Utilisader:Bild-Sprache

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="rm">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>rmwiki</dbname>
    <base>https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.18</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Multimedia</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Spezial</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Discussiun</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Utilisader</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Utilisader discussiun</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia discussiun</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Datoteca</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Datoteca discussiun</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki discussiun</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Model</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Model discussiun</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Agid</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Agid discussiun</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Categoria discussiun</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modul Diskussion</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Veranstaltung</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Veranstaltung Diskussion</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Utilisader:Bild-Sprache</title>
    <ns>2</ns>
    <id>14805</id>
    <revision>
      <id>173329</id>
      <parentid>172397</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T22:38:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <origin>173329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1934" sha1="gxg61d8yum8t2607gpc601vv0ugzlkr" xml:space="preserve">Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota
Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan
&lt;/gallery&gt;

== &amp;nbsp;Artichels ==
'''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas'''

* [[Pastiziers grischunais]]
* [[Tuorta da nuschs]]
* [[Tuorta Engiadinaisa]]
* [[Fuatscha grassa]]
* [[Grassins]]
* [[Iva (licör)]]

'''Musica'''

* [[Fränzli Waser]]
* [[Ils Fränzlis da Tschlin]]
* [[Paulin Nuotclà]]
* [[Chapella Open Air]]
* [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]]

'''Scripturas e scripturs'''

* [[Jessica Zuan]]
* [[Elisabeth Bardill]]
* [[Margarita Uffer]] 
'''Films, cineastas e cineasts'''

* [[Susanna Fanzun]]

'''Chesamaints'''

* [[Sgrafit in Engiadina]]

'''Instituziuns''' 

* [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]]
* [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]]
* [[Fundaziun grischuna per la fotografia]]
* [[Fabrica da stoffa Trun]]

'''Natüra ed animels'''

* [[Nuorsa Engiadinaisa]]
* [[Nuorsa Sursilvauna]]
* [[Dschember]]
* [[Iva (plaunta)]]

'''Sport'''

* [[Maraton da skis engiadinais]] 
* [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]] 
'''Artichels in oters idioms''' 

* [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun)  – in collavuraziun cun oters
* [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters
'''Artichels per 500 ans lingua scritta'''

&lt;small&gt;→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]&lt;/small&gt;</text>
      <sha1>gxg61d8yum8t2607gpc601vv0ugzlkr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173330</id>
      <parentid>173329</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T22:38:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <origin>173330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1937" sha1="epl2fymiaj3v2dx9678tdnxtfvajm12" xml:space="preserve">Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota
Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan
&lt;/gallery&gt;

== &amp;nbsp;Artichels ==
'''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas'''

* [[Pastiziers grischunais]]
* [[Tuorta da nuschs]]
* [[Tuorta Engiadinaisa]]
* [[Fuatscha grassa]]
* [[Grassins]]
* [[Iva (licör)]]

'''Musica'''

* [[Fränzli Waser]]
* [[Ils Fränzlis da Tschlin]]
* [[Paulin Nuotclà]]
* [[Chapella Open Air]]
* [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]]

'''Scripturas e scripturs'''

* [[Jessica Zuan]]
* [[Elisabeth Bardill]]
* [[Margarita Uffer]] 
'''Films, cineastas e cineasts'''

* [[Susanna Fanzun]]

'''Chesamaints'''

* [[Sgrafit in Engiadina]]

'''Instituziuns''' 

* [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]]
* [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]]
* [[Fundaziun grischuna per la fotografia]]
* [[Fabrica da stoffa Trun]]

'''Natüra ed animels'''

* [[Nuorsa Engiadinaisa]]
* [[Nuorsa Sursilvauna]]
* [[Dschember]]
* [[Iva (plaunta)]]

'''Sport'''

* [[Maraton da skis engiadinais]] 
* [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]] 
'''Artichels in oters idioms''' 

* [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun)  – in collavuraziun cun oters
* [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters
'''Artichels per 500 ans lingua scritta'''

*

&lt;small&gt;→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]&lt;/small&gt;</text>
      <sha1>epl2fymiaj3v2dx9678tdnxtfvajm12</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173331</id>
      <parentid>173330</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T22:39:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/*  Artichels */</comment>
      <origin>173331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2022" sha1="k38u49xftq308jux6v1h7tc3vkh17ca" xml:space="preserve">Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota
Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan
&lt;/gallery&gt;

== &amp;nbsp;Artichels ==
'''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas'''

* [[Pastiziers grischunais]]
* [[Tuorta da nuschs]]
* [[Tuorta Engiadinaisa]]
* [[Fuatscha grassa]]
* [[Grassins]]
* [[Iva (licör)]]

'''Musica'''

* [[Fränzli Waser]]
* [[Ils Fränzlis da Tschlin]]
* [[Paulin Nuotclà]]
* [[Chapella Open Air]]
* [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]]

'''Scripturas e scripturs'''

* [[Jessica Zuan]]
* [[Elisabeth Bardill]]
* [[Margarita Uffer]] 
'''Films, cineastas e cineasts'''

* [[Susanna Fanzun]]

'''Chesamaints'''

* [[Sgrafit in Engiadina]]

'''Instituziuns''' 

* [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]]
* [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]]
* [[Fundaziun grischuna per la fotografia]]
* [[Fabrica da stoffa Trun]]

'''Natüra ed animels'''

* [[Nuorsa Engiadinaisa]]
* [[Nuorsa Sursilvauna]]
* [[Dschember]]
* [[Iva (plaunta)]]

'''Sport'''

* [[Maraton da skis engiadinais]] 
* [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]] 
'''Artichels in oters idioms''' 

* [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun)  – in collavuraziun cun oters
* [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters
'''Artichels per 500 ans lingua scritta'''

*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]

&lt;small&gt;→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]&lt;/small&gt;</text>
      <sha1>k38u49xftq308jux6v1h7tc3vkh17ca</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173332</id>
      <parentid>173331</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T22:41:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <origin>173332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2105" sha1="8cxbolsmm53026c4ka30grndmyl4nqd" xml:space="preserve">Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota
Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan
&lt;/gallery&gt;

== &amp;nbsp;Artichels ==
'''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas'''

* [[Pastiziers grischunais]]
* [[Tuorta da nuschs]]
* [[Tuorta Engiadinaisa]]
* [[Fuatscha grassa]]
* [[Grassins]]
* [[Iva (licör)]]

'''Musica'''

* [[Fränzli Waser]]
* [[Ils Fränzlis da Tschlin]]
* [[Paulin Nuotclà]]
* [[Chapella Open Air]]
* [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]]

'''Scripturas e scripturs'''

* [[Jessica Zuan]]
* [[Elisabeth Bardill]]
* [[Margarita Uffer]] 
'''Films, cineastas e cineasts'''

* [[Susanna Fanzun]]

'''Chesamaints'''

* [[Sgrafit in Engiadina]]

'''Instituziuns''' 

* [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]]
* [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]]
* [[Fundaziun grischuna per la fotografia]]
* [[Fabrica da stoffa Trun]]

'''Natüra ed animels'''

* [[Nuorsa Engiadinaisa]]
* [[Nuorsa Sursilvauna]]
* [[Dschember]]
* [[Iva (plaunta)]]

'''Sport'''

* [[Maraton da skis engiadinais]] 
* [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]] 
'''Artichels in oters idioms''' 

* [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun)  – in collavuraziun cun oters
* [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters
'''Artichels per 500 ans lingua scritta'''

*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]

&lt;small&gt;→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]&lt;/small&gt;</text>
      <sha1>8cxbolsmm53026c4ka30grndmyl4nqd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14941</id>
    <revision>
      <id>173221</id>
      <timestamp>2026-09-07T19:53:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>Creà la pagina cun &quot;L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.&quot;</comment>
      <origin>173221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="208" sha1="lsom53f6sdqeqd6o9f630oofqtwnkfd" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.</text>
      <sha1>lsom53f6sdqeqd6o9f630oofqtwnkfd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173222</id>
      <parentid>173221</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T19:54:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <origin>173222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="268" sha1="a9cptqb6w2iwsbrrztjxcc915wx2u1s" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==</text>
      <sha1>a9cptqb6w2iwsbrrztjxcc915wx2u1s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173223</id>
      <parentid>173222</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T19:54:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints */</comment>
      <origin>173223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="932" sha1="fgvfd8bu0lhu3a9y5rxjhslku35ec79" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi lieber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.</text>
      <sha1>fgvfd8bu0lhu3a9y5rxjhslku35ec79</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173224</id>
      <parentid>173223</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T19:55:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints */</comment>
      <origin>173224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="931" sha1="ikov1fnjbyb1an05n801gxaopec57jg" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.</text>
      <sha1>ikov1fnjbyb1an05n801gxaopec57jg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173225</id>
      <parentid>173224</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T19:56:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints */</comment>
      <origin>173225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1283" sha1="glkh9x049lw04q8gnusw39vv9m3xi94" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.</text>
      <sha1>glkh9x049lw04q8gnusw39vv9m3xi94</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173226</id>
      <parentid>173225</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T19:57:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints */</comment>
      <origin>173226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1727" sha1="ct0whaulppax94fc0eu140yyvq84mi1" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.</text>
      <sha1>ct0whaulppax94fc0eu140yyvq84mi1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173227</id>
      <parentid>173226</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T19:57:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints */</comment>
      <origin>173227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1728" sha1="3g9xt6thkghbc5q9dgw0l9ffja3hqfk" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.</text>
      <sha1>3g9xt6thkghbc5q9dgw0l9ffja3hqfk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173228</id>
      <parentid>173227</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T19:58:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints */</comment>
      <origin>173228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1764" sha1="06vwtpve5l43t70jgagjcw9h49ubpez" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==</text>
      <sha1>06vwtpve5l43t70jgagjcw9h49ubpez</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173229</id>
      <parentid>173228</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T19:59:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Industrialisaziun e turissem */</comment>
      <origin>173229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1864" sha1="8vwx8qt4v2zxuwcry6h3u7eowiss5pl" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.</text>
      <sha1>8vwx8qt4v2zxuwcry6h3u7eowiss5pl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173230</id>
      <parentid>173229</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T19:59:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Industrialisaziun e turissem */</comment>
      <origin>173230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2092" sha1="cmucybsua5azbyl8est7hyjtxhzpp06" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.</text>
      <sha1>cmucybsua5azbyl8est7hyjtxhzpp06</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173231</id>
      <parentid>173230</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:00:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Industrialisaziun e turissem */</comment>
      <origin>173231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2205" sha1="t999824v3cjkay2bb9k02cwpqj7i5te" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü.</text>
      <sha1>t999824v3cjkay2bb9k02cwpqj7i5te</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173232</id>
      <parentid>173231</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:00:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Industrialisaziun e turissem */</comment>
      <origin>173232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2411" sha1="fi8a5obxw7pofvmps8t0jqk4uku1pgw" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica.</text>
      <sha1>fi8a5obxw7pofvmps8t0jqk4uku1pgw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173233</id>
      <parentid>173232</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:01:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Industrialisaziun e turissem */</comment>
      <origin>173233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2655" sha1="3ftb3zja9e9uo1bqpi1z67qmo1jlj5d" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.</text>
      <sha1>3ftb3zja9e9uo1bqpi1z67qmo1jlj5d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173234</id>
      <parentid>173233</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:01:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Industrialisaziun e turissem */</comment>
      <origin>173234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2838" sha1="70c2jnnq802cbwxgrh7cyeidx8ec4a6" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic:</text>
      <sha1>70c2jnnq802cbwxgrh7cyeidx8ec4a6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173235</id>
      <parentid>173234</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:01:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Industrialisaziun e turissem */</comment>
      <origin>173235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2957" sha1="oc1t9yf39wfpk7ycv1dmumwn9vl6rdv" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas.</text>
      <sha1>oc1t9yf39wfpk7ycv1dmumwn9vl6rdv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173236</id>
      <parentid>173235</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:02:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Industrialisaziun e turissem */</comment>
      <origin>173236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3052" sha1="2v5unsoi2qsas441gbrry87z23gwml7" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica.</text>
      <sha1>2v5unsoi2qsas441gbrry87z23gwml7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173237</id>
      <parentid>173236</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:02:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Industrialisaziun e turissem */</comment>
      <origin>173237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3142" sha1="4u2izhcfgc2dl6jj6201nokf1cuxtfa" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan.</text>
      <sha1>4u2izhcfgc2dl6jj6201nokf1cuxtfa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173238</id>
      <parentid>173237</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:02:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Industrialisaziun e turissem */</comment>
      <origin>173238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3271" sha1="2s1w7t542k2msb7es9iuisjcscltafc" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing.</text>
      <sha1>2s1w7t542k2msb7es9iuisjcscltafc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173239</id>
      <parentid>173238</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:03:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Industrialisaziun e turissem */</comment>
      <origin>173239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3358" sha1="foy54bo2wbyifqflt8vrdmavy5oan5c" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.</text>
      <sha1>foy54bo2wbyifqflt8vrdmavy5oan5c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173240</id>
      <parentid>173239</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:03:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Industrialisaziun e turissem */</comment>
      <origin>173240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3495" sha1="bhsik3fbbljlfrhfep0m3qbbz85gvbk" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch.</text>
      <sha1>bhsik3fbbljlfrhfep0m3qbbz85gvbk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173241</id>
      <parentid>173240</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:04:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Industrialisaziun e turissem */</comment>
      <origin>173241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3741" sha1="3c42ocj0m00v7aiq8m9zme5zopx5ect" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.</text>
      <sha1>3c42ocj0m00v7aiq8m9zme5zopx5ect</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173242</id>
      <parentid>173241</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:04:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Industrialisaziun e turissem */</comment>
      <origin>173242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3789" sha1="0m4iw8qxxnpxm2o5sv1lks7m6jxssqg" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==</text>
      <sha1>0m4iw8qxxnpxm2o5sv1lks7m6jxssqg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173243</id>
      <parentid>173242</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:04:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch */</comment>
      <origin>173243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4053" sha1="du689ap0i8e0kafz9mgmlnn5ndvbkdv" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida.</text>
      <sha1>du689ap0i8e0kafz9mgmlnn5ndvbkdv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173244</id>
      <parentid>173243</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:05:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch */</comment>
      <origin>173244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4265" sha1="hkoetfcw9ic5ezp9h4s5by00c3p6ipg" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.</text>
      <sha1>hkoetfcw9ic5ezp9h4s5by00c3p6ipg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173245</id>
      <parentid>173244</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:05:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch */</comment>
      <origin>173245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4407" sha1="tuma6jitv09nlux2a0vl0ueoq1ptva3" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula.</text>
      <sha1>tuma6jitv09nlux2a0vl0ueoq1ptva3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173246</id>
      <parentid>173245</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:05:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch */</comment>
      <origin>173246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4564" sha1="n6vr768vtgvc09ny5010sqz0fif0909" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.</text>
      <sha1>n6vr768vtgvc09ny5010sqz0fif0909</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173247</id>
      <parentid>173246</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:06:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch */</comment>
      <origin>173247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4740" sha1="mdrv4ptbszy0uslw4bc7gavgt8mjhjl" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun.</text>
      <sha1>mdrv4ptbszy0uslw4bc7gavgt8mjhjl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173248</id>
      <parentid>173247</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:06:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch */</comment>
      <origin>173248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4905" sha1="gsyn5ejyy6784hb8hlj8a459j3zeb1j" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.</text>
      <sha1>gsyn5ejyy6784hb8hlj8a459j3zeb1j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173249</id>
      <parentid>173248</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:06:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch */</comment>
      <origin>173249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5102" sha1="16627kguro595xgy7ui2aatmr48h9bn" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.</text>
      <sha1>16627kguro595xgy7ui2aatmr48h9bn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173250</id>
      <parentid>173249</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:07:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch */</comment>
      <origin>173250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5185" sha1="mho3wf2l71f6b2yctzl338h2k02qv14" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==</text>
      <sha1>mho3wf2l71f6b2yctzl338h2k02qv14</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173251</id>
      <parentid>173250</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:07:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch */</comment>
      <origin>173251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5307" sha1="cbrkngm08uk1jb77nubgbo5at4ow7hw" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda.</text>
      <sha1>cbrkngm08uk1jb77nubgbo5at4ow7hw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173252</id>
      <parentid>173251</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:07:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch */</comment>
      <origin>173252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5479" sha1="j2bdzcfvetv9yk32la4o46pisqtyw0j" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited natiunela.</text>
      <sha1>j2bdzcfvetv9yk32la4o46pisqtyw0j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173253</id>
      <parentid>173252</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:07:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha */</comment>
      <origin>173253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5479" sha1="kkmexgukub6oo86bia65jac45d7r0f9" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.</text>
      <sha1>kkmexgukub6oo86bia65jac45d7r0f9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173254</id>
      <parentid>173253</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:08:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha */</comment>
      <origin>173254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5506" sha1="g10mjb843n7xcbn829o6bbq4t043uwq" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''</text>
      <sha1>g10mjb843n7xcbn829o6bbq4t043uwq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173255</id>
      <parentid>173254</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:08:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha */</comment>
      <origin>173255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5667" sha1="evau002bakqot3pd38556996wtb658o" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas.</text>
      <sha1>evau002bakqot3pd38556996wtb658o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173256</id>
      <parentid>173255</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:08:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha */</comment>
      <origin>173256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5782" sha1="ddw3jl6pukx9v3rlltcf8d0i5na0qku" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808.</text>
      <sha1>ddw3jl6pukx9v3rlltcf8d0i5na0qku</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173257</id>
      <parentid>173256</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:09:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha */</comment>
      <origin>173257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5905" sha1="kblavrnn9etol4x6i5vxjnzjob3ujk1" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.</text>
      <sha1>kblavrnn9etol4x6i5vxjnzjob3ujk1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173258</id>
      <parentid>173257</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:09:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha */</comment>
      <origin>173258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5998" sha1="cpalr62ctbn5vj8hkg6grksio7jqb44" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited.</text>
      <sha1>cpalr62ctbn5vj8hkg6grksio7jqb44</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173259</id>
      <parentid>173258</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:09:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha */</comment>
      <origin>173259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6193" sha1="rgh7y6kbsx6091w8d8cpcek92ggu20e" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.</text>
      <sha1>rgh7y6kbsx6091w8d8cpcek92ggu20e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173260</id>
      <parentid>173259</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:10:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha */</comment>
      <origin>173260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6399" sha1="ncqifr9w8g8theyndtyoitq86sjcdt1" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.

Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe.</text>
      <sha1>ncqifr9w8g8theyndtyoitq86sjcdt1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173261</id>
      <parentid>173260</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:10:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha */</comment>
      <origin>173261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6464" sha1="keo3qt4id2c2x7r96scnryfpv2b3rto" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.

Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels.</text>
      <sha1>keo3qt4id2c2x7r96scnryfpv2b3rto</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173262</id>
      <parentid>173261</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:10:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha */</comment>
      <origin>173262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6658" sha1="thhrnx2jpasp8zeekyeiixj76g0aonl" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.

Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels.

La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.</text>
      <sha1>thhrnx2jpasp8zeekyeiixj76g0aonl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173263</id>
      <parentid>173262</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:11:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha */</comment>
      <origin>173263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6655" sha1="j440ruao4uj1llbhqpej2hoast0m2aw" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.</text>
      <sha1>j440ruao4uj1llbhqpej2hoast0m2aw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173264</id>
      <parentid>173263</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:11:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha */</comment>
      <origin>173264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6676" sha1="gssklbrxmd2lpreaz1c8yas41hnff1d" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

'''Armeda svizra'''</text>
      <sha1>gssklbrxmd2lpreaz1c8yas41hnff1d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173265</id>
      <parentid>173264</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:11:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha */</comment>
      <origin>173265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6837" sha1="d7xa0w779w7m89anis04jk5jmgugnby" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

'''Armeda svizra'''

Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero.</text>
      <sha1>d7xa0w779w7m89anis04jk5jmgugnby</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173266</id>
      <parentid>173265</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:12:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha */</comment>
      <origin>173266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6838" sha1="ivl1yj58hu54o13xoieis9idby8r4ir" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

'''Armeda svizzra'''

Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero.</text>
      <sha1>ivl1yj58hu54o13xoieis9idby8r4ir</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173267</id>
      <parentid>173266</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:12:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha */</comment>
      <origin>173267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6983" sha1="ewaa22gnhw750wzyb3lkcw5p2gxzvm7" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

'''Armeda svizzra'''

Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974.</text>
      <sha1>ewaa22gnhw750wzyb3lkcw5p2gxzvm7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173268</id>
      <parentid>173267</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:12:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha */</comment>
      <origin>173268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7152" sha1="kybxb9jmsxfqzt1zd7l9fahauwexvvv" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

'''Armeda svizzra'''

Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun.</text>
      <sha1>kybxb9jmsxfqzt1zd7l9fahauwexvvv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173269</id>
      <parentid>173268</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:13:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha */</comment>
      <origin>173269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7287" sha1="31iripvyyj6simqww19qbwwhs8lu5zm" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

'''Armeda svizzra'''

Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra.</text>
      <sha1>31iripvyyj6simqww19qbwwhs8lu5zm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173270</id>
      <parentid>173269</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:13:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha */</comment>
      <origin>173270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7444" sha1="5oa3j50krmi32hjkv2jy5s8ygfmr2ny" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

'''Armeda svizzra'''

Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.</text>
      <sha1>5oa3j50krmi32hjkv2jy5s8ygfmr2ny</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173271</id>
      <parentid>173270</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:13:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha */</comment>
      <origin>173271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7494" sha1="o85be7a0izdfqyah32l98u356rn0w8b" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

'''Armeda svizzra'''

Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ==</text>
      <sha1>o85be7a0izdfqyah32l98u356rn0w8b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173272</id>
      <parentid>173271</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:14:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Consequenzas per la populaziun rumauntscha */</comment>
      <origin>173272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7579" sha1="nlc2fwoilz8cir0pc225qjwhliynfiv" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

'''Armeda svizzra'''

Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ==
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers.</text>
      <sha1>nlc2fwoilz8cir0pc225qjwhliynfiv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173273</id>
      <parentid>173272</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:14:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Consequenzas per la populaziun rumauntscha */</comment>
      <origin>173273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7732" sha1="3assej1w0itzqgal27p6q48uc6g8ks0" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

'''Armeda svizzra'''

Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ==
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa.</text>
      <sha1>3assej1w0itzqgal27p6q48uc6g8ks0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173274</id>
      <parentid>173273</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:14:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Consequenzas per la populaziun rumauntscha */</comment>
      <origin>173274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7924" sha1="s5thg1s3hk4efsvpog3c5l125268nhu" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

'''Armeda svizzra'''

Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ==
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua.</text>
      <sha1>s5thg1s3hk4efsvpog3c5l125268nhu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173275</id>
      <parentid>173274</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:15:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Consequenzas per la populaziun rumauntscha */</comment>
      <origin>173275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8028" sha1="j2uig3kqm2q423s7yoavzylcguv9ivh" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

'''Armeda svizzra'''

Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ==
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.</text>
      <sha1>j2uig3kqm2q423s7yoavzylcguv9ivh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173276</id>
      <parentid>173275</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:15:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Consequenzas per la populaziun rumauntscha */</comment>
      <origin>173276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8210" sha1="o9vifbg2pdaglzr36cumywu1aktqqvv" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

'''Armeda svizzra'''

Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ==
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun.</text>
      <sha1>o9vifbg2pdaglzr36cumywu1aktqqvv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173277</id>
      <parentid>173276</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:15:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Consequenzas per la populaziun rumauntscha */</comment>
      <origin>173277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8338" sha1="fd29nc84ayebsrnn1ts6wwed1x2z12r" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

'''Armeda svizzra'''

Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ==
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.</text>
      <sha1>fd29nc84ayebsrnn1ts6wwed1x2z12r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173278</id>
      <parentid>173277</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:16:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Consequenzas per la populaziun rumauntscha */</comment>
      <origin>173278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8401" sha1="gcsycxbdhfyd9vbnl6wkztiun6u80f2" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promovaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

'''Armeda svizzra'''

Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ==
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==</text>
      <sha1>gcsycxbdhfyd9vbnl6wkztiun6u80f2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173279</id>
      <parentid>173278</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:17:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints */</comment>
      <origin>173279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8402" sha1="r9dtuann6sre3jyvfhkplbw66cyj0h4" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

'''Armeda svizzra'''

Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ==
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==</text>
      <sha1>r9dtuann6sre3jyvfhkplbw66cyj0h4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173280</id>
      <parentid>173279</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:22:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8516" sha1="aichnn47edqysiwi0snwhg1782ldvaw" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

'''Armeda svizzra'''

Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ==
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas.</text>
      <sha1>aichnn47edqysiwi0snwhg1782ldvaw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173281</id>
      <parentid>173280</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:24:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8709" sha1="6vr11s9ez7teccghkbgb7rrd2m1daw0" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

'''Armeda svizzra'''

Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ==
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna.</text>
      <sha1>6vr11s9ez7teccghkbgb7rrd2m1daw0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173282</id>
      <parentid>173281</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:26:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8880" sha1="drkcax6j3txiissvh1izr95gy7z1o9x" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

'''Armeda svizzra'''

Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ==
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats.</text>
      <sha1>drkcax6j3txiissvh1izr95gy7z1o9x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173283</id>
      <parentid>173282</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:27:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9018" sha1="17yb3x8ztyxgmpco1zw07jpr9kr2lwr" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

'''Armeda svizzra'''

Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ==
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.</text>
      <sha1>17yb3x8ztyxgmpco1zw07jpr9kr2lwr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173284</id>
      <parentid>173283</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:29:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9223" sha1="8oc7iwfbchg01iiuw667qwgo485who9" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

'''Armeda svizzra'''

Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ==
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermovimaint rumauntsch.</text>
      <sha1>8oc7iwfbchg01iiuw667qwgo485who9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173285</id>
      <parentid>173284</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:33:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9424" sha1="45wf4lfz45cp86coxtaarsk6ul7ndzs" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

'''Armeda svizzra'''

Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ==
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermovimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.</text>
      <sha1>45wf4lfz45cp86coxtaarsk6ul7ndzs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173286</id>
      <parentid>173285</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:34:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9584" sha1="ehyqwkbpy2saxccst9iftimfrc9yj32" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

'''Armeda svizzra'''

Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ==
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermovimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela.</text>
      <sha1>ehyqwkbpy2saxccst9iftimfrc9yj32</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173287</id>
      <parentid>173286</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:35:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9672" sha1="ctif9ldj0ne2olk5546d16ics03iqxe" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

'''Armeda svizzra'''

Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ==
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermovimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».</text>
      <sha1>ctif9ldj0ne2olk5546d16ics03iqxe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173288</id>
      <parentid>173287</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:41:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9780" sha1="rvfw7dwzicvp7yv5zj7qxz2ah89e7pd" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

'''Armeda svizzra'''

Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ==
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermovimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

&gt;&gt; Artichel principel: '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs'''</text>
      <sha1>rvfw7dwzicvp7yv5zj7qxz2ah89e7pd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173289</id>
      <parentid>173288</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:44:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9786" sha1="sxzt39x14mhide7tgkejxq51bhg920n" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

'''Armeda svizzra'''

Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ==
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermovimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs'''</text>
      <sha1>sxzt39x14mhide7tgkejxq51bhg920n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173290</id>
      <parentid>173289</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:48:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9786" sha1="gn7tndz60ynib299q1w0o7b1tvhd3rd" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

'''Armeda svizzra'''

Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ==
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs'''</text>
      <sha1>gn7tndz60ynib299q1w0o7b1tvhd3rd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173291</id>
      <parentid>173290</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:53:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9972" sha1="88i36sk2p17etkwt6flxi0m73phkmyi" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

'''Armeda svizzra'''

Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ==
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs''' 

Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica.</text>
      <sha1>88i36sk2p17etkwt6flxi0m73phkmyi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173292</id>
      <parentid>173291</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T20:58:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10182" sha1="ee3jeqqxz7qzxbuj4c4m1rc7wqojrug" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

'''Armeda svizzra'''

Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ==
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs''' 

Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Aint il Grischun rumauntsch as druvaiva per que mezs d’instrucziuns in rumauntsch: magisters e spirituels as avaivan ingaschos per instrucziun rumauntscha, egens mezs d’instrucziun ed il chaunt rumauntsch.</text>
      <sha1>ee3jeqqxz7qzxbuj4c4m1rc7wqojrug</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173293</id>
      <parentid>173292</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:00:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10131" sha1="d7skuezwnkcpjt6jilyrh9h14l8dzbw" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

'''Armeda svizzra'''

Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ==
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs''' 

Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun egens ed il chaunt rumauntsch.</text>
      <sha1>d7skuezwnkcpjt6jilyrh9h14l8dzbw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173294</id>
      <parentid>173293</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:01:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10130" sha1="jzor352rtuj6q3c7lufs5rddlqo6ldp" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

'''Armeda svizzra'''

Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ==
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs.''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun egens ed il chaunt rumauntsch.</text>
      <sha1>jzor352rtuj6q3c7lufs5rddlqo6ldp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173295</id>
      <parentid>173294</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:02:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10232" sha1="sxbyh78r17eqnsxs3qb0qfc6li489gz" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

'''Armeda svizzra'''

Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ==
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs.''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun egens ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Crear litteratura.'''</text>
      <sha1>sxbyh78r17eqnsxs3qb0qfc6li489gz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173296</id>
      <parentid>173295</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:02:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Industrialisaziun e turissem */</comment>
      <origin>173296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10244" sha1="9qfzkb07q7rf2uok5if5wair4vb4hyt" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

'''Identited naziunela'''

Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

'''Armeda svizzra'''

Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ==
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs.''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun egens ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Crear litteratura.'''</text>
      <sha1>9qfzkb07q7rf2uok5if5wair4vb4hyt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173297</id>
      <parentid>173296</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:03:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Consequenzas per la populaziun rumauntscha */</comment>
      <origin>173297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10260" sha1="gun0hw46ij2kolp8h6p064wu0lk46rc" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs.''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun egens ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Crear litteratura.'''</text>
      <sha1>gun0hw46ij2kolp8h6p064wu0lk46rc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173298</id>
      <parentid>173297</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:04:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10260" sha1="3b8wijy9di8e9qai3imiqtowqn1cnob" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs.''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun egens ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Creer litteratura.'''</text>
      <sha1>3b8wijy9di8e9qai3imiqtowqn1cnob</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173299</id>
      <parentid>173298</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:05:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10275" sha1="b0by4qm5j9f6w5irrs4s49qcv7b38ry" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs.''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Creer litteratura.'''</text>
      <sha1>b0by4qm5j9f6w5irrs4s49qcv7b38ry</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173300</id>
      <parentid>173299</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:07:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10432" sha1="swfybvmwa0l99f133zratls8r2epcsq" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs.''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Creer litteratura.''' La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica.</text>
      <sha1>swfybvmwa0l99f133zratls8r2epcsq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173301</id>
      <parentid>173300</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:07:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10556" sha1="mpx97anpkkbf7jukps62b2z18rhxfix" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs.''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Creer litteratura.''' La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner.</text>
      <sha1>mpx97anpkkbf7jukps62b2z18rhxfix</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173302</id>
      <parentid>173301</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:08:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10758" sha1="qcgvrssd04dxnwak0ggf538z1j2g3ld" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs.''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Creer litteratura.''' La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.</text>
      <sha1>qcgvrssd04dxnwak0ggf538z1j2g3ld</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173303</id>
      <parentid>173302</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:08:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10860" sha1="mz1i5o58jx55aj5i035biem50t6tveh" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs.''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Creer litteratura.''' La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– linguistica.'''</text>
      <sha1>mz1i5o58jx55aj5i035biem50t6tveh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173304</id>
      <parentid>173303</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:28:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11025" sha1="s21g31k5cynwlkbcy1mja8baabcdtti" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs.''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Creer litteratura.''' La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– linguistica.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific.</text>
      <sha1>s21g31k5cynwlkbcy1mja8baabcdtti</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173305</id>
      <parentid>173304</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:29:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11108" sha1="651qy7lljz3u5u7s0km4dqiw41q1jhi" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs.''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Creer litteratura.''' La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– linguistica.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner:</text>
      <sha1>651qy7lljz3u5u7s0km4dqiw41q1jhi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173306</id>
      <parentid>173305</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:30:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11244" sha1="m417kaa1s0e27pzh8312qiufjaepeoh" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs.''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Creer litteratura.''' La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– linguistica.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas</text>
      <sha1>m417kaa1s0e27pzh8312qiufjaepeoh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173307</id>
      <parentid>173306</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:33:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11419" sha1="q48tjx4kztvd9s05rlevsnaxec9ryyj" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs.''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Creer litteratura.''' La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– linguistica.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas.  Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.</text>
      <sha1>q48tjx4kztvd9s05rlevsnaxec9ryyj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173308</id>
      <parentid>173307</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:34:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11523" sha1="p72ojldqeoz8t4lps7l602n4xxzyxen" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs.''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Creer litteratura.''' La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– linguistica.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas.  Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.

&gt;&gt; Artichel principel: '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' – Texts per il chaunt da cor</text>
      <sha1>p72ojldqeoz8t4lps7l602n4xxzyxen</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173309</id>
      <parentid>173308</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:35:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11665" sha1="5wa9pg9wpepxiisjuoik183iq4wso16" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs.''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Creer litteratura.''' La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– linguistica.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas.  Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la Svizra tudas-cha as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch.</text>
      <sha1>5wa9pg9wpepxiisjuoik183iq4wso16</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173310</id>
      <parentid>173309</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:36:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11808" sha1="lxr1kantzo9f4bp66vy91ut14y52ckc" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs.''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Creer litteratura.''' La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– linguistica.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas.  Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la Svizra tudas-cha as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua tudas-cha.</text>
      <sha1>lxr1kantzo9f4bp66vy91ut14y52ckc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173311</id>
      <parentid>173310</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:36:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11939" sha1="etzirk6ml5wzbng88mdg31osa4iw4dd" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs.''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Creer litteratura.''' La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– linguistica.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas.  Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la Svizra tudas-cha as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua tudas-cha. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens haun s-chaffieu plaunet ün'egna chanzun.</text>
      <sha1>etzirk6ml5wzbng88mdg31osa4iw4dd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173312</id>
      <parentid>173311</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:38:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11930" sha1="2uu2ahrodae631v8106q99g5zypej3q" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs.''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Creer litteratura.''' La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– linguistica.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas.  Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la Svizra tudas-cha as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua tudas-cha. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.</text>
      <sha1>2uu2ahrodae631v8106q99g5zypej3q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173313</id>
      <parentid>173312</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:39:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11949" sha1="7jvri420kexhknlhegq2mjeur2j0rxo" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern.

La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch.

Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs.''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Creer litteratura.''' La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– linguistica.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas.  Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la Svizra tudas-cha as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua tudas-cha. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.

== Litteratura ==</text>
      <sha1>7jvri420kexhknlhegq2mjeur2j0rxo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173314</id>
      <parentid>173313</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:42:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch */</comment>
      <origin>173314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11947" sha1="q54w455t6y3dc2mrgc1hh62yhuy4611" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs.''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Creer litteratura.''' La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– linguistica.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas.  Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la Svizra tudas-cha as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua tudas-cha. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.

== Litteratura ==</text>
      <sha1>q54w455t6y3dc2mrgc1hh62yhuy4611</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173315</id>
      <parentid>173314</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:43:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12100" sha1="ioi9e71kcskot2a0i3pxnwmt4wxt4ru" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs.''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Creer litteratura.''' La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas.  Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la Svizra tudas-cha as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua tudas-cha. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.

== Litteratura ==</text>
      <sha1>ioi9e71kcskot2a0i3pxnwmt4wxt4ru</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173316</id>
      <parentid>173315</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:44:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12104" sha1="l07mxige7g9k1jgfq1py7m48vjtjce1" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Creer litteratura.''' La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas.  Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la Svizra tudas-cha as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua tudas-cha. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.

== Litteratura ==</text>
      <sha1>l07mxige7g9k1jgfq1py7m48vjtjce1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173317</id>
      <parentid>173316</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:46:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12104" sha1="bi0hzmc7oqpb521hoflwiohy961kare" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litteratura.''' La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas.  Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la Svizra tudas-cha as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua tudas-cha. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.

== Litteratura ==</text>
      <sha1>bi0hzmc7oqpb521hoflwiohy961kare</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173318</id>
      <parentid>173317</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:46:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12106" sha1="mk041l53q1duwtct7d1myp4ek4cv3qv" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las Trais Lias («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa Republica Helvetica. Quista as distachaiva our da la Confederaziun helvetica, chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva Napoleon Bonaparte l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a Paris. Our da que resultaiva l’Acta da mediazun dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il Grischun: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la Svizra al stedi federativ modern ho gieu lö cun la Constituziun federela da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
Zieva il Congress da Vienna l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz.   Our da las strettas vias dal temp medievel sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e s-chaffieu üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’industrialisaziun ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las Apls gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da St. Margerethen sur Sargans Cuira. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas.  Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la Svizra tudas-cha as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua tudas-cha. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.

== Litteratura ==</text>
      <sha1>mk041l53q1duwtct7d1myp4ek4cv3qv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173319</id>
      <parentid>173318</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:52:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <origin>173319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12282" sha1="49ha7mtag0u80vy35cm2mj2yjrlls76" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]]. Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur [[Sarzens|Sargans]] [[Cuira]]. Tusain as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas.  Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la Svizra tudas-cha as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua tudas-cha. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.

== Litteratura ==</text>
      <sha1>49ha7mtag0u80vy35cm2mj2yjrlls76</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173320</id>
      <parentid>173319</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:53:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Industrialisaziun e turissem in Grischun */</comment>
      <origin>173320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12274" sha1="e2w9mazul1ehbyt3cm4qv9qkhg1z22l" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]]. Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in Engiadina e sur il San Bernardino.

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’hotel Kulm a San Murezzan. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas.  Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la Svizra tudas-cha as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua tudas-cha. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.

== Litteratura ==</text>
      <sha1>e2w9mazul1ehbyt3cm4qv9qkhg1z22l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173321</id>
      <parentid>173320</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:54:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Industrialisaziun e turissem in Grischun */</comment>
      <origin>173321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12304" sha1="sy0fma6vi5shcrvt0k6l6i2mki4swyi" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]]. Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il 19evel tschientiner la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas.  Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la Svizra tudas-cha as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua tudas-cha. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.

== Litteratura ==</text>
      <sha1>sy0fma6vi5shcrvt0k6l6i2mki4swyi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173322</id>
      <parentid>173321</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:54:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch */</comment>
      <origin>173322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12328" sha1="lakm705rsvrxhf9fcpjapt0v2rlst1t" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]]. Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il taliaun valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas.  Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la Svizra tudas-cha as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua tudas-cha. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.

== Litteratura ==</text>
      <sha1>lakm705rsvrxhf9fcpjapt0v2rlst1t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173323</id>
      <parentid>173322</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:56:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch */</comment>
      <origin>173323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12347" sha1="0gzmdf7xmavghvp35qu3x0l37qvc0oe" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]]. Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils Bernais traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a Trun, la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a Tavo ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a Cuira.Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas.  Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la Svizra tudas-cha as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua tudas-cha. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.

== Litteratura ==</text>
      <sha1>0gzmdf7xmavghvp35qu3x0l37qvc0oe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173324</id>
      <parentid>173323</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:57:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Identited naziunela */</comment>
      <origin>173324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12376" sha1="1ai6h6r2adb7nq5k2f3fww28efrx097" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]]. Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da Chalavaina l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas.  Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la Svizra tudas-cha as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua tudas-cha. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.

== Litteratura ==</text>
      <sha1>1ai6h6r2adb7nq5k2f3fww28efrx097</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173325</id>
      <parentid>173324</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T21:58:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Armeda svizzra */</comment>
      <origin>173325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12380" sha1="r8y05oh8wkflrsmqnc9be6wgizjzuud" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]]. Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’armeda svizzra promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan militer generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la Prüma Guerra mundiela avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas.  Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la Svizra tudas-cha as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua tudas-cha. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.

== Litteratura ==</text>
      <sha1>r8y05oh8wkflrsmqnc9be6wgizjzuud</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173326</id>
      <parentid>173325</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T22:00:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Armeda svizzra */</comment>
      <origin>173326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12438" sha1="ha5fq1j9xhvcdbeoswnq7nncreacgid" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]]. Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la romantica europeica e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « renaschentscha rumauntscha».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas.  Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la Svizra tudas-cha as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua tudas-cha. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.

== Litteratura ==</text>
      <sha1>ha5fq1j9xhvcdbeoswnq7nncreacgid</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173327</id>
      <parentid>173326</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T22:02:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12508" sha1="ced9df3u8j5ymjm0fv6h8tmp73lccek" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]]. Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas.  Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la Svizra tudas-cha as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua tudas-cha. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.

== Litteratura ==</text>
      <sha1>ced9df3u8j5ymjm0fv6h8tmp73lccek</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173328</id>
      <parentid>173327</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T22:04:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Litteratura */</comment>
      <origin>173328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12540" sha1="o8tsk21stuicylcds8nnyjv3xtub7cw" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]]. Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas.  Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.

== Litteratura ==</text>
      <sha1>o8tsk21stuicylcds8nnyjv3xtub7cw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173333</id>
      <parentid>173328</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T23:06:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <origin>173333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12606" sha1="8xvgl8xhjmkyinrl9wzu4tgmeedxwxg" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
[[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]]
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]]. Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas.  Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.

== Litteratura ==</text>
      <sha1>8xvgl8xhjmkyinrl9wzu4tgmeedxwxg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173334</id>
      <parentid>173333</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T23:13:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Industrialisaziun e turissem in Grischun */</comment>
      <origin>173334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12758" sha1="oinnkxs9edk8bxskr54k7r6uhqahwbc" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
[[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]]
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]]. Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
[[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]]
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas.  Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.

== Litteratura ==</text>
      <sha1>oinnkxs9edk8bxskr54k7r6uhqahwbc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173336</id>
      <parentid>173334</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T11:30:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Litteratura */</comment>
      <origin>173336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12867" sha1="4kqojaqzibg7fbdnc47vu1hovrr0uy8" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
[[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]]
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]]. Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
[[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]]
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».

* '''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas.  Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.

== Litteratura ==

* Laura Decurtins: Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens. S.109–120</text>
      <sha1>4kqojaqzibg7fbdnc47vu1hovrr0uy8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173337</id>
      <parentid>173336</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T11:31:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Litteratura */</comment>
      <origin>173337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12884" sha1="f31q951qt6oelqtmdr203hq3x9lt338" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
[[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]]
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]]. Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
[[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]]
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».

* '''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas.  Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.

== Litteratura ==

* Laura Decurtins: Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens. S.109–120

== Funtaunas ==</text>
      <sha1>f31q951qt6oelqtmdr203hq3x9lt338</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173338</id>
      <parentid>173337</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T11:34:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Litteratura */</comment>
      <origin>173338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13077" sha1="36iib3yq78zlw1ieexso19rt6ly6r9m" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
[[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]]
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]]. Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
[[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]]
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».

* '''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas.  Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.

== Litteratura ==

* Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. S.109–120. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1,  [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]

== Funtaunas ==</text>
      <sha1>36iib3yq78zlw1ieexso19rt6ly6r9m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173339</id>
      <parentid>173338</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T11:34:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Funtaunas */</comment>
      <origin>173339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13091" sha1="nmx3eczmv0gq1rmj4qiaojqr26jgy6a" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
[[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]]
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]]. Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
[[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]]
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».

* '''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas.  Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.

== Litteratura ==

* Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. S.109–120. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1,  [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]

== Indicaziun da funtaunas ==</text>
      <sha1>nmx3eczmv0gq1rmj4qiaojqr26jgy6a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173340</id>
      <parentid>173339</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T11:40:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Indicaziun da funtaunas */</comment>
      <origin>173340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13270" sha1="dyjr8j77iznzl4yuz5pxxqq4xdocofh" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
[[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]]
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].&lt;ref&gt;''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ Helvetische Republik]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026&lt;/ref&gt; Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
[[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]]
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».

* '''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas.  Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.

== Litteratura ==

* Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. S.109–120. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1,  [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>dyjr8j77iznzl4yuz5pxxqq4xdocofh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173341</id>
      <parentid>173340</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T11:44:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints */</comment>
      <origin>173341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13591" sha1="1clzxtucx3g24v1kpa607139el2waqk" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
[[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]]
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien») existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].&lt;ref&gt;''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ Helvetische Republik]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026&lt;/ref&gt; Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.&lt;ref&gt;''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026&lt;/ref&gt;

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.&lt;ref&gt;''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 septembre 2026. &lt;/ref&gt;

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
[[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]]
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».

* '''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas.  Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.

== Litteratura ==

* Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. S.109–120. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1,  [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>1clzxtucx3g24v1kpa607139el2waqk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173342</id>
      <parentid>173341</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T11:45:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints */</comment>
      <origin>173342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13739" sha1="1fkninhev5u2lje3qanlusj620utleg" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
[[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]]
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien»)&lt;ref&gt;''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/007391/2023-08-29/ Grischun]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 september 2026&lt;/ref&gt; existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].&lt;ref&gt;''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ Helvetische Republik]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026&lt;/ref&gt; Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.&lt;ref&gt;''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026&lt;/ref&gt;

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.&lt;ref&gt;''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 septembre 2026. &lt;/ref&gt;

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
[[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]]
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».

* '''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas.  Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.

== Litteratura ==

* Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. S.109–120. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1,  [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>1fkninhev5u2lje3qanlusj620utleg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173343</id>
      <parentid>173342</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T11:47:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints */</comment>
      <origin>173343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13753" sha1="qre3f3eumsnl8pwrjphpyk8dk0v7k34" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
[[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]]
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien»)&lt;ref&gt;Florian Hitz: ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/007391/2023-08-29/ Grischun]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 september 2026&lt;/ref&gt; existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].&lt;ref&gt;''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ Helvetische Republik]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026&lt;/ref&gt; Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.&lt;ref&gt;''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026&lt;/ref&gt;

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.&lt;ref&gt;''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 septembre 2026. &lt;/ref&gt;

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
[[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]]
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».

* '''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas.  Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.

== Litteratura ==

* Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. S.109–120. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1,  [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>qre3f3eumsnl8pwrjphpyk8dk0v7k34</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173344</id>
      <parentid>173343</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T11:54:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Indicaziun da funtaunas */</comment>
      <origin>173344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13793" sha1="icf1hx5ot7bae3zbhus7q0ld2f5z6b2" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
[[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]]
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien»)&lt;ref&gt;Florian Hitz: ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/007391/2023-08-29/ Grischun]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 september 2026&lt;/ref&gt; existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].&lt;ref&gt;Andreas Fankhauser: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ ''Helvetische Republik'']. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026&lt;/ref&gt; Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.&lt;ref&gt;Andreas Fankhauser: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026&lt;/ref&gt;

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.&lt;ref&gt;''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 septembre 2026. &lt;/ref&gt;

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
[[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]]
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».

* '''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas.  Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.

== Litteratura ==

* Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. S.109–120. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1,  [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>icf1hx5ot7bae3zbhus7q0ld2f5z6b2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173345</id>
      <parentid>173344</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T11:58:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Industrialisaziun e turissem in Grischun */</comment>
      <origin>173345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13865" sha1="7dxa3z2v7fm1bm483kswxm8jrfh98fs" xml:space="preserve">L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
[[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]]
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien»)&lt;ref&gt;Autur: Florian Hitz, Translaziun: LIR. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/007391/2023-08-29/ Grischun]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 september 2026&lt;/ref&gt; existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].&lt;ref&gt;Andreas Fankhauser: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ ''Helvetische Republik'']. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026&lt;/ref&gt; Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.&lt;ref&gt;Andreas Fankhauser: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026&lt;/ref&gt;

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.&lt;ref&gt;Autur: Andreas Kley, Translaziun: Ivo Berther. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 septembre 2026. &lt;/ref&gt;

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
[[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]]
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.

L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».

* '''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas.  Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.

'''&gt;&gt; Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.

== Litteratura ==

* Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. S.109–120. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1,  [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>7dxa3z2v7fm1bm483kswxm8jrfh98fs</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>