruntaziun da Valle Giulia tranter la polizia ch’aveva occupà preventivamain la facultad romana d’architectura e giuvens students scriva Pasolini la poesia ‹Il P.C.I. ai giovani!!›<ref>[http://temi.repubblica.it/espresso-il68/1968/06/16/il-pci-ai-giovani/ ''L’Espresso'': ''Il ’68: Il P.C.I. ai giovani!!''] (text cumplet).</ref> La destinatura da la poesia era la revista ‹Nuovi Argomenti›. La poesia vegn dentant publitgada senza preavis en l’‹[[L’Espresso|Espresso]]› e provochescha ina gronda polemica. En la poesia sa drizza Pasolini als giuvens ed als di che lur revoluziun saja ina revoluziun faussa e ch’els sajan be burgais conformists, instruments en ils mauns da la nova burgaisia.
{{citat|Ho passato la vita a odiare i vecchi borghesi moralisti, e adesso, precocemente devo odiare anche i loro figli … La borghesia si schiera sulle barricate contro se stessa, i ‹figli di papà› si rivoltano contro i ‹papà›. La meta degli studenti non è più la Rivoluzione ma la guerra civile. Sono dei borghesi rimasti tali e quali come i loro padri, hanno un senso legalitario della vita, sono profondamente conformisti. Per noi nati con l’idea della Rivoluzione sarebbe dignitoso rimanere attaccati a questo ideale.|Jau hai odià mia entira vita ils vegls burgais moralists, ed uss, precipitadamain, stoss jau er odiar lur figls … La burgaisia va sin las barricadas cunter sasezza, ils ‹figls dals babs› revolteschan cunter ils ‹babs›. La finamira dals students n’è betg pli la revoluziun, mabain la guerra civila. Els èn restads burgais sco lur babs, han in’encletga legala da la vita, els èn conformists tras e tras. Per nus, naschids cun l’idea da la revoluziun, fissi meritaivel da restar attaschads a quest ideal.}}
La poesia vegn instrumentalisada dals ins e betg chapida dals auters, ed anc oz che l’autur è scumparì vegn ella citada frequentamain per sustegnair tesas differentas. Per chapir ils vairs motivs poi esser infurmativ da leger anc ina giada la versiun cumpletta e surtut la discussiun al podium<ref>[http://www.pasolini.net/saggistica_tavolarotondaEspresso.htm ''Pasolini.net'': tavola rotonda].</ref> cun Pasolini, la quala L’Espresso ha organisà in pèr emnas suenter la publicaziun. Medemamain interessant è quai che l’autur scriva in onn pli tard (ils 17 da matg 1969) en la rubrica ‹Il Caos› en la gasetta emnila ‹Tempo›.<ref>Artitgel en [http://www.graffinrete.it/dismisura/articolo.php?a=1&f=3&p=4 ''Tempo''].</ref>
Il medem onn registrescha Pasolini cun Ninetto Davoli ‹La sequenza del fiore di carta› che sa basa sin la parabla evangelica dal figher nunfritgaivel. Quella vegn preschentada l’onn 1969 sco terza episoda dal film ‹Amore e rabbia›.
====La fin dals onns 1960, tranter teater e kino====
Pasolini publitgescha en [[Nuovi Argomenti]] in essai cun il titel ‹Manifesto per un nuovo teatro› (‹Manifest per in nov teater›) en il qual el declera ch’el refuseschia cumplettamain il teater talian. Ultra da quai giuditgescha el negativamain ils texts scrits da [[Dario Fo]].
Ils 27 da november represchenta el al deposit dal [[Teatro Stabile di Torino]] il toc ‹Orgia› ch’il public ed ils critichers na percepeschan betg bain. La fin da l’onn 1968 cumenzan las registraziuns da ‹Porcile› (‹Uigl da portgs; portgaria›).
‹Porcile› (in’episoda da ‹Metastorico›) ha sco culissa l’[[Etna]] ed era planisà dapi che Pasolini ha vis il film ‹[[Intolleranza: Simon del deserto]]› da [[Luis Buñuel]] l’onn 1965. La truppa viagia a Villa Pisani a Stra (en la provinza Venezia) per registrar l’episoda moderna.
Suenter il film ‹Porcile› che l’autur tegna per «il film il pli reussì da mes films, almain exteriuramain» realisescha el ‹[[Medea]]› ed engascha [[Maria Callas]] sco actura. Las registraziuns han lieu a [[Cappadocia]], [[Grado]], a [[Pisa]].
Durant l’elavuraziun dal film fa el in viadi en l’[[Uganda]], [[Tansania]] ed en [[Tanganica]] (oz ina part da la Tansania) per tschertgar ils lieus da registraziun per il film ch’el vul realisar gist suenter ‹Porcile: ‹Appunti per un’Orestiade africana›.
Ils 30 d’avust vegn il film preschentà al festival da film da Venezia, ma er quel film vegn giuditgà sco pauc plaschaivel e nunchapibel.
===Ils onns 1970===
[[File:Walter Veltroni 01.jpg|thumb|220px|Pier Paolo Pasolini tranter [[Ferdinando Adornato]] e [[Walter Veltroni]] ils onns 1970]]
Durant la stad da l’onn 1970 scriva Pasolini in scenari che sa basa sin ina schelta da diesch novellas tragicomicas dal [[Decamerone]] ch’el situescha en il mund [[Napoli|napoletan]].
====La Trilogia della vita====
Cun ‹[[Il Decameron]]› cumenza Pasolini sia trilogia «deditgada a la vita». Suenter suondan ‹[[I racconti di Canterbury]]› e ‹[[Il fiore delle Mille e una notte]]›.
Il settember da l’onn 1970 cumenza el a registrar a [[Casertavecchia]] las emprimas scenas e cuntinuescha lura las registraziuns cun Ser Ciappelletto a [[Napoli]] ed a [[Bressanone]]. Per l’emprima giada cumpara en in film il corp niv d’in um.
{{Citat|Il corpo: ecco una terra non ancora colonizzata dal potere.|Il corp: ina terra betg anc colonisada da la pussanza.}}
En il fratemp quinta Pasolini da publitgar tut las poesias, da l’emprim cudeschet en lingua furlana da l’onn 1942 fin al tom ‹Trasumanar e organizzar› betg anc publitgà, en in cudesch cun il titel ‹Bestemmia› (‹Blastemma›).
L’entschatta da l’onn 1971 realisescha el communablamain cun persunas entretschadas en la ‹[[Lotta continua]]› in [[film documentar]] cun il titel ‹12 dicembre› davart la [[mazzacra da la Banca dell’Agricoltura di Milano]] ed il mars dat el er ses num sco manader responsabel da la gasetta ‹Lotta continua›. L’avrigl vegn el denunzià pervi d’«instigaziun a commetter delicts e glorificaziun d’in fatg penal», ma el n’è betg preoccupà e scriva:
{{Citat|Se mi mettono in carcere, non me ne importa affatto. È una cosa di cui non mi curo: per me non fa nessuna differenza, nemmeno dal punto di vista economico. Se finirò in prigione, avrò modo di leggere tutti i libri che altrimenti non sarei mai riuscito a leggere.|Sch’els ma mettan en praschun, na m’emporta quai insumma nagut. Quai m’è tuttina: per mai na fai nagina differenza, almain dal puntg da vista economic. Sche jau finesch en praschun hai jau la pussaivladad da leger tut ils cudeschs che jau n’avess uschiglio mai pudì leger.}}
Entant scriva el ina recensiun da ‹Satura› da Montale e l’avrigl vegn preschentada sia rimnada da poesias ‹Trasumanar e organizzar›.
El sa metta a scriver il scenari da [[Racconti di Canterbury]], scrit oriundamain da [[Geoffrey Chaucer]], ed ils 28 da zercladur obtegna ‹Il Decameron› il segund premi al Festival da Berlin.
Medemamain il zercladur da l’onn 1971 figurescha Pasolini tranter ils signataris d’ina brev averta publitgada en la gasetta emnila ‹[[L’Espresso]]› areguard il cas [[Giuseppe Pinelli]]<ref>
[http://rassegnastampa-totustuus.it/modules.php?name=News&file=article&sid=2177 ‹I falsi profeti del Sessantotto› (‹Ils fauss profets dal sessantotg›)] da [[Michele Brambilla]].</ref><ref>
[http://rassegnastampa-totustuus.it//modules.php?name=News&file=article&sid=2528 ‹Caso Calabresi›] dad [[Antonio Socci]].
</ref>.
La publicaziun da la rimnada d’essais ‹Empirismo eretico› l’onn 1972 vegn accumpagnada da l’indifferenza ordinaria da la critica. Pasolini cuntinuescha a lavurar vi dal roman [[Petrolio]], per il qual el aveva gia rimnà durant trais onns dapli che 500 paginas text e dal qual el di ch’el possia occupar el «forsa per il rest da mia vita''.
Suenter las nov emnas da registraziun da ‹Canterbury› en l’[[Engalterra]] cumenza el a lavurar durant la stad vi da la terza part da la trilogia che sa basa sin la novella [[Milli ed ina notg]] – senza spetgar fin che Canterbury vegnia mussà en ils kinos. Per il nov film fa el diversas recognosziuns en l’[[Egipta]], en il [[Jemen]], en [[Persia]], en l’[[India]] ed en l’[[Eritrea]].
====La collavuraziun cun gasettas e revistas====
Il november cumenza el a collavurar cun la gasetta emnila ‹[[Tempo]]› e scriva recensiuns litteraras che cumparan pli tard er en il cudesch ‹Descrizioni di descrizioni›.
L’entschatta da l’onn 1973 accepta el da collavurar cun il ‹[[Corriere della Sera]]›, manà da lez temp da Piero Ottone, ed ils 7 da schaner vegn publitgà l’emprim artitgel ‹Contro i capelli lunghi› sco entschatta d’ina seria nuninterrutta d’intervenziuns en connex cun temas politics, cun usits e cun il cumportament public e privat. Quests artitgels vegnan pli tard rimnads e reedids en il cudeschet ‹Scritti corsari› (‹Scrits corsars›).<ref>[http://www.elapsus.it/home1/index.php/blog/letteratura/audioletture/284-le-verita-di-pasolini Trais artitgels prelegids or dals ‹Scritti corsari›].</ref>
====Films documentars e texts per il teater====
En il fratemp han las registraziuns da ‹Fiore delle mille e una notte› ad [[Isfahan]] en l’[[Iran]] cumenzà. La lavur proceda uschè svelt e bain che l’autur po anc registrar parallelamain il film documentar ‹[[Le mura di Sana’a]]› cun la finamira da far in appel a l’[[Unesco]] da mantegnair la citad antica jemenita.
Il settember dal medem onn vegnan publitgads dus texts per il teater: ‹Calderón› ed ‹[[Affabulazione]]›.
La fin da l’onn ha il scriptur gia en il chau il project per in nov film cun il titel provisoric ‹[[Porno-teo-kolossal]]›. Sco in dals protagonists è planisà [[Eduardo De Filippo]].
‹[[Il fiore delle Mille e una notte]]› vegn en ils kinos il cumenzament da l’onn 1974 ed ha grond success, er sch’il giudicat dals critichers na cuntenta betg l’autur.
====La polemica politica ed ils essais====
La stad scriva el ina lunga annexa per il drama en vers ‹Bestia da stile›.
{{Citat|L’Italia è un paese che diventa sempre più stupido e ignorante. Vi si coltivano retoriche sempre più insopportabili. Non c’è del resto conformismo peggiore di quello di sinistra, soprattutto naturalmente quando viene fatto proprio anche dalla destra<ref>Or da l’annexa da ‹Bestia da stile›, Garzanti, 1979.</ref>|L’Italia è in pajais che daventa adina pli tup ed ignorant. I vegn cultivà ina retorica adina pli insupportabla. I na dat dal rest nagin mender conformissem che quel da la sanestra, oravant tut natiralmain sche quel vegn er cultivà da la dretga}}
El scriva er auters texts da ‹La nuova gioventù› e publitgescha suenter la votaziun davart il divorzi l’artitgel ‹Gli italiani non sono più quelli› (‹Ils Talians n’èn betg pli ils medems›).
Ils 14 da november dal medem onn publitgescha Pasolini en il [[Corriere della sera]] l’artitgel ‹Cos’è questo golpe? Io so› (‹Tge è quest putsch? Jau sai›). En l’artitgel accusescha el la [[Democrazia Cristiana]] e las autras partidas da la coaliziun en la regenza dad esser ils vairs incumbensaders da las mazzacras ch’han cumenzà cun la mazzacra da la [[Piazza Fontana]].<ref>Artitgel en il [http://www.corriere.it/speciali/pasolini/ioso.html ''Corriere della sera''].</ref>
====Il nausch radical====
Cun l’interess da realisar in project da film a basa da l’ovra da [[Donatien Alphonse François de Sade|Sade]] studegia Pasolini intensivamain il ‹[[nausch radical]]› da [[Kant]], il qual reducescha l’umanitad sin la sclavaria dal [[consum]] e che corrumpa cun manipular las olmas ed ils corps. Per pudair explitgar meglier quest concept analisescha Pasolini sasez e descriva sias temas:
{{Citat|Un omosessuale oggi in Italia è ricattato e ricattabile, arriva anche a rischiare la vita tutte le notti.|Oz è in omosexual en l’Italia extorcà ed extorcabel, i va uschè lunsch ch’el ristga mintga notg sia vita.}}
Per il ‹[[Corriere della Sera]]› dals 19 da schaner scriva Pasolini l’artitgel ‹Sono contro l’aborto› che provochescha ulteriuras polemicas.
Durant ils emprims dis da favrer terminescha el il scenari dal film ‹Il padre selvaggio› (‹Il pader selvadi›) che na vegn mai realisà e la mesadad dal medem mais cumenzan las registraziuns da ‹[[Salò o le centoventi giornate di Sodoma]]› (‹Salò u ils tschienteventg dis da Sodom›) a [[Mantova]]. (Ils onns 1943 fin 1945 è Salò stà la chapitala da la ‹Repubblica Sociale Italiana› da Mussolini sut la protecziun militara da la Germania).
El scriva intgins artitgels en la gasetta emnila ‹[[Il Mondo]]› che fan pli tard part dal cudesch ‹Lettere luterane› (‹Brevs da Luther›).
Il matg cumpara il cudesch ‹[[Scritti corsari]]› che cumpiglia tut ils artitgels scrits per il ‹Corriere della Sera› dals 7 da schaner 1974 fin ils 18 da favrer 1975 cun in chapitel ‹Documenti allegati› (‹Documents agiuntads›) che cuntegna restampas d’artitgels da criticas publitgadas oriundamain en il ‹[[Tempo]]› tranter ils 10 da zercladur ed ils 22 d’october 1974.
Il matg vegn er edida ‹La nuova gioventù› ch’era ina reproducziun da l’ovra ‹La meglio gioventù›, e la stad lavura Pasolini vi da la montascha da ‹[[Salò o le centoventi giornate di Sodoma]]›.
====Trilogia della vita====
L’october cumparan ils scenaris da la ‹Trilogia della vita› cun intginas paginas d’introducziun ‹Abiura dalla Trilogia della vita› (‹Renunzia a la trilogia da la vita›). Plinavant surdat Pasolini ‹La Divina Mimesis› ad [[Einaudi]].
Sinaquai va el a [[Stockholm]] per in inscunter a l’Institut talian da cultura. Cun turnar sa ferma el a Paris per reveder l’ediziun franzosa da Salò: ils 31 d’october returna el a Roma.
[[Image:Torre di Chia.jpg|thumb|160px|La Tur da Chia]]
====La tur da Chia a Soriano nel Cimino====
Pier Paolo Pasolini s’entusiasmescha fitg per il vitg [[Soriano nel Cimino]] en la provinza [[Viterbo]] e per quest motiv decida el da viver là per intgins onns; ils ultims onns da sia vita visita el adina pli savens il lieu.
La primavaira da l’onn 1964 sa ferma Pasolini – suenter avair vis blers lieus per reconstruir la scena dal batten da Jesus en il flum Jordan en il film ‹[[Il Vangelo secondo Matteo]]› – a [[Chia (Soriano nel Cimino)|Chia]] en la vischinanza da [[Soriano nel Cimino]] e situescha la scena en la cuntrada impressiunanta da la val cun blers mulins vegls e tras la quala cula in aual stgimant. En questa val sa chatta er la ruina d’ina veglia tur medievala, numnada la Torre di Chia. Quella daventa pli tard, l’atun da l’onn 1970, possess da Pasolini.<ref>[http://www.pasolini.net/luoghiPPP_viaggio-a-Torre-di-Chia.htm ''I luoghi di Pasolini''].</ref><ref name=''biblioteca''>[https://web.archive.org/web/20111230180124/http://www.bibliotecaviterbo.it/rivista/1999_3-4/Tiburli.pdf ''Pasolini nel paesaggio più bello del mondo''], en: ''Biblioteca e Società'', december 1999.</ref>
L’onn 1966 scriva il reschissur:
{{Citat|… Ebbene ti confiderò, prima di lasciarti, che io vorrei essere scrittore di musica, vivere con degli strumenti dentro la torre di Viterbo che non riesco a comprare, nel paesaggio più bello del mondo, dove l’[[Ludovico Ariosto|Ariosto]] sarebbe impazzito di gioia nel vedersi ricreato con tanta innocenza di querce, colli, acque e botri, e lì comporre musica l’unica azione espressiva forse, alta, e indefinibile come le azioni della realtà.|Jau ta di en confidenza avant che ti vas che jau vuless esser cumponist, viver cun instruments en la tur da Viterbo che jau na poss betg cumprar, en il paesagi il pli bel dal mund, nua che Ariosto fiss sturn d’allegria, recreà grazia a tanta innocenza da ruvers, collinas, auas e foss, e cumponer musica là forsa l’unica acziun expressiva, auta ed indefinibla sco las reacziuns da la realitad.|Pier Paolo Pasolini, or da ‹Poeta delle ceneri› (‹Poet da la tschendra›), 1966-1967, en ‹Bestemmia, Tutte le poesie›, tom I, Garzanti, Milaun 1993<ref>[http://www.pasolini.net/PPP_NY_EnzoSiciliano.htm ''Pasolini a New York'']. Or da ‹Vita di Pasolini› dad Enzo Siciliano.</ref>}}
Pasolini cumbatta ils onns a Soriano nel Cimino er per la renconuschientscha statala da l’[[Università degli Studi della Tuscia|Universitad da la Tuscia]], da lez temp anc ‹Libera Università della Tuscia›.
====Amicizia cun Marco Pannella ed ils Radicali====
Pasolini ha deditgà blera attenziun a [[Marco Pannella]] ed al [[Partito Radicale]]. Ils onns 1974 e 1975 scriva el numerus artitgels en il ‹[[Corriere della Sera]]› ed autras gasettas deditgads a la battaglia dals [[Partito Radicale (Italia)|Radicali]] ed a la chauma da la fom da [[Marco Pannella]], tranter auter er l’artitgel fitg enconuschent ‹Il fascismo degli antifascisti› (‹Il faschissem dals antifaschists›)<ref>Or dal cudesch ''Scritti corsari'', pagina 65, edì da Garzanti.</ref> (publitgà en il '' [[Corriere della Sera|Corriere]]'' dals 16 da fanadur 1974).
L’aspect il pli relevant en connex cun sia simpatia per il Partito Radicale è dentant in auter. Avant ch’el vegn mazzà la notg dal 1. sin ils 2 da november da l’onn 1975 scriva Pier Paolo quai che vegn a daventar ses ultim document public.
I sa tracta dal pled ch’el avess stuì far al 15avel congress dal Partito Radicale:
{{Citat|Caro Pannella, caro Spadaccia, cari amici radicali […] voi non dovete fare altro (io credo) che continuare semplicemente a essere voi stessi: il che significa essere continuamente irriconoscibili. Dimenticare subito i grandi successi: e continuare imperterriti, ostinati, eternamente contrari, a pretendere, a volere, a identificarvi col diverso; a scandalizzare; a bestemmiare. |Char Pannella, char Spadaccia, chars amis radicals […] vus na stuais far nagut auter (crai jau) che cuntinuar ad esser vus sezs: damai restar nunenconuschaivels. Emblidar subit ils gronds success: e cuntinuar instancablamain, stinadamain, adina cuntrariamain, a pretender, a vulair, a s’identifitgar cun l’auter; a scandalisar; a blastemmar.|Text dal pled da Pier Paolo Pasolini preparà per il 15avel congress dal Partito Radicale<ref>Or dal cudesch ‹Uno shock radicale per il 21° secolo› (‹In schoc radical per il 21avel tschientaner›) da Daniele Capezzone, pagina 190.</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=-C5zvenVuK8 Prelecziun da l’intervenziun da Pier Paolo Pasolini al 15avel congress dal Partito Radicale] (chanal da YouTube da Radio Radicale).</ref>}}
===La mort===
{{Citat|La sua fine è stata al tempo stesso simile alla sua opera e dissimile da lui. Simile perché egli ne aveva già descritto, nella sua opera, le modalità squallide e atroci, dissimile perché egli non era uno dei suoi personaggi, bensì una figura centrale della nostra cultura, un poeta che aveva segnato un’epoca, un regista geniale, un saggista inesauribile.|Sia fin è stada sumeglianta a si’ovra, ma tuttina differenta da quella. Sumeglianta, perquai ch’el l’aveva gia descrit en si’ovra, la moda e maniera miserabla e sgarschaivla, differenta, perquai ch’el n’era betg ina da sias figuras, mabain ina figura centrala da nossa cultura, in poet ch’ha marcà in’epoca, in reschissur schenial, in essaist inexauribel.|[[Alberto Moravia]]}}
[[File:Ostialido23.jpg|thumb|right|200px|Il monument per Pasolini ad Ostia]]
La notg dal 1. sin ils 2 da november da l’onn 1975 vegn Pasolini mazzà a maniera brutala: bastunà e prendì sut ses auto a la splagia da la plazza aviatica en l’aua dad Ostia, ina part da la citad da [[Roma]]. Ina dunna chatta la bara circa a las sis e mesa. L’ami da Pasolini [[Ninetto Davoli]] identifitgescha el.
L’omicidi vegn attribuì ad in «ragazzo di vita» da deschset onns che sa declera culpabel: [[Pino Pelosi]] da [[Guidonia]] en la vischinanza da [[Tivoli]]. El haja inscuntrà datiers da la staziun [[Termini]] Pasolini. Quel haja envidà el en ses auto, in [[Alfa Romeo]], per far ensemen in gir. Suenter ina tschaina offrida dal scriptur en ina trattoria en la vischinanza da la baselgia San Paolo sajan els sa rendids a la periferia dad Ostia. La tragedia saja sa sviluppada pervi da pretensiuns sexualas da vart da Pasolini che sajan idas cunter il pail a Pelosi ed hajan manà ad ina dispita che saja escalada davant l’auto. Il scriptur haja smanatschà Pelosi cun in bastun ch’il giuven haja lura pudì tschiffar per patangar Pasolini.
Questa versiun vegn rapportada dal teleschurnal RAI il di suenter il delict – cun violar las directivas areguard inquisiziuns currentas ed ignorond las reglas televisivas concernent quai che valeva sco supportabel da lez temp.
Il rapport da l’accusà cuntegneva puncts debels evidents: il bastun da lain marsch na pudeva betg esser l’arma da culpir. Ina lutga tranter els dus è vegnida exclusa causa che l’assassin presumptiv n’aveva ni hematoms ni blessuras sumegliantas.
Pelosi vegn sentenzià d’emprima instanza pervi dad omicidi cun agid da nunenconuschents ed il december da l’onn 1976 vegn la sentenzia confermada da la dretgira d’appellaziun.
Pelosi è restà tar sia confessiun da culpa fin il matg da l’onn 2005, cur ch’el pretenda nunspetgadamain durant in’intervista en la televisiun<ref>Funtauna: [http://www.corriere.it/cronache/08_luglio_22/pasolini_633dc7b8-57ad-11dd-8295-00144f02aabc.shtml ''Corriere della Sera''].</ref> da betg avair commess il delict. El di che l’omicidi saja vegnì commess da trais autras persunas. El ha numnà ils cumplizis mo en in’intervista ils 12 da settember 2008, publitgada en l’essai da retschertga da Giuseppe Lo Bianco e Sandra Rizza ‹Profondo Nero› (Chiarelettere 2009). El agiunscha ch’el n’haja betg ditg la vardad, perquai ch’el haja temì acts da vendetga cunter sia famiglia.
Las circumstanzas da la mort da Pasolini n’èn fin oz betg scleridas. Cuntradicziuns en las deposiziuns fatgas davart l’omicidi, supposiziuns davart in’intervenziun dals servetschs secrets durant las inquisiziuns ed intginas passaschas incumplettas u pauc coerentas chattadas en ils documents dal process èn facturs ch’avran las portas a dapli che mo in dubi – sco quai ch’ils amis pli intims da Pasolini (oravant tut Laura Betti) han accentuà repetidamain ils onns sequents.
Abstrahà dals fatgs e da las responsabladads realas ch’han manà a sia mort para la fin da Pasolini d’esser emblematica. Intgins han er cumpareglià sia mort cun quella da [[Michelangelo Merisi da Caravaggio]]:
{{Citat|Secondo me c’è una forte affinità fra la fine di Pasolini e la fine di Caravaggio, perché in tutt’e due mi sembra che questa fine sia stata inventata, sceneggiata, diretta e interpretata da loro stessi.|Tenor mai sumeglia la fin da Pasolini e la fin da Caravaggio fitg ina l’autra – i para che omaduas fins èn vegnidas inventadas, scrittas en in scenari, inscenadas ed interpretadas dad els sezs.|[[Federico Zeri]]<ref>[http://www.italialibri.net/dossier/pasolini/paralleli4.html ''Pasolini secondo Federico Zeri''], sin: italialibri.net.</ref>}}
La publicitad na vegn ditg betg infurmada davart ils svilups da las inquisiziuns e dal process, i resta il parairi d’in delict che provegn da «circumstanzas tschuffas''. Duas emnas suenter il delict vegn publitgà in artitgel da la schurnalista Oriana Fallaci da Firenze cun l’ipotesa d’ina premeditaziun e d’ina participaziun da nunenconuschents, ma en il fratemp eran ils dus protagonists sparids or da las novitads. Diesch onns pli tard cumenzan las medias a sustegnair l’ipotesa da Fallaci, descrivend Pelosi sco «ragazzo di vita'' da la staziun Termini, il qual Pasolini haja demascrà sco carmalader per in’eventuala acziun da puniziun (sco incumbensaders èn da supponer adversaris politics u glieud dal milieu). Il motiv: ina maltscheccadad da Pasolini – cun sias finamiras altruisticas da prender davent da la via intgins giuvens – envers ils incumbensaders.
Il film da [[Marco Tullio Giordana]] cumpara 20 onns suenter la mort da Pasolini. Il film mussa l’andament uffizial da l’inquisiziun che ruinescha definitivamain la versiun da la defensiun da Pelosi. I cumparan perditgas che constateschan ch’il giuven n’haja nagina relaziun cun il milieu da la prostituziun masculina.
Trenta onns suenter la mort, ensemen cun la revocaziun da la deposiziun da Pelosi, cumpara la testimonianza da [[Sergio Citti]] – in ami e collega da Pasolini – davart la spariziun d’ina copia da l’ultim film ‹[[Salò o le centoventi giornate di Sodoma|Salò]]› ed in eventual inscunter cun glieud dal milieu per tractar la restituziun. Sergio Citti mora intginas emnas pli tard.
In’ipotesa bler pli inquietanta collia dentant la mort da Pasolini cun la ‹lutga da pussanza› ch’aveva lieu sin il sectur petrochemic tranter Eni e Montedison, tranter [[Enrico Mattei]] ed [[Eugenio Cefis]].
Pasolini è effectivamain s’interessà per la rolla da Cefis en l’istorgia ed en la politica taliana: el era dasper Mattei ina da las duas figuras-clav en ‹[[Petrolio]]›, il roman da retschertga (publitgà ditg suenter la mort da Pasolini l’onn 1992), vi dal qual el ha lavurà curt avant sia mort.
Pasolini aveva presumà, sa basond sin differentas funtaunas, che Cefis alias Troya (l’alias en il roman ‹Petrolio›) haja giugà ina rolla en il stragismo (terrorissem da dretga) talian en connex cun il petroli ed ils entretschaments internaziunals. Segund auturs recents<ref>Borgna e Lucarelli: [http://temi.repubblica.it/micromega-online/cosi-mori-pasolini/ ''Così morì Pasolini''], sin: ''MicroMega''.</ref> e tenor intginas ipotesas giudizialas sustegnidas da differents elements è Pasolini propi vegnì mazzà pervi da questas retschertgas.<ref>Cf. per exempel il cudesch da [[Gianni D’Elia]], ''Il petrolio delle stragi'', Effigie, Milaun 2006, sco er ''[https://web.archive.org/web/20100401122518/http://espresso.repubblica.it/dettaglio/giallo-pasolini/2123909/2 Giallo Pasolini]'' da Carla Benedetti en ''[[L’Espresso]]''.</ref>
Il 1. d’avrigl 2010 han l’advocat Stefano Maccioni e la criminologa Simona Ruffini survegnì ina decleraziun d’ina nova perditga che pudess mussar novas vias investigativas.<ref>Tenor [http://www.newnotizie.it/2010/04/01/omicidio-pasolini-trovato-nuovo-testimone-aperte-nuove-piste/ newnotizie.it].</ref>
Pasolini repaussa sin il santeri da [[Casarsa della Delizia]] ([[Provinza Pordenone|Pordenone]]).
==Renconuschientschas==
Il num da Pier Paolo Pasolini portan:
* il teater communal da [[Cervignano del Friuli]] ([[Udine]])
* ina gronda via ad [[Udine]]
* ina via en il nord da Roma en il quartier Ottavia, datiers da la [[via Trionfale]]
* la biblioteca communala dal [[Municipio XII]] a [[Spinaceto]] ([[Roma]])<ref>[http://www.comune.roma.it/was/wps/portal/!ut/p/_s.7_0_A/7_0_21L?menuPage=/Area_di_navigazione/Sezioni_del_portale/Il_comune_per_argomenti/Arte,_Cultura_e_Sport/Biblioteche_di_Roma/Le_Biblioteche_ed_i_Centri_specializzati/Biblioteca_Pier_Paolo_Pasolini/&flagSub= ''Biblioteca Pier Paolo Pasolini''].</ref>
L’administraziun communala da [[Ciampino]] ha deditgà ad el l’onn 1997 la biblioteca communala.<ref>[https://web.archive.org/web/20120118162240/http://www.comune.ciampino.roma.it/home/index.php?option=com_content&task=view&id=195&Itemid=251 ''Biblioteca comunale di Ciampino Pier Paolo Pasolini''].</ref><ref>La biblioteca sa chatta en la Via 4 novembre.</ref> A partir dal december da l’onn 1951 enfin la fin da l’onn 1954 ha Pasolini instruì a Ciampino a la scola media da la Via Pignatelli che n’exista betg pli; in da ses scolars era [[Vincenzo Cerami]], in enconuschent scriptur, schurnalist e scenarist. Quel ha cumenzà a lavurar sco assistent da Pasolini. A l’inauguraziun han participà il president da la citad da quella giada [[Antonio Rugghia]], [[Walter Veltroni]] e [[Willer Bordon]] (il segund era da lez temp vicepresident dal cussegl dals ministers e minister dals bains culturals ed il terz sutsecretari dals bains culturals).
===Omagis===
====Musica====
* ''Piazza Dei Cinquecento'', in toc da la gruppa [[Ianva|IANVA]] da [[Genova]] che figurescha sin l’album ''Italia: ultimo atto'' da l’onn 2009 reconstruescha l’ultima saira da Pasolini a maun da ses patratgs.
* ''Lamento per la morte di Pasolini'', ina chanzun scritta da [[Giovanna Marini]] il december da l’onn 1975 che fa diever da la narraziun populara respectivamain d’in modul d’in chant religius extra-liturgic da las Abruzzas, ‹L’orazione di San Donato›.
* ''[[Una storia sbagliata/Titti#Una storia sbagliata|Una storia sbagliata]]'' da l’onn 1980, scritta da [[Fabrizio De André]] e [[Massimo Bubola]]. Davart questa chanzun ha De André ditg: «Nel testo di ‹Una storia sbagliata› rievoco la tragica vicenda di Pier Paolo Pasolini. È una canzone su commissione, forse l’unica che mi è stata commissionata. Mi fu chiesta come sigla per due documentari-inchiesta sulle morti di Pasolini e [[Wilma Montesi]]» («En il text dad ‹Una storia sbagliata› regord jau a l’istorgia tragica da Pier Paolo Pasolini. Igl è ina chanzun fatga per incumbensa, forsa l’unica che jau hai fatg per incumbensa. Els han dumandà ina chanzun da reclama per dus films documentars da retschertga davart la mort da Pasolini e Wilma Montesi»).
* ''A Pà'', ina chanzun scritta da [[Francesco De Gregori]] (''[[Scacchi e tarocchi]]'', 1985).
* Il cumponist [[Roberto De Simone]] cumpona l’onn 1985 in ''Requiem in memoria di Pier Paolo Pasolini''.
* ''Ostia (The Death Of Pasolini)'', ina chanzun interpretada dal duo [[Coil]] en il gener da musica [[industrial]] che figurescha sin l’[[album]] ''Horse Rotorvator'' (1986).
* ''Pier Paolo'', [[opera]], premiera ils 23 da matg da l’onn 1987 en il teater statal da Kassel<ref>[[:de:Staatstheater Kassel|Opera da Kassel en la Vichipedia tudestga]].</ref> (text da Gerd Uecker e musica da Walter Haupt).
* [[Renato Zero]] chanta sin l’album ''[[Quando non sei più di nessuno]]'' da l’onn 1993, ''Casal de’ Pazzi'', ina chanzun inspirada da l’ovra dal reschissur-poet.
* [[Scott Walker]] deditgescha a Pasolini sin l’album ''Tilt'' da l’onn 1995 il toc ''Farmer in the city''.
* La gruppa talian-giapunais-americana [[Blonde Redhead]] ha registrà la chanzun ''Pier Paolo'' en memoria da Pasolini. Ella fa part da l’album ''Fake can be just as good'' (1997).
* Il chantadur englais [[Morrissey]] citescha Pasolini en la chanzun ''You have killed me'', la quala fa part da ses album ''Ringleader of the Tormentors'' (2006).
* Il chantadur [[Flavio Giurato]] sin l’ultim album ''Il Manuale del Cantautore'' (Interbeat 2007).
* [[Linda Valori]] interpretescha il toc ''Pasolini Scrive'' (2008), scrit da [[Maurizio Fabrizio]].
* En il toc ''Baudelaire'' che figurescha sin l’album ''[[Amen (Baustelle)]]'' (2008) da [[Baustelle]] vegn Pasolini cità sco exempel per l’engaschi social e cultural.
* La collecziun ''Songs For A Child – A Tribute To Pier Paolo Pasolini'', cun contribuziuns d’artists che derivan dal mund da la [[musica underground]] europeic.
* Il toc ''Ciant'' che figurescha sin l’album ''Distances'' ([[Editions of Contemporary Music|ECM]], 2008), nominà per il Grammy, concepì dal pianist furlan [[Glauco Venier]] ed interpretà dal chantadur englais [[Norma Winstone]] unescha il text da la poesia ''[[Casarsa della Delizia|Ciant da li ciampanis]]'' cun la musica dad Erik Satie.
* En la chanzun ''Alla mia nazione'' che figurescha sin l’album ''100celle city rockers'' interpretescha [[Klaxon]] la poesia cun il medem num da Pasolini.
* Il chantautur florentin Massimiliano Larocca dovra Pier Paolo Pasolini sco fil cotschen e deditgescha mintgamai ina chanzun da sias lavurs discograficas a Pasolini: el translatescha dal furlan e fa la musica per la poesia da Pasolini ''Il nini muart'' che figurescha sin ses emprim album ''Il ritorno delle passioni'' (2005). Sin ses segund disc ''La breve estate'' (2008) deditegscha el a Pasolini la chanzun ''Le ceneri di Pasolini (Lettera dal dopostoria)''.
====Film====
* In omagi cinematografic a la mort da Pier Paolo Pasolini fa [[Nanni Moretti]] a la fin da l’emprima episoda dal film ''[[Caro diario]]'' da l’onn 1993, en il qual l’autur percurra cun ina vespa las vias dad Ostia fin ch’el cuntanscha il lieu dal mazzament. La scena vegn accumpagnada da la musica ''[[The Köln Concert]]'' da [[Keith Jarrett]].
* En il film ''[[Magi randagi]]'' da [[Sergio Citti]] da l’onn 1996 parturescha ina dunna en quel lieu, nua che Pasolini è vegnì mazzà. En il medem lieu, davant il monument, è vegnida registrada ina scena dramatica dal film ''[[Amore tossico]]'' da [[Claudio Caligari]] (1983) e dal film ''[[Uno a me, uno a te e uno a Raffaele]]'' da [[Jon Jost]] (1995), en la quala in dals protagonists dat in lavachau intellectual al scriptur.
* Ils reschissurs [[Daniele Ciprì]] e [[Franco Maresco]] han deditgà a Pasolini in film mez lung cun il titel ''Arruso''.
* Il reschissur [[Marco Tullio Giordana]] ha registrà l’onn 1995 il film ''[[Pasolini, un delitto italiano]]'', inspirà dal cudesch dad [[Enzo Siciliano]] ''Vita di Pasolini'', publitgà il medem onn da [[Giunti Editore|Giunti]].
* En il film [[I cento passi]], medemamain da [[Marco Tullio Giordana]], legia il protagonist [[Luigi Lo Cascio]], interpretà da [[Peppino Impastato]]. Er sia mamma legia ina part da ''Supplica a mia madre'' scritta dal poet Pasolini.
* Ils films ''[[Nerolio]]'' ed ''[[Un mondo d’amore]]'' dad Aurelio Grimaldi tractan la vita da Pasolini, la persuna ch’ha influenzà il pli fitg l’ovra dal reschissur.
* Il film documentar ''[[Pasolini prossimo nostro]]'' da [[Giuseppe Bertolucci]] (2006).
* Il film documentar ''Das Mitleid ist gestorben. Pier Paolo Pasolini und Italien'' dad [[Ebbo Demant]], Germania, 1978.
====Litteratura e comics====
* ''Le ceneri di Pasolini'', comic grafic da [[Graziano Origa]], trais tavlas en alv e nair cun plima da dissegnar e tusch, publitgà en la gasetta ''Contro'', numer 6, il mars 1976.
* Il dissegnader da comics [[Davide Toffolo]] ha publitgà in roman en furma da comic ''Intervista a Pasolini'', deditgà a Pasolini. In viadi fantastic tras ils lieus ed ils patratgs dal poet furlan.
* ''Il delitto Pasolini'' da Gianluca Maconi edì da Becco Giallo l’october 2005.
====Auters omagis====
* Il scriptur ed autur da televisiun [[Carlo Lucarelli]] ha deditgà l’onn 2005 in’ediziun da l’emissiun da televisiun ''[[Blu notte|Blu Notte – Misteri Italiani]]'' a la mort dal poet, reconstruind ils fatgs ed intercurind il cas. L’emissiun è vegnida emessa sin [[RAI]] ils 9 d’october 2005, curt avant ch’igl è stà 30 onns che Pasolini è mort (ils 2 da november 1975).
* La poetessa e dramaturga Maura Del Serra ha deditgà a Pasolini il text teatral Trasumanar. L’act da Pasolini en ''L’Ulisse. Rivista di poesia, arti e scritture'', numer 10 (Poesia e teatro, teatro di poesia, tom II), matg 2008.
* Il poet Cosimo Aruta ha integrà en sia collecziun ''Pampuglie'' da l’onn 1992 ina poesia deditgada a Pasolini. Cun Pasolini parta el il cumbat cumplex cun la pussanza culturala, il cumbat cunter las convenziuns, l’intervenziun insupportabla da la pussanza religiusa, la veglia da libertad en la purezza interiura.
* La scriptura [[Oriana Fallaci]] ha scrit ina brev commemorativa a Pasolini, cur ch’ella ha udì ch’el saja vegnì mazzà.
* Il scriptur [[Fulvio Abbate]] ha scrit l’essai ''C’era una volta Pier Paolo Pasolini'' (Edizioni de l’Unità, 2005), suenter ch’el aveva gia regurdà a Pasolini en il roman ''Oggi è un secolo'' (Theoria, 1992).
==Ovras==
===Poesias===
* ''Poesie a Casarsa'', Libreria Antiquaria Mario Landi, Bologna 1942.
* ''Poesie'', Stamperia Primon, San Vito al Tagliamento 1945.
* ''Diarii'', Pubblicazioni dell’Academiuta, Casarsa 1945 (restampa en facsimile 1979, cun ina prefaziun da Nico Naldini).
* ''I pianti'', Pubblicazioni dell’Academiuta, Casarsa 1946.
* ''Dov’è la mia patria'', cun 13 dissegns da G. Zigaina, Edizioni dell’Academiuta, Casarsa 1949.
* Tal còur di un frut, Edizioni di Lingua Friulana, Tricesimo 1953 (nova ediziun edida da Luigi Ciceri, Forum Julii, Udine 1974).
* ''Dal diario'' (1945–1947), Leonardo Sciascia, Caltanissetta 1954 (nova ediziun 1979, cun in’introducziun da Leonardo Sciascia, illustraziuns da Giuseppe Mazzullo).
* ''La meglio gioventù'', Sansoni (''Biblioteca di Paragone''), Firenze 1954.
* ''Il canto popolare'', Edizioni della Meridiana, Milaun 1954.
* ''Le ceneri di Gramsci'', Garzanti, Milaun 1957 (nova ediziun Einaudi, Turin 1981, cun in essai critic da Walter Siti).
* ''L’Usignolo della Chiesa Cattolica'', Longanesi, Milaun 1958 (nova ediziun Einaudi, Turin 1976).
* ''Roma 1950. Diario'', All’insegna del pesce d’oro (Scheiwiller), Milaun 1960.
* ''Sonetto primaverile'' (1953), Scheiwiller, Milaun 1960.
* ''La religione del mio tempo'', Garzanti, Milaun 1961 (nova ediziun Einaudi, Turin 1982).
* ''Poesia in forma di rosa'' (1961–1964), Garzanti, Milaun 1964.
* ''Poesie dimenticate'', edì da Luigi Ciceri, Società filologica Friulana, Udine 1965.
* ''Trasumanar e organizzar'', Garzanti, Milaun 1971.
* ''La nuova gioventù. Poesie friulane'' 1941–1974, Einaudi, Turin 1975.
* ''Le poesie: Le ceneri di Gramsci, La religione del mio tempo, Poesia in forma di rosa, Trasumanar e organizzar''; Garzanti, Milaun 1975.
* Pasolini ''Poesie e pagine ritrovate'' edì dad Andrea Zanzotto e Nico Naldini Ed. Lato Side 1980.
* ''Bestemmia. Tutte le poesie'', 2 toms, edì da Graziella Chiarcossi e Walter Siti, prefaziun da Giovanni Giudici, Garzanti, Milaun 1993 (nova ediziun en ''Elefanti'', 4 toms, 1995–1996).
* ''Poesie scelte'', edì da Nico Naldini e Francesco Zambon, cun in’introducziun da F. Zambon, TEA, Milaun 1997.
* ''Tutte le poesie'', 2 toms en ina stgatla, da e cun in scriver da ''W. Siti'', essai introductiv da Fernando Bandini, Mondadori, Milaun 2003.
===Translaziuns poeticas===
====Dal latin====
* Dall<nowiki>’</nowiki>''Eneide'', en Umberto Todini, ''Virgilio e Plauto'', ''Pasolini e Andrea Zanzotto|Zanzotto''. ''Inediti e manoscritti d’autore tra antico e moderno'', en: ''Lezioni su Pasolini'', edì da ''Tullio De Mauro'' e Francesco Ferri, Sestante, Ascoli Piceno 1997, p. 56.
====Dal franzos====
* Roger Allard, ''Storia di Yvonne'', en: ''Poesia straniera del Novecento'', edì dad Attilio Bertolucci|A. Bertolucci, Garzanti, Milaun 1958, p. 82–87.
* Jean Pellerin, ''La romanza del ritorno'', en: ''Poesia straniera del Novecento'', edì dad Attilio Bertolucci|A. Bertolucci, Garzanti, Milaun 1958, p. 88–93.
* André Frénaud, ''Esortazione ai poveri'', en: ''L’Europa letteraria'', december 1960.
====En furlan====
* Niccolò Tommaseo, ''A la so Pissula Patria'', en: ''Il Stroligùt'', numer 1, avust 1945, p. 19.
* Giuseppe Ungaretti, ''Luna'', en: ''Il Stroligùt'', numer 2, avrigl 1946, p. 19.
====Dal grec en furlan====
* ''Tre frammenti di Saffo'', en: Massimo Fusillo, ''La Grecia secondo Pasolini. Mito e cinema'', La Nuova Italia, Firenze 1996, p. 243–244.
===Belletristica===
* ''Ragazzi di vita'', Garzanti, Milaun 1955 (nova ediziun: Einaudi, Turin 1979, cun in’annexa che cuntegna ''Il metodo di lavoro'' ed ''I parlanti'').
* ''Una vita violenta'', Garzanti, Milaun 1959 (nova ediziun: Einaudi, Turin 1979).
* ''L’odore dell’India'', Longanesi, Milaun 1962 (nova ediziun Guanda, Parma 1990, cun in’intervista da Renzo Paris ad Alberto Moravia).
* ''Il sogno di una cosa'', Garzanti, Milaun 1962.
* ''Alì dagli occhi azzurri'', Garzanti, Milaun 1965.
* ''Teorema'', Garzanti, Milaun 1968.
* ''La Divina Mimesis'', Einaudi, Turin 1975 (nova ediziun 1993, cun in’introducziun da Walter Siti).
* ''Amado mio'' ed ''Atti impuri'', cun in scriver dad A. Bertolucci, ediziun edida da Concetta D’Angeli, Garzanti, Milaun 1982.
* ''Petrolio'', edì da Maria Careri e Graziella Chiarcossi, cun in commentari filologic dad Aurelio Roncaglia, Einaudi, Turin 1992.
* ''Un paese di temporali e di primule'', edì da Nico Naldini, Guanda, Parma 1993 (cuntegna ultra da raquints er essais furlans).
* ''Romàns'', ''Un articolo per il ‹Progresso›'' e ''Operetta marina'', edì da Nico Naldini, Guanda, Parma 1994.
* ''Storie della città di Dio. Racconti e cronache romane (1950–1966)'', edì da Walter Siti, Einaudi, Turin 1995.
* ''Romanzi e racconti'', 2 toms, edì da Walter Siti e Silvia De Laude, cun dus essais da W. Siti, Mondadori, Milaun 1998.
* ''Petrolio'', edì da Silvia De Laude, cun in commentari filologic dad Aurelio Roncaglia, Mondadori, Milaun 2005.
===Scenaris e texts per il kino===
* ''La notte brava'', en: ''Filmcritica'', 11/12 1959.
* ''Accattone'', prefaziun da Carlo Levi, <small>FM</small>, Roma 1961; pli tard en ''Accattone, Mamma Roma, Ostia'', introducziun dad Ugo Casiraghi, Garzanti, Milaun 1993, p. 23–236.
* ''Mamma Roma'', Rizzoli, Milaun 1962; pli tard en ''Accattone, Mamma Roma, Ostia'', cit., p. 239–401.
* ''Il Vangelo secondo Matteo'', edì da Giacomo Gambetti, Garzanti, Milaun 1964; pli tard en ''Il Vangelo, Edipo, Medea'', introducziun da Morando Morandini, Garzanti, Milaun 1991, p. 7–300.
* ''La commare secca'', en: ''Filmcritica'', october 1965.
* ''Uccellacci e uccellini'', Garzanti, Milaun 1966.
* ''Edipo re'', Garzanti, Milaun 1967, pli tard en ''Il Vangelo, Edipo, Medea'', cit., p. 313–454.
* ''Che cosa sono le nuvole?'', en ''Cinema e Film'', 1969.
* ''Porcile'' (materia da l’emprima episoda, titel original ''Orgia''), en: ''ABC'', 10 da schaner 1969.
* ''Appunti per un poema sul Terzo Mondo'' (materia), en ''Pier Paolo Pasolini. Corpi e luoghi'', edì da Michele Mancini e Giuseppe Perrella, Theorema, Roma 1981, p. 35–44.
* ''Ostia'', in film da Sergio Citti, scenari da S. Citti e Pier Paolo Pasolini, Garzanti, Milaun 1970; pli tard en ''Accattone, Mamma Roma, Ostia'', cit., p. 405–566.
* ''Medea'', Garzanti, Milaun 1970; pli tard en ''Il Vangelo, Edipo, Medea'', cit., p. 475–605.
* ''Il padre selvaggio'' (raquint, scenari per in film mai realisà), Einaudi, Turin 1975.
* ''Trilogia della vita'' (''Il Decameron, I racconti di Canterbury, il Fiore delle Mille e una notte''), edì da Giorgio Gattei, Cappelli, Bologna 1975; nova ediziun Oscar Mondadori, Milaun 1987, e Garzanti, Milaun 1995, cun in’introducziun da Gianni Canova.
* ''San Paolo'', Einaudi, Turin 1977.
* ''Appunti per un’Orestiade africana'', edì dad Antonio Costa, Quaderni del Centro Culturale di Copparo, Copparo (Ferrara) 1983.
* ''Ignoti alla città'' (commentari), en: Pier Paolo Pasolini, ''Il cinema in forma di poesia'', edì da Luciano De Giusti, Cinemazero, Pordenone 1979, p. 117–18.
* ''La canta delle marane'' (commentari), en: ''ibid''., p. 119–20.
* ''Comizi d’amore'' (skizza preparativa), en: ''ibid''., p. 123–27.
* ''Storia indiana'' materia , en: ''ibid''., p. 134–35.
* ''Le mura di Sana’a'' (commentari), en: ''Epoca'', 27 da mars 1988.
* ''Porno-Teo-Kolossal'', en: Cinecritica, avrigl-zercladur 1989.
* ''Sant’Infame''.
* ''La Terra vista dalla Luna'', scenari sco comic, preschentaziun da Serafino Murri, en: ''MicroMega'', october-november 1995.
* ''La Nebbiosa'', en: ''Filmcritica'', 459/460, november-december 1995.
* ''Per il cinema'', 2 toms en ina stgatla, edì da Walter Siti e Franco Zabagli, cun dus scrivers da Bernardo Bertolucci e Mario Martone, essai introductiv da Vincenzo Cerami, Mondadori, Milaun 2001.
===Teater===
* ''Italie Magique'', en ''Potentissima signora'', chanzuns e dialogs scrits per Laura Betti, Longanesi, Milaun 1965, p. 187–203.
* ''Pilade'', en: ''Nuovi Argomenti'', fanadur-december 1967.
* ''Affabulazione'', en: ''Nuovi Argomenti'', fanadur-settember 1969.
* ''Calderón'', Garzanti, Milaun 1973.
* ''I Turcs tal Friùl'', edì da Luigi Ciceri, Forum Julii, Udine 1976 (nova ediziun publitgada dad Andreina Nicoloso Ciceri, Società filologica friulana, Udine 1995).
* ''Affabulazione-Pilade'', preschentaziun dad Attilio Bertolucci, Garzanti, Milaun 1977.
* ''Porcile, Orgia, Bestia da stile'', cun in’annotaziun dad Aurelio Roncaglia, Garzanti, Milaun 1979.
* ''Teatro (Calderón, Affabulazione, Pilade, Porcile, Orgia, Bestia da stile)'', prefaziun da Guido Davico Bonino, Garzanti, Milaun 1988.
* ''Affabulazione'', cun in’annotaziun da Guido Davico Bonino, Einaudi, Turin 1992.
* ''La sua gloria'' (drama en 3 acts e 4 maletgs, 1938), en: ''Rendiconti'', 40, mars 1996, p. 43–70.
* ''Teatro'', edì da Walter Siti e Silvia De Laude, cun duas intervistas cun L. Ronconi e S. Nordey, Mondadori, Milaun 2001.
* ''Bestia da stile'', edì da Pasquale Voza, Editrice Palomar, Bari 2005.
===Traducziuns da teater===
* Eschilo, ''Orestiade'', traducziun da Pier Paolo Pasolini, edì da l’Istituto Nazionale del Dramma Antico per le rappresentazioni classiche nel teatro greco di Siracusa, Urbino 1960; pli tard Einaudi, Turin 1960 e 1988, cun ina brev dal translatur.
* Plauto, ''Il vantone'', traducziun da Pier Paolo Pasolini, Garzanti, Milaun 1963 (nova ediziun 1994, cun la preschentaziun dad U. Todini).
===Essais===
* ''Passione e ideologia'' (1948-1958), Garzanti, Milaun 1960 (nova ediziun Einaudi, Turin 1985, cun in essai introductiv da Cesare Segre e Garzanti, Milaun 1994, cun ina prefaziun dad A. Asor Rosa).
* ''Empirismo eretico'', Garzanti, Milaun 1972.
* ''Scritti corsari'', Garzanti, Milaun 1975 (nova ediziun 1990, cun ina prefaziun dad A. Berardinelli).
* ''Volgar’eloquio'', edì dad Antonio Piromalli e Domenico Scafoglio, Athena, Napoli, 1976.
* ''Lettere luterane'', Einaudi, Turin, 1976; cun in’introducziun dad Alfonso Berardinelli, 2003.
* ''Descrizioni di descrizioni'', edì da Graziella Chiarcossi, Einaudi, Turin 1979 (nova ediziun Garzanti, Milaun 1996, cun ina prefaziun da Giampaolo Dossena).
* ''Il Portico della Morte'', edì da Cesare Segre, Associazione Fondo Pier Paolo Pasolini, Garzanti Milaun 1988.
* ''Antologia della lirica pascoliana. Introduzione e commenti'', edì da Marco Antonio Bazzocchi, essai introductiv da M. A. Bazzocchi ed Ezio Raimondi, Einaudi, Turin 1993.
* ''I film degli altri'', edì da Tullio Kezich, Guanda, Parma 1996.
* ''Poesia dialettale del Novecento'', edì da Mario dell’Arco e Pier Paolo Pasolini, introducziun da Pasolini, Guanda, Parma 1952 (nova ediziun Einaudi, Turin 1995, cun ina prefaziun da Giovanni Tesio).
* ''Canzoniere italiano. Antologia della poesia popolare'', edì da Pier Paolo Pasolini, Guanda, Parma 1955 (nova ediziun Garzanti, Milaun 1972 e 1992).
* ''Pier Paolo Pasolini e il setaccio 1942-1943'', edì da Mario Ricci, Cappelli, Bologna 1977, cun scrivers da Roberto Roversi e Gianni Scalia (cuntegna ils suandants essais da Pasolini: ''‹Umori› di Bartolini''; ''Cultura italiana e cultura europea a Weimar''; ''I giovani, l’attesa''; ''Noterelle per una polemica''; ''Mostre e città''; ''Per una morale pura in Ungaretti''; ''Ragionamento sul dolore civile''; ''Fuoco lento''; ''Collezioni letterarie''; ''Filologia e morale''; ''Personalità di Gentilini''; ''‹Dino› e ‹Biografia ad Ebe›''; ''Ultimo discorso sugli intellettuali''; ''Commento a un’antologia di ‹lirici nuovi›''; ''Giustificazione per De Angelis''; ''Commento allo scritto del Bresson''; ''Una mostra a Udine'').
* ''Stroligùt di cà da l’aga'' (1944) – ''Il Stroligùt'' (1945-1946) – ''Quaderno romanzo'' (1947), reproducziun en facsimile da la revista da l’Academiuta friulana, edì dal Circolo filologico linguistico padovano, Padova, 1983 (cuntegna ils suandants essais da Pasolini: ''Dialet, lenga e stil''; ''Academiuta di Lenga Furlana''; ''Alcune regole empiriche d’ortografia''; ''Volontà poetica ed evoluzione della lingua'').
* ''Saggi sulla letteratura e sull’arte'', 2 toms, edì da Walter Siti e Silvia De Laude, cun in essai da Cesare Segre, Mondadori, Milaun, 1999.
* ''Saggi sulla politica e sulla società'', edì da Walter Siti e Silvia De Laude, cun in essai da Piergiorgio Bellocchio, Mondadori, Milaun 1999.
===Programs radiofonics===
* ''Paesaggi e scrittori'', Il Friuli, edì da Pier Paolo Pasolini, sonda ils 17 d’avust 1956, program naziunal, a las 11.00.
===Dialogs cun ils lecturs===
* ''Le belle bandiere. Dialoghi'' 1960-1965, edì da Gian Carlo Ferretti, Editori Riuniti, Roma 1977 (cuntegna ina tscherna da dialogs publitgads en la gasetta emnila ‹Vie Nuove› tranter ils 4 da zercladur ed ils 30 da settember 1965).
* ''Il caos'', edì da Gian Carlo Ferretti, Editori Riuniti, Roma 1979 (cuntegna ina tscherna da dialogs publitgads en la gasetta emnila ‹Tempo›, dals 6 d’avust 1968 fin ils 24 da schaner 1970).
* ''I dialoghi'', edì da Giovanni Falaschi, cun ina prefaziun da Gian Carlo Ferretti, Editori Riuniti 1992 (cumpiglia tut ils dialogs publitgads en ‹Vie Nuove› e ‹Tempo›).
==Filmografia==
* ''Accattone'' [tudestg: ''Accattone – Wer nie sein Brot mit Tränen ass''] (1961)
* ''Mamma Roma'' (1962)
* ''Ro.Go.Pa.G.'', l’episoda ''La ricotta'' [tudestg: ''Der Weichkäse''] (1963)
* ''La rabbia'' (1963), Pasolini ha surpiglià la reschia da l’emprima part, quella da la segunda part ha surpiglià Giovannino Guareschi
* ''Comizi d’amore'' [tudestg: ''Gastmahl der Liebe''] (1964)
* ''Sopralluoghi in Palestina per il Vangelo secondo Matteo'' [tudestg: ''Ortsbesichtigungen in Palästina''] (1964)
* ''Il Vangelo secondo Matteo'' [tudestg: ''Das 1. Evangelium – Matthäus''] (1964)
* ''Uccellacci e uccellini'' [tudestg: ''Grosse Vögel, kleine Vögel''] (1966)
* ''Le streghe'' [tudestg: ''Hexen von heute''], l’episoda ''La Terra vista dalla Luna'' [tudestg: ''Die Erde vom Mond aus gesehen''] (1967)
* ''Che cosa sono le nuvole?'' [tudestg: ''Was sind die Wolken?''], in’episoda dal film ''Capriccio all’italiana'' (1967)
* ''Edipo re'' [tudestg: ''Edipo Re – Bett der Gewalt''] (1967)
* ''Appunti per un film sull’India'' [tudestg: ''Notizen für einen Film über Indien''] (1967-1968)
* ''Teorema'' [tudestg: ''Teorema – Geometrie der Liebe''] (1968)
* ''Amore e rabbia'' [tudestg: ''Liebe und Zorn''], l’episoda ''La sequenza del fiore di carta'' [tudestg: ''Die Geschichte einer Papierblume''] (1968)
* ''Porcile'' [tudestg: ''Der Schweinestall''] (1968-1969)
* ''Appunti per un’Orestiade africana'' [tudestg: ''Notizen zu einer afrikanischen Orestie''] (1968-1969)
* ''Medea'' (1969)
* ''Il Decameron'' [tudestg: ''Decameron''] (1971)
* ''Le mura di Sana’a'' [tudestg: ''Die Mauern von Sana’a''] (1971)
* ''I racconti di Canterbury'' [tudestg: ''Pasolinis tolldreiste Geschichten''] (1972)
* ''Il fiore delle Mille e una notte'' [tudestg: ''Erotische Geschichten aus 1001 Nacht''] (1974)
* ''Salò o le 120 giornate di Sodoma'' [tudestg: ''Die 120 Tage von Sodom''] (1975)
* ''Porno-Teo-Kolossal'' (1976) (incumplet pervi da la mort da Pasolini l’onn 1975)
==Annotaziuns==
<references/>
==Bibliografia da la critica==
Tar critichers da tut il mund ha l’ovra da Pier Paolo Pasolini sveglià e sveglia anc adina interess enorm. La bibliografia da la critica areguard l’autur è fitg vasta.
==Colliaziuns ==
* [https://web.archive.org/web/20240612200818/http://www.italialibri.net/autori/pasolinip.html Biografia da Pier Paolo Pasolini], sin: ''ItaliaLibri''
* [http://www.italialibri.net/dossier/pasolini/paralleli1.html#Top_of_Page ''Pasolini e Caravaggio, uniti da un comune destino''], sin: ''ItaliaLibri''
* [https://web.archive.org/web/20111230174522/http://www.lastoriasiamonoi.rai.it/puntata.aspx?id=407& L''a Passione secondo Pier Paolo''], sin: ''Rai Educational – La storia siamo noi''
* [http://www.centrostudipierpaolopasolinicasarsa.it/ Centro Studi Pier Paolo Pasolini – Casarsa]
* [https://www.imdb.com/name/nm0001596/ Pier Paolo Pasolini sin IMDB]
* [https://web.archive.org/web/20080626002053/http://www.cinetecadibologna.it/archivio/pasolini/archivio_pas.htm ''Centro Studi – Archivio Pier Paolo Pasolini della Cineteca di Bologna'']
* [http://www.antoniopiromalli.it/rass_Pasolini_index.htm Notizias, maletgs e commentaris davart ‹Volgar’eloquio› da Pier Paolo Pasolini], da l’archiv dal Fondo Antonio Piromalli
* [http://www.comune.ciampino.roma.it/home/index.php?option=com_content&task=view&id=891&Itemid=455 Pier Paolo Pasolini sin la pagina d’internet da la vischnanca Ciampino, nua che Pasolini ha instruì dal 1951 fin il 1954]
* [https://web.archive.org/web/20120112054205/http://www.lucanianews24.it/?p=9485 ''Un Mistero a Barile la targa commemorativa per Pier Paolo Pasolini tra l’indifferenza di tutti'', per il 33avel onn da sia mort, ils 2 da november 2008]
* [https://web.archive.org/web/20090606113101/http://poesia.wikispaces.com/search/view/Pasolini Films cun ovras da Pasolini sin Videopoesia]
* [https://web.archive.org/web/20190913162323/http://lnx.whipart.it/letteratura/908/bestemmia-pier-paolo-pasolini.html Whipart-Associazione Onlus], remartga dad Antonio Colecchia davart la collecziun ''Bestemmia'' ed intginas poesias
* [https://web.archive.org/web/20111225031000/http://www.pasolini.net/2novembre2008-01.htm Per Pier Paolo Pasolini], sin il 33avel onn da sia mort
* [http://www.pasolini.net/ ''Pagine corsare, vita e opere di Pier Paolo Pasolini'']
* [https://web.archive.org/web/20160310003248/http://premioletterariocastelfiorentino.it/aspettando/aspettando_2006/aspettando_testi_06.htm Omagi a Pier Paolo Pasolini (sin la pagina-web dal Premio Letterario Castelfiorentino)]
* [http://www.pierpaolopasolini.it/ Pagina-web taliana deditgada a Pier Paolo Pasolini]
{{DEFAULTSORT:Pasolini, Pier Paolo}}
[[Categoria:Scripturs da l'Italia]]
[[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner]]
[[Categoria:Film]]
[[Categoria:Artitgels recumandads (Film)]]
0hrldcglgh6c0f6zixrbj80h9f9qpqc
Lancelot Hogben
0
14742
173187
168099
2026-09-02T11:59:30Z
~2026-47747-82
23932
173187
wikitext
text/x-wiki
'''Lancelot Thomas Hogben''' FRS FRSE (9 da december 1895 – 22 avust 1975) è stà in zoolog britannic e statisticher medicinal. En sia carriera tempriva ha el sviluppà la rauna cun griflas africana (''Xenopus laevis'') sco organissem da model per la perscrutaziun biologica, amez sia carriera è el sa drizzà cunter il moviment eugenic e scrit cudeschs scientifics davart [[scienza]], matematica e lingua.
Durant ses temp ad Aberdeen ha Hogben sviluppà in interess per linguas. Ultra da l'ediziun da l'ovra "The Loom of Language" da ses ami Frederick Bodmer ha el sviluppà ina lingua internaziunala cun il num Interglossa che dueva servir "sco sboz per ina lingua d'agid per in urden democratic mundial".
== Rauba privata ==
Il 1918 ha Hogben maridà la matematicra, statistichra, socialista e feminista Enid Charles da Denbigh cun la quala el aveva dus figls e duas figlias. El ha emprendì valisic.
Durant ils onns 1950 è Hogben sa domicilià a Glyn Ceiriog en il nord da [[Valisa]], nua ch'el ha acquistà ina cottage. En quest decenni è sia lètg ida dapart cun engirament; il pèr è sa separà l'onn 1953 ed è vegnì divorzià il 1957. Il medem onn ha Hogben (Mary) maridà Jane Roberts (nata Evans) ina vaiva ch'ha vivì en il conturn sco manadra da scola pensiunada ed è mort set onns pli giuvna che quai ch'ella era. Suenter la mort da Jane l'onn 1974 ha el maridà danovamain e mort il 1975 en la vegliadetgna da 79 onns en il War Memorial Hospital a Wrexham, nua ch'el è era vegnì cremà. El era ateist e sa numnava sez "umanists scientifics".
[[Categoria:Persunas britannicas]]
[[Categoria:Scienziads]]
[[Categoria:Scripturs]]
[[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner]]
2dbqho1l3eux9r5siv7vl1cj9yqw637
173188
173187
2026-09-02T12:01:04Z
~2026-47747-82
23932
173188
wikitext
text/x-wiki
'''Lancelot Thomas Hogben''' FRS FRSE (9 da december 1895 – 22 avust 1975) è stà in zoolog britannic e statisticher medicinal. En sia carriera tempriva ha el sviluppà la rauna cun griflas africana (''Xenopus laevis'') sco organissem da model per la perscrutaziun biologica, amez sia carriera è el sa drizzà cunter il moviment eugenic e scrit cudeschs scientifics davart [[scienza]], matematica e lingua.
Durant ses temp ad Aberdeen ha Hogben sviluppà in interess per linguas. Ultra da l'ediziun da l'ovra "The Loom of Language" da ses ami Frederick Bodmer ha el sviluppà ina lingua internaziunala cun il num Interglossa che dueva servir "sco sboz per ina lingua d'agid per in urden democratic mundial".
== Rauba privata ==
Il 1918 ha Hogben maridà la matematicra, statistichra, socialista e feminista Enid Charles da Denbigh cun la quala el aveva dus figls e duas figlias. El ha emprendì valisic.
Durant ils onns 1950 è Hogben sa domicilià a Glyn Ceiriog en il nord da [[Valisa]], nua ch'el ha acquistà ina cottage. En quest decenni è sia lètg ida dapart cun engirament; il pèr è sa separà l'onn 1953 ed è vegnì divorzià il 1957. Il medem onn ha Hogben (Mary) maridà Jane Roberts (nata Evans) ina vaiva ch'ha vivì en il conturn sco manadra da scola pensiunada ed è mort set onns pli giuvna che quai ch'ella era. Suenter la mort da Jane l'onn 1974 ha el maridà danovamain e mort il 1975 en la vegliadetgna da 79 onns en il War Memorial Hospital a Wrexham, nua ch'el è era vegnì cremà. El era ateist e sa numnava sez "umanists scientifics".
{{DEFAULTSORT:Hogben, Lancelot Thomas}}
[[Categoria:Persunas britannicas]]
[[Categoria:Scienziads]]
[[Categoria:Scripturs]]
[[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner]]
jsvef3r5kuhdsok9w9c2gka20g3vxte