Wikipedia
rmwiki
https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala
MediaWiki 1.47.0-wmf.18
first-letter
Multimedia
Spezial
Discussiun
Utilisader
Utilisader discussiun
Wikipedia
Wikipedia discussiun
Datoteca
Datoteca discussiun
MediaWiki
MediaWiki discussiun
Model
Model discussiun
Agid
Agid discussiun
Categoria
Categoria discussiun
TimedText
TimedText talk
Modul
Modul Diskussion
Veranstaltung
Veranstaltung Diskussion
Mattli Conrad
0
6507
173477
148785
2026-09-08T22:36:08Z
Bild-Sprache
22665
/* Funtaunas */
173477
wikitext
text/x-wiki
{{idiom|sursilvan}}
Ser '''Mattli Conrad''' (* 1745; † 1832) ha viviu ad [[Andeer]] ed era plevon, linguist ed illuminist. El ha scret cudeschs da scola romontscha, mo era cudischs da canzuns spiritualas.
== Ovras ==
* Poetischer Versuch über eine Allegorie vor dem freundschaftlichen Streit etlicher Tugenden (Cuira 1778)
* Extract de la Historia da la vit' a character da Nies Senger Jesu Christi, par uffonts en las Scolas. Sco er ccanzun sur da Quella madem' historia (Cuira 1783)
* Ils principals spruchs da la biblia (Cuira 1804)
* Cudesch da devotiun: Quei eiu da christianeivlas uratiuns salideivlas consideratiuns a bagieivlas spiritualas Canzuns tier Diever da minchia Gi, ei seig ner da Damauns ner da Seras; da Festas a Firaus, sco er par Malsauns, a Morbunds (Bregenz 1809)
* Anchinas fablas ad historias messas en poesia romanscha per part or da divers cudischs velgs a novs, par part er inventadas dilg tranl (Cuira 1816)
* Praktische Deutsch-Romanische Grammatik. Die erste dieser alt rhätischen und im Graubünden meist noch üblichen romanischen Sprache, Turitg 1820
* Taschenwörterbuch der Romanisch-Deutschen Sprache, Turitg 1823
* Taschenwörterbuch der Romanisch-Deutschen Sprache. Dictionar, lexicon da tasca dilg linguaig romansch-tudesc, Turitg 1825
* Taschenwörterbuch der Deutsch-Romanischen Sprache, Turitg 1828
== Ser Mattli Conrad e sias ideas d'in beinstar general ==
En siu cudisch "Novas canzuns spiritualas" indicava el en la prefaziun al "amigeivel lectur" sias quatter Obligaziuns:
* amur per la patria unida cun prudientscha cristianaivla
* vairs patriots na guardan mo sin l'agen interess, mabain prefereschan "igl Beinstar general da lur patria"
* mintgin ha l'obligaziun da contribuir il ses per "igl Beinstar general"
* l'obligaziun d'in vair patriot è da far "las pli ardentas, a devotiusas Uraziuns par la Felicitad da la Patria"
Tals tuns patriotics cumparan per l'emprima giada e quai gist en in cudesch da devoziun da baselgia. Mattli Conrad indichescha sco impuls sper la motivaziun dada d'in um da la politica, numnadamein il chaulia u Landrechter Daniel de Capaul da Flem, l'"agien Jnstinct" ed ina scrittira da la "ludeivla Societad Oeconomica" en sia gasetta "Der Sammler" davart la meglieraziun da las scolasa en Grischun. Questa societad proponeva da scolar il pur ed il peivel entir per aulzar il bainstar economic dal Grischun. Ils "patriots" surprendan questas ideas.
Mattli Conrad steva damaneivel a la partida dils "patriots" che s'orientavan vers la Frontscha cun sias ideas da l'illuminissem. Che Mattli Conrad beneventescha questas ideas ed er las ideas da J.J. Rousseau, mussa sia introducziun adina puspè. Per exempel en l'obligaziun per la quità d'in bainstar general.
Questa tenuta è probabel er il motiv che Mattli Conrad è vegnius deportà il 1799 dals Austriacs a Puntina e Graz, cun auters "patriots", tranter auters pader [[Placidus a Spescha|Placi a Spescha]].
== Funtaunas ==
* Deplazes, G., ''Funtaunas, Istorgia da la litteratura rumantscha per scola e pievel'', tom 2, Lia Rumantscha, Cuira, 1988, 117-118.
* LIR (Lexicon Istoric Retic))
== Colliaziuns ==
* {{E-LIR|664}}
{{DEFAULTSORT:Conrad, Mattli}}
[[Categoria:Persunas rumantschas]]
[[Categoria:Persunas grischunas]]
[[Categoria:Scripturs sutsilvans]]
[[Category:Artitgels en sursilvan]]
[[Categoria:Umens]]
[[Categoria:Scripturs rumantschs dal 18avel tschientaner]]
[[Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner]]
0wmxjzfsrq0881lfzscaef1umx7sdv3
Utilisader:Bild-Sprache
2
14805
173389
173332
2026-09-08T14:19:23Z
Bild-Sprache
22665
/* Artichels */
173389
wikitext
text/x-wiki
Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota
Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan
</gallery>
== Artichels ==
'''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas'''
* [[Pastiziers grischunais]]
* [[Tuorta da nuschs]]
* [[Tuorta Engiadinaisa]]
* [[Fuatscha grassa]]
* [[Grassins]]
* [[Iva (licör)]]
'''Musica'''
* [[Fränzli Waser]]
* [[Ils Fränzlis da Tschlin]]
* [[Paulin Nuotclà]]
* [[Chapella Open Air]]
* [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]]
'''Scripturas e scripturs'''
* [[Jessica Zuan]]
* [[Elisabeth Bardill]]
* [[Margarita Uffer]]
'''Films, cineastas e cineasts'''
* [[Susanna Fanzun]]
'''Chesamaints'''
* [[Sgrafit in Engiadina]]
'''Instituziuns'''
* [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]]
* [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]]
* [[Fundaziun grischuna per la fotografia]]
* [[Fabrica da stoffa Trun]]
'''Natüra ed animels'''
* [[Nuorsa Engiadinaisa]]
* [[Nuorsa Sursilvauna]]
* [[Dschember]]
* [[Iva (plaunta)]]
'''Sport'''
* [[Maraton da skis engiadinais]]
* [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]]
'''Artichels in oters idioms'''
* [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters
* [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters
'''Artichels per 500 ans lingua scritta'''
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]
<small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small>
7x73ztgn9fwru8wydgv3pr52mwt9zke
173390
173389
2026-09-08T14:19:47Z
Bild-Sprache
22665
/* Artichels */
173390
wikitext
text/x-wiki
Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota
Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan
</gallery>
== Artichels ==
'''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas'''
* [[Pastiziers grischunais]]
* [[Tuorta da nuschs]]
* [[Tuorta Engiadinaisa]]
* [[Fuatscha grassa]]
* [[Grassins]]
* [[Iva (licör)]]
'''Musica'''
* [[Fränzli Waser]]
* [[Ils Fränzlis da Tschlin]]
* [[Paulin Nuotclà]]
* [[Chapella Open Air]]
* [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]]
'''Scripturas e scripturs'''
* [[Jessica Zuan]]
* [[Elisabeth Bardill]]
* [[Margarita Uffer]]
'''Films, cineastas e cineasts'''
* [[Susanna Fanzun]]
'''Chesamaints'''
* [[Sgrafit in Engiadina]]
'''Instituziuns'''
* [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]]
* [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]]
* [[Fundaziun grischuna per la fotografia]]
* [[Fabrica da stoffa Trun]]
'''Natüra ed animels'''
* [[Nuorsa Engiadinaisa]]
* [[Nuorsa Sursilvauna]]
* [[Dschember]]
* [[Iva (plaunta)]]
'''Sport'''
* [[Maraton da skis engiadinais]]
* [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]]
'''Artichels in oters idioms'''
* [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters
* [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters
'''Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta'''
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]
<small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small>
nps2hxdp69285qpqxex05iow1ltytfq
173427
173390
2026-09-08T15:56:53Z
Bild-Sprache
22665
/* Artichels */
173427
wikitext
text/x-wiki
Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota
Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan
</gallery>
== Artichels ==
'''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas'''
* [[Pastiziers grischunais]]
* [[Tuorta da nuschs]]
* [[Tuorta Engiadinaisa]]
* [[Fuatscha grassa]]
* [[Grassins]]
* [[Iva (licör)]]
'''Musica'''
* [[Fränzli Waser]]
* [[Ils Fränzlis da Tschlin]]
* [[Paulin Nuotclà]]
* [[Chapella Open Air]]
* [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]]
'''Scripturas e scripturs'''
* [[Jessica Zuan]]
* [[Elisabeth Bardill]]
* [[Margarita Uffer]]
'''Films, cineastas e cineasts'''
* [[Susanna Fanzun]]
'''Chesamaints'''
* [[Sgrafit in Engiadina]]
'''Instituziuns'''
* [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]]
* [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]]
* [[Fundaziun grischuna per la fotografia]]
* [[Fabrica da stoffa Trun]]
'''Natüra ed animels'''
* [[Nuorsa Engiadinaisa]]
* [[Nuorsa Sursilvauna]]
* [[Dschember]]
* [[Iva (plaunta)]]
'''Sport'''
* [[Maraton da skis engiadinais]]
* [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]]
'''Artichels in oters idioms'''
* [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters
* [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters
'''Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta'''
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.'''
<small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small>
d7iyq08puf495k79f890h22rykd351c
173428
173427
2026-09-08T15:57:59Z
Bild-Sprache
22665
/* Artichels */
173428
wikitext
text/x-wiki
Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota
Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan
</gallery>
== Artichels ==
'''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas'''
* [[Pastiziers grischunais]]
* [[Tuorta da nuschs]]
* [[Tuorta Engiadinaisa]]
* [[Fuatscha grassa]]
* [[Grassins]]
* [[Iva (licör)]]
'''Musica'''
* [[Fränzli Waser]]
* [[Ils Fränzlis da Tschlin]]
* [[Paulin Nuotclà]]
* [[Chapella Open Air]]
* [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]]
'''Scripturas e scripturs'''
* [[Jessica Zuan]]
* [[Elisabeth Bardill]]
* [[Margarita Uffer]]
'''Films, cineastas e cineasts'''
* [[Susanna Fanzun]]
'''Chesamaints'''
* [[Sgrafit in Engiadina]]
'''Instituziuns'''
* [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]]
* [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]]
* [[Fundaziun grischuna per la fotografia]]
* [[Fabrica da stoffa Trun]]
'''Natüra ed animels'''
* [[Nuorsa Engiadinaisa]]
* [[Nuorsa Sursilvauna]]
* [[Dschember]]
* [[Iva (plaunta)]]
'''Sport'''
* [[Maraton da skis engiadinais]]
* [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]]
'''Artichels in oters idioms'''
* [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters
* [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters
'''Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta'''
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]
*'''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]'''
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.'''
<small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small>
8sezrdsqp7e9ag9x3xhi3xh8oh25vbf
173429
173428
2026-09-08T15:59:02Z
Bild-Sprache
22665
/* Artichels */
173429
wikitext
text/x-wiki
Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota
Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan
</gallery>
== Artichels ==
'''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas'''
* [[Pastiziers grischunais]]
* [[Tuorta da nuschs]]
* [[Tuorta Engiadinaisa]]
* [[Fuatscha grassa]]
* [[Grassins]]
* [[Iva (licör)]]
'''Musica'''
* [[Fränzli Waser]]
* [[Ils Fränzlis da Tschlin]]
* [[Paulin Nuotclà]]
* [[Chapella Open Air]]
* [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]]
'''Scripturas e scripturs'''
* [[Jessica Zuan]]
* [[Elisabeth Bardill]]
* [[Margarita Uffer]]
'''Films, cineastas e cineasts'''
* [[Susanna Fanzun]]
'''Chesamaints'''
* [[Sgrafit in Engiadina]]
'''Instituziuns'''
* [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]]
* [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]]
* [[Fundaziun grischuna per la fotografia]]
* [[Fabrica da stoffa Trun]]
'''Natüra ed animels'''
* [[Nuorsa Engiadinaisa]]
* [[Nuorsa Sursilvauna]]
* [[Dschember]]
* [[Iva (plaunta)]]
'''Sport'''
* [[Maraton da skis engiadinais]]
* [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]]
'''Artichels in oters idioms'''
* [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters
* [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters
'''Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta'''
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]
<small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small>
8nnfv144os1i3ti81t735pskk18x6nv
173432
173429
2026-09-08T16:27:25Z
Bild-Sprache
22665
/* Artichels */
173432
wikitext
text/x-wiki
Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota
Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan
</gallery>
== Artichels ==
'''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas'''
* [[Pastiziers grischunais]]
* [[Tuorta da nuschs]]
* [[Tuorta Engiadinaisa]]
* [[Fuatscha grassa]]
* [[Grassins]]
* [[Iva (licör)]]
'''Musica'''
* [[Fränzli Waser]]
* [[Ils Fränzlis da Tschlin]]
* [[Paulin Nuotclà]]
* [[Chapella Open Air]]
* [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]]
'''Scripturas e scripturs'''
* [[Jessica Zuan]]
* [[Elisabeth Bardill]]
* [[Margarita Uffer]]
'''Films, cineastas e cineasts'''
* [[Susanna Fanzun]]
'''Chesamaints'''
* [[Sgrafit in Engiadina]]
'''Instituziuns'''
* [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]]
* [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]]
* [[Fundaziun grischuna per la fotografia]]
* [[Fabrica da stoffa Trun]]
'''Natüra ed animels'''
* [[Nuorsa Engiadinaisa]]
* [[Nuorsa Sursilvauna]]
* [[Dschember]]
* [[Iva (plaunta)]]
'''Sport'''
* [[Maraton da skis engiadinais]]
* [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]]
'''Artichels in oters idioms'''
* [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters
* [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters
'''Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta'''
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]
**Adieu a l'Engiadina
**Otto Barblan
**Andrea Bezzola
**Hans Erni
<small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small>
nhgt57r1p0oq60y9wai55m177jeynij
173433
173432
2026-09-08T16:28:09Z
Bild-Sprache
22665
/* Artichels */
173433
wikitext
text/x-wiki
Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota
Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan
</gallery>
== Artichels ==
'''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas'''
* [[Pastiziers grischunais]]
* [[Tuorta da nuschs]]
* [[Tuorta Engiadinaisa]]
* [[Fuatscha grassa]]
* [[Grassins]]
* [[Iva (licör)]]
'''Musica'''
* [[Fränzli Waser]]
* [[Ils Fränzlis da Tschlin]]
* [[Paulin Nuotclà]]
* [[Chapella Open Air]]
* [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]]
'''Scripturas e scripturs'''
* [[Jessica Zuan]]
* [[Elisabeth Bardill]]
* [[Margarita Uffer]]
'''Films, cineastas e cineasts'''
* [[Susanna Fanzun]]
'''Chesamaints'''
* [[Sgrafit in Engiadina]]
'''Instituziuns'''
* [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]]
* [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]]
* [[Fundaziun grischuna per la fotografia]]
* [[Fabrica da stoffa Trun]]
'''Natüra ed animels'''
* [[Nuorsa Engiadinaisa]]
* [[Nuorsa Sursilvauna]]
* [[Dschember]]
* [[Iva (plaunta)]]
'''Sport'''
* [[Maraton da skis engiadinais]]
* [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]]
'''Artichels in oters idioms'''
* [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters
* [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters
'''Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta'''
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]
**Adieu a l'Engiadina
**Otto Barblan
**Andrea Bezzola
**Hans Erni
**[[Festa da Chalavaina]]
<small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small>
geuuhp3hvjd83qqxtvg9jn9bpnc0ems
173435
173433
2026-09-08T16:31:28Z
Bild-Sprache
22665
/* Artichels */
173435
wikitext
text/x-wiki
Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota
Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan
</gallery>
== Artichels ==
'''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas'''
* [[Pastiziers grischunais]]
* [[Tuorta da nuschs]]
* [[Tuorta Engiadinaisa]]
* [[Fuatscha grassa]]
* [[Grassins]]
* [[Iva (licör)]]
'''Musica'''
* [[Fränzli Waser]]
* [[Ils Fränzlis da Tschlin]]
* [[Paulin Nuotclà]]
* [[Chapella Open Air]]
* [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]]
'''Scripturas e scripturs'''
* [[Jessica Zuan]]
* [[Elisabeth Bardill]]
* [[Margarita Uffer]]
'''Films, cineastas e cineasts'''
* [[Susanna Fanzun]]
'''Chesamaints'''
* [[Sgrafit in Engiadina]]
'''Instituziuns'''
* [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]]
* [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]]
* [[Fundaziun grischuna per la fotografia]]
* [[Fabrica da stoffa Trun]]
'''Natüra ed animels'''
* [[Nuorsa Engiadinaisa]]
* [[Nuorsa Sursilvauna]]
* [[Dschember]]
* [[Iva (plaunta)]]
'''Sport'''
* [[Maraton da skis engiadinais]]
* [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]]
'''Artichels in oters idioms'''
* [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters
* [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters
'''Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta'''
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]
**[[Adieu a l'Engiadina]]
**[[Otto Barblan]]
**[[Andrea Bezzola]]
**[[Hans Erni]]
**[[Festa da Chalavaina]]
**[[Hans Georg Nägeli]]
<small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small>
jd3djiv8j8wl2kky9rt553wkdkb6llj
173436
173435
2026-09-08T16:32:58Z
Bild-Sprache
22665
/* Artichels */
173436
wikitext
text/x-wiki
Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota
Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan
</gallery>
== Artichels ==
'''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas'''
* [[Pastiziers grischunais]]
* [[Tuorta da nuschs]]
* [[Tuorta Engiadinaisa]]
* [[Fuatscha grassa]]
* [[Grassins]]
* [[Iva (licör)]]
'''Musica'''
* [[Fränzli Waser]]
* [[Ils Fränzlis da Tschlin]]
* [[Paulin Nuotclà]]
* [[Chapella Open Air]]
* [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]]
'''Scripturas e scripturs'''
* [[Jessica Zuan]]
* [[Elisabeth Bardill]]
* [[Margarita Uffer]]
'''Films, cineastas e cineasts'''
* [[Susanna Fanzun]]
'''Chesamaints'''
* [[Sgrafit in Engiadina]]
'''Instituziuns'''
* [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]]
* [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]]
* [[Fundaziun grischuna per la fotografia]]
* [[Fabrica da stoffa Trun]]
'''Natüra ed animels'''
* [[Nuorsa Engiadinaisa]]
* [[Nuorsa Sursilvauna]]
* [[Dschember]]
* [[Iva (plaunta)]]
'''Sport'''
* [[Maraton da skis engiadinais]]
* [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]]
'''Artichels in oters idioms'''
* [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters
* [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters
'''Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta'''
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]
**[[Adieu a l'Engiadina]]
**[[A Trun sut igl ischi]]
**[[Otto Barblan]]
**[[Andrea Bezzola]]
**[[Hans Erni]]
**[[Festa da Chalavaina]]
**[[Hans Georg Nägeli]]
<small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small>
sjd68i8j8or8ghws7uvi11qogvto1be
173437
173436
2026-09-08T16:34:00Z
Bild-Sprache
22665
/* Artichels */
173437
wikitext
text/x-wiki
Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota
Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan
</gallery>
== Artichels ==
'''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas'''
* [[Pastiziers grischunais]]
* [[Tuorta da nuschs]]
* [[Tuorta Engiadinaisa]]
* [[Fuatscha grassa]]
* [[Grassins]]
* [[Iva (licör)]]
'''Musica'''
* [[Fränzli Waser]]
* [[Ils Fränzlis da Tschlin]]
* [[Paulin Nuotclà]]
* [[Chapella Open Air]]
* [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]]
'''Scripturas e scripturs'''
* [[Jessica Zuan]]
* [[Elisabeth Bardill]]
* [[Margarita Uffer]]
'''Films, cineastas e cineasts'''
* [[Susanna Fanzun]]
'''Chesamaints'''
* [[Sgrafit in Engiadina]]
'''Instituziuns'''
* [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]]
* [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]]
* [[Fundaziun grischuna per la fotografia]]
* [[Fabrica da stoffa Trun]]
'''Natüra ed animels'''
* [[Nuorsa Engiadinaisa]]
* [[Nuorsa Sursilvauna]]
* [[Dschember]]
* [[Iva (plaunta)]]
'''Sport'''
* [[Maraton da skis engiadinais]]
* [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]]
'''Artichels in oters idioms'''
* [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters
* [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters
== '''Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta''' ==
=== 19evel tschienter ===
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]
**[[Adieu a l'Engiadina]]
**[[A Trun sut igl ischi]]
**[[Otto Barblan]]
**[[Andrea Bezzola]]
**[[Hans Erni]]
**[[Festa da Chalavaina]]
**[[Hans Georg Nägeli]]
<small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small>
ftbed1a434swhd4be8q90h66cu2jro3
Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha
0
14941
173346
173345
2026-09-08T11:59:29Z
Bild-Sprache
22665
/* Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints */
173346
wikitext
text/x-wiki
L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.
== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
[[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]]
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien»)<ref>Autur: Florian Hitz, Translaziun: LIR. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/007391/2023-08-29/ Grischun]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].<ref>Andreas Fankhauser: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ ''Helvetische Republik'']. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026</ref> Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.
Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.<ref>Andreas Fankhauser: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.<ref>Autur: Andreas Kley, Translaziun: Ivo Berther. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settembre 2026. </ref>
== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
[[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]]
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.
L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].
I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.
La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.
== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.
A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.
== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.
=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.
Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.
=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.
=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.
Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.
== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.
Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.
Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».
* '''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.
'''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas. Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. S.109–120. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
qxx1us24tpm9zdt8rcx827monv6ith3
173347
173346
2026-09-08T12:00:25Z
Bild-Sprache
22665
/* Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints */
173347
wikitext
text/x-wiki
L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.
== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
[[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]]
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien»)<ref>Autur: Florian Hitz. Translaziun: LIR. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/007391/2023-08-29/ Grischun]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].<ref>Andreas Fankhauser: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ ''Helvetische Republik'']. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026</ref> Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.
Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.<ref>Andreas Fankhauser: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.<ref>Autur: Andreas Kley, Translaziun: Ivo Berther. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settembre 2026. </ref>
== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
[[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]]
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.
L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].
I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.
La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.
== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.
A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.
== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.
=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.
Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.
=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.
=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.
Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.
== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.
Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.
Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».
* '''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.
'''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas. Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. S.109–120. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
gg66rfreh7jhdk2a0u76bz5625bxbub
173348
173347
2026-09-08T12:00:41Z
Bild-Sprache
22665
/* Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints */
173348
wikitext
text/x-wiki
L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.
== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
[[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]]
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien»)<ref>Autur: Florian Hitz. Translaziun: LIR. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/007391/2023-08-29/ Grischun]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].<ref>Andreas Fankhauser: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ ''Helvetische Republik'']. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026</ref> Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.
Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.<ref>Andreas Fankhauser: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.<ref>Autur: Andreas Kley. Translaziun: Ivo Berther. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settembre 2026. </ref>
== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
[[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]]
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.
L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].
I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.
La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.
== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.
A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.
== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.
=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.
Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.
=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.
=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.
Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.
== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.
Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.
Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».
* '''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.
'''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas. Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. S.109–120. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
le7cd8tu13q0iodtbhbekyqjs9kkwj7
173349
173348
2026-09-08T12:05:58Z
Bild-Sprache
22665
/* Litteratura */
173349
wikitext
text/x-wiki
L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.
== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
[[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]]
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien»)<ref>Autur: Florian Hitz. Translaziun: LIR. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/007391/2023-08-29/ Grischun]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].<ref>Andreas Fankhauser: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ ''Helvetische Republik'']. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026</ref> Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.
Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.<ref>Andreas Fankhauser: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.<ref>Autur: Andreas Kley. Translaziun: Ivo Berther. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settembre 2026. </ref>
== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
[[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]]
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.
L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].
I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.
La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.
== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.
A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.
== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.
=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.
Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.
=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.
=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.
Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.
== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.
Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.
Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».
* '''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.
'''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas. Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Paginas:109–120. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
* Roland Flückiger-Seiler. In: Hotel Paläste – Zwischen Traum und Wirklichkeit. Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920. Paginas: ....
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
gfjzr71am4i2b8ma2fi7e0jqljgw2e5
173350
173349
2026-09-08T12:08:07Z
Bild-Sprache
22665
/* Indicaziun da funtaunas */
173350
wikitext
text/x-wiki
L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.
== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
[[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]]
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien»)<ref>Autur: Florian Hitz. Translaziun: LIR. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/007391/2023-08-29/ Grischun]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].<ref>Andreas Fankhauser: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ ''Helvetische Republik'']. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026</ref> Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.
Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.<ref>Andreas Fankhauser: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.<ref>Autur: Andreas Kley. Translaziun: Ivo Berther. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settembre 2026. </ref>
== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
[[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]]
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.
L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].
I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.
La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.
== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.
A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.
== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.
=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.
Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.
=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.
=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.
Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.
== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.
Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.
Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».
* '''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.
'''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas. Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Paginas:109–120. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
* Roland Flückiger-Seiler. In: ''Hotel Paläste – Zwischen Traum und Wirklichkeit. Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Paginas: ....
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
6dtxhcswpz9kkmhd3qcsxrt176legj7
173351
173350
2026-09-08T12:11:04Z
Bild-Sprache
22665
/* Litteratura */
173351
wikitext
text/x-wiki
L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.
== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
[[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]]
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien»)<ref>Autur: Florian Hitz. Translaziun: LIR. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/007391/2023-08-29/ Grischun]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].<ref>Andreas Fankhauser: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ ''Helvetische Republik'']. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026</ref> Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.
Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.<ref>Andreas Fankhauser: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.<ref>Autur: Andreas Kley. Translaziun: Ivo Berther. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settembre 2026. </ref>
== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
[[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]]
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.
L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].
I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.
La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.
== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.
A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.
== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.
=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.
Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.
=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.
=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.
Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.
== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.
Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.
Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».
* '''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.
'''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas. Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Paginas:109–120. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
2pjmdwx9lsneb6iqs6t8megj0rqgm2r
173352
173351
2026-09-08T12:17:52Z
Bild-Sprache
22665
/* Industrialisaziun e turissem in Grischun */
173352
wikitext
text/x-wiki
L'incorporaziun in la Confederaziun svizzra, l'industrialisaziun e la modernisaziun promouvaivan üna conscienza naziunela svizra, mettaivan però viepü .... il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter'''.
== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
[[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]]
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien»)<ref>Autur: Florian Hitz. Translaziun: LIR. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/007391/2023-08-29/ Grischun]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].<ref>Andreas Fankhauser: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ ''Helvetische Republik'']. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026</ref> Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.
Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.<ref>Andreas Fankhauser: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.<ref>Autur: Andreas Kley. Translaziun: Ivo Berther. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settembre 2026. </ref>
== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
[[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]]
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.<ref name=":0">Roland Flückiger-Seiler: ''Frühe Wurzeln – Späte Entwicklung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit. Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 166–167. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref>
L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].<ref name=":0" />
I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.<ref>Roland Flückiger-Seiler: ''Technische Installationen in den Hotels der Belle Epoque. Die elektrische Beleuchtung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit, Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 97. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref>
La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.
== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.
A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.
== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.
=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.
Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.
=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.
=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.
Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.
== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.
Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.
Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».
* '''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.
'''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas. Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Paginas:109–120. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
bc6dpfeu24xmlcmei6sh30vgjbrirmf
173353
173352
2026-09-08T12:29:50Z
Bild-Sprache
22665
173353
wikitext
text/x-wiki
Tres l'incorporaziun in la Confederzaiun , l'industrialisaziun e la modernisaziun es il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter''' gnieu s-chatscho viepü. Scu cuntermuvimaint es naschida üna nova conscienza linguistica e culturela chi'd es sbucheda vers la fin dal 19evel tschientiner aint la renaschentscha rumauntscha.
== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
[[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]]
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien»)<ref>Autur: Florian Hitz. Translaziun: LIR. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/007391/2023-08-29/ Grischun]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].<ref>Andreas Fankhauser: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ ''Helvetische Republik'']. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026</ref> Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.
Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.<ref>Andreas Fankhauser: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.<ref>Autur: Andreas Kley. Translaziun: Ivo Berther. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settembre 2026. </ref>
== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
[[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]]
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.<ref name=":0">Roland Flückiger-Seiler: ''Frühe Wurzeln – Späte Entwicklung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit. Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 166–167. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref>
L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].<ref name=":0" />
I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.<ref>Roland Flückiger-Seiler: ''Technische Installationen in den Hotels der Belle Epoque. Die elektrische Beleuchtung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit, Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 97. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref>
La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.
== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.
A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.
== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.
=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.
Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.
=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.
=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.
Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.
== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.
Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.
Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».
* '''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.
'''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas. Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Paginas:109–120. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
77kf249x8xvkosl5tzhoc549kstaicj
173354
173353
2026-09-08T12:31:28Z
Bild-Sprache
22665
173354
wikitext
text/x-wiki
Tres l'incorporaziun in la Confederzaiun , l'industrialisaziun e la modernisaziun s-chatschaiva il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter''' viepü. Scu cuntermuvimaint es naschida üna nova conscienza linguistica e culturela chi'd es sbucheda vers la fin dal 19evel tschientiner aint la renaschentscha rumauntscha.
== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
[[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]]
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien»)<ref>Autur: Florian Hitz. Translaziun: LIR. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/007391/2023-08-29/ Grischun]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].<ref>Andreas Fankhauser: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ ''Helvetische Republik'']. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026</ref> Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.
Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.<ref>Andreas Fankhauser: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.<ref>Autur: Andreas Kley. Translaziun: Ivo Berther. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settembre 2026. </ref>
== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
[[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]]
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.<ref name=":0">Roland Flückiger-Seiler: ''Frühe Wurzeln – Späte Entwicklung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit. Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 166–167. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref>
L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].<ref name=":0" />
I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.<ref>Roland Flückiger-Seiler: ''Technische Installationen in den Hotels der Belle Epoque. Die elektrische Beleuchtung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit, Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 97. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref>
La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.
== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.
A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.
== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.
=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.
Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.
=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.
=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.
Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.
== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.
Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.
Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».
* '''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.
'''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas. Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Paginas:109–120. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
lxqabfngm9soslop25sqm8s9r6p1lnb
173355
173354
2026-09-08T12:31:43Z
Bild-Sprache
22665
173355
wikitext
text/x-wiki
Tres l'incorporaziun in la Confederzaiun , l'industrialisaziun e la modernisaziun s-chatschaiva il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter''' viepü. Scu cuntermuvimaint es naschida üna nova conscienza linguistica e culturela chi'd es sbucheda vers la fin dal 19evel tschientiner aint la «renaschentscha rumauntscha».
== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
[[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]]
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien»)<ref>Autur: Florian Hitz. Translaziun: LIR. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/007391/2023-08-29/ Grischun]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].<ref>Andreas Fankhauser: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ ''Helvetische Republik'']. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026</ref> Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.
Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.<ref>Andreas Fankhauser: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.<ref>Autur: Andreas Kley. Translaziun: Ivo Berther. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settembre 2026. </ref>
== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
[[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]]
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.<ref name=":0">Roland Flückiger-Seiler: ''Frühe Wurzeln – Späte Entwicklung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit. Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 166–167. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref>
L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].<ref name=":0" />
I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.<ref>Roland Flückiger-Seiler: ''Technische Installationen in den Hotels der Belle Epoque. Die elektrische Beleuchtung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit, Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 97. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref>
La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.
== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.
A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.
== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.
=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.
Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.
=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.
=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.
Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.
== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.
Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.
Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».
* '''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.
'''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas. Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Paginas:109–120. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
2s7p8ikczj5h32e37gafwn3k860ey7f
173356
173355
2026-09-08T12:32:19Z
Bild-Sprache
22665
173356
wikitext
text/x-wiki
Tres l'incorporaziun in la Confederzaiun, l'industrialisaziun e la modernisaziun s-chatschaiva il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter''' viepü. Scu cuntermuvimaint es naschida üna nova conscienza linguistica e culturela chi'd es sbucheda vers la fin dal 19evel tschientiner aint la «renaschentscha rumauntscha».
== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
[[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]]
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien»)<ref>Autur: Florian Hitz. Translaziun: LIR. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/007391/2023-08-29/ Grischun]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].<ref>Andreas Fankhauser: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ ''Helvetische Republik'']. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026</ref> Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.
Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.<ref>Andreas Fankhauser: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.<ref>Autur: Andreas Kley. Translaziun: Ivo Berther. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settembre 2026. </ref>
== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
[[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]]
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.<ref name=":0">Roland Flückiger-Seiler: ''Frühe Wurzeln – Späte Entwicklung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit. Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 166–167. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref>
L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].<ref name=":0" />
I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.<ref>Roland Flückiger-Seiler: ''Technische Installationen in den Hotels der Belle Epoque. Die elektrische Beleuchtung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit, Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 97. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref>
La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.
== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.
A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.
== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.
=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.
Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.
=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.
=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.
Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.
== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.
Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.
Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».
* '''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.
'''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas. Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Paginas:109–120. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
avyw2s1epqsgscvu1ancsfcxwng1prn
173357
173356
2026-09-08T12:32:47Z
Bild-Sprache
22665
173357
wikitext
text/x-wiki
Tres l'incorporaziun in la Confederzaiun, l'industrialisaziun e la modernisaziun s-chatschaiva il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter''' viepü. Scu cuntermuvimaint es naschida üna nova conscienza linguistica e culturela chi'd es sbucheda vers la fin dal 19evel tschientiner aint la «[[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».
== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
[[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]]
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien»)<ref>Autur: Florian Hitz. Translaziun: LIR. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/007391/2023-08-29/ Grischun]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].<ref>Andreas Fankhauser: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ ''Helvetische Republik'']. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026</ref> Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.
Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.<ref>Andreas Fankhauser: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.<ref>Autur: Andreas Kley. Translaziun: Ivo Berther. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settembre 2026. </ref>
== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
[[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]]
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.<ref name=":0">Roland Flückiger-Seiler: ''Frühe Wurzeln – Späte Entwicklung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit. Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 166–167. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref>
L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].<ref name=":0" />
I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.<ref>Roland Flückiger-Seiler: ''Technische Installationen in den Hotels der Belle Epoque. Die elektrische Beleuchtung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit, Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 97. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref>
La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.
== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.
A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.
== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.
=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.
Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.
=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.
=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.
Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.
== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.
Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.
Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».
* '''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.
'''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas. Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Paginas:109–120. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
fpjhmdpqhsay3ajfy9u6ok7pmugyg7y
173358
173357
2026-09-08T12:38:20Z
Bild-Sprache
22665
173358
wikitext
text/x-wiki
Tres l'incorporaziun in la Confederzaiun, l'industrialisaziun e la modernisaziun s-chatschaiva il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter''' viepü. Scu cuntermuvimaint es naschida üna nova incletta per la lingua e cultura rumantscha chi'd es sbucheda vers la fin dal 19evel tschientiner aint la «[[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».
== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
[[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]]
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien»)<ref>Autur: Florian Hitz. Translaziun: LIR. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/007391/2023-08-29/ Grischun]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].<ref>Andreas Fankhauser: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ ''Helvetische Republik'']. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026</ref> Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.
Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.<ref>Andreas Fankhauser: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.<ref>Autur: Andreas Kley. Translaziun: Ivo Berther. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settembre 2026. </ref>
== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
[[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]]
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.<ref name=":0">Roland Flückiger-Seiler: ''Frühe Wurzeln – Späte Entwicklung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit. Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 166–167. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref>
L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].<ref name=":0" />
I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.<ref>Roland Flückiger-Seiler: ''Technische Installationen in den Hotels der Belle Epoque. Die elektrische Beleuchtung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit, Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 97. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref>
La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.
== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.
A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.
== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.
=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.
Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.
=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.
=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.
Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.
== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.
Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.
Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».
* '''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.
'''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas. Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Paginas:109–120. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
m5gh1usszfymlbar1k6g4nnr9onqn74
173359
173358
2026-09-08T12:39:07Z
Bild-Sprache
22665
173359
wikitext
text/x-wiki
Tres l'incorporaziun in la Confederzaiun, l'industrialisaziun e la modernisaziun s-chatschaiva il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter''' viepü. Scu cuntermuvimaint es naschida üna nouva incletta per la lingua e cultura rumantscha chi'd es sbucheda vers la fin dal 19evel tschientiner aint la «[[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».
== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
[[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]]
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien»)<ref>Autur: Florian Hitz. Translaziun: LIR. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/007391/2023-08-29/ Grischun]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].<ref>Andreas Fankhauser: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ ''Helvetische Republik'']. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026</ref> Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.
Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.<ref>Andreas Fankhauser: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.<ref>Autur: Andreas Kley. Translaziun: Ivo Berther. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settembre 2026. </ref>
== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
[[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]]
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.<ref name=":0">Roland Flückiger-Seiler: ''Frühe Wurzeln – Späte Entwicklung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit. Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 166–167. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref>
L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].<ref name=":0" />
I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.<ref>Roland Flückiger-Seiler: ''Technische Installationen in den Hotels der Belle Epoque. Die elektrische Beleuchtung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit, Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 97. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref>
La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.
== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.
A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.
== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.
=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.
Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.
=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.
=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.
Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.
== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.
Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.
Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».
* '''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.
'''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas. Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Paginas:109–120. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
6xniakgjq7l43jhxy4ht99xyrlkcsie
173360
173359
2026-09-08T12:40:15Z
Bild-Sprache
22665
173360
wikitext
text/x-wiki
Tres l'incorporaziun in la Confederzaiun, l'industrialisaziun e la modernisaziun s-chatschaiva il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter''' viepü. Scu cuntermuvimaint es naschida üna nouva incletta ed ün augmaint da valur per la lingua e cultura rumauntscha chi'd es bucheda vers la fin dal 19evel tschientiner aint la «[[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».
== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
[[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]]
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien»)<ref>Autur: Florian Hitz. Translaziun: LIR. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/007391/2023-08-29/ Grischun]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].<ref>Andreas Fankhauser: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ ''Helvetische Republik'']. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026</ref> Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.
Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.<ref>Andreas Fankhauser: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.<ref>Autur: Andreas Kley. Translaziun: Ivo Berther. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settembre 2026. </ref>
== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
[[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]]
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.<ref name=":0">Roland Flückiger-Seiler: ''Frühe Wurzeln – Späte Entwicklung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit. Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 166–167. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref>
L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].<ref name=":0" />
I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.<ref>Roland Flückiger-Seiler: ''Technische Installationen in den Hotels der Belle Epoque. Die elektrische Beleuchtung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit, Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 97. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref>
La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.
== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.
A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.
== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.
=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.
Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.
=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.
=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.
Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.
== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.
Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.
Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».
* '''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.
'''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas. Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Paginas:109–120. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
o9mcnihoyt6x84kjk1hdhs43enaxlwf
173361
173360
2026-09-08T12:41:44Z
Bild-Sprache
22665
Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] a [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
173360
wikitext
text/x-wiki
Tres l'incorporaziun in la Confederzaiun, l'industrialisaziun e la modernisaziun s-chatschaiva il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter''' viepü. Scu cuntermuvimaint es naschida üna nouva incletta ed ün augmaint da valur per la lingua e cultura rumauntscha chi'd es bucheda vers la fin dal 19evel tschientiner aint la «[[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».
== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
[[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]]
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien»)<ref>Autur: Florian Hitz. Translaziun: LIR. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/007391/2023-08-29/ Grischun]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].<ref>Andreas Fankhauser: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ ''Helvetische Republik'']. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026</ref> Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.
Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.<ref>Andreas Fankhauser: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.<ref>Autur: Andreas Kley. Translaziun: Ivo Berther. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settembre 2026. </ref>
== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
[[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]]
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.<ref name=":0">Roland Flückiger-Seiler: ''Frühe Wurzeln – Späte Entwicklung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit. Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 166–167. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref>
L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].<ref name=":0" />
I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.<ref>Roland Flückiger-Seiler: ''Technische Installationen in den Hotels der Belle Epoque. Die elektrische Beleuchtung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit, Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 97. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref>
La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.
== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.
A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.
== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.
=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.
Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.
=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.
=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.
Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.
== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.
Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.
Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».
* '''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.
'''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas. Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Paginas:109–120. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
o9mcnihoyt6x84kjk1hdhs43enaxlwf
173363
173361
2026-09-08T12:43:18Z
Bild-Sprache
22665
173363
wikitext
text/x-wiki
Tres l'incorporaziun in la Confederzaiun, l'industrialisaziun e la modernisaziun s-chatschaiva il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter''' viepü. Scu cuntermuvimaint es naschida üna nouva incletta ed ün augmaint da valur per la lingua e cultura rumauntscha chi'd es bucheda vers la fin dal 19evel tschientiner aint la «[[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».
== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
[[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]]
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien»)<ref>Autur: Florian Hitz. Translaziun: LIR. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/007391/2023-08-29/ Grischun]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].<ref>Andreas Fankhauser: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ ''Helvetische Republik'']. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026</ref> Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.
Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.<ref>Andreas Fankhauser: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.<ref>Autur: Andreas Kley. Translaziun: Ivo Berther. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settembre 2026. </ref>
== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
[[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]]
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.<ref name=":0">Roland Flückiger-Seiler: ''Frühe Wurzeln – Späte Entwicklung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit. Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 166–167. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref>
L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].<ref name=":0" />
I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.<ref>Roland Flückiger-Seiler: ''Technische Installationen in den Hotels der Belle Epoque. Die elektrische Beleuchtung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit, Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 97. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref>
La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.
== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.
A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.
== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.
=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.
Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.
=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.
=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.
Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.
== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.
Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.
Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».
* '''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.
'''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas. Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Paginas:109–120. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:19avel tschientaner]]
py9e7pzvbvbcn4p78fdgit1puwmqp4c
173391
173363
2026-09-08T14:22:42Z
Bild-Sprache
22665
173391
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Tres l'incorporaziun in la Confederzaiun, l'industrialisaziun e la modernisaziun s-chatschaiva il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter''' viepü. Scu cuntermuvimaint es naschida üna nouva incletta ed ün augmaint da valur per la lingua e cultura rumauntscha chi'd es bucheda vers la fin dal 19evel tschientiner aint la «[[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».
== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
[[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]]
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien»)<ref>Autur: Florian Hitz. Translaziun: LIR. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/007391/2023-08-29/ Grischun]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].<ref>Andreas Fankhauser: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ ''Helvetische Republik'']. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026</ref> Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.
Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.<ref>Andreas Fankhauser: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.<ref>Autur: Andreas Kley. Translaziun: Ivo Berther. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settembre 2026. </ref>
== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
[[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]]
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.<ref name=":0">Roland Flückiger-Seiler: ''Frühe Wurzeln – Späte Entwicklung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit. Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 166–167. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref>
L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].<ref name=":0" />
I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.<ref>Roland Flückiger-Seiler: ''Technische Installationen in den Hotels der Belle Epoque. Die elektrische Beleuchtung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit, Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 97. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref>
La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.
== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.
A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.
== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.
=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.
Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.
=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.
=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.
Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.
== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.
Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.
Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».
* '''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.
'''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas. Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Paginas:109–120. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:19avel tschientaner]]
b9ej9bf2xk54b609j0j5r442ad6s47r
173416
173391
2026-09-08T15:41:21Z
Bild-Sprache
22665
/* Litteratura */
173416
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Tres l'incorporaziun in la Confederzaiun, l'industrialisaziun e la modernisaziun s-chatschaiva il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter''' viepü. Scu cuntermuvimaint es naschida üna nouva incletta ed ün augmaint da valur per la lingua e cultura rumauntscha chi'd es bucheda vers la fin dal 19evel tschientiner aint la «[[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».
== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
[[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]]
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien»)<ref>Autur: Florian Hitz. Translaziun: LIR. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/007391/2023-08-29/ Grischun]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].<ref>Andreas Fankhauser: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ ''Helvetische Republik'']. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026</ref> Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.
Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.<ref>Andreas Fankhauser: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.<ref>Autur: Andreas Kley. Translaziun: Ivo Berther. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settembre 2026. </ref>
== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
[[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]]
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.<ref name=":0">Roland Flückiger-Seiler: ''Frühe Wurzeln – Späte Entwicklung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit. Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 166–167. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref>
L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur Sargans [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].<ref name=":0" />
I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.<ref>Roland Flückiger-Seiler: ''Technische Installationen in den Hotels der Belle Epoque. Die elektrische Beleuchtung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit, Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 97. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref>
La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.
== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.
A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.
== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.
=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.
Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.
=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.
=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.
Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.
== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.
Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.
Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».
* '''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.
'''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas. Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:19avel tschientaner]]
md50ew590zbsyvkm8yxeg2xogpz6jfh
173434
173416
2026-09-08T16:30:18Z
Bild-Sprache
22665
/* Industrialisaziun e turissem in Grischun */
173434
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Tres l'incorporaziun in la Confederzaiun, l'industrialisaziun e la modernisaziun s-chatschaiva il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter''' viepü. Scu cuntermuvimaint es naschida üna nouva incletta ed ün augmaint da valur per la lingua e cultura rumauntscha chi'd es bucheda vers la fin dal 19evel tschientiner aint la «[[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».
== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
[[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]]
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien»)<ref>Autur: Florian Hitz. Translaziun: LIR. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/007391/2023-08-29/ Grischun]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].<ref>Andreas Fankhauser: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ ''Helvetische Republik'']. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026</ref> Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.
Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.<ref>Andreas Fankhauser: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.<ref>Autur: Andreas Kley. Translaziun: Ivo Berther. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settembre 2026. </ref>
== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
[[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]]
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.<ref name=":0">Roland Flückiger-Seiler: ''Frühe Wurzeln – Späte Entwicklung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit. Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 166–167. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref>
L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur [[Sargans]] [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].<ref name=":0" />
I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.<ref>Roland Flückiger-Seiler: ''Technische Installationen in den Hotels der Belle Epoque. Die elektrische Beleuchtung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit, Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 97. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref>
La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.
== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.
A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.
== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.
=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.
Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.
=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.
=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.
Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.
== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.
Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.
Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».
* '''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.
'''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas. Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.
'''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:19avel tschientaner]]
k0x07r01z6c3378n0j56xrvp9djje6o
Utilisader:Bild-Sprache/Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha
2
14942
173362
2026-09-08T12:41:44Z
Bild-Sprache
22665
Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] a [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
173362
wikitext
text/x-wiki
#RENVIAMENT [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
szfwkqgizk5b3c4iojyxmh3cva5e4an
Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor
0
14943
173364
2026-09-08T12:51:04Z
Bild-Sprache
22665
Creà la pagina cun "Quist es ..."
173364
wikitext
text/x-wiki
Quist es ...
3nq7d0d5mp1it6uwe66gqt9ylniqdzh
173365
173364
2026-09-08T13:03:08Z
Bild-Sprache
22665
173365
wikitext
text/x-wiki
La cultura da cors rumauntscha as sviluppaiva düraunt il 19evel tschientiner suot l'influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertori il prüm surtuot da lingua tudas-cha as avaivan plaunet sviluppo texts pel chaunt da cor in rumauntsch e da cumponists indigens.
hebmqib92kenjzhiy1zot6kj6z12xwe
173366
173365
2026-09-08T13:05:40Z
Bild-Sprache
22665
173366
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
mxprub9dnku6d3xvrnl0kpz43oui9r3
173367
173366
2026-09-08T13:07:35Z
Bild-Sprache
22665
173367
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
9dvbbqpc2kb0z6c7l6r1ltzzxd55xv2
173368
173367
2026-09-08T13:13:41Z
Bild-Sprache
22665
/* Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun */
173368
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
La naschentscha da societeds da chaunt viril in Grischun d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio il pedagog da musica, editur e cumponist zürigais Hans Georg Nägli (1773–1836).
3ktaqrwq7iki6s0izdybs1xeo8fuzyi
173369
173368
2026-09-08T13:16:49Z
Bild-Sprache
22665
/* Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun */
173369
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
La naschentscha da societeds da chaunt viril in Grischun d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio il pedagog da musica, editur e cumponist zürigais Hans Georg Nägli (1773–1836). L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundieu ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril.
fxenf31at9fyjegpsuxne8gw31xqrok
173370
173369
2026-09-08T13:23:12Z
Bild-Sprache
22665
/* Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun */
173370
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
La naschentscha da societeds da chaunt viril in Grischun d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio Hans Georg Nägeli (1773–1836) da Turich, chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundieu ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
csc2gbixxfngb82trfd7n7hnvj0nm8l
173371
173370
2026-09-08T13:30:00Z
Bild-Sprache
22665
/* Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun */
173371
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
La naschentscha da societeds da chaunt viril in Grischun d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio Hans Georg Nägeli (1773–1836) da Turich, chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundieu ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants tudas-chs immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held.
9hdgdk6b2eobq4m1w61pp7s26gu7lmq
173372
173371
2026-09-08T13:32:26Z
Bild-Sprache
22665
173372
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held.
ggou8064bfmc94nixxdcaifoftjnyjp
173373
173372
2026-09-08T13:46:22Z
Bild-Sprache
22665
/* Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun */
173373
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
sdi9waqfyjdfcsbhub2usw3q0824rff
173374
173373
2026-09-08T13:48:04Z
Bild-Sprache
22665
/* Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun */
173374
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a Zezers, l’an 1831.
6gl3xj4ohveujmukcb6c91xat1p2vzg
173375
173374
2026-09-08T13:50:37Z
Bild-Sprache
22665
/* Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun */
173375
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a Zezers, l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun da chantaduors chantunela.
jw4fvbbetcpbzudlpm6ezzctvej7d3s
173376
173375
2026-09-08T13:50:51Z
Bild-Sprache
22665
/* Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun */
173376
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a Zezers, l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors.
4xdnmbwzrlfn1i3u8i3t0x480qpsp2t
173377
173376
2026-09-08T13:56:08Z
Bild-Sprache
22665
/* Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun */
173377
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a Zezers, l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel.
cdew8crtdjxvve8wgp0rtdvljyutk68
173378
173377
2026-09-08T13:59:03Z
Bild-Sprache
22665
/* Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun */
173378
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a Zezers, l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel.
mgoj2j52rkoulmu0jdvp5ekigwwe7iu
173379
173378
2026-09-08T13:59:44Z
Bild-Sprache
22665
/* Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun */
173379
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel.
8a4y3nwnf20xd0i58wjenuyrx9d9vrw
173380
173379
2026-09-08T14:02:34Z
Bild-Sprache
22665
/* Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun */
173380
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischung
mo6my5t7ibfqv0s5qfdm7plv9tey64h
173381
173380
2026-09-08T14:11:56Z
Bild-Sprache
22665
/* Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun */
173381
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica.
rtdhufmxvmt020465im9ide5i9vmm9m
173382
173381
2026-09-08T14:12:16Z
Bild-Sprache
22665
/* Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun */
173382
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a Cuira l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da Glion e «Engiadina» da l’Engiadina.
27lblbc8z8g829zumdcy9ezmwre8cjx
173383
173382
2026-09-08T14:12:32Z
Bild-Sprache
22665
/* Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun */
173383
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a Cuira l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da Glion e «Engiadina» da l’Engiadina. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors.
pl1j4y1zy2y2vgfkkg98kh0yg6g4q8s
173384
173383
2026-09-08T14:13:16Z
Bild-Sprache
22665
/* Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun */
173384
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a Cuira l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da Glion e «Engiadina» da l’Engiadina. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[festa da Chalavaina]] dal 1899.
jt0xn01n0fhje2ydflfon50i2v5uf5o
173385
173384
2026-09-08T14:13:25Z
Bild-Sprache
22665
/* Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun */
173385
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a Cuira l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da Glion e «Engiadina» da l’Engiadina. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
4zhce74muprea6ex2p3qbyun3idmkzw
173386
173385
2026-09-08T14:13:54Z
Bild-Sprache
22665
/* Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun */
173386
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a Cuira l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da Glion e «Engiadina» da l’Engiadina. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumantsch ==
m2txhh8j4a47zizfl089p2m8useqte5
173387
173386
2026-09-08T14:16:08Z
Bild-Sprache
22665
/* Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun */
173387
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumantsch ==
8b36cw42727xqivx2zdwn1btix14di8
173388
173387
2026-09-08T14:17:06Z
Bild-Sprache
22665
/* Chanzuns da cor per rumantsch */
173388
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
1u6dlr8jxuo3s935vrxhgvra99zc1up
173392
173388
2026-09-08T14:37:39Z
Bild-Sprache
22665
/* Chanzuns da cor per rumauntsch */
173392
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt.
s9xkjf5xzbgs17de8nazjdr0evv12wz
173393
173392
2026-09-08T14:40:32Z
Bild-Sprache
22665
/* Chanzuns da cor per rumauntsch */
173393
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
jemaifb6y3v2rkccm406jg3smonq8fx
173394
173393
2026-09-08T14:45:46Z
Bild-Sprache
22665
/* Chanzuns da cor per rumauntsch */
173394
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha.
911bb00iwn5m685ro9hz6151gn8cx2w
173395
173394
2026-09-08T14:46:03Z
Bild-Sprache
22665
/* Chanzuns da cor per rumauntsch */
173395
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns.
do355bbb8byz4o3bgai7sv25p8hcckr
173396
173395
2026-09-08T14:48:02Z
Bild-Sprache
22665
/* Chanzuns da cor per rumauntsch */
173396
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
ex0czyzygf37yfjzfeebpdxwmnhllgn
173397
173396
2026-09-08T14:53:11Z
Bild-Sprache
22665
/* Chanzuns da cor per rumauntsch */
173397
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
ng6nj71al8jjyey99hv7tc299rlqgl8
173398
173397
2026-09-08T14:54:36Z
Bild-Sprache
22665
/* Chanzuns da cor per rumauntsch */
173398
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
ez579yzqfwh7id8gfsimf6k5jy3w9rd
173399
173398
2026-09-08T14:55:10Z
Bild-Sprache
22665
/* Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha */
173399
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* A Trun sut igl ischi
* Adieu a l’Engiadina
2m9xkhqa7woas4p5o498yuqe5khogwi
173400
173399
2026-09-08T14:55:33Z
Bild-Sprache
22665
/* Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha */
173400
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l’Engiadina]]
l5uweptp4wg4e2pz45x837apbx976gr
173401
173400
2026-09-08T14:58:04Z
Bild-Sprache
22665
/* Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha */
173401
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l’Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs.
37jjm0zu17fdgz3h5qcsgu12vgt0q60
173402
173401
2026-09-08T14:58:19Z
Bild-Sprache
22665
/* Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha */
173402
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l’Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. Gion Antoni Bühler cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «romontsch fusionau», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs.
jotqt7ri81vnjn3d87ej3yo0lqyocrk
173403
173402
2026-09-08T14:59:04Z
Bild-Sprache
22665
/* Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha */
173403
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l’Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs.
491tks4xhnyp8ehwkbdeuc8ufs5pafj
173404
173403
2026-09-08T15:00:26Z
Bild-Sprache
22665
/* Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha */
173404
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l’Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters.
b82uyvkyeamg996kc4waonkhmtneykf
173405
173404
2026-09-08T15:01:49Z
Bild-Sprache
22665
/* Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha */
173405
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l’Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters.
Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da Peider Steiner.
4je2j3sohdspezh2znzaowp0te5i77e
173406
173405
2026-09-08T15:02:06Z
Bild-Sprache
22665
/* Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha */
173406
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l’Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters.
Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]].
9nkioqe8u8tdjnw95t547u75wq8ok0n
173407
173406
2026-09-08T15:06:00Z
Bild-Sprache
22665
/* Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha */
173407
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l’Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters.
Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da Peider Steiner. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira.
ovcp0v15fiehm5oiyisfy4fwmy99oek
173408
173407
2026-09-08T15:09:10Z
Bild-Sprache
22665
/* Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha */
173408
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l’Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters.
Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da Peider Steiner. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a Berna, l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder.
ebpfs88x0szx2m5mtvkklnwv7irvcfg
173409
173408
2026-09-08T15:20:55Z
Bild-Sprache
22665
/* Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha */
173409
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l’Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters.
Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da Peider Steiner. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a Berna, l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Is tratta da la Lia Grischa e dal cumbat per la liberted da lur buns vegls.
qz95qxp57ita8nnab95brfogsnwj73z
173410
173409
2026-09-08T15:26:13Z
Bild-Sprache
22665
/* Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha */
173410
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l’Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters.
Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da Peider Steiner. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a Berna, l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Is tratta da la Lia Grischa e dal cumbat per la liberted da lur buns vegls. Ün'otra chanzun «Adieu a l’Engiadina» da Theodor Gaugler es naschida tenor üna poesia dad Andrea Bezzola e tematisescha darcho emigraziun, cumgio ed amur per la patria.
3wtfuy9b37hzd2c60nuk3v6anwgrutp
173411
173410
2026-09-08T15:28:53Z
Bild-Sprache
22665
/* Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha */
173411
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l’Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters.
Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a [[Berna]], l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Is tratta da la Lia Grischa e dal cumbat per la liberted da lur buns vegls. Ün'otra chanzun «Adieu a l’Engiadina» da Theodor Gaugler es naschida tenor üna poesia dad [[Andrea Bezzola]] e tematisescha darcho emigraziun, cumgio ed amur per la patria.
Per metter a disposiziun als cors engiadinais dapü repertori da lingua materna avaiva il cusglier naziunel Andrea Bezzola (1840–1897) publicho la collecziun 15 «Chanzuns ladinas» cun texts rumauntschs davart chanzuns da cor cuntschaintas.
plj0f14cbokc4bzg90wlen0jnjj6bbk
173412
173411
2026-09-08T15:33:34Z
Bild-Sprache
22665
/* Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha */
173412
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l’Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters.
Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a [[Berna]], l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Is tratta da la Lia Grischa e dal cumbat per la liberted da lur buns vegls. Ün'otra chanzun «Adieu a l’Engiadina» da Theodor Gaugler es naschida tenor üna poesia dad [[Andrea Bezzola]] e tematisescha darcho emigraziun, cumgio ed amur per la patria.
Per metter a disposiziun als cors engiadinais dapü repertori da lingua materna avaiva il cusglier naziunel Andrea Bezzola (1840–1897) publicho la collecziun 15 «Chanzuns ladinas» cun texts rumauntschs davart chanzuns da cor cuntschaintas. Plaunet naschittan eir ouvras da cumponists indigens, traunter els «Igl avis» da [[Hans Erni]] e «La patria dil Grischun» da Georg Schmid von Grüneck (Uvas-ch da Cuira).
lvs5phmc3hm9nyrpksyw94hb7ixu4sa
173413
173412
2026-09-08T15:38:29Z
Bild-Sprache
22665
/* Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha */
173413
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l’Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters.
Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a [[Berna]], l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Is tratta da la Lia Grischa e dal cumbat per la liberted da lur buns vegls. Ün'otra chanzun «Adieu a l’Engiadina» da Theodor Gaugler es naschida tenor üna poesia dad [[Andrea Bezzola]] e tematisescha darcho emigraziun, cumgio ed amur per la patria.
Per metter a disposiziun als cors engiadinais dapü repertori da lingua materna avaiva il cusglier naziunel Andrea Bezzola (1840–1897) publicho la collecziun 15 «Chanzuns ladinas» cun texts rumauntschs davart chanzuns da cor cuntschaintas. Plaunet naschittan eir ouvras da cumponists indigens, traunter els «Igl avis» da [[Hans Erni]] e «La patria dil Grischun» da Georg Schmid von Grüneck (Uvas-ch da Cuira).
Ün schlauntsch decisiv purtaiva la Festa da Chalavaina l’an 1899 a Cuira. Il gö festiv grandischem cuntgnaiva cumposiziuns dal musicist engiadinais Otto Barblan (1860–1843) es avaiva involvo vastas parts da la populaziun grischuna scu chantaduors:as ed acuors:as. La Festa da Chalavaina avaiva do impuls importants per ils cors rumauntsch. In seguit as sviluppaiva viepü üna cultura da cor grischuna rumauntscha autonoma cun egen repertoris da chanzuns.
20qlojy1xp84b1kerk057cbn8313o76
173414
173413
2026-09-08T15:38:56Z
Bild-Sprache
22665
/* Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha */
173414
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l’Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters.
Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a [[Berna]], l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Is tratta da la Lia Grischa e dal cumbat per la liberted da lur buns vegls. Ün'otra chanzun «Adieu a l’Engiadina» da Theodor Gaugler es naschida tenor üna poesia dad [[Andrea Bezzola]] e tematisescha darcho emigraziun, cumgio ed amur per la patria.
Per metter a disposiziun als cors engiadinais dapü repertori da lingua materna avaiva il cusglier naziunel Andrea Bezzola (1840–1897) publicho la collecziun 15 «Chanzuns ladinas» cun texts rumauntschs davart chanzuns da cor cuntschaintas. Plaunet naschittan eir ouvras da cumponists indigens, traunter els «Igl avis» da [[Hans Erni]] e «La patria dil Grischun» da Georg Schmid von Grüneck (Uvas-ch da Cuira).
Ün schlauntsch decisiv purtaiva la [[Festa da Chalavaina]] l’an 1899 a Cuira. Il gö festiv grandischem cuntgnaiva cumposiziuns dal musicist engiadinais Otto Barblan (1860–1843) es avaiva involvo vastas parts da la populaziun grischuna scu chantaduors:as ed acuors:as. La Festa da Chalavaina avaiva do impuls importants per ils cors rumauntsch. In seguit as sviluppaiva viepü üna cultura da cor grischuna rumauntscha autonoma cun egen repertoris da chanzuns.
cmld0rnmkwwd2ilytvfotsqg5f8nwvm
173415
173414
2026-09-08T15:39:10Z
Bild-Sprache
22665
/* Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha */
173415
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l’Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters.
Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a [[Berna]], l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Is tratta da la Lia Grischa e dal cumbat per la liberted da lur buns vegls. Ün'otra chanzun «Adieu a l’Engiadina» da Theodor Gaugler es naschida tenor üna poesia dad [[Andrea Bezzola]] e tematisescha darcho emigraziun, cumgio ed amur per la patria.
Per metter a disposiziun als cors engiadinais dapü repertori da lingua materna avaiva il cusglier naziunel Andrea Bezzola (1840–1897) publicho la collecziun 15 «Chanzuns ladinas» cun texts rumauntschs davart chanzuns da cor cuntschaintas. Plaunet naschittan eir ouvras da cumponists indigens, traunter els «Igl avis» da [[Hans Erni]] e «La patria dil Grischun» da Georg Schmid von Grüneck (Uvas-ch da Cuira).
Ün schlauntsch decisiv purtaiva la [[Festa da Chalavaina]] l’an 1899 a Cuira. Il gö festiv grandischem cuntgnaiva cumposiziuns dal musicist engiadinais [[Otto Barblan]] (1860–1843) es avaiva involvo vastas parts da la populaziun grischuna scu chantaduors:as ed acuors:as. La Festa da Chalavaina avaiva do impuls importants per ils cors rumauntsch. In seguit as sviluppaiva viepü üna cultura da cor grischuna rumauntscha autonoma cun egen repertoris da chanzuns.
potiyf7223d84yuuvuzc0moq18t32yg
173417
173415
2026-09-08T15:41:54Z
Bild-Sprache
22665
/* Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha */
173417
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l’Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters.
Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a [[Berna]], l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Is tratta da la Lia Grischa e dal cumbat per la liberted da lur buns vegls. Ün'otra chanzun «Adieu a l’Engiadina» da Theodor Gaugler es naschida tenor üna poesia dad [[Andrea Bezzola]] e tematisescha darcho emigraziun, cumgio ed amur per la patria.
Per metter a disposiziun als cors engiadinais dapü repertori da lingua materna avaiva il cusglier naziunel Andrea Bezzola (1840–1897) publicho la collecziun 15 «Chanzuns ladinas» cun texts rumauntschs davart chanzuns da cor cuntschaintas. Plaunet naschittan eir ouvras da cumponists indigens, traunter els «Igl avis» da [[Hans Erni]] e «La patria dil Grischun» da Georg Schmid von Grüneck (Uvas-ch da Cuira).
Ün schlauntsch decisiv purtaiva la [[Festa da Chalavaina]] l’an 1899 a Cuira. Il gö festiv grandischem cuntgnaiva cumposiziuns dal musicist engiadinais [[Otto Barblan]] (1860–1843) es avaiva involvo vastas parts da la populaziun grischuna scu chantaduors:as ed acuors:as. La Festa da Chalavaina avaiva do impuls importants per ils cors rumauntsch. In seguit as sviluppaiva viepü üna cultura da cor grischuna rumauntscha autonoma cun egen repertoris da chanzuns.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
nroz80yybrymh0jpbml0k2d386lxzg5
173418
173417
2026-09-08T15:44:28Z
Bild-Sprache
22665
/* Litteratura */
173418
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l’Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters.
Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a [[Berna]], l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Is tratta da la Lia Grischa e dal cumbat per la liberted da lur buns vegls. Ün'otra chanzun «Adieu a l’Engiadina» da Theodor Gaugler es naschida tenor üna poesia dad [[Andrea Bezzola]] e tematisescha darcho emigraziun, cumgio ed amur per la patria.
Per metter a disposiziun als cors engiadinais dapü repertori da lingua materna avaiva il cusglier naziunel Andrea Bezzola (1840–1897) publicho la collecziun 15 «Chanzuns ladinas» cun texts rumauntschs davart chanzuns da cor cuntschaintas. Plaunet naschittan eir ouvras da cumponists indigens, traunter els «Igl avis» da [[Hans Erni]] e «La patria dil Grischun» da Georg Schmid von Grüneck (Uvas-ch da Cuira).
Ün schlauntsch decisiv purtaiva la [[Festa da Chalavaina]] l’an 1899 a Cuira. Il gö festiv grandischem cuntgnaiva cumposiziuns dal musicist engiadinais [[Otto Barblan]] (1860–1843) es avaiva involvo vastas parts da la populaziun grischuna scu chantaduors:as ed acuors:as. La Festa da Chalavaina avaiva do impuls importants per ils cors rumauntsch. In seguit as sviluppaiva viepü üna cultura da cor grischuna rumauntscha autonoma cun egen repertoris da chanzuns.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
fx3fgfrs5lypqd1en3e0t24flthsop2
173419
173418
2026-09-08T15:45:10Z
Bild-Sprache
22665
/* Litteratura */
173419
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l’Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters.
Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a [[Berna]], l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Is tratta da la Lia Grischa e dal cumbat per la liberted da lur buns vegls. Ün'otra chanzun «Adieu a l’Engiadina» da Theodor Gaugler es naschida tenor üna poesia dad [[Andrea Bezzola]] e tematisescha darcho emigraziun, cumgio ed amur per la patria.
Per metter a disposiziun als cors engiadinais dapü repertori da lingua materna avaiva il cusglier naziunel Andrea Bezzola (1840–1897) publicho la collecziun 15 «Chanzuns ladinas» cun texts rumauntschs davart chanzuns da cor cuntschaintas. Plaunet naschittan eir ouvras da cumponists indigens, traunter els «Igl avis» da [[Hans Erni]] e «La patria dil Grischun» da Georg Schmid von Grüneck (Uvas-ch da Cuira).
Ün schlauntsch decisiv purtaiva la [[Festa da Chalavaina]] l’an 1899 a Cuira. Il gö festiv grandischem cuntgnaiva cumposiziuns dal musicist engiadinais [[Otto Barblan]] (1860–1843) es avaiva involvo vastas parts da la populaziun grischuna scu chantaduors:as ed acuors:as. La Festa da Chalavaina avaiva do impuls importants per ils cors rumauntsch. In seguit as sviluppaiva viepü üna cultura da cor grischuna rumauntscha autonoma cun egen repertoris da chanzuns.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
svt6txbsg4s0pfyepozz2o1cgf73j7n
173420
173419
2026-09-08T15:48:57Z
Bild-Sprache
22665
173420
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.<ref>''[https://www.zb.uzh.ch/de/ueber-uns/veranstaltungen-reihen/zum-250-geburtstag-von-hans-georg-naegeli Zum 250. Geburtstag von Hans Georg Nägel]''i. In: ZB Zentralbibliothek Zürich. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l’Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters.
Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a [[Berna]], l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Is tratta da la Lia Grischa e dal cumbat per la liberted da lur buns vegls. Ün'otra chanzun «Adieu a l’Engiadina» da Theodor Gaugler es naschida tenor üna poesia dad [[Andrea Bezzola]] e tematisescha darcho emigraziun, cumgio ed amur per la patria.
Per metter a disposiziun als cors engiadinais dapü repertori da lingua materna avaiva il cusglier naziunel Andrea Bezzola (1840–1897) publicho la collecziun 15 «Chanzuns ladinas» cun texts rumauntschs davart chanzuns da cor cuntschaintas. Plaunet naschittan eir ouvras da cumponists indigens, traunter els «Igl avis» da [[Hans Erni]] e «La patria dil Grischun» da Georg Schmid von Grüneck (Uvas-ch da Cuira).
Ün schlauntsch decisiv purtaiva la [[Festa da Chalavaina]] l’an 1899 a Cuira. Il gö festiv grandischem cuntgnaiva cumposiziuns dal musicist engiadinais [[Otto Barblan]] (1860–1843) es avaiva involvo vastas parts da la populaziun grischuna scu chantaduors:as ed acuors:as. La Festa da Chalavaina avaiva do impuls importants per ils cors rumauntsch. In seguit as sviluppaiva viepü üna cultura da cor grischuna rumauntscha autonoma cun egen repertoris da chanzuns.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
jbdtcml4vxinu3z0zv253syefdwfybo
173421
173420
2026-09-08T15:49:29Z
Bild-Sprache
22665
Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] a [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]
173420
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.<ref>''[https://www.zb.uzh.ch/de/ueber-uns/veranstaltungen-reihen/zum-250-geburtstag-von-hans-georg-naegeli Zum 250. Geburtstag von Hans Georg Nägel]''i. In: ZB Zentralbibliothek Zürich. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l’Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters.
Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a [[Berna]], l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Is tratta da la Lia Grischa e dal cumbat per la liberted da lur buns vegls. Ün'otra chanzun «Adieu a l’Engiadina» da Theodor Gaugler es naschida tenor üna poesia dad [[Andrea Bezzola]] e tematisescha darcho emigraziun, cumgio ed amur per la patria.
Per metter a disposiziun als cors engiadinais dapü repertori da lingua materna avaiva il cusglier naziunel Andrea Bezzola (1840–1897) publicho la collecziun 15 «Chanzuns ladinas» cun texts rumauntschs davart chanzuns da cor cuntschaintas. Plaunet naschittan eir ouvras da cumponists indigens, traunter els «Igl avis» da [[Hans Erni]] e «La patria dil Grischun» da Georg Schmid von Grüneck (Uvas-ch da Cuira).
Ün schlauntsch decisiv purtaiva la [[Festa da Chalavaina]] l’an 1899 a Cuira. Il gö festiv grandischem cuntgnaiva cumposiziuns dal musicist engiadinais [[Otto Barblan]] (1860–1843) es avaiva involvo vastas parts da la populaziun grischuna scu chantaduors:as ed acuors:as. La Festa da Chalavaina avaiva do impuls importants per ils cors rumauntsch. In seguit as sviluppaiva viepü üna cultura da cor grischuna rumauntscha autonoma cun egen repertoris da chanzuns.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
jbdtcml4vxinu3z0zv253syefdwfybo
173423
173421
2026-09-08T15:50:23Z
Bild-Sprache
22665
173423
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.<ref>''[https://www.zb.uzh.ch/de/ueber-uns/veranstaltungen-reihen/zum-250-geburtstag-von-hans-georg-naegeli Zum 250. Geburtstag von Hans Georg Nägel]''i. In: ZB Zentralbibliothek Zürich. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l’Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters.
Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a [[Berna]], l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Is tratta da la Lia Grischa e dal cumbat per la liberted da lur buns vegls. Ün'otra chanzun «Adieu a l’Engiadina» da Theodor Gaugler es naschida tenor üna poesia dad [[Andrea Bezzola]] e tematisescha darcho emigraziun, cumgio ed amur per la patria.
Per metter a disposiziun als cors engiadinais dapü repertori da lingua materna avaiva il cusglier naziunel Andrea Bezzola (1840–1897) publicho la collecziun 15 «Chanzuns ladinas» cun texts rumauntschs davart chanzuns da cor cuntschaintas. Plaunet naschittan eir ouvras da cumponists indigens, traunter els «Igl avis» da [[Hans Erni]] e «La patria dil Grischun» da Georg Schmid von Grüneck (Uvas-ch da Cuira).
Ün schlauntsch decisiv purtaiva la [[Festa da Chalavaina]] l’an 1899 a Cuira. Il gö festiv grandischem cuntgnaiva cumposiziuns dal musicist engiadinais [[Otto Barblan]] (1860–1843) es avaiva involvo vastas parts da la populaziun grischuna scu chantaduors:as ed acuors:as. La Festa da Chalavaina avaiva do impuls importants per ils cors rumauntsch. In seguit as sviluppaiva viepü üna cultura da cor grischuna rumauntscha autonoma cun egen repertoris da chanzuns.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:19avel tschientaner]]
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
is91cjxbh6q0dvief2wqvuc3zg25hzb
173424
173423
2026-09-08T15:53:49Z
Bild-Sprache
22665
/* Litteratura */
173424
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.<ref>''[https://www.zb.uzh.ch/de/ueber-uns/veranstaltungen-reihen/zum-250-geburtstag-von-hans-georg-naegeli Zum 250. Geburtstag von Hans Georg Nägel]''i. In: ZB Zentralbibliothek Zürich. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l’Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters.
Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a [[Berna]], l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Is tratta da la Lia Grischa e dal cumbat per la liberted da lur buns vegls. Ün'otra chanzun «Adieu a l’Engiadina» da Theodor Gaugler es naschida tenor üna poesia dad [[Andrea Bezzola]] e tematisescha darcho emigraziun, cumgio ed amur per la patria.
Per metter a disposiziun als cors engiadinais dapü repertori da lingua materna avaiva il cusglier naziunel Andrea Bezzola (1840–1897) publicho la collecziun 15 «Chanzuns ladinas» cun texts rumauntschs davart chanzuns da cor cuntschaintas. Plaunet naschittan eir ouvras da cumponists indigens, traunter els «Igl avis» da [[Hans Erni]] e «La patria dil Grischun» da Georg Schmid von Grüneck (Uvas-ch da Cuira).
Ün schlauntsch decisiv purtaiva la [[Festa da Chalavaina]] l’an 1899 a Cuira. Il gö festiv grandischem cuntgnaiva cumposiziuns dal musicist engiadinais [[Otto Barblan]] (1860–1843) es avaiva involvo vastas parts da la populaziun grischuna scu chantaduors:as ed acuors:as. La Festa da Chalavaina avaiva do impuls importants per ils cors rumauntsch. In seguit as sviluppaiva viepü üna cultura da cor grischuna rumauntscha autonoma cun egen repertoris da chanzuns.
== Guarda eir ==
* Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Perdita da lingua e renaschentscha
* Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Mezs d'instrucziun rumauntschs
* Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Lavur litterara
* Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Linguistica
** [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
*** [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:19avel tschientaner]]
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
9uu65vp5mrm9lvhz1dvp96pbe7gswpv
173425
173424
2026-09-08T15:54:00Z
Bild-Sprache
22665
/* Guarda eir */
173425
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.<ref>''[https://www.zb.uzh.ch/de/ueber-uns/veranstaltungen-reihen/zum-250-geburtstag-von-hans-georg-naegeli Zum 250. Geburtstag von Hans Georg Nägel]''i. In: ZB Zentralbibliothek Zürich. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l’Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters.
Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a [[Berna]], l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Is tratta da la Lia Grischa e dal cumbat per la liberted da lur buns vegls. Ün'otra chanzun «Adieu a l’Engiadina» da Theodor Gaugler es naschida tenor üna poesia dad [[Andrea Bezzola]] e tematisescha darcho emigraziun, cumgio ed amur per la patria.
Per metter a disposiziun als cors engiadinais dapü repertori da lingua materna avaiva il cusglier naziunel Andrea Bezzola (1840–1897) publicho la collecziun 15 «Chanzuns ladinas» cun texts rumauntschs davart chanzuns da cor cuntschaintas. Plaunet naschittan eir ouvras da cumponists indigens, traunter els «Igl avis» da [[Hans Erni]] e «La patria dil Grischun» da Georg Schmid von Grüneck (Uvas-ch da Cuira).
Ün schlauntsch decisiv purtaiva la [[Festa da Chalavaina]] l’an 1899 a Cuira. Il gö festiv grandischem cuntgnaiva cumposiziuns dal musicist engiadinais [[Otto Barblan]] (1860–1843) es avaiva involvo vastas parts da la populaziun grischuna scu chantaduors:as ed acuors:as. La Festa da Chalavaina avaiva do impuls importants per ils cors rumauntsch. In seguit as sviluppaiva viepü üna cultura da cor grischuna rumauntscha autonoma cun egen repertoris da chanzuns.
== Guarda eir ==
* Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Perdita da lingua e renaschentscha
* Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Mezs d'instrucziun rumauntschs
* Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Lavur litterara
* Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Linguistica
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:19avel tschientaner]]
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
na2houwbocqst9l9wvju9vu5aih5zbo
173426
173425
2026-09-08T15:55:35Z
Bild-Sprache
22665
/* Guarda eir */
173426
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.<ref>''[https://www.zb.uzh.ch/de/ueber-uns/veranstaltungen-reihen/zum-250-geburtstag-von-hans-georg-naegeli Zum 250. Geburtstag von Hans Georg Nägel]''i. In: ZB Zentralbibliothek Zürich. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l’Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters.
Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a [[Berna]], l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Is tratta da la Lia Grischa e dal cumbat per la liberted da lur buns vegls. Ün'otra chanzun «Adieu a l’Engiadina» da Theodor Gaugler es naschida tenor üna poesia dad [[Andrea Bezzola]] e tematisescha darcho emigraziun, cumgio ed amur per la patria.
Per metter a disposiziun als cors engiadinais dapü repertori da lingua materna avaiva il cusglier naziunel Andrea Bezzola (1840–1897) publicho la collecziun 15 «Chanzuns ladinas» cun texts rumauntschs davart chanzuns da cor cuntschaintas. Plaunet naschittan eir ouvras da cumponists indigens, traunter els «Igl avis» da [[Hans Erni]] e «La patria dil Grischun» da Georg Schmid von Grüneck (Uvas-ch da Cuira).
Ün schlauntsch decisiv purtaiva la [[Festa da Chalavaina]] l’an 1899 a Cuira. Il gö festiv grandischem cuntgnaiva cumposiziuns dal musicist engiadinais [[Otto Barblan]] (1860–1843) es avaiva involvo vastas parts da la populaziun grischuna scu chantaduors:as ed acuors:as. La Festa da Chalavaina avaiva do impuls importants per ils cors rumauntsch. In seguit as sviluppaiva viepü üna cultura da cor grischuna rumauntscha autonoma cun egen repertoris da chanzuns.
== Guarda eir ==
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
* Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Mezs d'instrucziun rumauntschs
* Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Lavur litterara
* Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Linguistica
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:19avel tschientaner]]
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
2tpb8ahobzkdofj1hxodw06qigg4uwm
173430
173426
2026-09-08T16:01:24Z
Bild-Sprache
22665
/* Guarda eir */
173430
wikitext
text/x-wiki
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.<ref>''[https://www.zb.uzh.ch/de/ueber-uns/veranstaltungen-reihen/zum-250-geburtstag-von-hans-georg-naegeli Zum 250. Geburtstag von Hans Georg Nägel]''i. In: ZB Zentralbibliothek Zürich. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l’Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters.
Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a [[Berna]], l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Is tratta da la Lia Grischa e dal cumbat per la liberted da lur buns vegls. Ün'otra chanzun «Adieu a l’Engiadina» da Theodor Gaugler es naschida tenor üna poesia dad [[Andrea Bezzola]] e tematisescha darcho emigraziun, cumgio ed amur per la patria.
Per metter a disposiziun als cors engiadinais dapü repertori da lingua materna avaiva il cusglier naziunel Andrea Bezzola (1840–1897) publicho la collecziun 15 «Chanzuns ladinas» cun texts rumauntschs davart chanzuns da cor cuntschaintas. Plaunet naschittan eir ouvras da cumponists indigens, traunter els «Igl avis» da [[Hans Erni]] e «La patria dil Grischun» da Georg Schmid von Grüneck (Uvas-ch da Cuira).
Ün schlauntsch decisiv purtaiva la [[Festa da Chalavaina]] l’an 1899 a Cuira. Il gö festiv grandischem cuntgnaiva cumposiziuns dal musicist engiadinais [[Otto Barblan]] (1860–1843) es avaiva involvo vastas parts da la populaziun grischuna scu chantaduors:as ed acuors:as. La Festa da Chalavaina avaiva do impuls importants per ils cors rumauntsch. In seguit as sviluppaiva viepü üna cultura da cor grischuna rumauntscha autonoma cun egen repertoris da chanzuns.
== Guarda eir ==
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Mezs d'instrucziun rumauntschs|Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Lavur litterara]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Linguistica]]
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:19avel tschientaner]]
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
cqejdt6qbtk7gebpjih9sdlqjc10ws8
173431
173430
2026-09-08T16:14:35Z
Bild-Sprache
22665
173431
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan planet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.<ref>''[https://www.zb.uzh.ch/de/ueber-uns/veranstaltungen-reihen/zum-250-geburtstag-von-hans-georg-naegeli Zum 250. Geburtstag von Hans Georg Nägel]''i. In: ZB Zentralbibliothek Zürich. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l’Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters.
Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a [[Berna]], l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Is tratta da la Lia Grischa e dal cumbat per la liberted da lur buns vegls. Ün'otra chanzun «Adieu a l’Engiadina» da Theodor Gaugler es naschida tenor üna poesia dad [[Andrea Bezzola]] e tematisescha darcho emigraziun, cumgio ed amur per la patria.
Per metter a disposiziun als cors engiadinais dapü repertori da lingua materna avaiva il cusglier naziunel Andrea Bezzola (1840–1897) publicho la collecziun 15 «Chanzuns ladinas» cun texts rumauntschs davart chanzuns da cor cuntschaintas. Plaunet naschittan eir ouvras da cumponists indigens, traunter els «Igl avis» da [[Hans Erni]] e «La patria dil Grischun» da Georg Schmid von Grüneck (Uvas-ch da Cuira).
Ün schlauntsch decisiv purtaiva la [[Festa da Chalavaina]] l’an 1899 a Cuira. Il gö festiv grandischem cuntgnaiva cumposiziuns dal musicist engiadinais [[Otto Barblan]] (1860–1843) es avaiva involvo vastas parts da la populaziun grischuna scu chantaduors:as ed acuors:as. La Festa da Chalavaina avaiva do impuls importants per ils cors rumauntsch. In seguit as sviluppaiva viepü üna cultura da cor grischuna rumauntscha autonoma cun egen repertoris da chanzuns.
== Guarda eir ==
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Mezs d'instrucziun rumauntschs|Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Lavur litterara]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Linguistica]]
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:19avel tschientaner]]
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
9bnusoibc1ldt373x0nmbhyuxsuu2z2
173438
173431
2026-09-08T19:40:16Z
Bild-Sprache
22665
173438
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan plaunet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.<ref>''[https://www.zb.uzh.ch/de/ueber-uns/veranstaltungen-reihen/zum-250-geburtstag-von-hans-georg-naegeli Zum 250. Geburtstag von Hans Georg Nägel]''i. In: ZB Zentralbibliothek Zürich. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l’Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters.
Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a [[Berna]], l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Is tratta da la Lia Grischa e dal cumbat per la liberted da lur buns vegls. Ün'otra chanzun «Adieu a l’Engiadina» da Theodor Gaugler es naschida tenor üna poesia dad [[Andrea Bezzola]] e tematisescha darcho emigraziun, cumgio ed amur per la patria.
Per metter a disposiziun als cors engiadinais dapü repertori da lingua materna avaiva il cusglier naziunel Andrea Bezzola (1840–1897) publicho la collecziun 15 «Chanzuns ladinas» cun texts rumauntschs davart chanzuns da cor cuntschaintas. Plaunet naschittan eir ouvras da cumponists indigens, traunter els «Igl avis» da [[Hans Erni]] e «La patria dil Grischun» da Georg Schmid von Grüneck (Uvas-ch da Cuira).
Ün schlauntsch decisiv purtaiva la [[Festa da Chalavaina]] l’an 1899 a Cuira. Il gö festiv grandischem cuntgnaiva cumposiziuns dal musicist engiadinais [[Otto Barblan]] (1860–1843) es avaiva involvo vastas parts da la populaziun grischuna scu chantaduors:as ed acuors:as. La Festa da Chalavaina avaiva do impuls importants per ils cors rumauntsch. In seguit as sviluppaiva viepü üna cultura da cor grischuna rumauntscha autonoma cun egen repertoris da chanzuns.
== Guarda eir ==
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Mezs d'instrucziun rumauntschs|Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Lavur litterara]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Linguistica]]
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:19avel tschientaner]]
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
tvztjwz0ek1h15nml0wbuyi4u83dwry
173439
173438
2026-09-08T19:40:47Z
Bild-Sprache
22665
/* Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun */
173439
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan plaunet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt chorel burgais dalöntsch sur Turich.<ref>''[https://www.zb.uzh.ch/de/ueber-uns/veranstaltungen-reihen/zum-250-geburtstag-von-hans-georg-naegeli Zum 250. Geburtstag von Hans Georg Nägel]''i. In: ZB Zentralbibliothek Zürich. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l’Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters.
Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a [[Berna]], l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Is tratta da la Lia Grischa e dal cumbat per la liberted da lur buns vegls. Ün'otra chanzun «Adieu a l’Engiadina» da Theodor Gaugler es naschida tenor üna poesia dad [[Andrea Bezzola]] e tematisescha darcho emigraziun, cumgio ed amur per la patria.
Per metter a disposiziun als cors engiadinais dapü repertori da lingua materna avaiva il cusglier naziunel Andrea Bezzola (1840–1897) publicho la collecziun 15 «Chanzuns ladinas» cun texts rumauntschs davart chanzuns da cor cuntschaintas. Plaunet naschittan eir ouvras da cumponists indigens, traunter els «Igl avis» da [[Hans Erni]] e «La patria dil Grischun» da Georg Schmid von Grüneck (Uvas-ch da Cuira).
Ün schlauntsch decisiv purtaiva la [[Festa da Chalavaina]] l’an 1899 a Cuira. Il gö festiv grandischem cuntgnaiva cumposiziuns dal musicist engiadinais [[Otto Barblan]] (1860–1843) es avaiva involvo vastas parts da la populaziun grischuna scu chantaduors:as ed acuors:as. La Festa da Chalavaina avaiva do impuls importants per ils cors rumauntsch. In seguit as sviluppaiva viepü üna cultura da cor grischuna rumauntscha autonoma cun egen repertoris da chanzuns.
== Guarda eir ==
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Mezs d'instrucziun rumauntschs|Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Lavur litterara]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Linguistica]]
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:19avel tschientaner]]
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
7m6jfuxpsvwx1feqlptrnw4d4oiqb3i
173440
173439
2026-09-08T19:42:42Z
Bild-Sprache
22665
/* Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun */
173440
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan plaunet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt coral burgais dalöntsch sur Turich.<ref>''[https://www.zb.uzh.ch/de/ueber-uns/veranstaltungen-reihen/zum-250-geburtstag-von-hans-georg-naegeli Zum 250. Geburtstag von Hans Georg Nägel]''i. In: ZB Zentralbibliothek Zürich. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Ün dals motivs pudess esser stò, perche cha’l viager d’eira cumplicho aint ils temps, chi nu existaiva aunch’üna ferrovia retica. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l’Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters.
Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a [[Berna]], l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Is tratta da la Lia Grischa e dal cumbat per la liberted da lur buns vegls. Ün'otra chanzun «Adieu a l’Engiadina» da Theodor Gaugler es naschida tenor üna poesia dad [[Andrea Bezzola]] e tematisescha darcho emigraziun, cumgio ed amur per la patria.
Per metter a disposiziun als cors engiadinais dapü repertori da lingua materna avaiva il cusglier naziunel Andrea Bezzola (1840–1897) publicho la collecziun 15 «Chanzuns ladinas» cun texts rumauntschs davart chanzuns da cor cuntschaintas. Plaunet naschittan eir ouvras da cumponists indigens, traunter els «Igl avis» da [[Hans Erni]] e «La patria dil Grischun» da Georg Schmid von Grüneck (Uvas-ch da Cuira).
Ün schlauntsch decisiv purtaiva la [[Festa da Chalavaina]] l’an 1899 a Cuira. Il gö festiv grandischem cuntgnaiva cumposiziuns dal musicist engiadinais [[Otto Barblan]] (1860–1843) es avaiva involvo vastas parts da la populaziun grischuna scu chantaduors:as ed acuors:as. La Festa da Chalavaina avaiva do impuls importants per ils cors rumauntsch. In seguit as sviluppaiva viepü üna cultura da cor grischuna rumauntscha autonoma cun egen repertoris da chanzuns.
== Guarda eir ==
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Mezs d'instrucziun rumauntschs|Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Lavur litterara]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Linguistica]]
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:19avel tschientaner]]
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
6akjfqtxv4t7hikpjgl1c3c6bunsfan
173441
173440
2026-09-08T19:44:40Z
Bild-Sprache
22665
/* Chanzuns da cor per rumauntsch */
173441
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan plaunet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt coral burgais dalöntsch sur Turich.<ref>''[https://www.zb.uzh.ch/de/ueber-uns/veranstaltungen-reihen/zum-250-geburtstag-von-hans-georg-naegeli Zum 250. Geburtstag von Hans Georg Nägel]''i. In: ZB Zentralbibliothek Zürich. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun vor 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l’Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters.
Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a [[Berna]], l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Is tratta da la Lia Grischa e dal cumbat per la liberted da lur buns vegls. Ün'otra chanzun «Adieu a l’Engiadina» da Theodor Gaugler es naschida tenor üna poesia dad [[Andrea Bezzola]] e tematisescha darcho emigraziun, cumgio ed amur per la patria.
Per metter a disposiziun als cors engiadinais dapü repertori da lingua materna avaiva il cusglier naziunel Andrea Bezzola (1840–1897) publicho la collecziun 15 «Chanzuns ladinas» cun texts rumauntschs davart chanzuns da cor cuntschaintas. Plaunet naschittan eir ouvras da cumponists indigens, traunter els «Igl avis» da [[Hans Erni]] e «La patria dil Grischun» da Georg Schmid von Grüneck (Uvas-ch da Cuira).
Ün schlauntsch decisiv purtaiva la [[Festa da Chalavaina]] l’an 1899 a Cuira. Il gö festiv grandischem cuntgnaiva cumposiziuns dal musicist engiadinais [[Otto Barblan]] (1860–1843) es avaiva involvo vastas parts da la populaziun grischuna scu chantaduors:as ed acuors:as. La Festa da Chalavaina avaiva do impuls importants per ils cors rumauntsch. In seguit as sviluppaiva viepü üna cultura da cor grischuna rumauntscha autonoma cun egen repertoris da chanzuns.
== Guarda eir ==
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Mezs d'instrucziun rumauntschs|Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Lavur litterara]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Linguistica]]
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:19avel tschientaner]]
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
olbnc9ba1iuvlewevu3x166p7b8uye9
173442
173441
2026-09-08T19:45:05Z
Bild-Sprache
22665
/* Chanzuns da cor per rumauntsch */
173442
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan plaunet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt coral burgais dalöntsch sur Turich.<ref>''[https://www.zb.uzh.ch/de/ueber-uns/veranstaltungen-reihen/zum-250-geburtstag-von-hans-georg-naegeli Zum 250. Geburtstag von Hans Georg Nägel]''i. In: ZB Zentralbibliothek Zürich. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun var 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser chorel rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l’Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters.
Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a [[Berna]], l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Is tratta da la Lia Grischa e dal cumbat per la liberted da lur buns vegls. Ün'otra chanzun «Adieu a l’Engiadina» da Theodor Gaugler es naschida tenor üna poesia dad [[Andrea Bezzola]] e tematisescha darcho emigraziun, cumgio ed amur per la patria.
Per metter a disposiziun als cors engiadinais dapü repertori da lingua materna avaiva il cusglier naziunel Andrea Bezzola (1840–1897) publicho la collecziun 15 «Chanzuns ladinas» cun texts rumauntschs davart chanzuns da cor cuntschaintas. Plaunet naschittan eir ouvras da cumponists indigens, traunter els «Igl avis» da [[Hans Erni]] e «La patria dil Grischun» da Georg Schmid von Grüneck (Uvas-ch da Cuira).
Ün schlauntsch decisiv purtaiva la [[Festa da Chalavaina]] l’an 1899 a Cuira. Il gö festiv grandischem cuntgnaiva cumposiziuns dal musicist engiadinais [[Otto Barblan]] (1860–1843) es avaiva involvo vastas parts da la populaziun grischuna scu chantaduors:as ed acuors:as. La Festa da Chalavaina avaiva do impuls importants per ils cors rumauntsch. In seguit as sviluppaiva viepü üna cultura da cor grischuna rumauntscha autonoma cun egen repertoris da chanzuns.
== Guarda eir ==
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Mezs d'instrucziun rumauntschs|Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Lavur litterara]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Linguistica]]
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:19avel tschientaner]]
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
hl6uberm9ws72arxljmu6uc25r3q76z
173443
173442
2026-09-08T19:45:35Z
Bild-Sprache
22665
/* Chanzuns da cor per rumauntsch */
173443
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan plaunet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt coral burgais dalöntsch sur Turich.<ref>''[https://www.zb.uzh.ch/de/ueber-uns/veranstaltungen-reihen/zum-250-geburtstag-von-hans-georg-naegeli Zum 250. Geburtstag von Hans Georg Nägel]''i. In: ZB Zentralbibliothek Zürich. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun var 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser coral rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundscht il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l’Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters.
Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a [[Berna]], l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Is tratta da la Lia Grischa e dal cumbat per la liberted da lur buns vegls. Ün'otra chanzun «Adieu a l’Engiadina» da Theodor Gaugler es naschida tenor üna poesia dad [[Andrea Bezzola]] e tematisescha darcho emigraziun, cumgio ed amur per la patria.
Per metter a disposiziun als cors engiadinais dapü repertori da lingua materna avaiva il cusglier naziunel Andrea Bezzola (1840–1897) publicho la collecziun 15 «Chanzuns ladinas» cun texts rumauntschs davart chanzuns da cor cuntschaintas. Plaunet naschittan eir ouvras da cumponists indigens, traunter els «Igl avis» da [[Hans Erni]] e «La patria dil Grischun» da Georg Schmid von Grüneck (Uvas-ch da Cuira).
Ün schlauntsch decisiv purtaiva la [[Festa da Chalavaina]] l’an 1899 a Cuira. Il gö festiv grandischem cuntgnaiva cumposiziuns dal musicist engiadinais [[Otto Barblan]] (1860–1843) es avaiva involvo vastas parts da la populaziun grischuna scu chantaduors:as ed acuors:as. La Festa da Chalavaina avaiva do impuls importants per ils cors rumauntsch. In seguit as sviluppaiva viepü üna cultura da cor grischuna rumauntscha autonoma cun egen repertoris da chanzuns.
== Guarda eir ==
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Mezs d'instrucziun rumauntschs|Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Lavur litterara]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Linguistica]]
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:19avel tschientaner]]
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
acl4hue7og3qs3n0tzsnehmilargwlk
173444
173443
2026-09-08T19:45:59Z
Bild-Sprache
22665
/* Chanzuns da cor per rumauntsch */
173444
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan plaunet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt coral burgais dalöntsch sur Turich.<ref>''[https://www.zb.uzh.ch/de/ueber-uns/veranstaltungen-reihen/zum-250-geburtstag-von-hans-georg-naegeli Zum 250. Geburtstag von Hans Georg Nägel]''i. In: ZB Zentralbibliothek Zürich. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun var 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser coral rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundschet il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l’Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters.
Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a [[Berna]], l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Is tratta da la Lia Grischa e dal cumbat per la liberted da lur buns vegls. Ün'otra chanzun «Adieu a l’Engiadina» da Theodor Gaugler es naschida tenor üna poesia dad [[Andrea Bezzola]] e tematisescha darcho emigraziun, cumgio ed amur per la patria.
Per metter a disposiziun als cors engiadinais dapü repertori da lingua materna avaiva il cusglier naziunel Andrea Bezzola (1840–1897) publicho la collecziun 15 «Chanzuns ladinas» cun texts rumauntschs davart chanzuns da cor cuntschaintas. Plaunet naschittan eir ouvras da cumponists indigens, traunter els «Igl avis» da [[Hans Erni]] e «La patria dil Grischun» da Georg Schmid von Grüneck (Uvas-ch da Cuira).
Ün schlauntsch decisiv purtaiva la [[Festa da Chalavaina]] l’an 1899 a Cuira. Il gö festiv grandischem cuntgnaiva cumposiziuns dal musicist engiadinais [[Otto Barblan]] (1860–1843) es avaiva involvo vastas parts da la populaziun grischuna scu chantaduors:as ed acuors:as. La Festa da Chalavaina avaiva do impuls importants per ils cors rumauntsch. In seguit as sviluppaiva viepü üna cultura da cor grischuna rumauntscha autonoma cun egen repertoris da chanzuns.
== Guarda eir ==
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Mezs d'instrucziun rumauntschs|Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Lavur litterara]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Linguistica]]
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:19avel tschientaner]]
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
99zjp4kry5iqw0c7emjpb81c9xi3zfk
173445
173444
2026-09-08T19:46:53Z
Bild-Sprache
22665
/* Chanzuns da cor per rumauntsch */
173445
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan plaunet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt coral burgais dalöntsch sur Turich.<ref>''[https://www.zb.uzh.ch/de/ueber-uns/veranstaltungen-reihen/zum-250-geburtstag-von-hans-georg-naegeli Zum 250. Geburtstag von Hans Georg Nägel]''i. In: ZB Zentralbibliothek Zürich. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun var 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser coral rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundschet il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantaiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l’Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters.
Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a [[Berna]], l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Is tratta da la Lia Grischa e dal cumbat per la liberted da lur buns vegls. Ün'otra chanzun «Adieu a l’Engiadina» da Theodor Gaugler es naschida tenor üna poesia dad [[Andrea Bezzola]] e tematisescha darcho emigraziun, cumgio ed amur per la patria.
Per metter a disposiziun als cors engiadinais dapü repertori da lingua materna avaiva il cusglier naziunel Andrea Bezzola (1840–1897) publicho la collecziun 15 «Chanzuns ladinas» cun texts rumauntschs davart chanzuns da cor cuntschaintas. Plaunet naschittan eir ouvras da cumponists indigens, traunter els «Igl avis» da [[Hans Erni]] e «La patria dil Grischun» da Georg Schmid von Grüneck (Uvas-ch da Cuira).
Ün schlauntsch decisiv purtaiva la [[Festa da Chalavaina]] l’an 1899 a Cuira. Il gö festiv grandischem cuntgnaiva cumposiziuns dal musicist engiadinais [[Otto Barblan]] (1860–1843) es avaiva involvo vastas parts da la populaziun grischuna scu chantaduors:as ed acuors:as. La Festa da Chalavaina avaiva do impuls importants per ils cors rumauntsch. In seguit as sviluppaiva viepü üna cultura da cor grischuna rumauntscha autonoma cun egen repertoris da chanzuns.
== Guarda eir ==
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Mezs d'instrucziun rumauntschs|Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Lavur litterara]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Linguistica]]
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:19avel tschientaner]]
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
hed1p9vu9plk1a9umovgfh3j9h4wgj0
173476
173445
2026-09-08T20:57:17Z
Bild-Sprache
22665
/* Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha */
173476
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan plaunet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.
== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt coral burgais dalöntsch sur Turich.<ref>''[https://www.zb.uzh.ch/de/ueber-uns/veranstaltungen-reihen/zum-250-geburtstag-von-hans-georg-naegeli Zum 250. Geburtstag von Hans Georg Nägel]''i. In: ZB Zentralbibliothek Zürich. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.
La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.
Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun var 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser coral rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.
== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundschet il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantaiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.
Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.
Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.
== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==
* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l'Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters.
Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a [[Berna]], l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Is tratta da la Lia Grischa e dal cumbat per la liberted da lur buns vegls. Ün'otra chanzun «Adieu a l’Engiadina» da Theodor Gaugler es naschida tenor üna poesia dad [[Andrea Bezzola]] e tematisescha darcho emigraziun, cumgio ed amur per la patria.
Per metter a disposiziun als cors engiadinais dapü repertori da lingua materna avaiva il cusglier naziunel Andrea Bezzola (1840–1897) publicho la collecziun 15 «Chanzuns ladinas» cun texts rumauntschs davart chanzuns da cor cuntschaintas. Plaunet naschittan eir ouvras da cumponists indigens, traunter els «Igl avis» da [[Hans Erni]] e «La patria dil Grischun» da Georg Schmid von Grüneck (Uvas-ch da Cuira).
Ün schlauntsch decisiv purtaiva la [[Festa da Chalavaina]] l’an 1899 a Cuira. Il gö festiv grandischem cuntgnaiva cumposiziuns dal musicist engiadinais [[Otto Barblan]] (1860–1843) es avaiva involvo vastas parts da la populaziun grischuna scu chantaduors:as ed acuors:as. La Festa da Chalavaina avaiva do impuls importants per ils cors rumauntsch. In seguit as sviluppaiva viepü üna cultura da cor grischuna rumauntscha autonoma cun egen repertoris da chanzuns.
== Guarda eir ==
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Mezs d'instrucziun rumauntschs|Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Lavur litterara]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Linguistica]]
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:19avel tschientaner]]
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
jq01h357suswfg1ka119qabhj5oszl2
Utilisader:Bild-Sprache/Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor
2
14944
173422
2026-09-08T15:49:29Z
Bild-Sprache
22665
Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] a [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]
173422
wikitext
text/x-wiki
#RENVIAMENT [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]
941bb4p73csprd2lk65c7jwk0tu59ah
Adieu a l'Engiadina
0
14945
173446
2026-09-08T19:54:06Z
Bild-Sprache
22665
Creà la pagina cun " ''Ma bella val, mi' Engiadina'' ''adieu, sta bain a bun ans vair,'' ''adieu allegra giuventüna,'' ''vus chars cumpagns da tant plaschair,'' ''adieu vus flüms e clers auals'' ''adieu blovs lais e verdas vals.''"
173446
wikitext
text/x-wiki
''Ma bella val, mi' Engiadina''
''adieu, sta bain a bun ans vair,''
''adieu allegra giuventüna,''
''vus chars cumpagns da tant plaschair,''
''adieu vus flüms e clers auals''
''adieu blovs lais e verdas vals.''
2gvjda07bmn9q05xmmejzanpn63iufm
173447
173446
2026-09-08T19:54:56Z
Bild-Sprache
22665
173447
wikitext
text/x-wiki
''Ma bella val, mi' Engiadina''
''adieu, sta bain a bun ans vair,''
''adieu allegra giuventüna,''
''vus chars cumpagns da tant plaschair,''
''adieu vus flüms e clers auals''
''adieu blovs lais e verdas vals.''
''Ritornel:''
''Meis char pajais, fintant splendura''
''sur munts e vals glün' e sulai,''
''fintant tras spelma l'En murmura,''
''fintant tras spelma l'En murmura''
''meis cour nun ama co a tai,''
''meis cour nun ama co a tai,''
''meis cour, meis cour, nun ama co a tai!''
rvxpd65b1x9i62t1z2jctf4g7nmx9uj
173448
173447
2026-09-08T19:55:29Z
Bild-Sprache
22665
173448
wikitext
text/x-wiki
''Ma bella val, mi' Engiadina''
''adieu, sta bain a bun ans vair,''
''adieu allegra giuventüna,''
''vus chars cumpagns da tant plaschair,''
''adieu vus flüms e clers auals''
''adieu blovs lais e verdas vals.''
''Ritornel:''
''Meis char pajais, fintant splendura''
''sur munts e vals glün' e sulai,''
''fintant tras spelma l'En murmura,''
''fintant tras spelma l'En murmura''
''meis cour nun ama co a tai,''
''meis cour nun ama co a tai,''
''meis cour, meis cour, nun ama co a tai!''
''Be l'an passà eu returnaiva''
''pro tai afflict ed amalà,''
''pertout qualchosa am mancaiva,''
''soffriva qua, pativa là.''
''Tü m'hast levà mal e dolur,''
''o bella val, o bon dutur.''
5issu52gm3224fgnssx44z26v1c4p5s
173449
173448
2026-09-08T19:56:08Z
Bild-Sprache
22665
173449
wikitext
text/x-wiki
''Ma bella val, mi' Engiadina''
''adieu, sta bain a bun ans vair,''
''adieu allegra giuventüna,''
''vus chars cumpagns da tant plaschair,''
''adieu vus flüms e clers auals''
''adieu blovs lais e verdas vals.''
''Ritornel:''
''Meis char pajais, fintant splendura''
''sur munts e vals glün' e sulai,''
''fintant tras spelma l'En murmura,''
''fintant tras spelma l'En murmura''
''meis cour nun ama co a tai,''
''meis cour nun ama co a tai,''
''meis cour, meis cour, nun ama co a tai!''
''Be l'an passà eu returnaiva''
''pro tai afflict ed amalà,''
''pertout qualchosa am mancaiva,''
''soffriva qua, pativa là.''
''Tü m'hast levà mal e dolur,''
''o bella val, o bon dutur.''
''Ritornel:''
''Meis char pajais, fintant splendura ...''
ao735zr31i1i5zkcdbo3ipd3dj3vxfm
173450
173449
2026-09-08T19:56:53Z
Bild-Sprache
22665
173450
wikitext
text/x-wiki
''Ma bella val, mi' Engiadina''
''adieu, sta bain a bun ans vair,''
''adieu allegra giuventüna,''
''vus chars cumpagns da tant plaschair,''
''adieu vus flüms e clers auals''
''adieu blovs lais e verdas vals.''
''Ritornel:''
''Meis char pajais, fintant splendura''
''sur munts e vals glün' e sulai,''
''fintant tras spelma l'En murmura,''
''fintant tras spelma l'En murmura''
''meis cour nun ama co a tai,''
''meis cour nun ama co a tai,''
''meis cour, meis cour, nun ama co a tai!''
''Be l'an passà eu returnaiva''
''pro tai afflict ed amalà,''
''pertout qualchosa am mancaiva,''
''soffriva qua, pativa là.''
''Tü m'hast levà mal e dolur,''
''o bella val, o bon dutur.''
''Ritornel:''
''Meis char pajais, fintant splendura ...''
''Davent da mia Engiadina''
''am maina hoz darcheu la sort,''
''eu pigl cumgià dal vegl Bernina,''
''cumgià cridand dal piz Linard.''
''O sajat vus duos protectuors,''
''da mia chas' e genituors.''
''Ritornel:''
''Meis char pajais, fintant splendura …''
0ng60bvcuqetmvszjeehzx3fkkc6tmi
173451
173450
2026-09-08T20:00:24Z
Bild-Sprache
22665
173451
wikitext
text/x-wiki
La chanzun «Adieu a l'Engiadina» es cumponida da [[Theodor Gaugler]] tenor Ana poesia d'[[Andrea Bezzola]]. Ella d'eira
''Ma bella val, mi' Engiadina''
''adieu, sta bain a bun ans vair,''
''adieu allegra giuventüna,''
''vus chars cumpagns da tant plaschair,''
''adieu vus flüms e clers auals''
''adieu blovs lais e verdas vals.''
''Ritornel:''
''Meis char pajais, fintant splendura''
''sur munts e vals glün' e sulai,''
''fintant tras spelma l'En murmura,''
''fintant tras spelma l'En murmura''
''meis cour nun ama co a tai,''
''meis cour nun ama co a tai,''
''meis cour, meis cour, nun ama co a tai!''
''Be l'an passà eu returnaiva''
''pro tai afflict ed amalà,''
''pertout qualchosa am mancaiva,''
''soffriva qua, pativa là.''
''Tü m'hast levà mal e dolur,''
''o bella val, o bon dutur.''
''Ritornel:''
''Meis char pajais, fintant splendura ...''
''Davent da mia Engiadina''
''am maina hoz darcheu la sort,''
''eu pigl cumgià dal vegl Bernina,''
''cumgià cridand dal piz Linard.''
''O sajat vus duos protectuors,''
''da mia chas' e genituors.''
''Ritornel:''
''Meis char pajais, fintant splendura …''
93iwfia2xc0x3ftiqxrjc0o9cps41a2
173452
173451
2026-09-08T20:00:40Z
Bild-Sprache
22665
173452
wikitext
text/x-wiki
La chanzun «'''Adieu a l'Engiadina'''» es cumponida da [[Theodor Gaugler]] tenor Ana poesia d'[[Andrea Bezzola]]. Ella d'eira
''Ma bella val, mi' Engiadina''
''adieu, sta bain a bun ans vair,''
''adieu allegra giuventüna,''
''vus chars cumpagns da tant plaschair,''
''adieu vus flüms e clers auals''
''adieu blovs lais e verdas vals.''
''Ritornel:''
''Meis char pajais, fintant splendura''
''sur munts e vals glün' e sulai,''
''fintant tras spelma l'En murmura,''
''fintant tras spelma l'En murmura''
''meis cour nun ama co a tai,''
''meis cour nun ama co a tai,''
''meis cour, meis cour, nun ama co a tai!''
''Be l'an passà eu returnaiva''
''pro tai afflict ed amalà,''
''pertout qualchosa am mancaiva,''
''soffriva qua, pativa là.''
''Tü m'hast levà mal e dolur,''
''o bella val, o bon dutur.''
''Ritornel:''
''Meis char pajais, fintant splendura ...''
''Davent da mia Engiadina''
''am maina hoz darcheu la sort,''
''eu pigl cumgià dal vegl Bernina,''
''cumgià cridand dal piz Linard.''
''O sajat vus duos protectuors,''
''da mia chas' e genituors.''
''Ritornel:''
''Meis char pajais, fintant splendura …''
0vzww5duv68kefottokmu6w7hk9umnz
173453
173452
2026-09-08T20:13:59Z
Bild-Sprache
22665
173453
wikitext
text/x-wiki
La chanzun «'''Adieu a l'Engiadina'''» es cumponida da [[Theodor Gaugler]] tenor Ana poesia d'[[Andrea Bezzola]]. Ella d'eira
{{Citat|Ma bella val, mi' Engiadina <br />
adieu, sta bain a bun ans vair, <br />
adieu allegra giuventüna, <br />
vus chars cumpagns da tant plaschair, <br />
adieu vus flüms e clers auals <br />
adieu blovs lais e verdas vals.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura <br />
sur munts e vals glün' e sulai, <br />
fintant tras spelma l'En murmura, <br />
fintant tras spelma l'En murmura <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />meis cour, meis cour, nun ama co a tai!
Be l'an passà eu returnaiva <br />
pro tai afflict ed amalà, <br />
pertout qualchosa am mancaiva, <br />
soffriva qua, pativa là. <br />
Tü m'hast levà mal e dolur, <br />
o bella val, o bon dutur.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
Davent da mia Engiadina <br />
am maina hoz darcheu la sort, <br />
eu pigl cumgià dal vegl Bernina, <br />
cumgià cridand dal piz Linard. <br />
O sajat vus duos protectuors, <br />
da mia chas' e genituors.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
}}
1kd3wf2clxw02s9dqrzks9s0t3w7axv
173454
173453
2026-09-08T20:20:47Z
Bild-Sprache
22665
173454
wikitext
text/x-wiki
La chanzun «'''Adieu a l'Engiadina'''», cumponida da [[Theodor Gaugler]] tenor Ana poesia d'[[Andrea Bezzola]] per ich cor viril «Engiadina», d'eira steda lönch üna da las pü derascdas chanzuns da l[[Engiadina|'Engiadina]]. Scu la chanzun «A bun ans vair» tematisesch'la l'emigraziun, il cumgio dolurus e l'amur restanta per la patria. La chanzun da strofa collia üna melodia plain schlauntsch ed armonia cromatica cun nua part dal cor pü simpla. Per finner s'uneschan las vuschs aint il Fortissimo per confermer l'amur per la patria.
L'an 1884 avaiva il Cor viril «Engiadina» rapreschanto la chanson cun success scu «Chanzun naziunela» a la festa da chant chantunela a Maiavilla.
{{Citat|Ma bella val, mi' Engiadina <br />
adieu, sta bain a bun ans vair, <br />
adieu allegra giuventüna, <br />
vus chars cumpagns da tant plaschair, <br />
adieu vus flüms e clers auals <br />
adieu blovs lais e verdas vals.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura <br />
sur munts e vals glün' e sulai, <br />
fintant tras spelma l'En murmura, <br />
fintant tras spelma l'En murmura <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />meis cour, meis cour, nun ama co a tai!
Be l'an passà eu returnaiva <br />
pro tai afflict ed amalà, <br />
pertout qualchosa am mancaiva, <br />
soffriva qua, pativa là. <br />
Tü m'hast levà mal e dolur, <br />
o bella val, o bon dutur.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
Davent da mia Engiadina <br />
am maina hoz darcheu la sort, <br />
eu pigl cumgià dal vegl Bernina, <br />
cumgià cridand dal piz Linard. <br />
O sajat vus duos protectuors, <br />
da mia chas' e genituors.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
}}
q0dnnlohvenddny5xquigh76sr9mgea
173455
173454
2026-09-08T20:21:48Z
Bild-Sprache
22665
173455
wikitext
text/x-wiki
La chanzun «'''Adieu a l'Engiadina'''», cumponida da [[Theodor Gaugler]] tenor Ana poesia d'[[Andrea Bezzola]] per ich cor viril «Engiadina», d'eira steda lönch üna da las pü derascdas chanzuns da l[[Engiadina|'Engiadina]]. Scu la chanzun «A bun ans vair» tematisesch'la l'emigraziun, il cumgio dolurus e l'amur restanta per la patria. La chanzun da strofa collia üna melodia plain schlauntsch ed armonia cromatica cun üna part dal cor pü simpla. Per finir s'uneschan las vuschs aint il Fortissimo per confermer l'amur per la patria.
L'an 1884 avaiva il Cor viril «Engiadina» rapreschanto la chanson cun success scu «Chanzun naziunela» a la festa da chant chantunela a Maiavilla.
{{Citat|Ma bella val, mi' Engiadina <br />
adieu, sta bain a bun ans vair, <br />
adieu allegra giuventüna, <br />
vus chars cumpagns da tant plaschair, <br />
adieu vus flüms e clers auals <br />
adieu blovs lais e verdas vals.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura <br />
sur munts e vals glün' e sulai, <br />
fintant tras spelma l'En murmura, <br />
fintant tras spelma l'En murmura <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />meis cour, meis cour, nun ama co a tai!
Be l'an passà eu returnaiva <br />
pro tai afflict ed amalà, <br />
pertout qualchosa am mancaiva, <br />
soffriva qua, pativa là. <br />
Tü m'hast levà mal e dolur, <br />
o bella val, o bon dutur.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
Davent da mia Engiadina <br />
am maina hoz darcheu la sort, <br />
eu pigl cumgià dal vegl Bernina, <br />
cumgià cridand dal piz Linard. <br />
O sajat vus duos protectuors, <br />
da mia chas' e genituors.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
}}
acb94monmggjk0wlfxbr28a60i9g7n6
173456
173455
2026-09-08T20:22:04Z
Bild-Sprache
22665
173456
wikitext
text/x-wiki
La chanzun «'''Adieu a l'Engiadina'''», cumponida da [[Theodor Gaugler]] tenor Ana poesia d'[[Andrea Bezzola]] per ich cor viril «Engiadina», d'eira steda lönch üna da las pü derascdas chanzuns da l[[Engiadina|'Engiadina]]. Scu la chanzun «A bun ans vair» tematisesch'la l'emigraziun, il cumgio dolurus e l'amur restanta per la patria. La chanzun da strofa collia üna melodia plain schlauntsch ed armonia cromatica cun üna part dal cor pü simpla. Per finir s'uneschan las vuschs aint il Fortissimo per confermer l'amur per la patria.
L'an 1884 avaiva il cor viril «Engiadina» rapreschanto la chanson cun success scu «Chanzun naziunela» a la festa da chant chantunela a Maiavilla.
{{Citat|Ma bella val, mi' Engiadina <br />
adieu, sta bain a bun ans vair, <br />
adieu allegra giuventüna, <br />
vus chars cumpagns da tant plaschair, <br />
adieu vus flüms e clers auals <br />
adieu blovs lais e verdas vals.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura <br />
sur munts e vals glün' e sulai, <br />
fintant tras spelma l'En murmura, <br />
fintant tras spelma l'En murmura <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />meis cour, meis cour, nun ama co a tai!
Be l'an passà eu returnaiva <br />
pro tai afflict ed amalà, <br />
pertout qualchosa am mancaiva, <br />
soffriva qua, pativa là. <br />
Tü m'hast levà mal e dolur, <br />
o bella val, o bon dutur.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
Davent da mia Engiadina <br />
am maina hoz darcheu la sort, <br />
eu pigl cumgià dal vegl Bernina, <br />
cumgià cridand dal piz Linard. <br />
O sajat vus duos protectuors, <br />
da mia chas' e genituors.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
}}
i6gln8c9hafyteifk4zcdz8fkkep4x0
173457
173456
2026-09-08T20:22:37Z
Bild-Sprache
22665
173457
wikitext
text/x-wiki
La chanzun «'''Adieu a l'Engiadina'''», cumponida da [[Theodor Gaugler]] tenor Ana poesia d'[[Andrea Bezzola]] per ich cor viril «Engiadina», d'eira steda lönch üna da las pü derascdas chanzuns da l[[Engiadina|'Engiadina]]. Scu la chanzun «A bun ans vair» tematisesch'la l'emigraziun, il cumgio dolurus e l'amur restanta per la patria. La chanzun da strofa collia üna melodia plain schlauntsch ed armonia cromatica cun üna part dal cor pü simpla. Per finir s'uneschan las vuschs aint il Fortissimo per confermer l'amur per la patria.
L'an 1884 avaiva il cor viril «Engiadina» rapreschanto la chanson cun success a la festa da chant chantunela a Maiavilla.
{{Citat|Ma bella val, mi' Engiadina <br />
adieu, sta bain a bun ans vair, <br />
adieu allegra giuventüna, <br />
vus chars cumpagns da tant plaschair, <br />
adieu vus flüms e clers auals <br />
adieu blovs lais e verdas vals.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura <br />
sur munts e vals glün' e sulai, <br />
fintant tras spelma l'En murmura, <br />
fintant tras spelma l'En murmura <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />meis cour, meis cour, nun ama co a tai!
Be l'an passà eu returnaiva <br />
pro tai afflict ed amalà, <br />
pertout qualchosa am mancaiva, <br />
soffriva qua, pativa là. <br />
Tü m'hast levà mal e dolur, <br />
o bella val, o bon dutur.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
Davent da mia Engiadina <br />
am maina hoz darcheu la sort, <br />
eu pigl cumgià dal vegl Bernina, <br />
cumgià cridand dal piz Linard. <br />
O sajat vus duos protectuors, <br />
da mia chas' e genituors.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
}}
ayo2i605t2bpdutbdohhtjucdx6nhbw
173458
173457
2026-09-08T20:22:54Z
Bild-Sprache
22665
173458
wikitext
text/x-wiki
La chanzun «'''Adieu a l'Engiadina'''», cumponida da [[Theodor Gaugler]] tenor Ana poesia d'[[Andrea Bezzola]] per ich cor viril «Engiadina», d'eira steda lönch üna da las pü derascdas chanzuns da l[[Engiadina|'Engiadina]]. Scu la chanzun «A bun ans vair» tematisesch'la l'emigraziun, il cumgio dolurus e l'amur restanta per la patria. La chanzun da strofa collia üna melodia plain schlauntsch ed armonia cromatica cun üna part dal cor pü simpla. Per finir s'uneschan las vuschs aint il Fortissimo per confermer l'amur per la patria.
L'an 1884 avaiva il cor viril «Engiadina» rapreschanto la chanson cun success a la festa da chant chantunela a [[Maiavilla]].
{{Citat|Ma bella val, mi' Engiadina <br />
adieu, sta bain a bun ans vair, <br />
adieu allegra giuventüna, <br />
vus chars cumpagns da tant plaschair, <br />
adieu vus flüms e clers auals <br />
adieu blovs lais e verdas vals.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura <br />
sur munts e vals glün' e sulai, <br />
fintant tras spelma l'En murmura, <br />
fintant tras spelma l'En murmura <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />meis cour, meis cour, nun ama co a tai!
Be l'an passà eu returnaiva <br />
pro tai afflict ed amalà, <br />
pertout qualchosa am mancaiva, <br />
soffriva qua, pativa là. <br />
Tü m'hast levà mal e dolur, <br />
o bella val, o bon dutur.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
Davent da mia Engiadina <br />
am maina hoz darcheu la sort, <br />
eu pigl cumgià dal vegl Bernina, <br />
cumgià cridand dal piz Linard. <br />
O sajat vus duos protectuors, <br />
da mia chas' e genituors.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
}}
ezfmz32y3g0buxcsv1n57crd4g4pd68
173459
173458
2026-09-08T20:23:08Z
Bild-Sprache
22665
173459
wikitext
text/x-wiki
La chanzun «'''Adieu a l'Engiadina'''», cumponida da [[Theodor Gaugler]] tenor Ana poesia d'[[Andrea Bezzola]] per ich cor viril «Engiadina», d'eira steda lönch üna da las pü derascdas chanzuns da l[[Engiadina|'Engiadina]]. Scu la chanzun «A bun ans vair» tematisesch'la l'emigraziun, il cumgio dolurus e l'amur restanta per la patria. La chanzun da strofa collia üna melodia plain schlauntsch ed armonia cromatica cun üna part dal cor pü simpla. Per finir s'uneschan las vuschs aint il Fortissimo per confermer l'amur per la patria. L'an 1884 avaiva il cor viril «Engiadina» rapreschanto la chanson cun success a la festa da chant chantunela a [[Maiavilla]].
{{Citat|Ma bella val, mi' Engiadina <br />
adieu, sta bain a bun ans vair, <br />
adieu allegra giuventüna, <br />
vus chars cumpagns da tant plaschair, <br />
adieu vus flüms e clers auals <br />
adieu blovs lais e verdas vals.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura <br />
sur munts e vals glün' e sulai, <br />
fintant tras spelma l'En murmura, <br />
fintant tras spelma l'En murmura <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />meis cour, meis cour, nun ama co a tai!
Be l'an passà eu returnaiva <br />
pro tai afflict ed amalà, <br />
pertout qualchosa am mancaiva, <br />
soffriva qua, pativa là. <br />
Tü m'hast levà mal e dolur, <br />
o bella val, o bon dutur.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
Davent da mia Engiadina <br />
am maina hoz darcheu la sort, <br />
eu pigl cumgià dal vegl Bernina, <br />
cumgià cridand dal piz Linard. <br />
O sajat vus duos protectuors, <br />
da mia chas' e genituors.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
}}
8bed5t1rusbeiquf0i1wcy7afxlemiq
173460
173459
2026-09-08T20:23:48Z
Bild-Sprache
22665
173460
wikitext
text/x-wiki
La chanzun «'''Adieu a l'Engiadina'''», cumpuonida da [[Theodor Gaugler]] tenor üna poesia d'[[Andrea Bezzola]] per ich cor viril «Engiadina», d'eira steda lönch üna da las pü derascdas chanzuns da l[[Engiadina|'Engiadina]]. Scu la chanzun «A bun ans vair» tematisesch'la l'emigraziun, il cumgio dolurus e l'amur restanta per la patria. La chanzun da strofa collia üna melodia plain schlauntsch ed armonia cromatica cun üna part dal cor pü simpla. Per finir s'uneschan las vuschs aint il Fortissimo per confermer l'amur per la patria. L'an 1884 avaiva il cor viril «Engiadina» rapreschanto la chanson cun success a la festa da chant chantunela a [[Maiavilla]].
{{Citat|Ma bella val, mi' Engiadina <br />
adieu, sta bain a bun ans vair, <br />
adieu allegra giuventüna, <br />
vus chars cumpagns da tant plaschair, <br />
adieu vus flüms e clers auals <br />
adieu blovs lais e verdas vals.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura <br />
sur munts e vals glün' e sulai, <br />
fintant tras spelma l'En murmura, <br />
fintant tras spelma l'En murmura <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />meis cour, meis cour, nun ama co a tai!
Be l'an passà eu returnaiva <br />
pro tai afflict ed amalà, <br />
pertout qualchosa am mancaiva, <br />
soffriva qua, pativa là. <br />
Tü m'hast levà mal e dolur, <br />
o bella val, o bon dutur.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
Davent da mia Engiadina <br />
am maina hoz darcheu la sort, <br />
eu pigl cumgià dal vegl Bernina, <br />
cumgià cridand dal piz Linard. <br />
O sajat vus duos protectuors, <br />
da mia chas' e genituors.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
}}
gd7zu8prv5d3k23ijy6rq1nmdtl0ali
173461
173460
2026-09-08T20:24:00Z
Bild-Sprache
22665
173461
wikitext
text/x-wiki
La chanzun «'''Adieu a l'Engiadina'''», cumpuonida da [[Theodor Gaugler]] tenor üna poesia d'[[Andrea Bezzola]] per il cor viril «Engiadina», d'eira steda lönch üna da las pü derascdas chanzuns da l[[Engiadina|'Engiadina]]. Scu la chanzun «A bun ans vair» tematisesch'la l'emigraziun, il cumgio dolurus e l'amur restanta per la patria. La chanzun da strofa collia üna melodia plain schlauntsch ed armonia cromatica cun üna part dal cor pü simpla. Per finir s'uneschan las vuschs aint il Fortissimo per confermer l'amur per la patria. L'an 1884 avaiva il cor viril «Engiadina» rapreschanto la chanson cun success a la festa da chant chantunela a [[Maiavilla]].
{{Citat|Ma bella val, mi' Engiadina <br />
adieu, sta bain a bun ans vair, <br />
adieu allegra giuventüna, <br />
vus chars cumpagns da tant plaschair, <br />
adieu vus flüms e clers auals <br />
adieu blovs lais e verdas vals.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura <br />
sur munts e vals glün' e sulai, <br />
fintant tras spelma l'En murmura, <br />
fintant tras spelma l'En murmura <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />meis cour, meis cour, nun ama co a tai!
Be l'an passà eu returnaiva <br />
pro tai afflict ed amalà, <br />
pertout qualchosa am mancaiva, <br />
soffriva qua, pativa là. <br />
Tü m'hast levà mal e dolur, <br />
o bella val, o bon dutur.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
Davent da mia Engiadina <br />
am maina hoz darcheu la sort, <br />
eu pigl cumgià dal vegl Bernina, <br />
cumgià cridand dal piz Linard. <br />
O sajat vus duos protectuors, <br />
da mia chas' e genituors.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
}}
srnl14ak47an4nvv6jrckyj9h39dxue
173462
173461
2026-09-08T20:24:22Z
Bild-Sprache
22665
173462
wikitext
text/x-wiki
La chanzun «'''Adieu a l'Engiadina'''», cumpuonida da [[Theodor Gaugler]] tenor üna poesia d'[[Andrea Bezzola]] per il cor viril «Engiadina», d'eira steda lönch üna da las pü derasedas chanzuns da l[[Engiadina|'Engiadina]]. Scu la chanzun «A bun ans vair» tematisesch'la l'emigraziun, il cumgio dolurus e l'amur restanta per la patria. La chanzun da strofa collia üna melodia plain schlauntsch ed armonia cromatica cun üna part dal cor pü simpla. Per finir s'uneschan las vuschs aint il Fortissimo per confermer l'amur per la patria. L'an 1884 avaiva il cor viril «Engiadina» rapreschanto la chanson cun success a la festa da chant chantunela a [[Maiavilla]].
{{Citat|Ma bella val, mi' Engiadina <br />
adieu, sta bain a bun ans vair, <br />
adieu allegra giuventüna, <br />
vus chars cumpagns da tant plaschair, <br />
adieu vus flüms e clers auals <br />
adieu blovs lais e verdas vals.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura <br />
sur munts e vals glün' e sulai, <br />
fintant tras spelma l'En murmura, <br />
fintant tras spelma l'En murmura <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />meis cour, meis cour, nun ama co a tai!
Be l'an passà eu returnaiva <br />
pro tai afflict ed amalà, <br />
pertout qualchosa am mancaiva, <br />
soffriva qua, pativa là. <br />
Tü m'hast levà mal e dolur, <br />
o bella val, o bon dutur.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
Davent da mia Engiadina <br />
am maina hoz darcheu la sort, <br />
eu pigl cumgià dal vegl Bernina, <br />
cumgià cridand dal piz Linard. <br />
O sajat vus duos protectuors, <br />
da mia chas' e genituors.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
}}
07wo1fln68zw0ymxjtn9732l4gx1ys6
173463
173462
2026-09-08T20:26:40Z
Bild-Sprache
22665
173463
wikitext
text/x-wiki
La chanzun «'''Adieu a l'Engiadina'''», cumpuonida da [[Theodor Gaugler]] tenor üna poesia d'[[Andrea Bezzola]] per il cor viril «Engiadina», d'eira steda lönch üna da las pü derasedas chanzuns da l[[Engiadina|'Engiadina]]. Scu la chanzun «A bun ans vair» tematisesch'la l'emigraziun, il cumgio dolurus e l'amur restanta per la patria. Las strofas collina üna melodia plain schlauntsch ed armonia cromatica cun üna part dal cor pü simpla. Per finir s'uneschan las vuschs aint il Fortissimo per confermer l'amur per la patria. L'an 1884 avaiva il cor viril «Engiadina» rapreschanto la chanson cun success a la festa da chant chantunela a [[Maiavilla]].
{{Citat|Ma bella val, mi' Engiadina <br />
adieu, sta bain a bun ans vair, <br />
adieu allegra giuventüna, <br />
vus chars cumpagns da tant plaschair, <br />
adieu vus flüms e clers auals <br />
adieu blovs lais e verdas vals.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura <br />
sur munts e vals glün' e sulai, <br />
fintant tras spelma l'En murmura, <br />
fintant tras spelma l'En murmura <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />meis cour, meis cour, nun ama co a tai!
Be l'an passà eu returnaiva <br />
pro tai afflict ed amalà, <br />
pertout qualchosa am mancaiva, <br />
soffriva qua, pativa là. <br />
Tü m'hast levà mal e dolur, <br />
o bella val, o bon dutur.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
Davent da mia Engiadina <br />
am maina hoz darcheu la sort, <br />
eu pigl cumgià dal vegl Bernina, <br />
cumgià cridand dal piz Linard. <br />
O sajat vus duos protectuors, <br />
da mia chas' e genituors.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
}}
no3n1l52x11fo5ubb9zm4ytbxtltxea
173464
173463
2026-09-08T20:27:28Z
Bild-Sprache
22665
173464
wikitext
text/x-wiki
La chanzun «'''Adieu a l'Engiadina'''», cumpuonida da [[Theodor Gaugler]] tenor üna poesia d'[[Andrea Bezzola]] per il cor viril «Engiadina», d'eira steda lönch üna da las pü derasedas chanzuns da l[[Engiadina|'Engiadina]]. Scu la chanzun «A bun ans vair» tematisesch'la l'emigraziun, il cumgio dolurus e l'amur restanta per la patria. Las strofas collina üna melodia plain schlauntsch ed armonia cromatica cun üna part dal cor pü simpla. Per finir s'uneschan las vuschs aint il fortissimo per confermer l'amur per la patria. L'an 1884 avaiva il cor viril «Engiadina» rapreschanto la chanzun cun success a la festa da chant chantunela a [[Maiavilla]].
{{Citat|Ma bella val, mi' Engiadina <br />
adieu, sta bain a bun ans vair, <br />
adieu allegra giuventüna, <br />
vus chars cumpagns da tant plaschair, <br />
adieu vus flüms e clers auals <br />
adieu blovs lais e verdas vals.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura <br />
sur munts e vals glün' e sulai, <br />
fintant tras spelma l'En murmura, <br />
fintant tras spelma l'En murmura <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />meis cour, meis cour, nun ama co a tai!
Be l'an passà eu returnaiva <br />
pro tai afflict ed amalà, <br />
pertout qualchosa am mancaiva, <br />
soffriva qua, pativa là. <br />
Tü m'hast levà mal e dolur, <br />
o bella val, o bon dutur.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
Davent da mia Engiadina <br />
am maina hoz darcheu la sort, <br />
eu pigl cumgià dal vegl Bernina, <br />
cumgià cridand dal piz Linard. <br />
O sajat vus duos protectuors, <br />
da mia chas' e genituors.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
}}
p3ro5gbyfxzxwh8jlj6woq96v5qq3iu
173465
173464
2026-09-08T20:28:18Z
Bild-Sprache
22665
173465
wikitext
text/x-wiki
La chanzun «'''Adieu a l'Engiadina'''», cumpuonida da [[Theodor Gaugler]] tenor üna poesia d'[[Andrea Bezzola]] per il cor viril «Engiadina», d'eira steda lönch üna da las pü derasedas chanzuns da l[[Engiadina|'Engiadina]]. Scu la chanzun «A bun ans vair» tematisesch'la l'emigraziun, il cumgio dolurus e l'amur restanta per la patria. Las strofas collina üna melodia plain schlauntsch ed armonia cromatica cun üna part dal cor pü simpla. Per finir s'uneschan las vuschs aint il fortissimo per confermer l'amur per la patria. L'an 1884 avaiva il cor viril «Engiadina» rapreschanto la chanzun cun success a la festa chantunela a [[Maiavilla]].
{{Citat|Ma bella val, mi' Engiadina <br />
adieu, sta bain a bun ans vair, <br />
adieu allegra giuventüna, <br />
vus chars cumpagns da tant plaschair, <br />
adieu vus flüms e clers auals <br />
adieu blovs lais e verdas vals.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura <br />
sur munts e vals glün' e sulai, <br />
fintant tras spelma l'En murmura, <br />
fintant tras spelma l'En murmura <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />meis cour, meis cour, nun ama co a tai!
Be l'an passà eu returnaiva <br />
pro tai afflict ed amalà, <br />
pertout qualchosa am mancaiva, <br />
soffriva qua, pativa là. <br />
Tü m'hast levà mal e dolur, <br />
o bella val, o bon dutur.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
Davent da mia Engiadina <br />
am maina hoz darcheu la sort, <br />
eu pigl cumgià dal vegl Bernina, <br />
cumgià cridand dal piz Linard. <br />
O sajat vus duos protectuors, <br />
da mia chas' e genituors.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
}}
3ycbtl2mmjyk3fxv5fsud7fu8280zy1
173466
173465
2026-09-08T20:30:09Z
Bild-Sprache
22665
173466
wikitext
text/x-wiki
La chanzun «'''Adieu a l'Engiadina'''», cumpuonida da [[Theodor Gaugler]] tenor üna poesia d'[[Andrea Bezzola]] per il cor viril «Engiadina», d'eira steda lönch üna da las pü derasedas chanzuns da l[[Engiadina|'Engiadina]]. Scu la chanzun «A bun ans vair» tematisesch'la l'emigraziun, il cumgio dolurus e l'amur restanta per la patria. Las strofas collina üna melodia plain schlauntsch ed armonia cromatica cun üna part dal cor pü simpla. Per finir s'uneschan las vuschs aint il fortissimo per confermer l'amur per la patria. L'an 1884 avaiva il cor viril «Engiadina» rapreschanto la chanzun cun success a la festa chantunela a [[Maiavilla]].
{{Citat|Ma bella val, mi' Engiadina <br />
adieu, sta bain a bun ans vair, <br />
adieu allegra giuventüna, <br />
vus chars cumpagns da tant plaschair, <br />
adieu vus flüms e clers auals <br />
adieu blovs lais e verdas vals.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura <br />
sur munts e vals glün' e sulai, <br />
fintant tras spelma l'En murmura, <br />
fintant tras spelma l'En murmura <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />meis cour, meis cour, nun ama co a tai!
Be l'an passà eu returnaiva <br />
pro tai afflict ed amalà, <br />
pertout qualchosa am mancaiva, <br />
soffriva qua, pativa là. <br />
Tü m'hast levà mal e dolur, <br />
o bella val, o bon dutur.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
Davent da mia Engiadina <br />
am maina hoz darcheu la sort, <br />
eu pigl cumgià dal vegl Bernina, <br />
cumgià cridand dal piz Linard. <br />
O sajat vus duos protectuors, <br />
da mia chas' e genituors.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
}}
== Litteratura ==
Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]
a74fdvo0gcnb53g51f9uedxta7zlhga
173467
173466
2026-09-08T20:31:14Z
Bild-Sprache
22665
173467
wikitext
text/x-wiki
La chanzun «'''Adieu a l'Engiadina'''», cumpuonida da [[Theodor Gaugler]] tenor üna poesia d'[[Andrea Bezzola]] per il cor viril «Engiadina», d'eira steda lönch üna da las pü derasedas chanzuns da l[[Engiadina|'Engiadina]]. Scu la chanzun «A bun ans vair» tematisesch'la l'emigraziun, il cumgio dolurus e l'amur restanta per la patria. Las strofas collina üna melodia plain schlauntsch ed armonia cromatica cun üna part dal cor pü simpla. Per finir s'uneschan las vuschs aint il fortissimo per confermer l'amur per la patria. L'an 1884 avaiva il cor viril «Engiadina» rapreschanto la chanzun cun success a la festa chantunela a [[Maiavilla]].
'''Adieu a l'Engiadina'''
{{Citat|Ma bella val, mi' Engiadina <br />
adieu, sta bain a bun ans vair, <br />
adieu allegra giuventüna, <br />
vus chars cumpagns da tant plaschair, <br />
adieu vus flüms e clers auals <br />
adieu blovs lais e verdas vals.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura <br />
sur munts e vals glün' e sulai, <br />
fintant tras spelma l'En murmura, <br />
fintant tras spelma l'En murmura <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />meis cour, meis cour, nun ama co a tai!
Be l'an passà eu returnaiva <br />
pro tai afflict ed amalà, <br />
pertout qualchosa am mancaiva, <br />
soffriva qua, pativa là. <br />
Tü m'hast levà mal e dolur, <br />
o bella val, o bon dutur.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
Davent da mia Engiadina <br />
am maina hoz darcheu la sort, <br />
eu pigl cumgià dal vegl Bernina, <br />
cumgià cridand dal piz Linard. <br />
O sajat vus duos protectuors, <br />
da mia chas' e genituors.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
}}
== Litteratura ==
Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]
d9k2dluctrdfrz3hb84vfvr7gypu6ee
173468
173467
2026-09-08T20:35:30Z
Bild-Sprache
22665
Adieu a l'Engiadina – Coro Alpino Lecchese
173468
wikitext
text/x-wiki
La chanzun «'''Adieu a l'Engiadina'''», cumpuonida da [[Theodor Gaugler]] tenor üna poesia d'[[Andrea Bezzola]] per il cor viril «Engiadina», d'eira steda lönch üna da las pü derasedas chanzuns da l[[Engiadina|'Engiadina]]. Scu la chanzun «A bun ans vair» tematisesch'la l'emigraziun, il cumgio dolurus e l'amur restanta per la patria. Las strofas collina üna melodia plain schlauntsch ed armonia cromatica cun üna part dal cor pü simpla. Per finir s'uneschan las vuschs aint il fortissimo per confermer l'amur per la patria. L'an 1884 avaiva il cor viril «Engiadina» rapreschanto la chanzun cun success a la festa chantunela a [[Maiavilla]].
{{Citat|'''Adieu a l'Engiadina'''
Ma bella val, mi' Engiadina <br />
adieu, sta bain a bun ans vair, <br />
adieu allegra giuventüna, <br />
vus chars cumpagns da tant plaschair, <br />
adieu vus flüms e clers auals <br />
adieu blovs lais e verdas vals.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura <br />
sur munts e vals glün' e sulai, <br />
fintant tras spelma l'En murmura, <br />
fintant tras spelma l'En murmura <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />meis cour, meis cour, nun ama co a tai!
Be l'an passà eu returnaiva <br />
pro tai afflict ed amalà, <br />
pertout qualchosa am mancaiva, <br />
soffriva qua, pativa là. <br />
Tü m'hast levà mal e dolur, <br />
o bella val, o bon dutur.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
Davent da mia Engiadina <br />
am maina hoz darcheu la sort, <br />
eu pigl cumgià dal vegl Bernina, <br />
cumgià cridand dal piz Linard. <br />
O sajat vus duos protectuors, <br />
da mia chas' e genituors.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
}}
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]
== Weblinks ==
* Coro Alpine Lecchese: ''[https://www.youtube.com/watch?v=x-1c7vYqHDg&list=RDx-1c7vYqHDg&start_radio=1 Adieu a l'Engiadina]''
eksmgrw1r4ng37c6k4agm7x22fuauy6
173469
173468
2026-09-08T20:39:24Z
Bild-Sprache
22665
173469
wikitext
text/x-wiki
La chanzun «'''Adieu a l'Engiadina'''», cumpuonida da [[Theodor Gaugler]] tenor üna poesia d'[[Andrea Bezzola]] per il cor viril «Engiadina», d'eira steda lönch üna da las pü derasedas chanzuns da l[[Engiadina|'Engiadina]]. Scu la chanzun «A bun ans vair» tematisesch'la l'emigraziun, il cumgio dolurus e l'amur restanta per la patria. Las strofas collina üna melodia plain schlauntsch ed armonia cromatica cun üna part dal cor pü simpla. Per finir s'uneschan las vuschs aint il fortissimo per confermer l'amur per la patria. L'an 1884 avaiva il cor viril «Engiadina» rapreschanto la chanzun cun success a la festa chantunela a [[Maiavilla]]. «Adieu a l'Engiadina» vain chanteda suvenz da cors scu il Cor Viril Samedan u divers cors alpins taliauns.
{{Citat|'''Adieu a l'Engiadina'''
Ma bella val, mi' Engiadina <br />
adieu, sta bain a bun ans vair, <br />
adieu allegra giuventüna, <br />
vus chars cumpagns da tant plaschair, <br />
adieu vus flüms e clers auals <br />
adieu blovs lais e verdas vals.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura <br />
sur munts e vals glün' e sulai, <br />
fintant tras spelma l'En murmura, <br />
fintant tras spelma l'En murmura <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />meis cour, meis cour, nun ama co a tai!
Be l'an passà eu returnaiva <br />
pro tai afflict ed amalà, <br />
pertout qualchosa am mancaiva, <br />
soffriva qua, pativa là. <br />
Tü m'hast levà mal e dolur, <br />
o bella val, o bon dutur.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
Davent da mia Engiadina <br />
am maina hoz darcheu la sort, <br />
eu pigl cumgià dal vegl Bernina, <br />
cumgià cridand dal piz Linard. <br />
O sajat vus duos protectuors, <br />
da mia chas' e genituors.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
}}
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]
== Weblinks ==
* Coro Alpine Lecchese: ''[https://www.youtube.com/watch?v=x-1c7vYqHDg&list=RDx-1c7vYqHDg&start_radio=1 Adieu a l'Engiadina]''
trnq2d65ilm0gxdojm7iuzpw0nub4ri
173470
173469
2026-09-08T20:41:57Z
Bild-Sprache
22665
173470
wikitext
text/x-wiki
La chanzun «'''Adieu a l'Engiadina'''», cumpuonida da [[Theodor Gaugler]] tenor üna poesia d'[[Andrea Bezzola]] per il cor viril «Engiadina», d'eira steda lönch üna da las pü derasedas chanzuns da l[[Engiadina|'Engiadina]]. Scu la chanzun «A bun ans vair» tematisesch'la l'emigraziun, il cumgio dolurus e l'amur restanta per la patria. Las strofas collina üna melodia plain schlauntsch ed armonia cromatica cun üna part dal cor pü simpla. Per finir s'uneschan las vuschs aint il fortissimo per confermer l'amur per la patria. L'an 1884 avaiva il cor viril «Engiadina» rapreschanto la chanzun cun success a la festa chantunela a [[Maiavilla]]. «Adieu a l'Engiadina» vain chanteda suvenz da cors scu il Cor Viril Samedan u divers cors alpins taliauns.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/noss-chors-chors-engiadinais Chors engiadinais]''. In: RTR. Consulte ils 8 settember 2026.</ref>
{{Citat|'''Adieu a l'Engiadina'''
Ma bella val, mi' Engiadina <br />
adieu, sta bain a bun ans vair, <br />
adieu allegra giuventüna, <br />
vus chars cumpagns da tant plaschair, <br />
adieu vus flüms e clers auals <br />
adieu blovs lais e verdas vals.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura <br />
sur munts e vals glün' e sulai, <br />
fintant tras spelma l'En murmura, <br />
fintant tras spelma l'En murmura <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />meis cour, meis cour, nun ama co a tai!
Be l'an passà eu returnaiva <br />
pro tai afflict ed amalà, <br />
pertout qualchosa am mancaiva, <br />
soffriva qua, pativa là. <br />
Tü m'hast levà mal e dolur, <br />
o bella val, o bon dutur.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
Davent da mia Engiadina <br />
am maina hoz darcheu la sort, <br />
eu pigl cumgià dal vegl Bernina, <br />
cumgià cridand dal piz Linard. <br />
O sajat vus duos protectuors, <br />
da mia chas' e genituors.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
}}
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
== Weblinks ==
* Coro Alpine Lecchese: ''[https://www.youtube.com/watch?v=x-1c7vYqHDg&list=RDx-1c7vYqHDg&start_radio=1 Adieu a l'Engiadina]''
dve0zgxuby3p53hewwcwbomsghvtwi1
173471
173470
2026-09-08T20:42:38Z
Bild-Sprache
22665
Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Adieu a l'Engiadina]] a [[Adieu a l'Engiadina]]
173470
wikitext
text/x-wiki
La chanzun «'''Adieu a l'Engiadina'''», cumpuonida da [[Theodor Gaugler]] tenor üna poesia d'[[Andrea Bezzola]] per il cor viril «Engiadina», d'eira steda lönch üna da las pü derasedas chanzuns da l[[Engiadina|'Engiadina]]. Scu la chanzun «A bun ans vair» tematisesch'la l'emigraziun, il cumgio dolurus e l'amur restanta per la patria. Las strofas collina üna melodia plain schlauntsch ed armonia cromatica cun üna part dal cor pü simpla. Per finir s'uneschan las vuschs aint il fortissimo per confermer l'amur per la patria. L'an 1884 avaiva il cor viril «Engiadina» rapreschanto la chanzun cun success a la festa chantunela a [[Maiavilla]]. «Adieu a l'Engiadina» vain chanteda suvenz da cors scu il Cor Viril Samedan u divers cors alpins taliauns.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/noss-chors-chors-engiadinais Chors engiadinais]''. In: RTR. Consulte ils 8 settember 2026.</ref>
{{Citat|'''Adieu a l'Engiadina'''
Ma bella val, mi' Engiadina <br />
adieu, sta bain a bun ans vair, <br />
adieu allegra giuventüna, <br />
vus chars cumpagns da tant plaschair, <br />
adieu vus flüms e clers auals <br />
adieu blovs lais e verdas vals.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura <br />
sur munts e vals glün' e sulai, <br />
fintant tras spelma l'En murmura, <br />
fintant tras spelma l'En murmura <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />meis cour, meis cour, nun ama co a tai!
Be l'an passà eu returnaiva <br />
pro tai afflict ed amalà, <br />
pertout qualchosa am mancaiva, <br />
soffriva qua, pativa là. <br />
Tü m'hast levà mal e dolur, <br />
o bella val, o bon dutur.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
Davent da mia Engiadina <br />
am maina hoz darcheu la sort, <br />
eu pigl cumgià dal vegl Bernina, <br />
cumgià cridand dal piz Linard. <br />
O sajat vus duos protectuors, <br />
da mia chas' e genituors.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
}}
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
== Weblinks ==
* Coro Alpine Lecchese: ''[https://www.youtube.com/watch?v=x-1c7vYqHDg&list=RDx-1c7vYqHDg&start_radio=1 Adieu a l'Engiadina]''
dve0zgxuby3p53hewwcwbomsghvtwi1
173473
173471
2026-09-08T20:44:17Z
Bild-Sprache
22665
173473
wikitext
text/x-wiki
La chanzun «'''Adieu a l'Engiadina'''», cumpuonida da [[Theodor Gaugler]] tenor üna poesia d'[[Andrea Bezzola]] per il cor viril «Engiadina», d'eira steda lönch üna da las pü derasedas chanzuns da l[[Engiadina|'Engiadina]]. Scu la chanzun «A bun ans vair» tematisesch'la l'emigraziun, il cumgio dolurus e l'amur restanta per la patria. Las strofas collina üna melodia plain schlauntsch ed armonia cromatica cun üna part dal cor pü simpla. Per finir s'uneschan las vuschs aint il fortissimo per confermer l'amur per la patria. L'an 1884 avaiva il cor viril «Engiadina» rapreschanto la chanzun cun success a la festa chantunela a [[Maiavilla]]. «Adieu a l'Engiadina» vain chanteda suvenz da cors scu il Cor Viril Samedan u divers cors alpins taliauns.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/noss-chors-chors-engiadinais Chors engiadinais]''. In: RTR. Consulte ils 8 settember 2026.</ref>
{{Citat|'''Adieu a l'Engiadina'''
Ma bella val, mi' Engiadina <br />
adieu, sta bain a bun ans vair, <br />
adieu allegra giuventüna, <br />
vus chars cumpagns da tant plaschair, <br />
adieu vus flüms e clers auals <br />
adieu blovs lais e verdas vals.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura <br />
sur munts e vals glün' e sulai, <br />
fintant tras spelma l'En murmura, <br />
fintant tras spelma l'En murmura <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />meis cour, meis cour, nun ama co a tai!
Be l'an passà eu returnaiva <br />
pro tai afflict ed amalà, <br />
pertout qualchosa am mancaiva, <br />
soffriva qua, pativa là. <br />
Tü m'hast levà mal e dolur, <br />
o bella val, o bon dutur.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
Davent da mia Engiadina <br />
am maina hoz darcheu la sort, <br />
eu pigl cumgià dal vegl Bernina, <br />
cumgià cridand dal piz Linard. <br />
O sajat vus duos protectuors, <br />
da mia chas' e genituors.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
}}
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
== Weblinks ==
* Coro Alpine Lecchese: ''[https://www.youtube.com/watch?v=x-1c7vYqHDg&list=RDx-1c7vYqHDg&start_radio=1 Adieu a l'Engiadina]''
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura musicala]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:19avel tschientaner]]
b58del438lq9h6dw4d3z0lzdm7i74jy
173474
173473
2026-09-08T20:44:37Z
Bild-Sprache
22665
173474
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
La chanzun «'''Adieu a l'Engiadina'''», cumpuonida da [[Theodor Gaugler]] tenor üna poesia d'[[Andrea Bezzola]] per il cor viril «Engiadina», d'eira steda lönch üna da las pü derasedas chanzuns da l[[Engiadina|'Engiadina]]. Scu la chanzun «A bun ans vair» tematisesch'la l'emigraziun, il cumgio dolurus e l'amur restanta per la patria. Las strofas collina üna melodia plain schlauntsch ed armonia cromatica cun üna part dal cor pü simpla. Per finir s'uneschan las vuschs aint il fortissimo per confermer l'amur per la patria. L'an 1884 avaiva il cor viril «Engiadina» rapreschanto la chanzun cun success a la festa chantunela a [[Maiavilla]]. «Adieu a l'Engiadina» vain chanteda suvenz da cors scu il Cor Viril Samedan u divers cors alpins taliauns.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/noss-chors-chors-engiadinais Chors engiadinais]''. In: RTR. Consulte ils 8 settember 2026.</ref>
{{Citat|'''Adieu a l'Engiadina'''
Ma bella val, mi' Engiadina <br />
adieu, sta bain a bun ans vair, <br />
adieu allegra giuventüna, <br />
vus chars cumpagns da tant plaschair, <br />
adieu vus flüms e clers auals <br />
adieu blovs lais e verdas vals.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura <br />
sur munts e vals glün' e sulai, <br />
fintant tras spelma l'En murmura, <br />
fintant tras spelma l'En murmura <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />meis cour, meis cour, nun ama co a tai!
Be l'an passà eu returnaiva <br />
pro tai afflict ed amalà, <br />
pertout qualchosa am mancaiva, <br />
soffriva qua, pativa là. <br />
Tü m'hast levà mal e dolur, <br />
o bella val, o bon dutur.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
Davent da mia Engiadina <br />
am maina hoz darcheu la sort, <br />
eu pigl cumgià dal vegl Bernina, <br />
cumgià cridand dal piz Linard. <br />
O sajat vus duos protectuors, <br />
da mia chas' e genituors.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
}}
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
== Weblinks ==
* Coro Alpine Lecchese: ''[https://www.youtube.com/watch?v=x-1c7vYqHDg&list=RDx-1c7vYqHDg&start_radio=1 Adieu a l'Engiadina]''
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura musicala]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:19avel tschientaner]]
nuo1tv2z3hhrxh5s8fwtcbj98bt1jd3
173475
173474
2026-09-08T20:54:39Z
Bild-Sprache
22665
173475
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
La chanzun «'''Adieu a l'Engiadina'''», cumpuonida da [[Theodor Gaugler]] tenor üna poesia d'[[Andrea Bezzola]] per il cor viril «Engiadina», d'eira steda lönch üna da las pü derasedas chanzuns da l[[Engiadina|'Engiadina]]. Ella tuocha tiers tar las [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|prümas chanzuns rumauntschas per cor viril]]. Scu la chanzun «A bun ans vair» tematisesch'la l'emigraziun, il cumgio dolurus e l'amur restanta per la patria. Las strofas collina üna melodia plain schlauntsch ed armonia cromatica cun üna part dal cor pü simpla. Per finir s'uneschan las vuschs aint il fortissimo per confermer l'amur per la patria. L'an 1884 avaiva il cor viril «Engiadina» rapreschanto la chanzun cun success a la festa chantunela a [[Maiavilla]]. «Adieu a l'Engiadina» vain chanteda suvenz da cors scu il Cor Viril Samedan u divers cors alpins taliauns.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/noss-chors-chors-engiadinais Chors engiadinais]''. In: RTR. Consulte ils 8 settember 2026.</ref>
{{Citat|'''Adieu a l'Engiadina'''
Ma bella val, mi' Engiadina <br />
adieu, sta bain a bun ans vair, <br />
adieu allegra giuventüna, <br />
vus chars cumpagns da tant plaschair, <br />
adieu vus flüms e clers auals <br />
adieu blovs lais e verdas vals.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura <br />
sur munts e vals glün' e sulai, <br />
fintant tras spelma l'En murmura, <br />
fintant tras spelma l'En murmura <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />meis cour, meis cour, nun ama co a tai!
Be l'an passà eu returnaiva <br />
pro tai afflict ed amalà, <br />
pertout qualchosa am mancaiva, <br />
soffriva qua, pativa là. <br />
Tü m'hast levà mal e dolur, <br />
o bella val, o bon dutur.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
Davent da mia Engiadina <br />
am maina hoz darcheu la sort, <br />
eu pigl cumgià dal vegl Bernina, <br />
cumgià cridand dal piz Linard. <br />
O sajat vus duos protectuors, <br />
da mia chas' e genituors.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
}}
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
== Weblinks ==
* Coro Alpine Lecchese: ''[https://www.youtube.com/watch?v=x-1c7vYqHDg&list=RDx-1c7vYqHDg&start_radio=1 Adieu a l'Engiadina]''
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura musicala]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:19avel tschientaner]]
3ma6jtodrn8560ace8zcoqpcil90nup
Utilisader:Bild-Sprache/Adieu a l'Engiadina
2
14946
173472
2026-09-08T20:42:38Z
Bild-Sprache
22665
Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Adieu a l'Engiadina]] a [[Adieu a l'Engiadina]]
173472
wikitext
text/x-wiki
#RENVIAMENT [[Adieu a l'Engiadina]]
i58cqhb4axufkungl8g6hk33etr425t
Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara
0
14947
173478
2026-09-09T07:48:15Z
Bild-Sprache
22665
Creà la pagina cun "La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica."
173478
wikitext
text/x-wiki
La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica.
pqa17wzhbqfsca6h5j0oxsj2d69bxe2
173479
173478
2026-09-09T07:48:45Z
Bild-Sprache
22665
173479
wikitext
text/x-wiki
La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica.
== Basa istorica ==
rdymuoz9m4jyhchl78omv2lmda6nxi1
173480
173479
2026-09-09T07:49:03Z
Bild-Sprache
22665
/* Basa istorica */
173480
wikitext
text/x-wiki
La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica.
== Basa istorica ==
La Revoluziun francesa l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center.
lyxwbadr6evaw7oqigymmfjzvjtp8w5
173481
173480
2026-09-09T07:49:22Z
Bild-Sprache
22665
/* Basa istorica */
173481
wikitext
text/x-wiki
La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica.
== Basa istorica ==
La Revoluziun francesa l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla.
iwe81f0dgrmbn29j2vxpw08n5lgnmx5
173482
173481
2026-09-09T07:49:47Z
Bild-Sprache
22665
/* Basa istorica */
173482
wikitext
text/x-wiki
La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica.
== Basa istorica ==
La Revoluziun francesa l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleun s'ho impü rinfurzo il patriotissem.
nuyq9jiqk2nbnt6e63gmzifi8txbv0k
173483
173482
2026-09-09T07:50:04Z
Bild-Sprache
22665
/* Basa istorica */
173483
wikitext
text/x-wiki
La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica.
== Basa istorica ==
La Revoluziun francesa l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleun s'ho impü rinfurzo il patriotissem.
Zieva la partenza naziunela seguiva cul Congress da Vienna dal 1815 üna fasa da restauraziun.
9wvx0lckpi1dipie2ebch9m28xsupn4
173484
173483
2026-09-09T07:50:21Z
Bild-Sprache
22665
/* Basa istorica */
173484
wikitext
text/x-wiki
La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica.
== Basa istorica ==
La Revoluziun francesa l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleun s'ho impü rinfurzo il patriotissem.
Zieva la partenza naziunela seguiva cul Congress da Vienna dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830.
iatafxzt0zyepq2ng6oqnbw1qiv2l1c
173485
173484
2026-09-09T07:50:37Z
Bild-Sprache
22665
/* Basa istorica */
173485
wikitext
text/x-wiki
La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica.
== Basa istorica ==
La Revoluziun francesa l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleun s'ho impü rinfurzo il patriotissem.
Zieva la partenza naziunela seguiva cul Congress da Vienna dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830.
Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda.
n3p9jcltucqb2k9ywgtjlbhst2zwtbq
173486
173485
2026-09-09T07:50:52Z
Bild-Sprache
22665
/* Basa istorica */
173486
wikitext
text/x-wiki
La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica.
== Basa istorica ==
La Revoluziun francesa l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleun s'ho impü rinfurzo il patriotissem.
Zieva la partenza naziunela seguiva cul Congress da Vienna dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830.
Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua.
bf9texuvan4q87dud2x44fczlpn0d8d
173487
173486
2026-09-09T07:51:15Z
Bild-Sprache
22665
/* Basa istorica */
173487
wikitext
text/x-wiki
La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica.
== Basa istorica ==
La Revoluziun francesa l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleun s'ho impü rinfurzo il patriotissem.
Zieva la partenza naziunela seguiva cul Congress da Vienna dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830.
Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua.
== Litteratura rumauntscha, patria e lingua ==
3499vco7agr7wldk0r7yk4077wa0h94
173488
173487
2026-09-09T08:11:19Z
Bild-Sprache
22665
/* Basa istorica */
173488
wikitext
text/x-wiki
La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica.
== Basa istorica ==
La Revoluziun francesa l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem.
Zieva la partenza naziunela seguiva cul Congress da Vienna dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830.
Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua.
== Litteratura rumauntscha, patria e lingua ==
fbb7w1b4xy837b5j2js2m33np7dm2h7
173489
173488
2026-09-09T08:12:22Z
Bild-Sprache
22665
173489
wikitext
text/x-wiki
La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica.
== Basa istorica ==
La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem.
Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830.
Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua.
== Litteratura rumauntscha, patria e lingua ==
2mv8wl5op3983juvikcahv57bmqs8wk
173490
173489
2026-09-09T10:19:04Z
Bild-Sprache
22665
/* Litteratura rumauntscha, patria e lingua */
173490
wikitext
text/x-wiki
La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica.
== Basa istorica ==
La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem.
Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830.
Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua.
== Litteratura rumauntscha, patria e lingua ==
L'interess ed il focus valaiva in tuot l'Europa a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter.
jrgqodi17df40zsb7uywyht2qzouut9
173491
173490
2026-09-09T11:32:12Z
Bild-Sprache
22665
/* Litteratura rumauntscha, patria e lingua */
173491
wikitext
text/x-wiki
La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica.
== Basa istorica ==
La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem.
Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830.
Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua.
== Litteratura rumauntscha, patria e lingua ==
L'interess ed il focus valaiva in tuot l'Europa a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna.
jq63b4cxhdvhz3q99ccebf8sy72rcyq
173492
173491
2026-09-09T11:35:03Z
Bild-Sprache
22665
/* Litteratura rumauntscha, patria e lingua */
173492
wikitext
text/x-wiki
La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica.
== Basa istorica ==
La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem.
Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830.
Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua.
== Litteratura rumauntscha, patria e lingua ==
L'interess ed il focus valaiva in tuot l'Europa a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna.
Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun.
leenvn4etpegdj3oawevq8d83ijuauh
173493
173492
2026-09-09T11:41:47Z
Bild-Sprache
22665
/* Litteratura rumauntscha, patria e lingua */
173493
wikitext
text/x-wiki
La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica.
== Basa istorica ==
La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem.
Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830.
Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua.
== Litteratura rumauntscha, patria e lingua ==
L'interess ed il focus valaiva in tuot l'Europa a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun.
axh4zfs7hn3uobkma0m8mk637v3pqo9
173494
173493
2026-09-09T11:42:07Z
Bild-Sprache
22665
/* Litteratura rumauntscha, patria e lingua */
173494
wikitext
text/x-wiki
La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica.
== Basa istorica ==
La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem.
Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830.
Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua.
== Litteratura rumauntscha, patria e lingua ==
L'interess ed il focus valaiva in tuot l'Europa a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun.
I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia.
c939cugk8v93j1irtmavs5e8c7nhu13
173495
173494
2026-09-09T11:42:26Z
Bild-Sprache
22665
/* Litteratura rumauntscha, patria e lingua */
173495
wikitext
text/x-wiki
La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica.
== Basa istorica ==
La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem.
Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830.
Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua.
== Litteratura rumauntscha, patria e lingua ==
L'interess ed il focus valaiva in tuot l'Europa a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun.
I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta.
r7mbmr22z3blsji5qdcst312ekuozhm