Wikipedia rmwiki https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Multimedia Spezial Discussiun Utilisader Utilisader discussiun Wikipedia Wikipedia discussiun Datoteca Datoteca discussiun MediaWiki MediaWiki discussiun Model Model discussiun Agid Agid discussiun Categoria Categoria discussiun TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion Randulins 0 4967 173525 149693 2026-09-09T14:10:04Z Bild-Sprache 22665 173525 wikitext text/x-wiki {{idiom|sursilvan}} Ils '''Randulins''' (per tudestg: ''die Schwalben'') vegnan numnai emigrants dall'[[Engiadina]] che schevan encrescher per la patria e turnavan per quei motiv adina puspei a casa. Il 16avel tschentaner ha ei dau ell'Engiadina in pigiurament dil clima, aschia che la natira saveva buca pli nutrir sufficientamein tut ils habitonts. Per quei motiv ein biars habitonts emigrai pil pli egl exteriur. Ils biars han empruau lur cletg a [[Venezia]], nua ch'els han giu success sco [[Pastiziers grischunais|pastiziers]] e mistergners. Auters emigrants ei secasai ell'[[Stadis Unids|America]] e dapertut entuorn ell'Europa ed han fadigiau detg bein. Denton quasi tuts schevan encrescher per la patria, aschia ch'els ein adina puspei returnai a casa. Per mussar lur rehezia han els construiu bialas e grondas casas en lur vitgs d'origin. Els eran ed ein aunc adina sco radulinas igl unviern egl jester e la stad ell'Engiadina. La bainstonza en l'Engiadina d'avon 1900 deriva essenzialmein dils daners gudignai ell'emirgraziun. Ils Randulins (e l'emigraziun ensumma) han generau suenter 1850 bia litteratura ladina: [[Conradin de Flugi]], [[Gian Fadri Caderas]], [[Simeon Caratsch]], [[Peider Lansel]] ed [[Andrea Bezzola]]. == Colligiaziuns == {{E-LIR|2761|Randulins}} [[Categoria:Istorgia dal chantun Grischun]] [[Categoria:Engiadina]] [[Categoria:Temp modern‎]] [[Categoria:Istorgia dal chantun Grischun]] 9b8z7u7x7gl0objvsch5d22zkngkl8x Placidus a Spescha 0 5803 173614 166614 2026-09-09T21:04:33Z Bild-Sprache 22665 173614 wikitext text/x-wiki [[Image:PlacidusSpescha.gif|thumb|200px|left|Pader Placi a Spescha]] '''Pader Placi a Spescha''' (1752-1833), cosmopolit rumantsch strusch percepì en il rest da l'Europa. Pader benedictin cun num burgais Giuli Battesta Spescha, cartograf, geograf, alpinist, perscrutader da la natira e dal linguatg rumantsch. In dals emprims perscrutaders dal rumantsch e bab d'ina da las emprimas ideas da crear ina lingua da scrittira unifitgada rumantscha, l'[[ABC-alpin]]. L''''ABC-alpin''' è in'emprova da [[Placidus a Spescha|Pader Placi a Spescha]] per crear ina [[rumantsch|lingua rumantscha]] per tut ils rumantschs. == Ovras == * Die Rhaeto-Hetruskische Sprache. Ein Beitrag zu deren Geschichte in: Isis. Eine Monatsschrift v. Deutschen u. Schweizerischen Gelehrten 1, Turitg 1805, 24-33 * Eine Ersteigung d. Piz Urlaun, in: Bündner Monatsblatt 9, 1858, 215-221; * Kurze Kriegsgeschichte in d. Umgegend v. Dissentis in d. Jahr 1799 u. meine Deportation, in: Bündnerisches Monatsblatt 11, 1860, 133-140 + 157-163 + 173-179 * Das Clima der Alpen am Ende des vorigen und im Anfang des jetzigen Jahrhunderts 1818, mit Anhang v. G. Theobald, in: Jahrbuch Schweizer Alpenclub 5, 1868/69, 494-511 * Disertaziun sur l'envenziun dils Minerals de Ponteglias. Dìgl onm 1817 e 1818, hrsg. v. J. Nay, in: Annalas de la Societa Retorumantscha 26, 1912, 216-232 * Litteratura Grischuna vedra e nova (1819) Cudisch da litteratura romontscha, in: Caspar Decurtins (Ed.), Rätoromanische Chrestomathie, Bd. 4, Erlangen 1911 (Resstampa Cuira 1983), 670-786 * Lage, Begebenheit u. Ordnung d. Ursären-Thals im Kanton Uri. Dargestellt v. einem Kapitularen d. Gottshaus Disentis im Jahre 1811. transkribiert v. Willy Bomatter, kommentiert v. Stefan Fryberg, o. O. 1990 * Beschreibung der Alpen, vorzüglich der höchsten (1823). Edition und Einleitung von U. Scholian Izeti: Chronos Verlag, Zürich (2002) ISBN 3-0340-0575-X Margrit Irniger: Rezension in Schweizerische Zeitschrift für Forstwesen (2003 sett.) * Entdeckungsreisen am Rhein. Genaue geographische Darstellung aller Rheinquellen im Kanton Graubündten nebst der Beschreibung vieler Gebirgsreisen in dieser wenig besuchten und erforschten Alpengegend. Edition und Einleitung von U. Scholian Izeti: Chronos Verlag, Turitg (2005) ISBN 3-0340-0741-8 Reto Furter: Rezension in H-Soz-u-Kult, 15 da schaner 2007 == Colliaziuns == * {{E-LIR|2498}} {{DEFAULTSORT:Spescha, Placidus a}} [[Categoria:Persunas rumantschas‎]] [[Categoria:Persunas grischunas‎]] [[Categoria:Scripturs sursilvans]] [[Categoria:Alpinists]] [[Categoria:Trun]] [[Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner‎]] [[Categoria:Scripturs rumantschs dal 18avel tschientaner‎]] [[Categoria:Umens‎]] [[Categoria:Baselgia catolica romana]] 6m3j7cc8n1fabb2ckr07zdrdxu0hunk Joseph Planta 0 10062 173609 148783 2026-09-09T20:57:05Z Bild-Sprache 22665 173609 wikitext text/x-wiki '''Joseph Planta (1744–1827)''' [[Royal Society|FRS]] (era ''Joseph von Planta'';<ref>{{E-LIR|1832|Planta, Joseph (von)}}</ref> e rumantschà ''Gisep (de) Planta''<ref>Selina Chönz: ''Il purtret de l'antenat Gisep Planta.'' (Chasa paterna 48) Stamparia engiadinaisa, Samedan, San Murezzan, 1943</ref><ref>Jon Pult: ''25 ons lingua naziunala.'' En: ''Annalas da la Societad Retorumantscha.'' 77 (1964); «Pür davo il temp da scleriment e cul prüir da la romantica chattaina fastizis d'ün interess pel rumantsch sco tal, p. ex. pro '''Gisep de Planta''', bibliotecar dal British Museum a Londra, chi publichescha l'on 1775 seis tractat inglais davart nossa lingua.» ([http://retro.seals.ch/digbib/view?rid=ann-001:1964:77::55&id=browse&id2=&id3= p. 8])</ref> * 21 da favrer 1744 a [[Castasegna]], † 3 da december 1827 a [[Londra]]) è stà in [[bibliotecari]] d'origin [[svizra]] che ha dischlocà a Londra ed è daventà bibliotecari principal dal [[British Museum]].<ref>Robert Cowtan, ''[http://books.google.co.uk/books?id=4R9WKGMqzjMC Memories of the British Museum]''. R. Bentley and Son, 1872. ISBN 978-1-40976-882-1. [http://books.google.co.uk/books?id=4R9WKGMqzjMC&pg=PA232 Page 232] (englais)</ref> == Biografia == Joseph Planta è naschì a [[Castasegna]] en il [[chantun Grischun]] en [[Svizra]] sco figl dal reverenda [[Andreas von Planta]] (1717–1773).<ref name="beer">G. R. de Beer, [http://www.jstor.org/stable/531074 Andreas and Joseph Planta, FF.R.S.], ''[[Notes and Records of the Royal Society of London]]'', Vol. 10, No. 1, pp. 8–14, October 1952. [[The Royal Society]] (englais)</ref><ref name="wilson58">[[David M. Wilson]], ''The British Museum: A History''. [[The British Museum Press]], 2002. ISBN 0-7141-2764-7. Page 58 (englais)</ref><ref>{{E-LIR|1812|Planta, Andreas von}}</ref> El ha studegià ad Utrecht en ils [[Pajais Bass]] ed a Göttingen en la [[Germania]]. Planta ha viagià per in temp e l'onn 1752 ha el midà chasa en l'Engalterra, nua che ses bab lavurava sco plevon per la Baselgia refurmada tudestga e sco bibliotecari-assistent per il British Museum. El è daventà il 1773 successur da ses bab sco bibliotecari-assistent.<ref>[[File:Wikisource-logo.svg|12px]] "[https://en.wikisource.org/wiki/Planta,_Joseph_%281744-1827%29_%28DNB00%29 Planta, Joseph (1744-1827)]". [[Dictionary of National Biography]]. London: [[Smith, Elder & Co.]] 1885–1900 (englais)</ref> Il 1776 è el vegnì promovì sco ''keeper of manuscripts'' e dal 1799 fin sia mort il 1827 era el bibliotecari principal dal museum. Al British Museum ha Planta stgaffì in catalog dals manuscripts da la [[biblioteca da Cotton]]. Sco bibliotecari inferiur ha Planta organisà la dischlocaziun da la collecziun da munaidas dal museum. Ses temp sco bibliotecari principal era ina perioda impurtanta en l'istorgia dal British Museum.<ref name="wilson58" /> El ha er optimà ils indrizs ch'èn accessibels per il public. Jospeh Planta è vegnì elegì sco Fellow of the Royal Society (commember da la societad roiala) l'onn 1774.<ref name="beer" /><ref>Marie Boas Hall, ''[http://www.loc.gov/catdir/samples/cam031/84007705.pdf All Scientists Now: The Royal Society in the nineteen century]'', [[Cambridge University Press]], 1984. ISBN 0-521-26746-3 (englais)</ref> Pauc suenter daventar assistent dal British Museum ha el publitgà la lavur ''Account of the Romansh Language'' davart ils origins dal [[rumantsch]] en las ''Philosophical Transactions of the Royal Society''.<ref>Joseph Planta, [http://www.gutenberg.org/etext/10069 An Account of the Romansh Language. By Joseph Planta, F. R. S. In a Letter to Sir John Pringle, Bart. P. R. S.], ''[[Philosophical Transactions of the Royal Society of London]]'', Vol. 66, pp. 129–159, 1 January 1776. [[The Royal Society]] (englais) {{doi|10.1098/rstl.1776.0008}}</ref><ref>John Haiman and Paola Benincà (editors), ''[http://books.google.com/books?id=1EQOAAAAQAAJ The Rhaeto-Romance languages]''. [[Routledge]], [[Taylor & Francis Group]], 1992. ISBN 0-415-04194-5. [http://books.google.com/books?id=1EQOAAAAQAAJ&pg=PA19 Page 19] (englais)</ref> Questa lavur è vegnida prelegida a la Royal Society ils 10 da november 1775. Il 1776 è el plinavant vegnì numnà sco secretari da la Royal Society. Ses figl, Sir [[Joseph Planta (diplomat)|Joseph Planta]] (1787–1847), commember dal parlament per il circul electoral da Hastings, è naschì en il British Museum.<ref>Constance Richardson, [http://www.jstor.org/stable/729510 Mrs. Oom and 'The Forty-Eight']. ''[[Music & Letters]]'', Vol. 32, No. 1, pp. [http://www.jstor.org/stable/729510 98]–[http://www.jstor.org/stable/729511 99], January 1951. [[Oxford University Press]] (englais)</ref> == Referenzas == <references/> == Colliaziuns == * {{E-LIR|1832|Joseph Planta}} * [http://www.gutenberg.org/cache/epub/10069/pg10069.html Account of the Romansh Languag] en il [[Project Gutenberg]] {{DEFAULTSORT:Planta, Joseph}} [[Categoria:Filologs]] [[Categoria:Persunas rumantschas‎]] [[Categoria:Persunas grischunas‎]] [[Categoria:Scripturs valladers]] [[Categoria:Umens]] [[Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner‎]] [[Categoria:Scripturs rumantschs dal 18avel tschientaner‎]] 60v4kru3nhww2qiyqfd0y7wkmadh0ed 173610 173609 2026-09-09T20:58:30Z Bild-Sprache 22665 173610 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Joseph Planta.jpg|miniatura|Joseph Planta]] '''Joseph Planta (1744–1827)''' [[Royal Society|FRS]] (era ''Joseph von Planta'';<ref>{{E-LIR|1832|Planta, Joseph (von)}}</ref> e rumantschà ''Gisep (de) Planta''<ref>Selina Chönz: ''Il purtret de l'antenat Gisep Planta.'' (Chasa paterna 48) Stamparia engiadinaisa, Samedan, San Murezzan, 1943</ref><ref>Jon Pult: ''25 ons lingua naziunala.'' En: ''Annalas da la Societad Retorumantscha.'' 77 (1964); «Pür davo il temp da scleriment e cul prüir da la romantica chattaina fastizis d'ün interess pel rumantsch sco tal, p. ex. pro '''Gisep de Planta''', bibliotecar dal British Museum a Londra, chi publichescha l'on 1775 seis tractat inglais davart nossa lingua.» ([http://retro.seals.ch/digbib/view?rid=ann-001:1964:77::55&id=browse&id2=&id3= p. 8])</ref> * 21 da favrer 1744 a [[Castasegna]], † 3 da december 1827 a [[Londra]]) è stà in [[bibliotecari]] d'origin [[svizra]] che ha dischlocà a Londra ed è daventà bibliotecari principal dal [[British Museum]].<ref>Robert Cowtan, ''[http://books.google.co.uk/books?id=4R9WKGMqzjMC Memories of the British Museum]''. R. Bentley and Son, 1872. ISBN 978-1-40976-882-1. [http://books.google.co.uk/books?id=4R9WKGMqzjMC&pg=PA232 Page 232] (englais)</ref> == Biografia == Joseph Planta è naschì a [[Castasegna]] en il [[chantun Grischun]] en [[Svizra]] sco figl dal reverenda [[Andreas von Planta]] (1717–1773).<ref name="beer">G. R. de Beer, [http://www.jstor.org/stable/531074 Andreas and Joseph Planta, FF.R.S.], ''[[Notes and Records of the Royal Society of London]]'', Vol. 10, No. 1, pp. 8–14, October 1952. [[The Royal Society]] (englais)</ref><ref name="wilson58">[[David M. Wilson]], ''The British Museum: A History''. [[The British Museum Press]], 2002. ISBN 0-7141-2764-7. Page 58 (englais)</ref><ref>{{E-LIR|1812|Planta, Andreas von}}</ref> El ha studegià ad Utrecht en ils [[Pajais Bass]] ed a Göttingen en la [[Germania]]. Planta ha viagià per in temp e l'onn 1752 ha el midà chasa en l'Engalterra, nua che ses bab lavurava sco plevon per la Baselgia refurmada tudestga e sco bibliotecari-assistent per il British Museum. El è daventà il 1773 successur da ses bab sco bibliotecari-assistent.<ref>[[File:Wikisource-logo.svg|12px]] "[https://en.wikisource.org/wiki/Planta,_Joseph_%281744-1827%29_%28DNB00%29 Planta, Joseph (1744-1827)]". [[Dictionary of National Biography]]. London: [[Smith, Elder & Co.]] 1885–1900 (englais)</ref> Il 1776 è el vegnì promovì sco ''keeper of manuscripts'' e dal 1799 fin sia mort il 1827 era el bibliotecari principal dal museum. Al British Museum ha Planta stgaffì in catalog dals manuscripts da la [[biblioteca da Cotton]]. Sco bibliotecari inferiur ha Planta organisà la dischlocaziun da la collecziun da munaidas dal museum. Ses temp sco bibliotecari principal era ina perioda impurtanta en l'istorgia dal British Museum.<ref name="wilson58" /> El ha er optimà ils indrizs ch'èn accessibels per il public. Jospeh Planta è vegnì elegì sco Fellow of the Royal Society (commember da la societad roiala) l'onn 1774.<ref name="beer" /><ref>Marie Boas Hall, ''[http://www.loc.gov/catdir/samples/cam031/84007705.pdf All Scientists Now: The Royal Society in the nineteen century]'', [[Cambridge University Press]], 1984. ISBN 0-521-26746-3 (englais)</ref> Pauc suenter daventar assistent dal British Museum ha el publitgà la lavur ''Account of the Romansh Language'' davart ils origins dal [[rumantsch]] en las ''Philosophical Transactions of the Royal Society''.<ref>Joseph Planta, [http://www.gutenberg.org/etext/10069 An Account of the Romansh Language. By Joseph Planta, F. R. S. In a Letter to Sir John Pringle, Bart. P. R. S.], ''[[Philosophical Transactions of the Royal Society of London]]'', Vol. 66, pp. 129–159, 1 January 1776. [[The Royal Society]] (englais) {{doi|10.1098/rstl.1776.0008}}</ref><ref>John Haiman and Paola Benincà (editors), ''[http://books.google.com/books?id=1EQOAAAAQAAJ The Rhaeto-Romance languages]''. [[Routledge]], [[Taylor & Francis Group]], 1992. ISBN 0-415-04194-5. [http://books.google.com/books?id=1EQOAAAAQAAJ&pg=PA19 Page 19] (englais)</ref> Questa lavur è vegnida prelegida a la Royal Society ils 10 da november 1775. Il 1776 è el plinavant vegnì numnà sco secretari da la Royal Society. Ses figl, Sir [[Joseph Planta (diplomat)|Joseph Planta]] (1787–1847), commember dal parlament per il circul electoral da Hastings, è naschì en il British Museum.<ref>Constance Richardson, [http://www.jstor.org/stable/729510 Mrs. Oom and 'The Forty-Eight']. ''[[Music & Letters]]'', Vol. 32, No. 1, pp. [http://www.jstor.org/stable/729510 98]–[http://www.jstor.org/stable/729511 99], January 1951. [[Oxford University Press]] (englais)</ref> == Referenzas == <references/> == Colliaziuns == * {{E-LIR|1832|Joseph Planta}} * [http://www.gutenberg.org/cache/epub/10069/pg10069.html Account of the Romansh Languag] en il [[Project Gutenberg]] {{DEFAULTSORT:Planta, Joseph}} [[Categoria:Filologs]] [[Categoria:Persunas rumantschas‎]] [[Categoria:Persunas grischunas‎]] [[Categoria:Scripturs valladers]] [[Categoria:Umens]] [[Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner‎]] [[Categoria:Scripturs rumantschs dal 18avel tschientaner‎]] cnkzc9kdyfz0e9c89gnt6z7pfuvoh72 173611 173610 2026-09-09T20:59:11Z Bild-Sprache 22665 173611 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Joseph Planta.jpg|miniatura|Joseph Planta]] '''Joseph Planta''' (1744–1827) [[Royal Society|FRS]] (era ''Joseph von Planta'';<ref>{{E-LIR|1832|Planta, Joseph (von)}}</ref> e rumantschà ''Gisep (de) Planta''<ref>Selina Chönz: ''Il purtret de l'antenat Gisep Planta.'' (Chasa paterna 48) Stamparia engiadinaisa, Samedan, San Murezzan, 1943</ref><ref>Jon Pult: ''25 ons lingua naziunala.'' En: ''Annalas da la Societad Retorumantscha.'' 77 (1964); «Pür davo il temp da scleriment e cul prüir da la romantica chattaina fastizis d'ün interess pel rumantsch sco tal, p. ex. pro '''Gisep de Planta''', bibliotecar dal British Museum a Londra, chi publichescha l'on 1775 seis tractat inglais davart nossa lingua.» ([http://retro.seals.ch/digbib/view?rid=ann-001:1964:77::55&id=browse&id2=&id3= p. 8])</ref> * 21 da favrer 1744 a [[Castasegna]], † 3 da december 1827 a [[Londra]]) è stà in [[bibliotecari]] d'origin [[svizra]] che ha dischlocà a Londra ed è daventà bibliotecari principal dal [[British Museum]].<ref>Robert Cowtan, ''[http://books.google.co.uk/books?id=4R9WKGMqzjMC Memories of the British Museum]''. R. Bentley and Son, 1872. ISBN 978-1-40976-882-1. [http://books.google.co.uk/books?id=4R9WKGMqzjMC&pg=PA232 Page 232] (englais)</ref> == Biografia == Joseph Planta è naschì a [[Castasegna]] en il [[chantun Grischun]] en [[Svizra]] sco figl dal reverenda [[Andreas von Planta]] (1717–1773).<ref name="beer">G. R. de Beer, [http://www.jstor.org/stable/531074 Andreas and Joseph Planta, FF.R.S.], ''[[Notes and Records of the Royal Society of London]]'', Vol. 10, No. 1, pp. 8–14, October 1952. [[The Royal Society]] (englais)</ref><ref name="wilson58">[[David M. Wilson]], ''The British Museum: A History''. [[The British Museum Press]], 2002. ISBN 0-7141-2764-7. Page 58 (englais)</ref><ref>{{E-LIR|1812|Planta, Andreas von}}</ref> El ha studegià ad Utrecht en ils [[Pajais Bass]] ed a Göttingen en la [[Germania]]. Planta ha viagià per in temp e l'onn 1752 ha el midà chasa en l'Engalterra, nua che ses bab lavurava sco plevon per la Baselgia refurmada tudestga e sco bibliotecari-assistent per il British Museum. El è daventà il 1773 successur da ses bab sco bibliotecari-assistent.<ref>[[File:Wikisource-logo.svg|12px]] "[https://en.wikisource.org/wiki/Planta,_Joseph_%281744-1827%29_%28DNB00%29 Planta, Joseph (1744-1827)]". [[Dictionary of National Biography]]. London: [[Smith, Elder & Co.]] 1885–1900 (englais)</ref> Il 1776 è el vegnì promovì sco ''keeper of manuscripts'' e dal 1799 fin sia mort il 1827 era el bibliotecari principal dal museum. Al British Museum ha Planta stgaffì in catalog dals manuscripts da la [[biblioteca da Cotton]]. Sco bibliotecari inferiur ha Planta organisà la dischlocaziun da la collecziun da munaidas dal museum. Ses temp sco bibliotecari principal era ina perioda impurtanta en l'istorgia dal British Museum.<ref name="wilson58" /> El ha er optimà ils indrizs ch'èn accessibels per il public. Jospeh Planta è vegnì elegì sco Fellow of the Royal Society (commember da la societad roiala) l'onn 1774.<ref name="beer" /><ref>Marie Boas Hall, ''[http://www.loc.gov/catdir/samples/cam031/84007705.pdf All Scientists Now: The Royal Society in the nineteen century]'', [[Cambridge University Press]], 1984. ISBN 0-521-26746-3 (englais)</ref> Pauc suenter daventar assistent dal British Museum ha el publitgà la lavur ''Account of the Romansh Language'' davart ils origins dal [[rumantsch]] en las ''Philosophical Transactions of the Royal Society''.<ref>Joseph Planta, [http://www.gutenberg.org/etext/10069 An Account of the Romansh Language. By Joseph Planta, F. R. S. In a Letter to Sir John Pringle, Bart. P. R. S.], ''[[Philosophical Transactions of the Royal Society of London]]'', Vol. 66, pp. 129–159, 1 January 1776. [[The Royal Society]] (englais) {{doi|10.1098/rstl.1776.0008}}</ref><ref>John Haiman and Paola Benincà (editors), ''[http://books.google.com/books?id=1EQOAAAAQAAJ The Rhaeto-Romance languages]''. [[Routledge]], [[Taylor & Francis Group]], 1992. ISBN 0-415-04194-5. [http://books.google.com/books?id=1EQOAAAAQAAJ&pg=PA19 Page 19] (englais)</ref> Questa lavur è vegnida prelegida a la Royal Society ils 10 da november 1775. Il 1776 è el plinavant vegnì numnà sco secretari da la Royal Society. Ses figl, Sir [[Joseph Planta (diplomat)|Joseph Planta]] (1787–1847), commember dal parlament per il circul electoral da Hastings, è naschì en il British Museum.<ref>Constance Richardson, [http://www.jstor.org/stable/729510 Mrs. Oom and 'The Forty-Eight']. ''[[Music & Letters]]'', Vol. 32, No. 1, pp. [http://www.jstor.org/stable/729510 98]–[http://www.jstor.org/stable/729511 99], January 1951. [[Oxford University Press]] (englais)</ref> == Referenzas == <references/> == Colliaziuns == * {{E-LIR|1832|Joseph Planta}} * [http://www.gutenberg.org/cache/epub/10069/pg10069.html Account of the Romansh Languag] en il [[Project Gutenberg]] {{DEFAULTSORT:Planta, Joseph}} [[Categoria:Filologs]] [[Categoria:Persunas rumantschas‎]] [[Categoria:Persunas grischunas‎]] [[Categoria:Scripturs valladers]] [[Categoria:Umens]] [[Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner‎]] [[Categoria:Scripturs rumantschs dal 18avel tschientaner‎]] i3pw8yjpmf5f54c7fw8f7hj6idzqu4q Biotop 0 12159 173635 160483 2026-09-10T00:21:45Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 173635 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:WiesenschaumkrautSumpfdotterblume.jpg|250px|thumb|Prà da palì cun cardamina da prà e flur-paintg da palì]] Il term '''biotop''' (grec βíος ''bíos'' ‹vita› e τόπος ''tópos'' ‹lieu›) designescha in spazi da viver determinà d’ina [[biocenosa]] entaifer in tschert territori. Biotops furman las pli pitschnas unitads da la [[biosfera]]. Sin il champ da la protecziun da la natira e da la tgira da la cuntrada vegnan biotops attribuids per motivs pragmatics a tscherts tips da biotops. Il term ha [[Friedrich Dahl]] introducì il 1908 en la scienza. == Determinaziun == Il term ‹biotop› vegn da princip duvrà senza valitar. Sco biotops designeschan ins pia tant parts da la cuntrada ch’èn sa furmadas a moda natirala (dutgs, guauds maschadads etc.) sco era – cuntrari al diever dal term en la lingua da mintgadi – parts da la cuntrada ch’èn vegnidas furmadas da l’uman (sco per exempel quartiers d’abitar u cuntradas citadinas). Ulteriurs exempels frequents da biotops furman rivas umidas, deserts, costas dal watt u prads sitgs. Per propi pretenda la definiziun d’in biotop da sa referir ad ina spezia da plantas, da bulieus u d’animals specifica u ad ina cuminanza da tals (ina biocenosa). En la pratica s’orienteschan bleras denominaziuns e determinaziuns però main als organissems visibels u zuppads che populeschan il biotop che a las cundiziuns abioticas che sa laschan tschiffar meglier (sco costa, prada, flum etc.). Tenor la biologia sco disciplina scientifica sa tracti però tar in biotop en mintga cas d’in spazi da viver d’organissems – da tractar in ‹biotop per sai› na fa nagin senn ed in ‹biotop senza vita› n’è nagin. [[Datoteca:Rhoen_Pulsatilla_vulgaris_Biotop_mg-k.jpg|220px|thumb|Tschispet mez sitg sin ina spunda da chaltschina conchilifera]] In biotop po porscher spazi a plirs habitats u far sez part d’in u da plirs habitats. El po influenzar la biocenosa avant maun ed er esser influenzà sez da quella; perquai discurran ins adina da l’effect reciproc tranter vita e spazi vital. Biotops sco furmas pitschnas sa laschan attribuir a bioms resp. ecozonas specificas. Quants bioms ch’i dat e co che quels sa differenzieschan in da l’auter èn dumondas che pon vegnir respundidas differentamain. Begon per exempel differenziescha tranter otg bioms terresters: tundra arctica, guaud da coniferas nordic, guaud da la zona temprada, guaud tropic, guauds da monsun, steppas, savannas tropicas, vegetaziun mediterrana, desert, muntogna.<ref>M. Begon, J.L. Harper, C.R. Townsend: ''Ökologie. Individuen-Populationen-Lebensgemeinschaften''. Birkhäuser Verlag, Basilea 1999.</ref> L’expressiun concreta da la biocenosa lubescha er da tschiffar las influenzas abioticas ed umanas (hemerobas) d’in lieu. Lieus ch’èn apparentamain senza vita, sco deserts u grippa, sa differenzieschan bain in da l’auter surtut tras criteris abiotics; ma er qua sa tracti tuttavia da lieus che pon vegnir colonisads, pia da ‹lieus da la vita› u biotops. Sut tge circumstanzas che pon s’etablir biocenosas è ina dumonda che fa part da las discussiuns entaifer l’ecologia e la protecziun da la natira. Dapertut sin il mund nua ch’ins ha tschertgà suenter vita, han ins però er chattà tala (almain microorganissems), e quai schizunt en sfessas da crappa da plirs tschients meters profunditad. En la lingua da mintgadi vegn il term ‹biotop› er duvrà dapi la debatta davart la protecziun da la natira dals onns 1970 per in sectur da la cuntrada ch’è reservà – e savens vegnì creà da nov – sco spazi da viver per spezias da plantas e d’animals periclitadas (surtut amfibis). Quest diever dal pled na correspunda betg a sia muntada scientifica; tuttina è el magari preschent a moda indirecta en la discussiun scientifica, numnadamain en quel mument ch’ins discurra da biotops betg en in senn neutral, mabain sco term occupà semanticamain a moda positiva. == Cunfinaziun envers auters terms == === Tratgs generals da la biosfera === Il term ‹biosfera› designescha quella part d’in corp celest che cuntegna vita. Per ch’i possia insumma sa furmar ina biosfera ston pia esser ademplidas numerusas premissas (terren, aua, atmosfera e.a.). Ed er là nua ch’è sa furmada vita, dependa quella vinavant da las relaziuns climaticas localas e da lur svilup futur. Sin la Terra, nua ch’èn ademplidas questas premissas da basa, dependan il svilup e la varietad da la vita a moda centrala da la durada ed intensitad locala da la radiaziun dal sulegl. Tenor quella vegn il planet sutdividì en [[zonas da vegetaziun]] che tanschan – pli u main – per lung dals grads da latituda, da las tropas sur la zona temprada fin a las regiuns polaras. (Localmain pon questas zonas variar per motivs climatics, p.ex. sche las mars mainan aua chauda vers regiuns polaras u sche chadainas da muntognas retegnan ils vents e las precipitaziuns. Ins discurra en quest connex da las [[zonas climaticas]] da la Terra). [[Datoteca:Karl August Möbius (1825-1908).jpg|140px|thumb|Il zoolog tudestg Karl August Möbius (1825–1908)]] Entaifer las zonas da vegetaziun varieschan la [[flora]] e [[fauna]] supplementarmain en regiuns muntagnardas, damai che quellas èn exponidas pli ferm a facturs che reduceschan la temperatura (per exempel è l’aria pli fina, uschia che la chalur dal sulegl che vegn irradiada da la terra sa perda pli spert). Ins discurra qua da stgalims d’autezza, tar ils quals sa laschan constatar tschertas analogias tar las zonas da vegetaziun resp. zonas climaticas. === Biocenosa, biotop ed ecosistem === Il term biocenosa ha [[Karl August Möbius]] introducì il 1877. El aveva observà ils organissems che vivevan sin in banc dad austras ed aveva empruvà da chapir quels sco ina cuminanza da vita. ‹Biocenosa› numn’ins ina cuminanza d’organissems da diversas spezias che viva entaifer in biotop cunfinabel. La biocenosa ed il biotop furman ensemen l’ecosistem. Las singulas creatiras d’ina tala cuminanza stattan en relaziuns reciprocas multifaras ina cun l’autra; en pli vegnan ellas influenzadas da facturs da l’ambient abiotics ed influenzeschan quels er da lur vart. Da quai naschan relaziuns da dependenza ed i sa furma in equiliber biologic resp. ecologic. === Habitat, lieu === Il term ‹biotop› è da differenziar dal term ‹habitat›<ref>En il territori da lingua englaisa vegn il term ‹habitat› (''habitat'') per ordinari duvrà en la muntada dal term ‹biotop›. En cudeschs spezialisads cumpara il term ‹habitat› alura en omaduas muntadas (‹habitat› e ‹biotop›). Pli tard è er il term biotop (''biotope'') vegnì importà en il territori da lingua englaisa – però main en sia muntada oriunda, scientifica, mabain plitost en la muntada qualifitganta tenor ses diever en la lingua da mintgadi.</ref> (abitadi, spazi da viver). Entant ch’il biotop furma ina cumponenta funcziunala, sa tracti tar in habitat dal spazi da viver d’ina spezia u d’ina cuminanza da spezias, per part er be d’ina part da quel (p.ex. habitat da stad u d’enviern). Habitats e biotops na dovran betg esser congruents. Il biotop d’ina cuminanza da viver (p.ex. in guaud) po porscher per las pli differentas spezias habitats fitg divers (in guaud sa cumpona da structuras sco foras da roma, tschimas, terren...), per exempel per insects. In habitat po da l’autra vart cumpigliar plirs biotops, per exempel habitats cumplementars per peschs, per utschels migrants u per mammals che frequentan quartiers da stad e d’enviern. Habitats parzials u cumplementars enconuschan tut ils animals, dals quals ils habitats sa laschan sutdivider en spazis funcziunals, per exempel per l’ingestiun, la multiplicaziun u sco lieus da retratga. Sut il term dal lieu vegnan resumadas tut las cundiziuns da l’ambient ch’influenzeschan in organissem. Quest term vegn surtut duvrà en connex cun la flora (scienza dal lieu, ecologia da la vegetaziun), damai che quella è liada al lieu e dependa perquai a moda pli directa dals facturs abiotics dal terren. I vegn però er differenzià qua tranter facturs biotics ed abiotics, uschia ch’il term ‹lieu› po er vegnir chapì sco sinonim da ‹habitat›. En general vegn il term ‹habitat› applitgà pli savens sin singulas spezias, entant ch’il term ‹lieu› è usità per la descripziun da cuminanzas da viver. == Sistematica == [[Datoteca:Reh_im_Roggen.jpg|200px|thumb|Da zootops discurr’ins sch’ils biotops vegnan tractads ord vista da tschertas spezias d’animals]] In biotop, chapì sco extensiun territoriala d’in tschert tip da spazi da viver, furma la pli pitschna unitad territoriala entaifer l’ecologia da la cuntrada. In fitg pitschen biotop po per exempel esser in clutger-baselgia u ina planta mez pirida (sco habitats parzials p.ex. per utschels mezmieur u per insects). Malgrà quai pon tscherts biotops, tut segund la sistematica da registraziun, cumpigliar fitg grondas surfatschas (p.ex. lais, watt). Tut tenor la dumonda u la problematica che vegn tractada entaifer l’ecologia, pon biotops er vegnids restrenschids a fitotops (abitadis da plantas) u zootops (abitadis d’animals). Questa terminologia n’è però betg usitada generalmain. In biotop (u plirs) cun las plantas ed ils animals che vivan en el(s) e tut las interacziuns tranter quels furman ensemen in ecosistem (u ina biogeocenosa, ma quest term n’è betg pli uschè frequent). == Qualificaziun e periclitaziun == Biotops e tips da biotops vegnan savens giuditgads tenor lur raritad, lur qualificaziun sco spazi da viver per spezias periclitadas u areguard la dumonda quant fig ch’els èn vegnids influenzads tras l’uman (hemerobia). Haibtats (spazis da viver) da spezias d’animals mobilas sa cumponan savens da plirs tips da biotops (en furma da habitats parzials). Èn differents biotops natirals situads in sper l’auter, sa furman uschia cumplex da biotops ch’èn fitg ritgs da spezias. Cuntradas culturalas che vegnan elavuradas a moda extensiva e ch’èn entretschadas en furma da mosaic remplazzan per part biotops sco ch’els han pudì sa furmar senza influenza umana en il decurs da la successiun (svilup dals ecosistems). Talas cuntradas ritgas da structura èn savens periclitadas tras interess economics (traffic, urbarisaziun, explotaziun da materias primas, agricultura e selvicultura intensiva). Bleras spezias d’animals mobilas èn ultra da quai dependents d’ina grondezza da surfatscha minimala. Surtut spezias d’animals che sa movan per terra u ch’èn fitg spuretgas basegnan spazis da viver pli gronds ch’èn coerents. Vias da traffic, monoculturas ed abitadis muntan d’ina vart ina sperdita da surfatscha da biotop e pon manar a l’extincziun locala da spezias ch’èn relativamain resistentas (sco che quai è il cas per la gronda part dals insects, dals filiens e d’autras creatiras fitg pitschnas che cumparan en massa). Da l’autra vart han talas intervenziuns però in’influenza negativa sin la qualitad e la cuntanschibladad dals biotops restants (isolaziun), uschia che bleras spezias sensiblas u mobilas (p.ex. il luf-tscherver, il luf, l’evla da mar e bleras spezias da peschs) èn mortas ora u periclitadas e n’èn betg pli bunas da colonisar ils biotops, e quai malgrà grondas stentas. == Protecziun da biotops == [[Datoteca:Aare_-_Limmat_(Limmatspitz)_IMG_6763.jpg|200px|thumb|Territori natiral sut protecziun da la Pro Natura (chantun Argovia)]] Tar la protecziun da biotops sa tracti d’ina strategia entaifer la protecziun da l’ambient. Sia finamira è per ordinari da mantegnair populaziuns d’animals e da plantas ch’èn periclitads u degns da vegnir protegids entras mantegnair e proteger lur spazis da viver. La strategia cuntraria (resp. cumplementara) è la protecziun da las spezias directa. L’instrument tipic da la protecziun da biotops è l’extensiun da territoris da protecziun. Per quest intent vegn empruvà da definir territoris en ils quals la protecziun da la natira ha la preferenza visavi l’utilisaziun dal terren u en ils quals i ston almain vegnir resguardads tar l’utilisaziun interess da la protecziun da la natira. Tipicas mesiras da protecziun da las spezias pon lura vegnir realisadas entaifer quests territoris per promover intenziunadamain tschertas spezias u gruppas da spezias, sco per exempel endrizzar in puz per amfibis u laschar per terra laina morta en il guaud per proteger tschertas spezias d’insects. Mesiras da protecziun da las spezias èn però er pussaivlas en territoris, en ils quals la protecziun da la natira è da muntada secundara, sco per exempel cun endrizzar chasettas da gnivar en curtins per promover ils utschels chantadurs. Per ordinari na stattan ils biotops sezs betg en il center da la protecziun da biotops, mabain la protecziun dals animals e da las plantas che dependan da quels. Entaifer la protecziun da biotops vegnan persequitadas differentas strategias. La protecziun da la natira conservanta emprova da mantegnair spazis da viver ch’èn actualmain spezialmain ritgs da spezias a moda uschè intacta sco pussaivel. A quest intent serva surtut il mantegniment da spazis da viver che derivan da furmas d’utilisaziun dal terren extensivas, sco ch’ellas eran en general usitadas pli baud (p.ex. pastgiras, prads sitgs, prads da palì, pumicultura sparpagliada e.a). Per mantegnair questas culturas èn per ordinari necessarias mesiras da tgira ch’intervegnan en il svilup natiral. Per garantir che quellas vegnian exequidas, fa il stadi (u organisaziuns da la protecziun da la natira) savens contracts cun ils utilisaders da terren (per ordinari purs). L’autra via furma l’uschenumnada protecziun da process. Quella emprova da stgaffir territoris entaifer ils quals las forzas natiralas pon s’effectuar senza impediments u influenzas exteriuras. Ins spera alura che quai mainia da sez a la furmaziun da spazis da viver che cunvegnan a las spezias periclitadas. La pli impurtanta strategia da la protecziun da biotops furma, entaifer la protecziun da la natira statala, la creaziun da territoris natirals protegids. La furma la pli consequenta da persequitar quest princip è la stgaffiziun da parcs naziunals da gronda surfatscha. Areguard la protecziun da biotops pervegna però a quels plitost ina funcziun cumplementara; interessants èn els surtut ord vista da la protecziun da process. Ultra da quai definescha la lescha davart la protecziun da la natira tips da biotops spezialmain custaivels ch’èn protegids generalmain, pia er senza als designar explicitamain sco territoris da protecziun. Da princip èn scumandadas tuttas intervenziuns en tals territoris protegids (sco palids, rivas, pastgiras alpinas e.a.). Sch’in «interess public prevalent» renda necessari da cuntrafar a questa determinaziun (p.ex. en in territori da skis) ston tut las intervenziuns vegnir cumpensadas en in auter lieu. A l’entschatta han las mesiras da la protecziun da biotops gì in success plitost restrenschì. Igl è bain reussì da mantegnair u da restabilir biotops custaivels; ma quels èn savens restads isolads pervi dal traffic u abitadis. Perquai n’han els betg pudì contribuir essenzialmain a cuntanscher las pretensiuns da grondezza minimalas che bleras spezias tschentan a lur habitats. Sco ulteriura mesira è perquai la colliaziun da biotops daventada ils ultims onns ina finamira centrala da la protecziun da la natira. Cun colliar in cun l’auter biotops existents duain vegnir sbassadas u eliminadas las barrieras ch’èn anc avant maun per il return da tschertas spezias d’animals. Ina tala rait da biotops consista d’uschenumnadas passeras (per spezias mobilas sco p.ex. utschels), d’elements linears (saivs vivas, dutgs e flums, sdrimas da rievens), da surfatschas da colliaziun (p.ex. territoris ritgs da structura per selvaschina) e dals biotops protegids sco tals. Per pudair colliar biotops èn surtut necessarias mesiras en territoris abitads u vi da stabiliments da traffic. Mesiras singulas furman per exempel punts verdas u tunnels per rustgs; quellas duain pussibilitar als animals da mantegnair a moda rudimentar lur pretensiuns al spazi da viver, malgrà l’utilisaziun intensiva dal territori circumdant. == Critica e resistenza == [[Datoteca:Rastkogel_ski_slope.jpg|220px|thumb|Er en il territori alpin poi dar conflicts tranter la protecziun da la natira ed interess economics]] La protecziun da biotops è ina finamira da la societad e da la politica ch’è legitimada a moda democratica e francada en la lescha. Da l’autra vart èn il mantegniment e la tgira da biotops prezius colliads cun auts custs che vegnan per ordinari purtads da la generalitad. Cuntradas cultivadas ch’èn da gronda valur ord vista ecologica, ma da pitschna muntada ord vista economica sa laschan be mantegnair cun agid d’instruments politics. L’observatur d’ordaifer n’ha betg adina l’encletga per l’effect da mesiras da protecziun e da tgira e resguarda quella sco in «sfarlattim senza senn». Ina da las raschuns centralas per la resistenza cunter la protecziun da biotops giascha en quai ch’ils custs externs che naschan n’èn betg internalisads en ils custs da producziun (p.ex. da products agriculs) u en ils pretschs dals consuments. La tgira dals biotops fiss bundant pli simpla, sche lur utilisaziun resp. cultivaziun vegniss egualisada en furma da pretschs pli auts. En il passà ha in augment da l’effizienza, ch’è stà collià cun ina diminuziun da la qualitad da la natira e da la cuntrada, fatg liber resursas che n’èn betg vegnidas impundidas suffizientamain per tgirar e mantegnair la natira e la cuntrada sco basas da viver da l’uman. Ina strategia che faschess senn, fiss quella d’endrizzar territoris da protecziun da gronda dimensiun, entaifer ils quals tscherts biotops sa furmassan e mantegnessan da sasez. A medem temp crescha però il squitsch da cultivaziun ed urbarisaziun permanentamain. La construcziun sparpagliada ed il basegn da recreaziun da la populaziun en las zonas cunfinantas fan ch’i daventa adina pli grev da vulair realisar questa finamira. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Atushi Iwasawa: ''Preservation of biotope from zoological view point: Introduction: What is biotope?'', en: ''Biological Science News'', schaner 2005, cf. la [https://web.archive.org/web/20120205051936/http://wwwsoc.nii.ac.jp/zsj/news/znews200501/zn200501.html#2 versiun archivada] ils 5 da favrer 2012 (''Wayback Machine''). == Colliaziuns == {{Commonscat|Biotopes|Biotop}} * [http://www.projectnoah.org/ Charta interactiva ch’illustrescha ils spazis da viver da creatiras en tut il mund] * [https://web.archive.org/web/20210506183229/https://www.lebensraeume.unr.ch/lebensraeume_pflanzen/?1=1&lrp=2289 Spazis da viver da las plantas en Svizra] * [https://web.archive.org/web/20180802193049/http://www2.ufz.de/biolflor/info/biotope.pdf Ils biotops da la Germania (www.biolflor.de)] (datoteca PDF; 269&nbsp;kB) [[Categoria:Biologia]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Natira ed ambient)]] g4j8f7wgxhim03826q55624dvu2yoq2 Utilisader:Bild-Sprache 2 14805 173510 173437 2026-09-09T13:19:11Z Bild-Sprache 22665 /*  Artichels */ 173510 wikitext text/x-wiki Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160"> Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan </gallery> == &nbsp;Artichels == '''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas''' * [[Pastiziers grischunais]] * [[Tuorta da nuschs]] * [[Tuorta Engiadinaisa]] * [[Fuatscha grassa]] * [[Grassins]] * [[Iva (licör)]] '''Musica''' * [[Fränzli Waser]] * [[Ils Fränzlis da Tschlin]] * [[Paulin Nuotclà]] * [[Chapella Open Air]] * [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]] '''Scripturas e scripturs''' * [[Jessica Zuan]] * [[Elisabeth Bardill]] * [[Margarita Uffer]] '''Films, cineastas e cineasts''' * [[Susanna Fanzun]] '''Chesamaints''' * [[Sgrafit in Engiadina]] '''Instituziuns''' * [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]] * [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]] * [[Fundaziun grischuna per la fotografia]] * [[Fabrica da stoffa Trun]] '''Natüra ed animels''' * [[Nuorsa Engiadinaisa]] * [[Nuorsa Sursilvauna]] * [[Dschember]] * [[Iva (plaunta)]] '''Sport''' * [[Maraton da skis engiadinais]] * [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]] '''Artichels in oters idioms''' * [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters * [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters == '''Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta''' == === 19evel tschienter === *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] **Annales *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] **[[Adieu a l'Engiadina]] **[[A Trun sut igl ischi]] **[[Otto Barblan]] **[[Andrea Bezzola]] **[[Hans Erni]] **[[Festa da Chalavaina]] **[[Hans Georg Nägeli]] <small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small> tgc6ihoay7wxbdas6q7yoxms4ne1z04 173537 173510 2026-09-09T14:45:03Z Bild-Sprache 22665 /* 19evel tschienter */ 173537 wikitext text/x-wiki Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160"> Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan </gallery> == &nbsp;Artichels == '''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas''' * [[Pastiziers grischunais]] * [[Tuorta da nuschs]] * [[Tuorta Engiadinaisa]] * [[Fuatscha grassa]] * [[Grassins]] * [[Iva (licör)]] '''Musica''' * [[Fränzli Waser]] * [[Ils Fränzlis da Tschlin]] * [[Paulin Nuotclà]] * [[Chapella Open Air]] * [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]] '''Scripturas e scripturs''' * [[Jessica Zuan]] * [[Elisabeth Bardill]] * [[Margarita Uffer]] '''Films, cineastas e cineasts''' * [[Susanna Fanzun]] '''Chesamaints''' * [[Sgrafit in Engiadina]] '''Instituziuns''' * [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]] * [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]] * [[Fundaziun grischuna per la fotografia]] * [[Fabrica da stoffa Trun]] '''Natüra ed animels''' * [[Nuorsa Engiadinaisa]] * [[Nuorsa Sursilvauna]] * [[Dschember]] * [[Iva (plaunta)]] '''Sport''' * [[Maraton da skis engiadinais]] * [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]] '''Artichels in oters idioms''' * [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters * [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters == '''Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta''' == === 19evel tschienter === *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] **Annalas *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] **[[Adieu a l'Engiadina]] **[[A Trun sut igl ischi]] **[[Otto Barblan]] **[[Andrea Bezzola]] **[[Hans Erni]] **[[Festa da Chalavaina]] **[[Hans Georg Nägeli]] <small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small> tbtwwa94fyv0bd0yalpzrb608fzunel 173559 173537 2026-09-09T15:44:35Z Bild-Sprache 22665 /* Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta */ 173559 wikitext text/x-wiki Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160"> Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan </gallery> == &nbsp;Artichels == '''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas''' * [[Pastiziers grischunais]] * [[Tuorta da nuschs]] * [[Tuorta Engiadinaisa]] * [[Fuatscha grassa]] * [[Grassins]] * [[Iva (licör)]] '''Musica''' * [[Fränzli Waser]] * [[Ils Fränzlis da Tschlin]] * [[Paulin Nuotclà]] * [[Chapella Open Air]] * [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]] '''Scripturas e scripturs''' * [[Jessica Zuan]] * [[Elisabeth Bardill]] * [[Margarita Uffer]] '''Films, cineastas e cineasts''' * [[Susanna Fanzun]] '''Chesamaints''' * [[Sgrafit in Engiadina]] '''Instituziuns''' * [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]] * [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]] * [[Fundaziun grischuna per la fotografia]] * [[Fabrica da stoffa Trun]] '''Natüra ed animels''' * [[Nuorsa Engiadinaisa]] * [[Nuorsa Sursilvauna]] * [[Dschember]] * [[Iva (plaunta)]] '''Sport''' * [[Maraton da skis engiadinais]] * [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]] '''Artichels in oters idioms''' * [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters * [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters == '''Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta''' == === 19evel tschienter === *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] **Annalas **[[Andrea Bezzola]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] **[[Adieu a l'Engiadina]] **[[A Trun sut igl ischi]] **[[Otto Barblan]] **[[Hans Erni]] **[[Festa da Chalavaina]] **[[Hans Georg Nägeli]] <small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small> 3deqfg51odx1ymx8772mxx2e3lu6o1h 173560 173559 2026-09-09T16:27:10Z Bild-Sprache 22665 /* 19evel tschienter */ 173560 wikitext text/x-wiki Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160"> Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan </gallery> == &nbsp;Artichels == '''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas''' * [[Pastiziers grischunais]] * [[Tuorta da nuschs]] * [[Tuorta Engiadinaisa]] * [[Fuatscha grassa]] * [[Grassins]] * [[Iva (licör)]] '''Musica''' * [[Fränzli Waser]] * [[Ils Fränzlis da Tschlin]] * [[Paulin Nuotclà]] * [[Chapella Open Air]] * [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]] '''Scripturas e scripturs''' * [[Jessica Zuan]] * [[Elisabeth Bardill]] * [[Margarita Uffer]] '''Films, cineastas e cineasts''' * [[Susanna Fanzun]] '''Chesamaints''' * [[Sgrafit in Engiadina]] '''Instituziuns''' * [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]] * [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]] * [[Fundaziun grischuna per la fotografia]] * [[Fabrica da stoffa Trun]] '''Natüra ed animels''' * [[Nuorsa Engiadinaisa]] * [[Nuorsa Sursilvauna]] * [[Dschember]] * [[Iva (plaunta)]] '''Sport''' * [[Maraton da skis engiadinais]] * [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]] '''Artichels in oters idioms''' * [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters * [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters == '''Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta''' == === 19evel tschienter === *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] **[[Annalas da la Societad Retorumantscha]] **[[Andrea Bezzola]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] **[[Adieu a l'Engiadina]] **[[A Trun sut igl ischi]] **[[Otto Barblan]] **[[Hans Erni]] **[[Festa da Chalavaina]] **[[Hans Georg Nägeli]] <small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small> 2z8lfvsp4mppxgfqfb8r8re8tfn620q 173584 173560 2026-09-09T17:55:31Z Bild-Sprache 22665 /* 19evel tschienter */ 173584 wikitext text/x-wiki Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160"> Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan </gallery> == &nbsp;Artichels == '''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas''' * [[Pastiziers grischunais]] * [[Tuorta da nuschs]] * [[Tuorta Engiadinaisa]] * [[Fuatscha grassa]] * [[Grassins]] * [[Iva (licör)]] '''Musica''' * [[Fränzli Waser]] * [[Ils Fränzlis da Tschlin]] * [[Paulin Nuotclà]] * [[Chapella Open Air]] * [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]] '''Scripturas e scripturs''' * [[Jessica Zuan]] * [[Elisabeth Bardill]] * [[Margarita Uffer]] '''Films, cineastas e cineasts''' * [[Susanna Fanzun]] '''Chesamaints''' * [[Sgrafit in Engiadina]] '''Instituziuns''' * [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]] * [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]] * [[Fundaziun grischuna per la fotografia]] * [[Fabrica da stoffa Trun]] '''Natüra ed animels''' * [[Nuorsa Engiadinaisa]] * [[Nuorsa Sursilvauna]] * [[Dschember]] * [[Iva (plaunta)]] '''Sport''' * [[Maraton da skis engiadinais]] * [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]] '''Artichels in oters idioms''' * [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters * [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters == '''Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta''' == === 19evel tschienter === *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] **[[Annalas da la Societad Retorumantscha]] **[[Andrea Bezzola]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] **[[Adieu a l'Engiadina]] **[[A Trun sut igl ischi]] (Sursilvan) – in collavuraziun cun oters **[[Otto Barblan]] **[[Hans Erni]] **[[Festa da Chalavaina]] **[[Hans Georg Nägeli]] <small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small> 0s8md41krw0dnx2jpjfj2s9p5qgk3iq 173618 173584 2026-09-09T21:08:07Z Bild-Sprache 22665 /*  Artichels */ 173618 wikitext text/x-wiki Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160"> Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan </gallery> == &nbsp;Artichels == '''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas''' * [[Pastiziers grischunais]] * [[Tuorta da nuschs]] * [[Tuorta Engiadinaisa]] * [[Fuatscha grassa]] * [[Grassins]] * [[Iva (licör)]] '''Musica''' * [[Fränzli Waser]] * [[Ils Fränzlis da Tschlin]] * [[Paulin Nuotclà]] * [[Chapella Open Air]] * [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]] '''Scripturas e scripturs''' * [[Jessica Zuan]] * [[Elisabeth Bardill]] * [[Margarita Uffer]] '''Films, cineastas e cineasts''' * [[Susanna Fanzun]] '''Chesamaints''' * [[Sgrafit in Engiadina]] '''Instituziuns''' * [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]] * [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]] * [[Fundaziun grischuna per la fotografia]] * [[Fabrica da stoffa Trun]] '''Natüra ed animels''' * [[Nuorsa Engiadinaisa]] * [[Nuorsa Sursilvauna]] * [[Dschember]] * [[Iva (plaunta)]] '''Sport''' * [[Maraton da skis engiadinais]] * [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]] '''Artichels in oters idioms''' * [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters * [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters == '''Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta''' == === 19evel tschienter === *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] **[[Annalas da la Societad Retorumantscha]] **[[Andrea Bezzola]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] **Theodor Gartner **Alfons Fluge *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] **[[Adieu a l'Engiadina]] **[[A Trun sut igl ischi]] (Sursilvan) – in collavuraziun cun oters **[[Otto Barblan]] **[[Hans Erni]] **[[Festa da Chalavaina]] **[[Hans Georg Nägeli]] <small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small> l1j23y8vytnb1okb0l1l7zeu598k8tv 173619 173618 2026-09-09T21:10:16Z Bild-Sprache 22665 /* Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta */ 173619 wikitext text/x-wiki Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160"> Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan </gallery> == &nbsp;Artichels == '''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas''' * [[Pastiziers grischunais]] * [[Tuorta da nuschs]] * [[Tuorta Engiadinaisa]] * [[Fuatscha grassa]] * [[Grassins]] * [[Iva (licör)]] '''Musica''' * [[Fränzli Waser]] * [[Ils Fränzlis da Tschlin]] * [[Paulin Nuotclà]] * [[Chapella Open Air]] * [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]] '''Scripturas e scripturs''' * [[Jessica Zuan]] * [[Elisabeth Bardill]] * [[Margarita Uffer]] '''Films, cineastas e cineasts''' * [[Susanna Fanzun]] '''Chesamaints''' * [[Sgrafit in Engiadina]] '''Instituziuns''' * [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]] * [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]] * [[Fundaziun grischuna per la fotografia]] * [[Fabrica da stoffa Trun]] '''Natüra ed animels''' * [[Nuorsa Engiadinaisa]] * [[Nuorsa Sursilvauna]] * [[Dschember]] * [[Iva (plaunta)]] '''Sport''' * [[Maraton da skis engiadinais]] * [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]] '''Artichels in oters idioms''' * [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters * [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters == Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta == === 19evel tschienter === *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] **[[Annalas da la Societad Retorumantscha]] **[[Andrea Bezzola]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] **Theodor Gartner **Alfons Fluge *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] **[[Adieu a l'Engiadina]] **[[A Trun sut igl ischi]] (Sursilvan) – in collavuraziun cun oters **[[Otto Barblan]] **[[Hans Erni]] **[[Festa da Chalavaina]] **[[Hans Georg Nägeli]] <small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small> 2cg8o3nrn629oyb6pytcgh0sdmynolo 173620 173619 2026-09-09T21:10:52Z Bild-Sprache 22665 /* 19evel tschienter */ 173620 wikitext text/x-wiki Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160"> Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan </gallery> == &nbsp;Artichels == '''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas''' * [[Pastiziers grischunais]] * [[Tuorta da nuschs]] * [[Tuorta Engiadinaisa]] * [[Fuatscha grassa]] * [[Grassins]] * [[Iva (licör)]] '''Musica''' * [[Fränzli Waser]] * [[Ils Fränzlis da Tschlin]] * [[Paulin Nuotclà]] * [[Chapella Open Air]] * [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]] '''Scripturas e scripturs''' * [[Jessica Zuan]] * [[Elisabeth Bardill]] * [[Margarita Uffer]] '''Films, cineastas e cineasts''' * [[Susanna Fanzun]] '''Chesamaints''' * [[Sgrafit in Engiadina]] '''Instituziuns''' * [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]] * [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]] * [[Fundaziun grischuna per la fotografia]] * [[Fabrica da stoffa Trun]] '''Natüra ed animels''' * [[Nuorsa Engiadinaisa]] * [[Nuorsa Sursilvauna]] * [[Dschember]] * [[Iva (plaunta)]] '''Sport''' * [[Maraton da skis engiadinais]] * [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]] '''Artichels in oters idioms''' * [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters * [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters == Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta == === 19evel tschienter === *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] **[[Annalas da la Societad Retorumantscha]] **[[Andrea Bezzola]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] **[[Theodor Gartner]] **[[Alfons Fluge]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] **[[Adieu a l'Engiadina]] **[[A Trun sut igl ischi]] (Sursilvan) – in collavuraziun cun oters **[[Otto Barblan]] **[[Hans Erni]] **[[Festa da Chalavaina]] **[[Hans Georg Nägeli]] <small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small> s1g0bz3cfig0xafurxtjy59ld0etq5x 173652 173620 2026-09-10T08:16:17Z Bild-Sprache 22665 /* Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta */ 173652 wikitext text/x-wiki Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160"> Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan </gallery> == &nbsp;Artichels == '''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas''' * [[Pastiziers grischunais]] * [[Tuorta da nuschs]] * [[Tuorta Engiadinaisa]] * [[Fuatscha grassa]] * [[Grassins]] * [[Iva (licör)]] '''Musica''' * [[Fränzli Waser]] * [[Ils Fränzlis da Tschlin]] * [[Paulin Nuotclà]] * [[Chapella Open Air]] * [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]] '''Scripturas e scripturs''' * [[Jessica Zuan]] * [[Elisabeth Bardill]] * [[Margarita Uffer]] '''Films, cineastas e cineasts''' * [[Susanna Fanzun]] '''Chesamaints''' * [[Sgrafit in Engiadina]] '''Instituziuns''' * [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]] * [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]] * [[Fundaziun grischuna per la fotografia]] * [[Fabrica da stoffa Trun]] '''Natüra ed animels''' * [[Nuorsa Engiadinaisa]] * [[Nuorsa Sursilvauna]] * [[Dschember]] * [[Iva (plaunta)]] '''Sport''' * [[Maraton da skis engiadinais]] * [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]] '''Artichels in oters idioms''' * [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters * [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters == Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta == === 19evel tschienter === *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] **[[Annalas da la Societad Retorumantscha]] **[[Andrea Bezzola]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] **[[Theodor Gartner]] **[[Alfons Fluge]] **Andrea Vital *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] **[[Adieu a l'Engiadina]] **[[A Trun sut igl ischi]] (Sursilvan) – in collavuraziun cun oters **[[Otto Barblan]] **[[Hans Erni]] **[[Festa da Chalavaina]] **[[Hans Georg Nägeli]] <small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small> lx4b983xzac78heh2seqw0v3doiu3qe 173664 173652 2026-09-10T08:46:03Z Bild-Sprache 22665 /* 19evel tschienter */ 173664 wikitext text/x-wiki Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160"> Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan </gallery> == &nbsp;Artichels == '''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas''' * [[Pastiziers grischunais]] * [[Tuorta da nuschs]] * [[Tuorta Engiadinaisa]] * [[Fuatscha grassa]] * [[Grassins]] * [[Iva (licör)]] '''Musica''' * [[Fränzli Waser]] * [[Ils Fränzlis da Tschlin]] * [[Paulin Nuotclà]] * [[Chapella Open Air]] * [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]] '''Scripturas e scripturs''' * [[Jessica Zuan]] * [[Elisabeth Bardill]] * [[Margarita Uffer]] '''Films, cineastas e cineasts''' * [[Susanna Fanzun]] '''Chesamaints''' * [[Sgrafit in Engiadina]] '''Instituziuns''' * [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]] * [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]] * [[Fundaziun grischuna per la fotografia]] * [[Fabrica da stoffa Trun]] '''Natüra ed animels''' * [[Nuorsa Engiadinaisa]] * [[Nuorsa Sursilvauna]] * [[Dschember]] * [[Iva (plaunta)]] '''Sport''' * [[Maraton da skis engiadinais]] * [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]] '''Artichels in oters idioms''' * [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters * [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters == Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta == === 19evel tschienter === *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] **[[Annalas da la Societad Retorumantscha]] **[[Andrea Bezzola]] **[https://www.deutsche-biographie.de/pnd135989809.html#ndbcontent Flugi von Aspermond, Conradin] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] **[[Theodor Gartner]] **[[Alfons Fluge]] **Andrea Vital *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] **[[Adieu a l'Engiadina]] **[[A Trun sut igl ischi]] (Sursilvan) – in collavuraziun cun oters **[[Otto Barblan]] **[[Hans Erni]] **[[Festa da Chalavaina]] **[[Hans Georg Nägeli]] <small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small> fe2mm1iqzim3u46794n3qevqhquqp5i 173666 173664 2026-09-10T09:00:27Z Bild-Sprache 22665 /* Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta */ 173666 wikitext text/x-wiki Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160"> Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan </gallery> == &nbsp;Artichels == '''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas''' * [[Pastiziers grischunais]] * [[Tuorta da nuschs]] * [[Tuorta Engiadinaisa]] * [[Fuatscha grassa]] * [[Grassins]] * [[Iva (licör)]] '''Musica''' * [[Fränzli Waser]] * [[Ils Fränzlis da Tschlin]] * [[Paulin Nuotclà]] * [[Chapella Open Air]] * [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]] '''Scripturas e scripturs''' * [[Jessica Zuan]] * [[Elisabeth Bardill]] * [[Margarita Uffer]] '''Films, cineastas e cineasts''' * [[Susanna Fanzun]] '''Chesamaints''' * [[Sgrafit in Engiadina]] '''Instituziuns''' * [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]] * [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]] * [[Fundaziun grischuna per la fotografia]] * [[Fabrica da stoffa Trun]] '''Natüra ed animels''' * [[Nuorsa Engiadinaisa]] * [[Nuorsa Sursilvauna]] * [[Dschember]] * [[Iva (plaunta)]] '''Sport''' * [[Maraton da skis engiadinais]] * [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]] '''Artichels in oters idioms''' * [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters * [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters == Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta == === 19evel tschienter === *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] **[[Annalas da la Societad Retorumantscha]] **[[Andrea Bezzola]] **[https://www.deutsche-biographie.de/pnd135989809.html#ndbcontent Flugi von Aspermond, Conradin] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] **[[Theodor Gartner]] **[[Alfons Fluge|Flugi von Aspermont, Alfons]] **Andrea Vital *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] **[[Adieu a l'Engiadina]] **[[A Trun sut igl ischi]] (Sursilvan) – in collavuraziun cun oters **[[Otto Barblan]] **[[Hans Erni]] **[[Festa da Chalavaina]] **[[Hans Georg Nägeli]] <small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small> 7rjf38d0ydn046hm9w8yztekjbysq31 173674 173666 2026-09-10T09:27:05Z Bild-Sprache 22665 /* 19evel tschienter */ 173674 wikitext text/x-wiki Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160"> Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan </gallery> == &nbsp;Artichels == '''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas''' * [[Pastiziers grischunais]] * [[Tuorta da nuschs]] * [[Tuorta Engiadinaisa]] * [[Fuatscha grassa]] * [[Grassins]] * [[Iva (licör)]] '''Musica''' * [[Fränzli Waser]] * [[Ils Fränzlis da Tschlin]] * [[Paulin Nuotclà]] * [[Chapella Open Air]] * [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]] '''Scripturas e scripturs''' * [[Jessica Zuan]] * [[Elisabeth Bardill]] * [[Margarita Uffer]] '''Films, cineastas e cineasts''' * [[Susanna Fanzun]] '''Chesamaints''' * [[Sgrafit in Engiadina]] '''Instituziuns''' * [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]] * [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]] * [[Fundaziun grischuna per la fotografia]] * [[Fabrica da stoffa Trun]] '''Natüra ed animels''' * [[Nuorsa Engiadinaisa]] * [[Nuorsa Sursilvauna]] * [[Dschember]] * [[Iva (plaunta)]] '''Sport''' * [[Maraton da skis engiadinais]] * [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]] '''Artichels in oters idioms''' * [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters * [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters == Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta == === 19evel tschienter === *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] **[[Annalas da la Societad Retorumantscha]] **[[Andrea Bezzola]] **[https://www.deutsche-biographie.de/pnd135989809.html#ndbcontent Flugi von Aspermond, Conradin] **[[Gian Battista Sandri]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] **[[Theodor Gartner]] **[[Alfons Fluge|Flugi von Aspermont, Alfons]] **Andrea Vital *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] **[[Adieu a l'Engiadina]] **[[A Trun sut igl ischi]] (Sursilvan) – in collavuraziun cun oters **[[Otto Barblan]] **[[Hans Erni]] **[[Festa da Chalavaina]] **[[Hans Georg Nägeli]] <small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small> lmffmbr2rksjd8m2h9rk9kq26pgmd2a 173675 173674 2026-09-10T09:28:52Z Bild-Sprache 22665 /* 19evel tschienter */ 173675 wikitext text/x-wiki Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160"> Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan </gallery> == &nbsp;Artichels == '''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas''' * [[Pastiziers grischunais]] * [[Tuorta da nuschs]] * [[Tuorta Engiadinaisa]] * [[Fuatscha grassa]] * [[Grassins]] * [[Iva (licör)]] '''Musica''' * [[Fränzli Waser]] * [[Ils Fränzlis da Tschlin]] * [[Paulin Nuotclà]] * [[Chapella Open Air]] * [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]] '''Scripturas e scripturs''' * [[Jessica Zuan]] * [[Elisabeth Bardill]] * [[Margarita Uffer]] '''Films, cineastas e cineasts''' * [[Susanna Fanzun]] '''Chesamaints''' * [[Sgrafit in Engiadina]] '''Instituziuns''' * [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]] * [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]] * [[Fundaziun grischuna per la fotografia]] * [[Fabrica da stoffa Trun]] '''Natüra ed animels''' * [[Nuorsa Engiadinaisa]] * [[Nuorsa Sursilvauna]] * [[Dschember]] * [[Iva (plaunta)]] '''Sport''' * [[Maraton da skis engiadinais]] * [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]] '''Artichels in oters idioms''' * [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters * [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters == Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta == === 19evel tschienter === *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] **[[Annalas da la Societad Retorumantscha]] **[[Andrea Bezzola]] **[https://www.deutsche-biographie.de/pnd135989809.html#ndbcontent Flugi von Aspermond, Conradin] **[[Gian Battista Sandri]] **[[Florian Grand]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] **[[Theodor Gartner]] **[[Alfons Fluge|Flugi von Aspermont, Alfons]] **Andrea Vital *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] **[[Adieu a l'Engiadina]] **[[A Trun sut igl ischi]] (Sursilvan) – in collavuraziun cun oters **[[Otto Barblan]] **[[Hans Erni]] **[[Festa da Chalavaina]] **[[Hans Georg Nägeli]] <small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small> gtya6z941xfn25khnk1con0ks437slr 173690 173675 2026-09-10T10:07:53Z Bild-Sprache 22665 /* Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta */ 173690 wikitext text/x-wiki Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160"> Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan </gallery> == &nbsp;Artichels == '''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas''' * [[Pastiziers grischunais]] * [[Tuorta da nuschs]] * [[Tuorta Engiadinaisa]] * [[Fuatscha grassa]] * [[Grassins]] * [[Iva (licör)]] '''Musica''' * [[Fränzli Waser]] * [[Ils Fränzlis da Tschlin]] * [[Paulin Nuotclà]] * [[Chapella Open Air]] * [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]] '''Scripturas e scripturs''' * [[Jessica Zuan]] * [[Elisabeth Bardill]] * [[Margarita Uffer]] '''Films, cineastas e cineasts''' * [[Susanna Fanzun]] '''Chesamaints''' * [[Sgrafit in Engiadina]] '''Instituziuns''' * [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]] * [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]] * [[Fundaziun grischuna per la fotografia]] * [[Fabrica da stoffa Trun]] '''Natüra ed animels''' * [[Nuorsa Engiadinaisa]] * [[Nuorsa Sursilvauna]] * [[Dschember]] * [[Iva (plaunta)]] '''Sport''' * [[Maraton da skis engiadinais]] * [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]] '''Artichels in oters idioms''' * [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters * [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters == Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta == === 19evel tschienter === *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] **[[Annalas da la Societad Retorumantscha]] **[[Andrea Bezzola]] **[https://www.deutsche-biographie.de/pnd135989809.html#ndbcontent Flugi von Aspermond, Conradin] **[[Gian Battista Sandri]] **[[Florian Grand]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] **[[Theodor Gartner]] **[[Alfons Fluge|Flugi von Aspermont, Alfons]] **Andrea Vital *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] **[[Adieu a l'Engiadina]] **[[A Trun sut igl ischi]] (Sursilvan) – in collavuraziun cun oters **[[Otto Barblan]] **[[Hans Erni]] **[[Festa da Chalavaina]] **[[Hans Georg Nägeli]] <small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small> 0se4k63w6qj67a5sjx2ei3mxputc8si Pastiziers grischunais 0 14838 173585 172903 2026-09-09T19:17:32Z Bild-Sprache 22665 /* Sectur economic important */ 173585 wikitext text/x-wiki {{Puter}} [[Datoteca:Patisserie Heinz.jpg|miniatura|Pastiziers grischunais –&nbsp;''Heinz & Tester'', Toulouse, l'an 1885]] La tradiziun dals '''pastiziers grischunais''' (eir pastiziers svizers) vo inavous fin al 15evel tschienter. Per l'istorgia culturela ed economica dal [[chantun Grischun]] haun ils pastiziers e cafetiers grischunais a l'ester üna granda importanza. == Pastiziers grischunais == Per l'[[Engiadina]], la [[Val Müstair]] e la [[Val d'Alvra|Val d'Alvra]] (Grischun rumauntsch), per il [[Puschlav|Puschlev]] e la [[Bregaglia|Bergaglia]] (Grischun taliaun), e per part eir per [[Tavau]] e l'[[Partenz/Tavau (district)|Partens]] (Grischun tudas-ch) es l'istorgia dals pastiziers e cafetiers a l'ester decisiv. Las retscherchas haun musso, cha quasi tuot las regiuns [[Protestantissem|protestantas]] dal chantun Grischun d'eiran strettamaing in context cun il mister dal pastizier e cha pastizeris catolics d'eiran üna minurited. Perche cha'l mister da pastizeri d'eira deraso tar ils protestants pudess dad'üna vart magari esser gia, cha'ls protestants nun haun giuridicamaing pudieu lavurer taunt bgers misteris a l'ester. Da l'otra vart capitaiva la scolaziun tra contacts familiers e collaziuns, ils quels as haun spezialiso in quist misteri. Cun il misteri da pastizeri haun ils protestants dal chantun Grischun in mincha cas chatto üna nischa ed as haun bainsvelt spezialiso sün quella. Cun success.<ref name=":1" /> Düraunt decennis sun ils pastizieris e cafetiers dvantos üna brancha fich rendabla. L'expansiun dals emigrats d'eira enorma: ella as stendiva dal 15evel tschienter fin al cumanzamaint dal 20evel tschienter ed includaiva tuot il continent europeic, da la [[Spagna]] fin a la [[Russia]], da la [[Scandinavia]] fin al süd da l'[[Italia]] (Sicilia).<ref>''[https://www.20min.ch/story/schweizer-zuckerbaecker-ein-stueck-schweizer-geschichte-in-perugia-kaempft-um-seine-zukunft-103323299 Exportschlager: Kaffeehaus-Kultur aus dem Bündnerland]''. Autur: Gaudenz Valentin Looser. In: 20min. Consulte ils 29 marz 2026</ref> <gallery> Datoteca:Engadiner Zuckerbäcker.png|Pastiziers engiadinais Datoteca:Confiserie Caduff.jpg|Pastizaria ''Caduff,'' Frauntscha Datoteca:Fähigkeitszeugnis Castelmur.jpg|Attestat per il pastizier Bartolomeo Castelmur da la Bergiaglia, scritto l'an 1827 a Türin. </gallery> Ils pastiziers grischunais haun lascho inavous stizis cun luras creaziuns per pastizerias, cun la cultivaziun dals cafès ed haun piglio influenca sülla cultura dals cafès europeics. In tuot l'[[Europa]] vaivani ün excellent nom e lur cafès in las citeds europeicas d'eiren dvantos centers per la vita sociela, culturela e politica.<ref name=":0" /> Cun ils evenimaints revoluzioners al cumanzamaint dal 20evel tschienter – la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]], la [[revoluziun russa]], la [[Guerra civila spagnola|guerra civila spagnöla]] – es l'epoca d'emigraziun dals pastiziers grischunais e lur cafès gnida a fin.<ref name=":0">''[https://www.swissinfo.ch/ger/swiss-abroad/als-sich-europas-elite-in-den-schweizer-cafés-ausgewanderter-bündnerinnen-traf/87475310 Als sich Europas Elite in den Schweizer Cafés ausgewanderten Bündner:innen traf]''. Autur: Luca Beti In: swissinfo. Consulte ils 29 marz 2026</ref> Il poet rumauntsch, [[Peider Lansel]], ho do ün'expressiun da quista fin aint in üna giazetta taliauna: ''E flüm, quai podains affermar sgür e tschert, vezza cun sentimaint da dulur, svanir ils caffetiers svizzers. Tant plü cha quels eiran, scu dit, bumischma glioud, lavuratuors a galanthommens, jond adüna bein perüna cun il Flümans, respetond ed amond la citad ch’ls ospitaiva.'' [[Datoteca:Palazzi Poschiavo1.jpg|miniatura|Palazzi Puschlev]] Quist epoca ho lascho stizis illas citeds europeicas ed eir ils lös da vschinedis, scu ils palazzis in Engiadina, in Bregaglia ed in Puschlev daun perdütta a la richezza, cha'ls emigrants haun purto a chesa.<ref name=":1">''[https://soliswiss.ch/berichte/wie-ausgewanderte-buendner-die-welt-versuessten/ Wie ausgewanderte Bündner die Welt versüssten]''. In: soliswiss.ch. Consulte ils 29 da marz 2026</ref> === Sectur economic important === Fin a la Prüma Guerra mundiela furmaivan ils pastiziers, ils fabricants da licör ed ils cafetiers a l'ester, insembel cun l'agricultura ed il turissem dal lö da vschinedi, l'industria dal chanun Grischun. Da tuot las regiuns ho l'Engiadin'Ota la pü lungia tradiziun d'emigraziun ed ho profito il pü ferm da quella: Düraunt il 19evel tschienter es naschieu in l'Engiadin'Ota il prüm center da finanzas dal chantun Grischun. Cun il guadagn dals pastiziers e cafetiers a l'ester ho in l'Engiadin'Ota pudieu gnir finanzo üna granda part da l'industria nuova, la hotelleria e l'infrastructura chi tuocha tiers. == Creaziuns da dutscharias renumedas == [[Datoteca:Marz3.jpg|miniatura|Lübecker Marzipan]] '''Lübecker Marzipan:''' Marzipan vain dal Oriaint ed es gnieu in Europa tres las cruschedas. Ils pastiziers grischunais a Venezia haun già bod fat la cugnuschenza cul marzipan, scu as po chatter in variusas spezialiteds da marzipan, chi sun scrittas giò aint ils vegls cudeschs da recettas. Al cumanzamaint dal 19evel tschienter es il bregagliot Wilhelm Pamotti da Castagna emigro a Königsberg, inua'l ho fundo l'an 1809 üna fabrica da marzipan, perche cha in la Prussia as pudaiva chatter marzipan be in apotecas. La sia pastizeria ho'l uvrieu sper il chasté e cul temp d'eira'l gnieu incruno cul titel «Hofkonditor» (pastizeri dal reg). Pü tard es il sieu «Königsberger Marzipan» gnieu produit tra sias rezetas da la firma «Marzipan Kayser Lübeck» a Lübeck, chi venda il marzipan in tuot il muond. [[Datoteca:Suizos-El Pozo-Madrid.jpg|miniatura|Bollo suizo]] '''Bollo suizo:''' Al cumanzamaint dal 19evel tschienter haun duos pastiziers dal Puschlev a Bilbau (Spagna) creo il «Bollo suizo», ün chülin, fat cun lat e painch, ch'els haun perfecziuno our dal «pan grass», üna spezialited dal Puschlev. Cul temp es quista creaziun dvanteda üna spezialität cugnuschainta ed es fin hoz fich populera in Spagna.<ref name=":0" /> '''Tuorta Helvezia''' es üna dutscheria tradiziunela a Mantua (Italia) ed as metta insembel in chignoulas our da pasta da mandlas, chi as mantunan üna sün l'otra. Traunter quistas as metta ün'implida da zücher ed alv d'öv e zieva vain la dutscharia miss aint il fuorn e couschida. Garnida ed implicheda vain'la cun crema da painch, Zabaione, minchataunt eir cun pitschens töchs da tschiculatta. L'origen da la tuorta Helvezia – scu bgeras dutscharias tradiziunelas da Mantua – vain d'ün pastizier grischunais, Samson Lutscher, chi vivaiva e lavuraiva a Mantua a la fin dal 18evel tschienter.<ref name=":1" /> [[Datoteca:Engadiner Nusstorte2.jpg|miniatura|Tuorta da nuschs]] '''Tuorta da nuschs:''' Il svilup dal recept sto in stretta colliaziun cun la tradiziun dals pastiziers grischunais, chi d'eiran eir al süd da la Frauntscha. In Engiadina nu creschan bös-chs da nuschs, ma al süd da la Frauntscha, sper Toulouse a Périgord, as rechatta ün center da cultivaziun da nuschs, ''Noix du Périgord AOC''. La pastizaria ''Heinz & Tester'' da Toulouse – tuots duos cunoms grischunais – vendaiva la [[Tuorta da nuschs]] daspö l'an 1881 fin ils ans 1930. A Toulouse vaiva que üna colonia da pastiziers grischunais e probabel as haun quels lascho inspirer da la spezialited ''Le Bourinoix'', üna dudscharia simila locela.<ref>''[https://www.patrimoineculinaire.ch/Produkte#260 Nusstorte/Tuorta da nuschs]''. In: Patriomoine culinaire suisse. Consulte ils 3 avrigl 2026</ref> == Istorgia == === Ils grischuns e lur commerzi a Venezia fin l'an 1766 === Ils grischuns haun profito da las importantas rutas commerzielas sur ils pass alpins ed haun mantgnieu bunas relaziuns cun las grandas pussaunzas Habsburg e Bourbon. Specielmaing ils Engiadinais haun gieu bunas relaziuns cun la Repubica da Venezia, uschè cha'd haun pudieu as platscher, fer commerzi ed esser activs in las corporaziuns a Venezia. Interpraisas grischunaisas – pastiziers ed otras interpraisas – sun dvantedas fich fortas ed haun piglio influenza a Venezia. Al mez dal 18evel tschienter appartgnaivan 32 da 42 pastizerias als grischuns. === L'exclusiun da Venezia ed il temp fin al cumanzamaint dal 20evel tschienter === Ils grischuns haun mantgnieu differentas relaziuns cun Habsburg e cun ils Bourbons. Intaunt cha'ls grischuns protestants da las vals dal süd vaivan tratto cun la Republica Venezia da giunchir Milaun, haun oters grischuns al listess temp reglo cun Habsburg nouvs privilegs commerziels, chi staivan in cuntradicziun cun la cunveziun traunter ils Engiadinais ed ils Veneziauns. La consequenza da quist battibuogl diplomatic d'eira l'exclusiun dals grischuns da Venezia l'an 1766: Ils privilegs dals grischuns sun dvantos annulos ed activitedas eccononomicas scumandedas. In seguit sun ils commerziants da las regiuns protestantas da las vals dal süd – impustüt ils pastiziers – emmigros in tuot l'Europa, inua ch'els d'eiran principels aint il sectur dals pastiziers. == Litteratura == * Dolf Kaiser: ''[https://web.archive.org/web/20250731105739/https://www.kulturarchiv.ch/fileadmin/pdf/Fast_ein_Volk_von_Zuckerbaeckern.pdf Fast ein Volk von Zuckerbäckern? Bündner Konditoren, Cafetiers und Hoteliers in europäischen Lade bis zum Ersten Weltrkieg. Ein wirtschaftlicher Beitrag]''. NZZ ediziun, Turich 1985, <nowiki>ISBN 3-85823-134-7</nowiki>. Consulte ils 29 marz 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> [[Categoria:Chantun Grischun]] [[Categoria:Istorgia dal chantun Grischun]] [[Categoria:Economia (Svizra)]] oayhn4pp1eic1us0ga6v535gsh1ehln Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha 0 14941 173553 173434 2026-09-09T15:34:59Z Bild-Sprache 22665 /* Litteratura */ 173553 wikitext text/x-wiki {{Puter}} Tres l'incorporaziun in la Confederzaiun, l'industrialisaziun e la modernisaziun s-chatschaiva il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter''' viepü. Scu cuntermuvimaint es naschida üna nouva incletta ed ün augmaint da valur per la lingua e cultura rumauntscha chi'd es bucheda vers la fin dal 19evel tschientiner aint la «[[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]». == Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints == [[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]] La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien»)<ref>Autur: Florian Hitz. Translaziun: LIR. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/007391/2023-08-29/ Grischun]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].<ref>Andreas Fankhauser: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ ''Helvetische Republik'']. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026</ref> Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun. Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.<ref>Andreas Fankhauser: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.<ref>Autur: Andreas Kley. Translaziun: Ivo Berther. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settembre 2026. </ref> == Industrialisaziun e turissem in Grischun == [[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]] Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.<ref name=":0">Roland Flückiger-Seiler: ''Frühe Wurzeln – Späte Entwicklung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit. Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 166–167. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref> L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur [[Sargans]] [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].<ref name=":0" /> I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.<ref>Roland Flückiger-Seiler: ''Technische Installationen in den Hotels der Belle Epoque. Die elektrische Beleuchtung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit, Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 97. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref> La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed. == Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch == L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress. A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela. == Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha == L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela. === '''Identited naziunela''' === Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas. Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic. === '''Armeda svizzra''' === Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited. === Consequenzas per la populaziun rumauntscha === Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü. Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna. == Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints == Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels. Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun. Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]». * '''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch. '''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]'''.''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela. '''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas. Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna. '''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas. == Litteratura == * Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361] == Indicaziun da funtaunas == <references /> [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:Litteratura svizra]] [[Categoria:19avel tschientaner]] ntv2qdps5fbowmhepfja1j3qzxfwvah 173554 173553 2026-09-09T15:35:26Z Bild-Sprache 22665 /* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */ 173554 wikitext text/x-wiki {{Puter}} Tres l'incorporaziun in la Confederzaiun, l'industrialisaziun e la modernisaziun s-chatschaiva il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter''' viepü. Scu cuntermuvimaint es naschida üna nouva incletta ed ün augmaint da valur per la lingua e cultura rumauntscha chi'd es bucheda vers la fin dal 19evel tschientiner aint la «[[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]». == Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints == [[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]] La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien»)<ref>Autur: Florian Hitz. Translaziun: LIR. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/007391/2023-08-29/ Grischun]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].<ref>Andreas Fankhauser: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ ''Helvetische Republik'']. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026</ref> Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun. Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.<ref>Andreas Fankhauser: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.<ref>Autur: Andreas Kley. Translaziun: Ivo Berther. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settembre 2026. </ref> == Industrialisaziun e turissem in Grischun == [[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]] Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.<ref name=":0">Roland Flückiger-Seiler: ''Frühe Wurzeln – Späte Entwicklung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit. Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 166–167. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref> L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur [[Sargans]] [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].<ref name=":0" /> I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.<ref>Roland Flückiger-Seiler: ''Technische Installationen in den Hotels der Belle Epoque. Die elektrische Beleuchtung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit, Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 97. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref> La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed. == Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch == L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress. A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela. == Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha == L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela. === '''Identited naziunela''' === Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas. Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic. === '''Armeda svizzra''' === Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited. === Consequenzas per la populaziun rumauntscha === Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü. Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna. == Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints == Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels. Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun. Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]». * '''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch. '''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. Eir in Grischun rumauntsch es resulteda da que üna nouva conscienza da lingua e da patria düraunt il 19evel tschientiner. Litteratura e chaunt glorifichaivan la lingua materna, il muond alpin e la patria da purs muntagnards e dvantaiva mezs importants per valüter il rumauntsch imnatscho e rinforzer l'identited culturela. '''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas. Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna. '''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas. == Litteratura == * Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361] == Indicaziun da funtaunas == <references /> [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:Litteratura svizra]] [[Categoria:19avel tschientaner]] k0x07r01z6c3378n0j56xrvp9djje6o 173555 173554 2026-09-09T15:36:09Z Bild-Sprache 22665 /* Litteratura */ 173555 wikitext text/x-wiki {{Puter}} Tres l'incorporaziun in la Confederzaiun, l'industrialisaziun e la modernisaziun s-chatschaiva il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter''' viepü. Scu cuntermuvimaint es naschida üna nouva incletta ed ün augmaint da valur per la lingua e cultura rumauntscha chi'd es bucheda vers la fin dal 19evel tschientiner aint la «[[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]». == Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints == [[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]] La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien»)<ref>Autur: Florian Hitz. Translaziun: LIR. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/007391/2023-08-29/ Grischun]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].<ref>Andreas Fankhauser: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ ''Helvetische Republik'']. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026</ref> Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun. Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.<ref>Andreas Fankhauser: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.<ref>Autur: Andreas Kley. Translaziun: Ivo Berther. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settembre 2026. </ref> == Industrialisaziun e turissem in Grischun == [[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]] Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.<ref name=":0">Roland Flückiger-Seiler: ''Frühe Wurzeln – Späte Entwicklung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit. Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 166–167. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref> L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur [[Sargans]] [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].<ref name=":0" /> I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.<ref>Roland Flückiger-Seiler: ''Technische Installationen in den Hotels der Belle Epoque. Die elektrische Beleuchtung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit, Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 97. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref> La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed. == Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch == L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress. A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela. == Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha == L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela. === '''Identited naziunela''' === Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas. Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic. === '''Armeda svizzra''' === Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited. === Consequenzas per la populaziun rumauntscha === Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü. Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna. == Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints == Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels. Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun. Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]». * '''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch. '''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La '''lavur litterara rumauntscha düraunt il 19evel tschientiner''' d'eira collieda strettamaing cun ün nouv immaint da lingua e patria. Suot l'influenza da la [[romantica]] e da la furmaziun d'ün'identited naziunela sun dvantedas la litteratura, la pressa e cul temp eir il chaunt da cor fuormas d'expressiun importantas per l'identited culturela ed haun rinfurzo l'importanza da la lingua materna invers l'influenza creschainta dal tudas-ch. Da quist muvimaint sun naschidas nouvas publicaziuns ed organisaziuns linguisticas chi haun promouvo intenziunedamaing la litteratura, la lingua e la cultura. '''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas. Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna. '''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas. == Litteratura == * Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361] == Indicaziun da funtaunas == <references /> [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:Litteratura svizra]] [[Categoria:19avel tschientaner]] 1cpnipchyykqsmwxjincj60gdlljqn8 173556 173555 2026-09-09T15:36:39Z Bild-Sprache 22665 /* Litteratura */ 173556 wikitext text/x-wiki {{Puter}} Tres l'incorporaziun in la Confederzaiun, l'industrialisaziun e la modernisaziun s-chatschaiva il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter''' viepü. Scu cuntermuvimaint es naschida üna nouva incletta ed ün augmaint da valur per la lingua e cultura rumauntscha chi'd es bucheda vers la fin dal 19evel tschientiner aint la «[[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]». == Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints == [[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]] La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien»)<ref>Autur: Florian Hitz. Translaziun: LIR. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/007391/2023-08-29/ Grischun]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].<ref>Andreas Fankhauser: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ ''Helvetische Republik'']. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026</ref> Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun. Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.<ref>Andreas Fankhauser: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.<ref>Autur: Andreas Kley. Translaziun: Ivo Berther. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settembre 2026. </ref> == Industrialisaziun e turissem in Grischun == [[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]] Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.<ref name=":0">Roland Flückiger-Seiler: ''Frühe Wurzeln – Späte Entwicklung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit. Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 166–167. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref> L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur [[Sargans]] [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].<ref name=":0" /> I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.<ref>Roland Flückiger-Seiler: ''Technische Installationen in den Hotels der Belle Epoque. Die elektrische Beleuchtung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit, Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 97. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref> La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed. == Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch == L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress. A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela. == Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha == L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela. === '''Identited naziunela''' === Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas. Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic. === '''Armeda svizzra''' === Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited. === Consequenzas per la populaziun rumauntscha === Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü. Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna. == Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints == Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels. Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun. Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]». * '''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch. '''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La lavur litterara rumauntscha düraunt il 19evel tschientiner d'eira collieda strettamaing cun ün nouv immaint da lingua e patria. Suot l'influenza da la [[romantica]] e da la furmaziun d'ün'identited naziunela sun dvantedas la litteratura, la pressa e cul temp eir il chaunt da cor fuormas d'expressiun importantas per l'identited culturela ed haun rinfurzo l'importanza da la lingua materna invers l'influenza creschainta dal tudas-ch. Da quist muvimaint sun naschidas nouvas publicaziuns ed organisaziuns linguisticas chi haun promouvo intenziunedamaing la litteratura, la lingua e la cultura. '''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas. Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna. '''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas. == Litteratura == * Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361] == Indicaziun da funtaunas == <references /> [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:Litteratura svizra]] [[Categoria:19avel tschientaner]] 8pn9un9n3k0wd7pkxko15r2tub1c4b2 173587 173556 2026-09-09T19:23:07Z Bild-Sprache 22665 /* Indicaziun da funtaunas */ 173587 wikitext text/x-wiki {{Puter}} Tres l'incorporaziun in la Confederzaiun, l'industrialisaziun e la modernisaziun s-chatschaiva il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter''' viepü. Scu cuntermuvimaint es naschida üna nouva incletta ed ün augmaint da valur per la lingua e cultura rumauntscha chi'd es bucheda vers la fin dal 19evel tschientiner aint la «[[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]». == Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints == [[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]] La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien»)<ref>Autur: Florian Hitz. Translaziun: LIR. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/007391/2023-08-29/ Grischun]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].<ref>Andreas Fankhauser: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ ''Helvetische Republik'']. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026</ref> Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun. Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.<ref>Andreas Fankhauser: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.<ref>Autur: Andreas Kley. Translaziun: Ivo Berther. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settembre 2026. </ref> == Industrialisaziun e turissem in Grischun == [[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]] Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.<ref name=":0">Roland Flückiger-Seiler: ''Frühe Wurzeln – Späte Entwicklung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit. Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 166–167. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref> L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur [[Sargans]] [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].<ref name=":0" /> I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.<ref>Roland Flückiger-Seiler: ''Technische Installationen in den Hotels der Belle Epoque. Die elektrische Beleuchtung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit, Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 97. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref> La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed. == Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch == L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress. A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela. == Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha == L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela. === '''Identited naziunela''' === Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas. Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic. === '''Armeda svizzra''' === Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited. === Consequenzas per la populaziun rumauntscha === Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü. Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna. == Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints == Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels. Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun. Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]». * '''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch. '''>> Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La lavur litterara rumauntscha düraunt il 19evel tschientiner d'eira collieda strettamaing cun ün nouv immaint da lingua e patria. Suot l'influenza da la [[romantica]] e da la furmaziun d'ün'identited naziunela sun dvantedas la litteratura, la pressa e cul temp eir il chaunt da cor fuormas d'expressiun importantas per l'identited culturela ed haun rinfurzo l'importanza da la lingua materna invers l'influenza creschainta dal tudas-ch. Da quist muvimaint sun naschidas nouvas publicaziuns ed organisaziuns linguisticas chi haun promouvo intenziunedamaing la litteratura, la lingua e la cultura. '''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas. Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna. '''>> Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas. == Litteratura == * Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361] == Indicaziun da las funtaunas == <references /> [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:Litteratura svizra]] [[Categoria:19avel tschientaner]] 4flsuzmys4b5yxcqm2723xkwb8sa3mk 173597 173587 2026-09-09T19:55:32Z Albinfo 2471 /* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */ 173597 wikitext text/x-wiki {{Puter}} Tres l'incorporaziun in la Confederzaiun, l'industrialisaziun e la modernisaziun s-chatschaiva il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter''' viepü. Scu cuntermuvimaint es naschida üna nouva incletta ed ün augmaint da valur per la lingua e cultura rumauntscha chi'd es bucheda vers la fin dal 19evel tschientiner aint la «[[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]». == Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints == [[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]] La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien»)<ref>Autur: Florian Hitz. Translaziun: LIR. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/007391/2023-08-29/ Grischun]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].<ref>Andreas Fankhauser: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ ''Helvetische Republik'']. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026</ref> Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun. Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.<ref>Andreas Fankhauser: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.<ref>Autur: Andreas Kley. Translaziun: Ivo Berther. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settembre 2026. </ref> == Industrialisaziun e turissem in Grischun == [[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]] Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.<ref name=":0">Roland Flückiger-Seiler: ''Frühe Wurzeln – Späte Entwicklung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit. Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 166–167. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref> L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur [[Sargans]] [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].<ref name=":0" /> I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.<ref>Roland Flückiger-Seiler: ''Technische Installationen in den Hotels der Belle Epoque. Die elektrische Beleuchtung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit, Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 97. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref> La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed. == Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch == L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress. A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela. == Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha == L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela. === '''Identited naziunela''' === Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas. Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic. === '''Armeda svizzra''' === Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited. === Consequenzas per la populaziun rumauntscha === Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü. Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna. == Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints == Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels. Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun. Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]». '''→ Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch. '''→ Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La lavur litterara rumauntscha düraunt il 19evel tschientiner d'eira collieda strettamaing cun ün nouv immaint da lingua e patria. Suot l'influenza da la [[romantica]] e da la furmaziun d'ün'identited naziunela sun dvantedas la litteratura, la pressa e cul temp eir il chaunt da cor fuormas d'expressiun importantas per l'identited culturela ed haun rinfurzo l'importanza da la lingua materna invers l'influenza creschainta dal tudas-ch. Da quist muvimaint sun naschidas nouvas publicaziuns ed organisaziuns linguisticas chi haun promouvo intenziunedamaing la litteratura, la lingua e la cultura. '''→ Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas. Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna. '''→ Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas. == Litteratura == * Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361] == Indicaziun da las funtaunas == <references /> [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:Litteratura svizra]] [[Categoria:19avel tschientaner]] aw91ojezha48dv15wse3xe6yyfuhm9n 173598 173597 2026-09-09T20:00:25Z Albinfo 2471 +cat 173598 wikitext text/x-wiki {{Puter}} Tres l'incorporaziun in la Confederzaiun, l'industrialisaziun e la modernisaziun s-chatschaiva il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter''' viepü. Scu cuntermuvimaint es naschida üna nouva incletta ed ün augmaint da valur per la lingua e cultura rumauntscha chi'd es bucheda vers la fin dal 19evel tschientiner aint la «[[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]». == Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints == [[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]] La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien»)<ref>Autur: Florian Hitz. Translaziun: LIR. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/007391/2023-08-29/ Grischun]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].<ref>Andreas Fankhauser: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ ''Helvetische Republik'']. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026</ref> Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun. Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.<ref>Andreas Fankhauser: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.<ref>Autur: Andreas Kley. Translaziun: Ivo Berther. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settembre 2026. </ref> == Industrialisaziun e turissem in Grischun == [[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]] Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.<ref name=":0">Roland Flückiger-Seiler: ''Frühe Wurzeln – Späte Entwicklung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit. Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 166–167. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref> L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur [[Sargans]] [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].<ref name=":0" /> I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.<ref>Roland Flückiger-Seiler: ''Technische Installationen in den Hotels der Belle Epoque. Die elektrische Beleuchtung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit, Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 97. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref> La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed. == Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch == L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress. A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela. == Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha == L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela. === '''Identited naziunela''' === Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas. Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic. === '''Armeda svizzra''' === Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited. === Consequenzas per la populaziun rumauntscha === Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü. Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna. == Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints == Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels. Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun. Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]». '''→ Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch. '''→ Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La lavur litterara rumauntscha düraunt il 19evel tschientiner d'eira collieda strettamaing cun ün nouv immaint da lingua e patria. Suot l'influenza da la [[romantica]] e da la furmaziun d'ün'identited naziunela sun dvantedas la litteratura, la pressa e cul temp eir il chaunt da cor fuormas d'expressiun importantas per l'identited culturela ed haun rinfurzo l'importanza da la lingua materna invers l'influenza creschainta dal tudas-ch. Da quist muvimaint sun naschidas nouvas publicaziuns ed organisaziuns linguisticas chi haun promouvo intenziunedamaing la litteratura, la lingua e la cultura. '''→ Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – linguistica|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Linguistica''']]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas. Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna. '''→ Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas. == Litteratura == * Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361] == Indicaziun da las funtaunas == <references /> [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:Litteratura svizra]] [[Categoria:19avel tschientaner]] [[Categoria:Istorgia dal chantun Grischun]] qmsopf7gaegdp2atfsizsv05wvyvdkw 173693 173598 2026-09-10T10:09:14Z Bild-Sprache 22665 /* Litteratura */ 173693 wikitext text/x-wiki {{Puter}} Tres l'incorporaziun in la Confederzaiun, l'industrialisaziun e la modernisaziun s-chatschaiva il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter''' viepü. Scu cuntermuvimaint es naschida üna nouva incletta ed ün augmaint da valur per la lingua e cultura rumauntscha chi'd es bucheda vers la fin dal 19evel tschientiner aint la «[[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]». == Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints == [[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]] La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien»)<ref>Autur: Florian Hitz. Translaziun: LIR. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/007391/2023-08-29/ Grischun]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].<ref>Andreas Fankhauser: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ ''Helvetische Republik'']. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026</ref> Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun. Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.<ref>Andreas Fankhauser: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.<ref>Autur: Andreas Kley. Translaziun: Ivo Berther. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settembre 2026. </ref> == Industrialisaziun e turissem in Grischun == [[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]] Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.<ref name=":0">Roland Flückiger-Seiler: ''Frühe Wurzeln – Späte Entwicklung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit. Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 166–167. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref> L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur [[Sargans]] [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].<ref name=":0" /> I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.<ref>Roland Flückiger-Seiler: ''Technische Installationen in den Hotels der Belle Epoque. Die elektrische Beleuchtung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit, Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 97. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref> La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed. == Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch == L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress. A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela. == Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha == L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela. === '''Identited naziunela''' === Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas. Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic. === '''Armeda svizzra''' === Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited. === Consequenzas per la populaziun rumauntscha === Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü. Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna. == Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints == Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels. Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun. Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]». '''→ Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch. '''→ Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]].''' La lavur litterara rumauntscha düraunt il 19evel tschientiner d'eira collieda strettamaing cun ün nouv immaint da lingua e patria. Suot l'influenza da la [[romantica]] e da la furmaziun d'ün'identited naziunela sun dvantedas la litteratura, la pressa e cul temp eir il chaunt da cor fuormas d'expressiun importantas per l'identited culturela ed haun rinfurzo l'importanza da la lingua materna invers l'influenza creschainta dal tudas-ch. Da quist muvimaint sun naschidas nouvas publicaziuns ed organisaziuns linguisticas chi haun promouvo intenziunedamaing la litteratura, la lingua e la cultura. '''→ Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas. Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna. '''→ Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|'''Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner''' '''– Texts per il chaunt da cor''']]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas. == Litteratura == * Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361] == Indicaziun da las funtaunas == <references /> [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:Litteratura svizra]] [[Categoria:19avel tschientaner]] [[Categoria:Istorgia dal chantun Grischun]] 2j1veihq6gzw5iam6tjnevq7g8jlgx0 173694 173693 2026-09-10T10:09:59Z Bild-Sprache 22665 /* Consequenzas per la populaziun rumauntscha */ 173694 wikitext text/x-wiki {{Puter}} Tres l'incorporaziun in la Confederzaiun, l'industrialisaziun e la modernisaziun s-chatschaiva il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter''' viepü. Scu cuntermuvimaint es naschida üna nouva incletta ed ün augmaint da valur per la lingua e cultura rumauntscha chi'd es bucheda vers la fin dal 19evel tschientiner aint la «[[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]». == Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints == [[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]] La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien»)<ref>Autur: Florian Hitz. Translaziun: LIR. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/007391/2023-08-29/ Grischun]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].<ref>Andreas Fankhauser: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ ''Helvetische Republik'']. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026</ref> Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun. Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.<ref>Andreas Fankhauser: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.<ref>Autur: Andreas Kley. Translaziun: Ivo Berther. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settembre 2026. </ref> == Industrialisaziun e turissem in Grischun == [[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]] Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.<ref name=":0">Roland Flückiger-Seiler: ''Frühe Wurzeln – Späte Entwicklung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit. Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 166–167. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref> L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur [[Sargans]] [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].<ref name=":0" /> I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.<ref>Roland Flückiger-Seiler: ''Technische Installationen in den Hotels der Belle Epoque. Die elektrische Beleuchtung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit, Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 97. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref> La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed. == Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch == L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress. A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela. == Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha == L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela. === '''Identited naziunela''' === Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas. Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic. === '''Armeda svizzra''' === Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited. === Consequenzas per la populaziun rumauntscha === Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü. Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna. == Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints == Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels. Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun. Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]». '''→ Artichel principel:''' '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]].''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch. '''→ Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]'''.''' La lavur litterara rumauntscha düraunt il 19evel tschientiner d'eira collieda strettamaing cun ün nouv immaint da lingua e patria. Suot l'influenza da la [[romantica]] e da la furmaziun d'ün'identited naziunela sun dvantedas la litteratura, la pressa e cul temp eir il chaunt da cor fuormas d'expressiun importantas per l'identited culturela ed haun rinfurzo l'importanza da la lingua materna invers l'influenza creschainta dal tudas-ch. Da quist muvimaint sun naschidas nouvas publicaziuns ed organisaziuns linguisticas chi haun promouvo intenziunedamaing la litteratura, la lingua e la cultura. '''→ Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas. Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna. '''→ Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas. == Litteratura == * Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361] == Indicaziun da las funtaunas == <references /> [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:Litteratura svizra]] [[Categoria:19avel tschientaner]] [[Categoria:Istorgia dal chantun Grischun]] rx4l5bzgdwmlws26xqoed3nnlr3s5cf Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor 0 14943 173552 173476 2026-09-09T15:33:32Z Bild-Sprache 22665 /* Guarda eir */ 173552 wikitext text/x-wiki {{Puter}} Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan plaunet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens. == Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun == [[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]] La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt coral burgais dalöntsch sur Turich.<ref>''[https://www.zb.uzh.ch/de/ueber-uns/veranstaltungen-reihen/zum-250-geburtstag-von-hans-georg-naegeli Zum 250. Geburtstag von Hans Georg Nägel]''i. In: ZB Zentralbibliothek Zürich. Consulte ils 8 settember 2026</ref> Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas. La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun. Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun var 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser coral rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899. == Chanzuns da cor per rumauntsch == Traunter ils ans 1830-1840 ragiundschet il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantaiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer. Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch. Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch. == Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha == * A bun ans vair * [[A Trun sut igl ischi]] * [[Adieu a l'Engiadina]] Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters. Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a [[Berna]], l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Is tratta da la Lia Grischa e dal cumbat per la liberted da lur buns vegls. Ün'otra chanzun «Adieu a l’Engiadina» da Theodor Gaugler es naschida tenor üna poesia dad [[Andrea Bezzola]] e tematisescha darcho emigraziun, cumgio ed amur per la patria. Per metter a disposiziun als cors engiadinais dapü repertori da lingua materna avaiva il cusglier naziunel Andrea Bezzola (1840–1897) publicho la collecziun 15 «Chanzuns ladinas» cun texts rumauntschs davart chanzuns da cor cuntschaintas. Plaunet naschittan eir ouvras da cumponists indigens, traunter els «Igl avis» da [[Hans Erni]] e «La patria dil Grischun» da Georg Schmid von Grüneck (Uvas-ch da Cuira). Ün schlauntsch decisiv purtaiva la [[Festa da Chalavaina]] l’an 1899 a Cuira. Il gö festiv grandischem cuntgnaiva cumposiziuns dal musicist engiadinais [[Otto Barblan]] (1860–1843) es avaiva involvo vastas parts da la populaziun grischuna scu chantaduors:as ed acuors:as. La Festa da Chalavaina avaiva do impuls importants per ils cors rumauntsch. In seguit as sviluppaiva viepü üna cultura da cor grischuna rumauntscha autonoma cun egen repertoris da chanzuns. == Guarda eir == * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Mezs d'instrucziun rumauntschs|Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter –&nbsp;Mezs d'instrucziun rumauntschs]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Lavur litterara|Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Linguistica]] == Litteratura == * Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1,  [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361] == Indicaziuns da funtaunas == <references /> [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:Litteratura svizra]] [[Categoria:19avel tschientaner]] [[Categoria:Musica]] [[Categoria:Musica (Svizra)]] [[Categoria:Musica rumantscha]] jzqgbenfitgi7vllk224jusdaburz19 173557 173552 2026-09-09T15:37:23Z Bild-Sprache 22665 /* Guarda eir */ 173557 wikitext text/x-wiki {{Puter}} Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan plaunet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens. == Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun == [[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]] La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt coral burgais dalöntsch sur Turich.<ref>''[https://www.zb.uzh.ch/de/ueber-uns/veranstaltungen-reihen/zum-250-geburtstag-von-hans-georg-naegeli Zum 250. Geburtstag von Hans Georg Nägel]''i. In: ZB Zentralbibliothek Zürich. Consulte ils 8 settember 2026</ref> Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas. La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun. Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun var 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser coral rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899. == Chanzuns da cor per rumauntsch == Traunter ils ans 1830-1840 ragiundschet il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantaiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer. Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch. Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch. == Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha == * A bun ans vair * [[A Trun sut igl ischi]] * [[Adieu a l'Engiadina]] Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters. Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a [[Berna]], l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Is tratta da la Lia Grischa e dal cumbat per la liberted da lur buns vegls. Ün'otra chanzun «Adieu a l’Engiadina» da Theodor Gaugler es naschida tenor üna poesia dad [[Andrea Bezzola]] e tematisescha darcho emigraziun, cumgio ed amur per la patria. Per metter a disposiziun als cors engiadinais dapü repertori da lingua materna avaiva il cusglier naziunel Andrea Bezzola (1840–1897) publicho la collecziun 15 «Chanzuns ladinas» cun texts rumauntschs davart chanzuns da cor cuntschaintas. Plaunet naschittan eir ouvras da cumponists indigens, traunter els «Igl avis» da [[Hans Erni]] e «La patria dil Grischun» da Georg Schmid von Grüneck (Uvas-ch da Cuira). Ün schlauntsch decisiv purtaiva la [[Festa da Chalavaina]] l’an 1899 a Cuira. Il gö festiv grandischem cuntgnaiva cumposiziuns dal musicist engiadinais [[Otto Barblan]] (1860–1843) es avaiva involvo vastas parts da la populaziun grischuna scu chantaduors:as ed acuors:as. La Festa da Chalavaina avaiva do impuls importants per ils cors rumauntsch. In seguit as sviluppaiva viepü üna cultura da cor grischuna rumauntscha autonoma cun egen repertoris da chanzuns. == Guarda eir == * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Mezs d'instrucziun rumauntschs|Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter –&nbsp;Mezs d'instrucziun rumauntschs]] * '''[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]''' * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Linguistica]] == Litteratura == * Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1,  [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361] == Indicaziuns da funtaunas == <references /> [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:Litteratura svizra]] [[Categoria:19avel tschientaner]] [[Categoria:Musica]] [[Categoria:Musica (Svizra)]] [[Categoria:Musica rumantscha]] rtj5fnda0f7d97d0cihp94zsilqty4x 173558 173557 2026-09-09T15:37:52Z Bild-Sprache 22665 /* Guarda eir */ 173558 wikitext text/x-wiki {{Puter}} Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan plaunet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens. == Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun == [[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]] La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt coral burgais dalöntsch sur Turich.<ref>''[https://www.zb.uzh.ch/de/ueber-uns/veranstaltungen-reihen/zum-250-geburtstag-von-hans-georg-naegeli Zum 250. Geburtstag von Hans Georg Nägel]''i. In: ZB Zentralbibliothek Zürich. Consulte ils 8 settember 2026</ref> Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas. La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun. Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun var 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser coral rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899. == Chanzuns da cor per rumauntsch == Traunter ils ans 1830-1840 ragiundschet il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantaiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer. Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch. Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch. == Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha == * A bun ans vair * [[A Trun sut igl ischi]] * [[Adieu a l'Engiadina]] Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters. Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a [[Berna]], l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Is tratta da la Lia Grischa e dal cumbat per la liberted da lur buns vegls. Ün'otra chanzun «Adieu a l’Engiadina» da Theodor Gaugler es naschida tenor üna poesia dad [[Andrea Bezzola]] e tematisescha darcho emigraziun, cumgio ed amur per la patria. Per metter a disposiziun als cors engiadinais dapü repertori da lingua materna avaiva il cusglier naziunel Andrea Bezzola (1840–1897) publicho la collecziun 15 «Chanzuns ladinas» cun texts rumauntschs davart chanzuns da cor cuntschaintas. Plaunet naschittan eir ouvras da cumponists indigens, traunter els «Igl avis» da [[Hans Erni]] e «La patria dil Grischun» da Georg Schmid von Grüneck (Uvas-ch da Cuira). Ün schlauntsch decisiv purtaiva la [[Festa da Chalavaina]] l’an 1899 a Cuira. Il gö festiv grandischem cuntgnaiva cumposiziuns dal musicist engiadinais [[Otto Barblan]] (1860–1843) es avaiva involvo vastas parts da la populaziun grischuna scu chantaduors:as ed acuors:as. La Festa da Chalavaina avaiva do impuls importants per ils cors rumauntsch. In seguit as sviluppaiva viepü üna cultura da cor grischuna rumauntscha autonoma cun egen repertoris da chanzuns. == Guarda eir == * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Mezs d'instrucziun rumauntschs|Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter –&nbsp;Mezs d'instrucziun rumauntschs]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Linguistica]] == Litteratura == * Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1,  [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361] == Indicaziuns da funtaunas == <references /> [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:Litteratura svizra]] [[Categoria:19avel tschientaner]] [[Categoria:Musica]] [[Categoria:Musica (Svizra)]] [[Categoria:Musica rumantscha]] 47ujge9h9zw8id7rgjyjwcgnefhqyba 173590 173558 2026-09-09T19:24:09Z Bild-Sprache 22665 /* Indicaziuns da funtaunas */ 173590 wikitext text/x-wiki {{Puter}} Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan plaunet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens. == Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun == [[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]] La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt coral burgais dalöntsch sur Turich.<ref>''[https://www.zb.uzh.ch/de/ueber-uns/veranstaltungen-reihen/zum-250-geburtstag-von-hans-georg-naegeli Zum 250. Geburtstag von Hans Georg Nägel]''i. In: ZB Zentralbibliothek Zürich. Consulte ils 8 settember 2026</ref> Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas. La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun. Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun var 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser coral rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899. == Chanzuns da cor per rumauntsch == Traunter ils ans 1830-1840 ragiundschet il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantaiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer. Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch. Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch. == Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha == * A bun ans vair * [[A Trun sut igl ischi]] * [[Adieu a l'Engiadina]] Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters. Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a [[Berna]], l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Is tratta da la Lia Grischa e dal cumbat per la liberted da lur buns vegls. Ün'otra chanzun «Adieu a l’Engiadina» da Theodor Gaugler es naschida tenor üna poesia dad [[Andrea Bezzola]] e tematisescha darcho emigraziun, cumgio ed amur per la patria. Per metter a disposiziun als cors engiadinais dapü repertori da lingua materna avaiva il cusglier naziunel Andrea Bezzola (1840–1897) publicho la collecziun 15 «Chanzuns ladinas» cun texts rumauntschs davart chanzuns da cor cuntschaintas. Plaunet naschittan eir ouvras da cumponists indigens, traunter els «Igl avis» da [[Hans Erni]] e «La patria dil Grischun» da Georg Schmid von Grüneck (Uvas-ch da Cuira). Ün schlauntsch decisiv purtaiva la [[Festa da Chalavaina]] l’an 1899 a Cuira. Il gö festiv grandischem cuntgnaiva cumposiziuns dal musicist engiadinais [[Otto Barblan]] (1860–1843) es avaiva involvo vastas parts da la populaziun grischuna scu chantaduors:as ed acuors:as. La Festa da Chalavaina avaiva do impuls importants per ils cors rumauntsch. In seguit as sviluppaiva viepü üna cultura da cor grischuna rumauntscha autonoma cun egen repertoris da chanzuns. == Guarda eir == * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Mezs d'instrucziun rumauntschs|Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter –&nbsp;Mezs d'instrucziun rumauntschs]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Linguistica]] == Litteratura == * Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1,  [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361] == Indicaziuns da las funtaunas == <references /> [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:Litteratura svizra]] [[Categoria:19avel tschientaner]] [[Categoria:Musica]] [[Categoria:Musica (Svizra)]] [[Categoria:Musica rumantscha]] 8sp97nyjpya14r0cm8775snizkop634 173691 173590 2026-09-10T10:08:33Z Bild-Sprache 22665 /* Guarda eir */ 173691 wikitext text/x-wiki {{Puter}} Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan plaunet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens. == Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun == [[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]] La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt coral burgais dalöntsch sur Turich.<ref>''[https://www.zb.uzh.ch/de/ueber-uns/veranstaltungen-reihen/zum-250-geburtstag-von-hans-georg-naegeli Zum 250. Geburtstag von Hans Georg Nägel]''i. In: ZB Zentralbibliothek Zürich. Consulte ils 8 settember 2026</ref> Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas. La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun. Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun var 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser coral rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899. == Chanzuns da cor per rumauntsch == Traunter ils ans 1830-1840 ragiundschet il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantaiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer. Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch. Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch. == Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha == * A bun ans vair * [[A Trun sut igl ischi]] * [[Adieu a l'Engiadina]] Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters. Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a [[Berna]], l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Is tratta da la Lia Grischa e dal cumbat per la liberted da lur buns vegls. Ün'otra chanzun «Adieu a l’Engiadina» da Theodor Gaugler es naschida tenor üna poesia dad [[Andrea Bezzola]] e tematisescha darcho emigraziun, cumgio ed amur per la patria. Per metter a disposiziun als cors engiadinais dapü repertori da lingua materna avaiva il cusglier naziunel Andrea Bezzola (1840–1897) publicho la collecziun 15 «Chanzuns ladinas» cun texts rumauntschs davart chanzuns da cor cuntschaintas. Plaunet naschittan eir ouvras da cumponists indigens, traunter els «Igl avis» da [[Hans Erni]] e «La patria dil Grischun» da Georg Schmid von Grüneck (Uvas-ch da Cuira). Ün schlauntsch decisiv purtaiva la [[Festa da Chalavaina]] l’an 1899 a Cuira. Il gö festiv grandischem cuntgnaiva cumposiziuns dal musicist engiadinais [[Otto Barblan]] (1860–1843) es avaiva involvo vastas parts da la populaziun grischuna scu chantaduors:as ed acuors:as. La Festa da Chalavaina avaiva do impuls importants per ils cors rumauntsch. In seguit as sviluppaiva viepü üna cultura da cor grischuna rumauntscha autonoma cun egen repertoris da chanzuns. == Guarda eir == * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Mezs d'instrucziun rumauntschs|Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter –&nbsp;Mezs d'instrucziun rumauntschs]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Linguistica]] == Litteratura == * Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1,  [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361] == Indicaziuns da las funtaunas == <references /> [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:Litteratura svizra]] [[Categoria:19avel tschientaner]] [[Categoria:Musica]] [[Categoria:Musica (Svizra)]] [[Categoria:Musica rumantscha]] ry5ktzqq1bfaalt30g8mixqjca6o3j2 173692 173691 2026-09-10T10:08:45Z Bild-Sprache 22665 /* Guarda eir */ 173692 wikitext text/x-wiki {{Puter}} Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan plaunet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens. == Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun == [[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]] La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt coral burgais dalöntsch sur Turich.<ref>''[https://www.zb.uzh.ch/de/ueber-uns/veranstaltungen-reihen/zum-250-geburtstag-von-hans-georg-naegeli Zum 250. Geburtstag von Hans Georg Nägel]''i. In: ZB Zentralbibliothek Zürich. Consulte ils 8 settember 2026</ref> Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas. La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun. Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun var 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser coral rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899. == Chanzuns da cor per rumauntsch == Traunter ils ans 1830-1840 ragiundschet il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantaiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer. Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch. Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch. == Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha == * A bun ans vair * [[A Trun sut igl ischi]] * [[Adieu a l'Engiadina]] Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters. Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a [[Berna]], l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Is tratta da la Lia Grischa e dal cumbat per la liberted da lur buns vegls. Ün'otra chanzun «Adieu a l’Engiadina» da Theodor Gaugler es naschida tenor üna poesia dad [[Andrea Bezzola]] e tematisescha darcho emigraziun, cumgio ed amur per la patria. Per metter a disposiziun als cors engiadinais dapü repertori da lingua materna avaiva il cusglier naziunel Andrea Bezzola (1840–1897) publicho la collecziun 15 «Chanzuns ladinas» cun texts rumauntschs davart chanzuns da cor cuntschaintas. Plaunet naschittan eir ouvras da cumponists indigens, traunter els «Igl avis» da [[Hans Erni]] e «La patria dil Grischun» da Georg Schmid von Grüneck (Uvas-ch da Cuira). Ün schlauntsch decisiv purtaiva la [[Festa da Chalavaina]] l’an 1899 a Cuira. Il gö festiv grandischem cuntgnaiva cumposiziuns dal musicist engiadinais [[Otto Barblan]] (1860–1843) es avaiva involvo vastas parts da la populaziun grischuna scu chantaduors:as ed acuors:as. La Festa da Chalavaina avaiva do impuls importants per ils cors rumauntsch. In seguit as sviluppaiva viepü üna cultura da cor grischuna rumauntscha autonoma cun egen repertoris da chanzuns. == Guarda eir == * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter – Mezs d'instrucziun rumauntschs|Rumauntsch düraunt il 19evel tschienter –&nbsp;Mezs d'instrucziun rumauntschs]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] == Litteratura == * Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1,  [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361] == Indicaziuns da las funtaunas == <references /> [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:Litteratura svizra]] [[Categoria:19avel tschientaner]] [[Categoria:Musica]] [[Categoria:Musica (Svizra)]] [[Categoria:Musica rumantscha]] 9mnh31b5d1jj8tdppfm883149dvyoj7 Adieu a l'Engiadina 0 14945 173586 173475 2026-09-09T19:22:44Z Bild-Sprache 22665 /* Indicaziun da funtaunas */ 173586 wikitext text/x-wiki {{Puter}} La chanzun «'''Adieu a l'Engiadina'''», cumpuonida da [[Theodor Gaugler]] tenor üna poesia d'[[Andrea Bezzola]] per il cor viril «Engiadina», d'eira steda lönch üna da las pü derasedas chanzuns da l[[Engiadina|'Engiadina]]. Ella tuocha tiers tar las [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|prümas chanzuns rumauntschas per cor viril]]. Scu la chanzun «A bun ans vair» tematisesch'la l'emigraziun, il cumgio dolurus e l'amur restanta per la patria. Las strofas collina üna melodia plain schlauntsch ed armonia cromatica cun üna part dal cor pü simpla. Per finir s'uneschan las vuschs aint il fortissimo per confermer l'amur per la patria. L'an 1884 avaiva il cor viril «Engiadina» rapreschanto la chanzun cun success a la festa chantunela a [[Maiavilla]]. «Adieu a l'Engiadina» vain chanteda suvenz da cors scu il Cor Viril Samedan u divers cors alpins taliauns.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/noss-chors-chors-engiadinais Chors engiadinais]''. In: RTR. Consulte ils 8 settember 2026.</ref> {{Citat|'''Adieu a l'Engiadina''' Ma bella val, mi' Engiadina <br /> adieu, sta bain a bun ans vair, <br /> adieu allegra giuventüna, <br /> vus chars cumpagns da tant plaschair, <br /> adieu vus flüms e clers auals <br /> adieu blovs lais e verdas vals. ''Ritornel:'' <br /> Meis char pajais, fintant splendura <br /> sur munts e vals glün' e sulai, <br /> fintant tras spelma l'En murmura, <br /> fintant tras spelma l'En murmura <br /> meis cour nun ama co a tai, <br /> meis cour nun ama co a tai, <br />meis cour, meis cour, nun ama co a tai! Be l'an passà eu returnaiva <br /> pro tai afflict ed amalà, <br /> pertout qualchosa am mancaiva, <br /> soffriva qua, pativa là. <br /> Tü m'hast levà mal e dolur, <br /> o bella val, o bon dutur. ''Ritornel:'' <br /> Meis char pajais, fintant splendura … Davent da mia Engiadina <br /> am maina hoz darcheu la sort, <br /> eu pigl cumgià dal vegl Bernina, <br /> cumgià cridand dal piz Linard. <br /> O sajat vus duos protectuors, <br /> da mia chas' e genituors. ''Ritornel:'' <br /> Meis char pajais, fintant splendura … }} == Litteratura == * Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1,  [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]] == Indicaziun da las funtaunas == <references /> == Weblinks == * Coro Alpine Lecchese: ''[https://www.youtube.com/watch?v=x-1c7vYqHDg&list=RDx-1c7vYqHDg&start_radio=1 Adieu a l'Engiadina]'' [[Categoria:Musica]] [[Categoria:Musica (Svizra)]] [[Categoria:Musica rumantscha]] [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:Litteratura musicala]] [[Categoria:Litteratura svizra]] [[Categoria:19avel tschientaner]] 6oa8l4ac8u6micdw8rkycab6rsm9pyd Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara 0 14947 173496 173495 2026-09-09T12:10:16Z Bild-Sprache 22665 /* Basa istorica */ 173496 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Influenza istorica europeana == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha, patria e lingua == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'Europa a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. 1s83krqfbdpw6myu6c8udy7tu0tm7ow 173497 173496 2026-09-09T12:11:32Z Bild-Sprache 22665 /* Influenza istorica europeana */ 173497 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Influenza romantica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha, patria e lingua == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'Europa a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. l050jbuucqhre9hcze4okod9huuvpgn 173498 173497 2026-09-09T12:12:19Z Bild-Sprache 22665 173498 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica litteratura rumauntscha (19evel tschientiner) == == Influenza romantica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha, patria e lingua == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'Europa a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. g3s6cb5oi8vgp3kubqzoaagk1mz81wa 173499 173498 2026-09-09T12:47:47Z Bild-Sprache 22665 /* Basa istorica litteratura rumauntscha (19evel tschientiner) */ 173499 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica litteratura rumauntscha (19evel tschientiner) == In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaiva ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'Italia, la Germania u la Frauntscha dadour la Svizra a quel il rumauntsch as pudaiva collier. Rumauntsch sativa per se svess. Ultra da que == Influenza romantica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha, patria e lingua == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'Europa a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. dfmaob5z034idik22wos5xcbhrvoxn1 173500 173499 2026-09-09T12:50:20Z Bild-Sprache 22665 /* Basa istorica litteratura rumauntscha (19evel tschientiner) */ 173500 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica litteratura rumauntscha (19evel tschientiner) == In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaiva ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'Italia, la Germania u la Frauntscha dadour la Svizra a quel il rumauntsch as pudaiva collier. Rumauntsch sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda ho impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla. == Influenza romantica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha, patria e lingua == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'Europa a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. 0j0mnjb4w4xsnoyf05nlp480ox5aave 173501 173500 2026-09-09T12:50:37Z Bild-Sprache 22665 /* Basa istorica litteratura rumauntscha (19evel tschientiner) */ 173501 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaiva ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'Italia, la Germania u la Frauntscha dadour la Svizra a quel il rumauntsch as pudaiva collier. Rumauntsch sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda ho impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla. == Influenza romantica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha, patria e lingua == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'Europa a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. cvwqoretkdakht1p0n3c10jg8t1qvmk 173502 173501 2026-09-09T12:50:52Z Bild-Sprache 22665 /* Influenza romantica */ 173502 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaiva ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'Italia, la Germania u la Frauntscha dadour la Svizra a quel il rumauntsch as pudaiva collier. Rumauntsch sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda ho impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla. == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha, patria e lingua == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'Europa a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. fjj7f15zmjugxlszr2kkmjaxt8bh9n7 173503 173502 2026-09-09T12:58:00Z Bild-Sprache 22665 /* Basa istorica */ 173503 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaiva ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'Italia, la Germania u la Frauntscha dadour la Svizra a quel il rumauntsch as pudaiva collier. Rumauntsch sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda ho impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla. Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha. == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha, patria e lingua == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'Europa a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. 8ifhz65fdcma3d6t842q3j4e75u29d8 173504 173503 2026-09-09T12:58:50Z Bild-Sprache 22665 /* Basa istorica */ 173504 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'Italia, la Germania u la Frauntscha dadour la Svizra a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. Rumauntsch sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda ho impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla. Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha. == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha, patria e lingua == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'Europa a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. 3bczg6z4v18a3btjvitgc9lhjrz3r2k 173505 173504 2026-09-09T12:59:20Z Bild-Sprache 22665 /* Basa istorica */ 173505 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'Italia, la Germania u la Frauntscha dadour la Svizra a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. Rumauntsch sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla. Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha. == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha, patria e lingua == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'Europa a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. 4nzjqf08emb3mrfdo34u6dgdc2gvtwh 173506 173505 2026-09-09T13:07:56Z Bild-Sprache 22665 /* Basa istorica */ 173506 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla. Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha. == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha, patria e lingua == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'Europa a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. 748y6sv5ojylvl4k8rkguwyqxug18us 173507 173506 2026-09-09T13:09:03Z Bild-Sprache 22665 /* Basa istorica */ 173507 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla. Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha. Litteratura e texts politics servivan viepü a rinforzer == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha, patria e lingua == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'Europa a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. kp9kb1vgddae0fj2tsh5k42s0mqql6g 173508 173507 2026-09-09T13:09:49Z Bild-Sprache 22665 /* Basa istorica */ 173508 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla. Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha. Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha, patria e lingua == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'Europa a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. hvx4ujpvgbwhsl4m3qnwp9fsaj0uhwe 173509 173508 2026-09-09T13:18:38Z Bild-Sprache 22665 /* Basa istorica */ 173509 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla. Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha. Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La Societad Retorumantscha (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annales» == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha, patria e lingua == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'Europa a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. tap00q3q6cp1tqxhdutmta8x2dfhvwg 173511 173509 2026-09-09T13:25:17Z Bild-Sprache 22665 /* Basa istorica */ 173511 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla. Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha. Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La Societad Retorumantscha (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annales» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup. == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha, patria e lingua == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'Europa a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. 69l8y5k6sshska2n3vfppbqicgncax0 173512 173511 2026-09-09T13:27:48Z Bild-Sprache 22665 /* Basa istorica */ 173512 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla. Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha. Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annales» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup. == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha, patria e lingua == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'Europa a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. k8d7je3913pyxw0q7cvk6eobidim9y7 173513 173512 2026-09-09T13:33:25Z Bild-Sprache 22665 /* Litteratura rumauntscha, patria e lingua */ 173513 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla. Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha. Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annales» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup. == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha in connex cun il muvimaint patriotic == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'Europa a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. spuj3j0z92e4d45szoi2vqnydfba91h 173514 173513 2026-09-09T13:36:05Z Bild-Sprache 22665 /* Litteratura rumauntscha in connex cun il muvimaint patriotic */ 173514 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla. Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha. Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annales» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup. == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'Europa a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. 4ejd9upremaf6836w3w3vj4dzqwwsuw 173515 173514 2026-09-09T13:45:34Z Bild-Sprache 22665 /* Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria */ 173515 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla. Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha. Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annales» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup. == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'Europa a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha. 52h02cucdot5kld9jo7wlcxg1dnqg1t 173516 173515 2026-09-09T13:47:22Z Bild-Sprache 22665 /* Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria */ 173516 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla. Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha. Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annales» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup. == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'Europa a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha. Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in Engiadina. Bgers da lur auturs d’eiran «Randulins» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. 06wvsgbl3nwldotms8hssioorvu2ms4 173517 173516 2026-09-09T13:47:45Z Bild-Sprache 22665 /* Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria */ 173517 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla. Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha. Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annales» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup. == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'Europa a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha. Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in Engiadina. Bgers da lur auturs d’eiran «Randulins» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. gfgkilftbml24wphm0cbh92ewq3kqkv 173518 173517 2026-09-09T13:48:36Z Bild-Sprache 22665 /* Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria */ 173518 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla. Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha. Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annales» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup. == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'[[Europa]] a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha. Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in [[Engiadina]]. Bgers da lur auturs d’eiran «[[Randulins]]» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. 0uccl6rgnwqyoq9ois9q8a6devhi057 173519 173518 2026-09-09T13:55:24Z Bild-Sprache 22665 /* Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria */ 173519 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla. Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha. Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annales» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup. == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'[[Europa]] a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha. Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in [[Engiadina]]. Bgers da lur auturs d’eiran «[[Randulins]]» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. Eir in Surselva avaiva chatto l'emigraziun sia precipitaziun litterara, per exaimpel in rapreschantaziuns dals «Schuobacheclers». Que d'eiran iffaunts chi giaivan a lavurer in Schuob. La vschinauncha paterna e la cuntredgia familiera gnivan lotiers idealisedas –&nbsp;viepü scu muond in confrunt a l'ester. qwudkti3ffivi7sbx2yd9ekok45z6i3 173520 173519 2026-09-09T13:58:20Z Bild-Sprache 22665 /* Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria */ 173520 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla. Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha. Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annales» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup. == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'[[Europa]] a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha. Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in [[Engiadina]]. Bgers da lur auturs d’eiran «[[Randulins]]» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. Eir in Surselva avaiva chatto l'emigraziun sia precipitaziun litterara, per exaimpel in rapreschantaziuns dals «Schuobacheclers». Que d'eiran iffaunts chi giaivan a lavurer in Schuob. La vschinauncha paterna e la cuntredgia familiera gnivan lotiers idealisedas –&nbsp;viepü scu muond in confrunt a l'ester. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria. ce6xec67cw9xcjqouvte0v1v257zpjb 173521 173520 2026-09-09T13:59:38Z Bild-Sprache 22665 /* Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria */ 173521 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla. Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha. Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annales» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup. == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'[[Europa]] a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha. Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in [[Engiadina]]. Bgers da lur auturs d’eiran «[[Randulins]]» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. Eir in Surselva avaiva chatto l'emigraziun sia precipitaziun litterara, per exaimpel in rapreschantaziuns dals «[[Schuobacheclers]]». Que d'eiran iffaunts chi giaivan a lavurer in Schuob. La vschinauncha paterna e la cuntredgia familiera gnivan lotiers idealisedas –&nbsp;viepü scu muond in confrunt a l'ester. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria. q0zfcknoaqfp2psm1b72lc4toq47ct2 173522 173521 2026-09-09T14:07:00Z Bild-Sprache 22665 /* Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria */ 173522 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla. Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha. Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annales» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup. == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'[[Europa]] a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha. Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in [[Engiadina]]. Bgers da lur auturs d’eiran «[[Randulins]]» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. Eir in Surselva avaiva chatto l'emigraziun sia precipitaziun litterara, per exaimpel in rapreschantaziuns dals «[[Schuobacheclers]]». Que d'eiran iffaunts chi giaivan a lavurer in Schuob. La vschinauncha paterna e la cuntredgia familiera gnivan lotiers idealisedas –&nbsp;viepü scu muond in confrunt a l'ester. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria ed as avaiva al listess mumaint collieda strettamaing cul [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|muvimaint dals cors naschents]]. k5m78hshqmts9svnmqqfltkhveao8hz 173523 173522 2026-09-09T14:07:11Z Bild-Sprache 22665 /* Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria */ 173523 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla. Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha. Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annales» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup. == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'[[Europa]] a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha. Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in [[Engiadina]]. Bgers da lur auturs d’eiran «[[Randulins]]» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. Eir in Surselva avaiva chatto l'emigraziun sia precipitaziun litterara, per exaimpel in rapreschantaziuns dals «[[Schuobacheclers]]». Que d'eiran iffaunts chi giaivan a lavurer in Schuob. La vschinauncha paterna e la cuntredgia familiera gnivan lotiers idealisedas –&nbsp;viepü scu muond in confrunt a l'ester. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria ed as avaiva al listess mumaint collieda strettamaing cul [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|muvimaint dals cors naschents]]. Uschè scrivaivan poets texts rumauntschs u tradüaivan quels pel bsögn creschaint da «chanzunz rumantschs». kgph6cpecp2e299tl2ofg43kzndxpj2 173524 173523 2026-09-09T14:08:16Z Bild-Sprache 22665 /* Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria */ 173524 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla. Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha. Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annales» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup. == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'[[Europa]] a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha. Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in [[Engiadina]]. Bgers da lur auturs d’eiran «[[Randulins]]» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. Eir in Surselva avaiva chatto l'emigraziun sia precipitaziun litterara, per exaimpel in rapreschantaziuns dals «[[Schuobacheclers]]». Que d'eiran iffaunts chi giaivan a lavurer in Schuob. La vschinauncha paterna e la cuntredgia familiera gnivan lotiers idealisedas –&nbsp;viepü scu muond in confrunt a l'ester. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria ed as avaiva al listess mumaint collieda strettamaing cul [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|muvimaint dals cors naschents]]. Uschè scrivaivan poets texts rumauntschs u tradüaivan quels pel bsögn creschaint da «chanzuns rumantschs». gwhe407oc0rafwfgdw41pluekqpok1s 173526 173524 2026-09-09T14:13:27Z Bild-Sprache 22665 /* Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria */ 173526 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla. Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha. Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annales» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup. == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'[[Europa]] a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha. Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in [[Engiadina]]. Bgers da lur auturs d’eiran «[[Randulins]]» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. Eir in Surselva avaiva chatto l'emigraziun sia precipitaziun litterara, per exaimpel in rapreschantaziuns dals «[[Schuobacheclers]]». Que d'eiran iffaunts chi giaivan a lavurer in Schuob. La vschinauncha paterna e la cuntredgia familiera gnivan lotiers idealisedas –&nbsp;viepü scu muond in confrunt a l'ester. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria ed as avaiva al listess mumaint collieda strettamaing cul [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|muvimaint dals cors naschents]]. Uschè scrivaivan poets texts rumauntschs u tradüaivan quels pel bsögn creschaint da «chanzuns rumantschs». Hans Erni e Giacun Hasper Muoth inclegiaivan expressivamaing la poesia ed il chaunt scu mezs per chürer e mantgnair la lingua materna. ngjtmyd6l01ppwothtvhf962rgcsk1e 173527 173526 2026-09-09T14:17:18Z Bild-Sprache 22665 /* Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria */ 173527 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla. Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha. Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annales» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup. == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'[[Europa]] a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha. Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in [[Engiadina]]. Bgers da lur auturs d’eiran «[[Randulins]]» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. Eir in Surselva avaiva chatto l'emigraziun sia precipitaziun litterara, per exaimpel in rapreschantaziuns dals «[[Schuobacheclers]]». Que d'eiran iffaunts chi giaivan a lavurer in Schuob. La vschinauncha paterna e la cuntredgia familiera gnivan lotiers idealisedas –&nbsp;viepü scu muond in confrunt a l'ester. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria ed as avaiva al listess mumaint collieda strettamaing cul [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|muvimaint dals cors naschents]]. Uschè scrivaivan poets texts rumauntschs u tradüaivan quels pel bsögn creschaint da «chanzuns rumantschs». Hans Erni e Giacun Hasper Muoth inclegiaivan expressivamaing la poesia ed il chaunt scu mezs per chürer e mantgnair la lingua materna. Litteratura e chaunt da cor avaivan cun que survgnieu ün'incumbenza culturela cumünaivla: f05yxvwiygtaslgvgz3yisx5sr6m9yk 173528 173527 2026-09-09T14:20:20Z Bild-Sprache 22665 /* Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria */ 173528 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla. Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha. Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annales» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup. == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'[[Europa]] a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha. Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in [[Engiadina]]. Bgers da lur auturs d’eiran «[[Randulins]]» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. Eir in Surselva avaiva chatto l'emigraziun sia precipitaziun litterara, per exaimpel in rapreschantaziuns dals «[[Schuobacheclers]]». Que d'eiran iffaunts chi giaivan a lavurer in Schuob. La vschinauncha paterna e la cuntredgia familiera gnivan lotiers idealisedas –&nbsp;viepü scu muond in confrunt a l'ester. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria ed as avaiva al listess mumaint collieda strettamaing cul [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|muvimaint dals cors naschents]]. Uschè scrivaivan poets texts rumauntschs u tradüaivan quels pel bsögn creschaint da «chanzuns rumantschs». Hans Erni e Giacun Hasper Muoth inclegiaivan expressivamaing la poesia ed il chaunt scu mezs per chürer e mantgnair la lingua materna. Litteratura e chaunt da cor avaivan cun que survgnieu ün'incumbenza culturela cumünaivla: Tres poesias e chanzuns in lingua rumauntscha as rinfurzaiva l’identited rumauntscha, chi d’eira attacheda a la patria. r7r6ykfufxlh80uqznv7goh03sjtxdj 173529 173528 2026-09-09T14:23:07Z Bild-Sprache 22665 /* Basa istorica */ 173529 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla. Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha. Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annales» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup. >> Lista: Scripteurs rumantschs dal 19avel tschientiner» == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'[[Europa]] a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha. Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in [[Engiadina]]. Bgers da lur auturs d’eiran «[[Randulins]]» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. Eir in Surselva avaiva chatto l'emigraziun sia precipitaziun litterara, per exaimpel in rapreschantaziuns dals «[[Schuobacheclers]]». Que d'eiran iffaunts chi giaivan a lavurer in Schuob. La vschinauncha paterna e la cuntredgia familiera gnivan lotiers idealisedas –&nbsp;viepü scu muond in confrunt a l'ester. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria ed as avaiva al listess mumaint collieda strettamaing cul [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|muvimaint dals cors naschents]]. Uschè scrivaivan poets texts rumauntschs u tradüaivan quels pel bsögn creschaint da «chanzuns rumantschs». Hans Erni e Giacun Hasper Muoth inclegiaivan expressivamaing la poesia ed il chaunt scu mezs per chürer e mantgnair la lingua materna. Litteratura e chaunt da cor avaivan cun que survgnieu ün'incumbenza culturela cumünaivla: Tres poesias e chanzuns in lingua rumauntscha as rinfurzaiva l’identited rumauntscha, chi d’eira attacheda a la patria. my48kinqsrbrieaaau72bwd630k3bpf 173530 173529 2026-09-09T14:24:37Z Bild-Sprache 22665 /* Basa istorica */ 173530 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla. Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha. Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annales» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup. >> Lista: [[:Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner|Scripteurs rumantschs dal 19avel tschientiner]]» == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'[[Europa]] a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha. Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in [[Engiadina]]. Bgers da lur auturs d’eiran «[[Randulins]]» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. Eir in Surselva avaiva chatto l'emigraziun sia precipitaziun litterara, per exaimpel in rapreschantaziuns dals «[[Schuobacheclers]]». Que d'eiran iffaunts chi giaivan a lavurer in Schuob. La vschinauncha paterna e la cuntredgia familiera gnivan lotiers idealisedas –&nbsp;viepü scu muond in confrunt a l'ester. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria ed as avaiva al listess mumaint collieda strettamaing cul [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|muvimaint dals cors naschents]]. Uschè scrivaivan poets texts rumauntschs u tradüaivan quels pel bsögn creschaint da «chanzuns rumantschs». Hans Erni e Giacun Hasper Muoth inclegiaivan expressivamaing la poesia ed il chaunt scu mezs per chürer e mantgnair la lingua materna. Litteratura e chaunt da cor avaivan cun que survgnieu ün'incumbenza culturela cumünaivla: Tres poesias e chanzuns in lingua rumauntscha as rinfurzaiva l’identited rumauntscha, chi d’eira attacheda a la patria. tu2pig0nylvfbz02tonas73442r6osk 173531 173530 2026-09-09T14:25:12Z Bild-Sprache 22665 /* Influenza r..... */ 173531 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla. Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha. Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annales» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup. >> Lista: [[:Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner|Scripturs:as rumantschs dal 19avel tschientiner]]» == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'[[Europa]] a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha. Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in [[Engiadina]]. Bgers da lur auturs d’eiran «[[Randulins]]» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. Eir in Surselva avaiva chatto l'emigraziun sia precipitaziun litterara, per exaimpel in rapreschantaziuns dals «[[Schuobacheclers]]». Que d'eiran iffaunts chi giaivan a lavurer in Schuob. La vschinauncha paterna e la cuntredgia familiera gnivan lotiers idealisedas –&nbsp;viepü scu muond in confrunt a l'ester. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria ed as avaiva al listess mumaint collieda strettamaing cul [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|muvimaint dals cors naschents]]. Uschè scrivaivan poets texts rumauntschs u tradüaivan quels pel bsögn creschaint da «chanzuns rumantschs». Hans Erni e Giacun Hasper Muoth inclegiaivan expressivamaing la poesia ed il chaunt scu mezs per chürer e mantgnair la lingua materna. Litteratura e chaunt da cor avaivan cun que survgnieu ün'incumbenza culturela cumünaivla: Tres poesias e chanzuns in lingua rumauntscha as rinfurzaiva l’identited rumauntscha, chi d’eira attacheda a la patria. gqwrldelysax257lqa3hed785hokymb 173532 173531 2026-09-09T14:25:28Z Bild-Sprache 22665 /* Influenza r..... */ 173532 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla. Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha. Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annales» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup. >> Lista: [[:Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner|Scripturs:as rumantschs dal 19evel tschientiner]]» == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'[[Europa]] a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha. Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in [[Engiadina]]. Bgers da lur auturs d’eiran «[[Randulins]]» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. Eir in Surselva avaiva chatto l'emigraziun sia precipitaziun litterara, per exaimpel in rapreschantaziuns dals «[[Schuobacheclers]]». Que d'eiran iffaunts chi giaivan a lavurer in Schuob. La vschinauncha paterna e la cuntredgia familiera gnivan lotiers idealisedas –&nbsp;viepü scu muond in confrunt a l'ester. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria ed as avaiva al listess mumaint collieda strettamaing cul [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|muvimaint dals cors naschents]]. Uschè scrivaivan poets texts rumauntschs u tradüaivan quels pel bsögn creschaint da «chanzuns rumantschs». Hans Erni e Giacun Hasper Muoth inclegiaivan expressivamaing la poesia ed il chaunt scu mezs per chürer e mantgnair la lingua materna. Litteratura e chaunt da cor avaivan cun que survgnieu ün'incumbenza culturela cumünaivla: Tres poesias e chanzuns in lingua rumauntscha as rinfurzaiva l’identited rumauntscha, chi d’eira attacheda a la patria. b859349s3pdjvlnpzggu6lnn7r6v5rt 173533 173532 2026-09-09T14:28:19Z Bild-Sprache 22665 /* Basa istorica */ 173533 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha, tom 16 1902]] In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla. Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha. Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annales» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup. >> Lista: [[:Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner|Scripturs:as rumantschs dal 19evel tschientiner]]» == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'[[Europa]] a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha. Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in [[Engiadina]]. Bgers da lur auturs d’eiran «[[Randulins]]» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. Eir in Surselva avaiva chatto l'emigraziun sia precipitaziun litterara, per exaimpel in rapreschantaziuns dals «[[Schuobacheclers]]». Que d'eiran iffaunts chi giaivan a lavurer in Schuob. La vschinauncha paterna e la cuntredgia familiera gnivan lotiers idealisedas –&nbsp;viepü scu muond in confrunt a l'ester. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria ed as avaiva al listess mumaint collieda strettamaing cul [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|muvimaint dals cors naschents]]. Uschè scrivaivan poets texts rumauntschs u tradüaivan quels pel bsögn creschaint da «chanzuns rumantschs». Hans Erni e Giacun Hasper Muoth inclegiaivan expressivamaing la poesia ed il chaunt scu mezs per chürer e mantgnair la lingua materna. Litteratura e chaunt da cor avaivan cun que survgnieu ün'incumbenza culturela cumünaivla: Tres poesias e chanzuns in lingua rumauntscha as rinfurzaiva l’identited rumauntscha, chi d’eira attacheda a la patria. nf2i5m9vq3uo0lafcf66ykaihn6wtai 173534 173533 2026-09-09T14:28:51Z Bild-Sprache 22665 /* Influenza r..... */ 173534 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha, tom 16 1902]] In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla. Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha. Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annalas» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup. >> Lista: [[:Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner|Scripturs:as rumantschs dal 19evel tschientiner]]» == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'[[Europa]] a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha. Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in [[Engiadina]]. Bgers da lur auturs d’eiran «[[Randulins]]» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. Eir in Surselva avaiva chatto l'emigraziun sia precipitaziun litterara, per exaimpel in rapreschantaziuns dals «[[Schuobacheclers]]». Que d'eiran iffaunts chi giaivan a lavurer in Schuob. La vschinauncha paterna e la cuntredgia familiera gnivan lotiers idealisedas –&nbsp;viepü scu muond in confrunt a l'ester. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria ed as avaiva al listess mumaint collieda strettamaing cul [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|muvimaint dals cors naschents]]. Uschè scrivaivan poets texts rumauntschs u tradüaivan quels pel bsögn creschaint da «chanzuns rumantschs». Hans Erni e Giacun Hasper Muoth inclegiaivan expressivamaing la poesia ed il chaunt scu mezs per chürer e mantgnair la lingua materna. Litteratura e chaunt da cor avaivan cun que survgnieu ün'incumbenza culturela cumünaivla: Tres poesias e chanzuns in lingua rumauntscha as rinfurzaiva l’identited rumauntscha, chi d’eira attacheda a la patria. kfwhfkra5js9iy2jixf0bqv09jzcqmd 173535 173534 2026-09-09T14:32:29Z Bild-Sprache 22665 /* Basa istorica */ 173535 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha, tom 16 1902]] In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla.<ref name=":0">Gion Deplazes: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/024573/2011-12-16/ Rätoromanische Literatur]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Consulte ils 9 settember 2026</ref> Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha.<ref name=":0" /> Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annalas» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup.<ref name=":0" /> >> Lista: [[:Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner|Scripturs:as rumantschs dal 19evel tschientiner]]» == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem. Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830. Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua. == Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'[[Europa]] a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha. Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in [[Engiadina]]. Bgers da lur auturs d’eiran «[[Randulins]]» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. Eir in Surselva avaiva chatto l'emigraziun sia precipitaziun litterara, per exaimpel in rapreschantaziuns dals «[[Schuobacheclers]]». Que d'eiran iffaunts chi giaivan a lavurer in Schuob. La vschinauncha paterna e la cuntredgia familiera gnivan lotiers idealisedas –&nbsp;viepü scu muond in confrunt a l'ester. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria ed as avaiva al listess mumaint collieda strettamaing cul [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|muvimaint dals cors naschents]]. Uschè scrivaivan poets texts rumauntschs u tradüaivan quels pel bsögn creschaint da «chanzuns rumantschs». Hans Erni e Giacun Hasper Muoth inclegiaivan expressivamaing la poesia ed il chaunt scu mezs per chürer e mantgnair la lingua materna. Litteratura e chaunt da cor avaivan cun que survgnieu ün'incumbenza culturela cumünaivla: Tres poesias e chanzuns in lingua rumauntscha as rinfurzaiva l’identited rumauntscha, chi d’eira attacheda a la patria. == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 8cuuumj99ydbg34rixrgi0zvgg7qkem 173536 173535 2026-09-09T14:41:55Z Bild-Sprache 22665 /* Influenza r..... */ 173536 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha, tom 16 1902]] In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla.<ref name=":0">Gion Deplazes: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/024573/2011-12-16/ Rätoromanische Literatur]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Consulte ils 9 settember 2026</ref> Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha.<ref name=":0" /> Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annalas» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup.<ref name=":0" /> >> Lista: [[:Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner|Scripturs:as rumantschs dal 19evel tschientiner]]» == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem.<ref name=":1">Eva–Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3</ref> Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830.<ref name=":1" /> Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua.<ref name=":1" /> == Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'[[Europa]] a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha. Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in [[Engiadina]]. Bgers da lur auturs d’eiran «[[Randulins]]» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. Eir in Surselva avaiva chatto l'emigraziun sia precipitaziun litterara, per exaimpel in rapreschantaziuns dals «[[Schuobacheclers]]». Que d'eiran iffaunts chi giaivan a lavurer in Schuob. La vschinauncha paterna e la cuntredgia familiera gnivan lotiers idealisedas –&nbsp;viepü scu muond in confrunt a l'ester. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria ed as avaiva al listess mumaint collieda strettamaing cul [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|muvimaint dals cors naschents]]. Uschè scrivaivan poets texts rumauntschs u tradüaivan quels pel bsögn creschaint da «chanzuns rumantschs». Hans Erni e Giacun Hasper Muoth inclegiaivan expressivamaing la poesia ed il chaunt scu mezs per chürer e mantgnair la lingua materna. Litteratura e chaunt da cor avaivan cun que survgnieu ün'incumbenza culturela cumünaivla: Tres poesias e chanzuns in lingua rumauntscha as rinfurzaiva l’identited rumauntscha, chi d’eira attacheda a la patria. == Indicaziuns da funtaunas == <references /> dbbmw4e6gris7d3ulbkqv2s4x6k43lp 173538 173536 2026-09-09T14:47:34Z Bild-Sprache 22665 /* Indicaziuns da funtaunas */ 173538 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha, tom 16 1902]] In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla.<ref name=":0">Gion Deplazes: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/024573/2011-12-16/ Rätoromanische Literatur]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Consulte ils 9 settember 2026</ref> Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha.<ref name=":0" /> Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annalas» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup.<ref name=":0" /> >> Lista: [[:Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner|Scripturs:as rumantschs dal 19evel tschientiner]]» == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem.<ref name=":1">Eva–Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3</ref> Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830.<ref name=":1" /> Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua.<ref name=":1" /> == Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'[[Europa]] a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha. Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in [[Engiadina]]. Bgers da lur auturs d’eiran «[[Randulins]]» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. Eir in Surselva avaiva chatto l'emigraziun sia precipitaziun litterara, per exaimpel in rapreschantaziuns dals «[[Schuobacheclers]]». Que d'eiran iffaunts chi giaivan a lavurer in Schuob. La vschinauncha paterna e la cuntredgia familiera gnivan lotiers idealisedas –&nbsp;viepü scu muond in confrunt a l'ester. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria ed as avaiva al listess mumaint collieda strettamaing cul [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|muvimaint dals cors naschents]]. Uschè scrivaivan poets texts rumauntschs u tradüaivan quels pel bsögn creschaint da «chanzuns rumantschs». Hans Erni e Giacun Hasper Muoth inclegiaivan expressivamaing la poesia ed il chaunt scu mezs per chürer e mantgnair la lingua materna. Litteratura e chaunt da cor avaivan cun que survgnieu ün'incumbenza culturela cumünaivla: Tres poesias e chanzuns in lingua rumauntscha as rinfurzaiva l’identited rumauntscha, chi d’eira attacheda a la patria. == Guarda eir == * Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha * Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs * Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica * Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 2zcor60m6uxgkhqvedxnx2rp2hjgpnj 173539 173538 2026-09-09T14:48:09Z Bild-Sprache 22665 /* Guarda eir */ 173539 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha, tom 16 1902]] In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla.<ref name=":0">Gion Deplazes: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/024573/2011-12-16/ Rätoromanische Literatur]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Consulte ils 9 settember 2026</ref> Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha.<ref name=":0" /> Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annalas» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup.<ref name=":0" /> >> Lista: [[:Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner|Scripturs:as rumantschs dal 19evel tschientiner]]» == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem.<ref name=":1">Eva–Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3</ref> Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830.<ref name=":1" /> Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua.<ref name=":1" /> == Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'[[Europa]] a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha. Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in [[Engiadina]]. Bgers da lur auturs d’eiran «[[Randulins]]» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. Eir in Surselva avaiva chatto l'emigraziun sia precipitaziun litterara, per exaimpel in rapreschantaziuns dals «[[Schuobacheclers]]». Que d'eiran iffaunts chi giaivan a lavurer in Schuob. La vschinauncha paterna e la cuntredgia familiera gnivan lotiers idealisedas –&nbsp;viepü scu muond in confrunt a l'ester. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria ed as avaiva al listess mumaint collieda strettamaing cul [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|muvimaint dals cors naschents]]. Uschè scrivaivan poets texts rumauntschs u tradüaivan quels pel bsögn creschaint da «chanzuns rumantschs». Hans Erni e Giacun Hasper Muoth inclegiaivan expressivamaing la poesia ed il chaunt scu mezs per chürer e mantgnair la lingua materna. Litteratura e chaunt da cor avaivan cun que survgnieu ün'incumbenza culturela cumünaivla: Tres poesias e chanzuns in lingua rumauntscha as rinfurzaiva l’identited rumauntscha, chi d’eira attacheda a la patria. == Guarda eir == * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] == Indicaziuns da funtaunas == <references /> cj5y9vy3x9kttojue49vt7ngxqe73ue 173540 173539 2026-09-09T14:53:25Z Bild-Sprache 22665 /* Guarda eir */ 173540 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha, tom 16 1902]] In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla.<ref name=":0">Gion Deplazes: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/024573/2011-12-16/ Rätoromanische Literatur]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Consulte ils 9 settember 2026</ref> Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha.<ref name=":0" /> Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annalas» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup.<ref name=":0" /> >> Lista: [[:Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner|Scripturs:as rumantschs dal 19evel tschientiner]]» == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem.<ref name=":1">Eva–Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3</ref> Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830.<ref name=":1" /> Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua.<ref name=":1" /> == Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'[[Europa]] a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun. I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha. Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in [[Engiadina]]. Bgers da lur auturs d’eiran «[[Randulins]]» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. Eir in [[Surselva (district)|Surselva]] avaiva chatto l'emigraziun sia precipitaziun litterara, per exaimpel in rapreschantaziuns dals «[[Schuobacheclers]]». Que d'eiran iffaunts chi giaivan a lavurer in Schuob. La vschinauncha paterna e la cuntredgia familiera gnivan lotiers idealisedas –&nbsp;viepü scu muond in confrunt a l'ester. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria ed as avaiva al listess mumaint collieda strettamaing cul [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|muvimaint dals cors naschents]]. Uschè scrivaivan poets texts rumauntschs u tradüaivan quels pel bsögn creschaint da «chanzuns rumantschs». [[Hans Erni]] e [[Giacun Hasper Muoth]] inclegiaivan expressivamaing la poesia ed il chaunt scu mezs per chürer e mantgnair la lingua materna. Litteratura e chaunt da cor avaivan cun que survgnieu ün'incumbenza culturela cumünaivla: Tres poesias e chanzuns in lingua rumauntscha as rinfurzaiva l’identited rumauntscha, chi d’eira attacheda a la patria. == Guarda eir == * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 6n184cqu6wl1tfjpgpnsoar1bddfo8l 173541 173540 2026-09-09T15:12:50Z Bild-Sprache 22665 /* Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria */ 173541 wikitext text/x-wiki La Revoluziun francesa e la romantica haun miss la naziun, l'istorgia, la lingua e la cultura populera aint il center da la tschercha d'identited europeica. == Basa istorica == [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha, tom 16 1902]] In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla.<ref name=":0">Gion Deplazes: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/024573/2011-12-16/ Rätoromanische Literatur]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Consulte ils 9 settember 2026</ref> Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha.<ref name=":0" /> Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annalas» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup.<ref name=":0" /> >> Lista: [[:Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner|Scripturs:as rumantschs dal 19evel tschientiner]]» == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem.<ref name=":1">Eva–Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3</ref> Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830.<ref name=":1" /> Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua.<ref name=":1" /> == Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'[[Europa]] a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun.<ref name=":2">Laura Decurtins. In: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 115–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]</ref> I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha.<ref name=":2" /> Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in [[Engiadina]]. Bgers da lur auturs d’eiran «[[Randulins]]» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. Eir in [[Surselva (district)|Surselva]] avaiva chatto l'emigraziun sia precipitaziun litterara, per exaimpel in rapreschantaziuns dals «[[Schuobacheclers]]». Que d'eiran iffaunts chi giaivan a lavurer in Schuob. La vschinauncha paterna e la cuntredgia familiera gnivan lotiers idealisedas –&nbsp;viepü scu muond in confrunt a l'ester. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria.<ref name=":2" /> Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria ed as avaiva al listess mumaint collieda strettamaing cul [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|muvimaint dals cors naschents]]. Uschè scrivaivan poets texts rumauntschs u tradüaivan quels pel bsögn creschaint da «chanzuns rumantschs». [[Hans Erni]] e [[Giacun Hasper Muoth]] inclegiaivan expressivamaing la poesia ed il chaunt scu mezs per chürer e mantgnair la lingua materna. Litteratura e chaunt da cor avaivan cun que survgnieu ün'incumbenza culturela cumünaivla: Tres poesias e chanzuns in lingua rumauntscha as rinfurzaiva l’identited rumauntscha, chi d’eira attacheda a la patria.<ref name=":2" /> == Guarda eir == * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] == Indicaziuns da funtaunas == <references /> fxe1908thmr3yavgnohrw2bhhabqn0q 173542 173541 2026-09-09T15:20:43Z Bild-Sprache 22665 173542 wikitext text/x-wiki La '''lavur litterara rumauntscha düraunt il 19evel tschientiner''' d'eira collieda strettamaing cun == Basa istorica == [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha, tom 16 1902]] In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla.<ref name=":0">Gion Deplazes: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/024573/2011-12-16/ Rätoromanische Literatur]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Consulte ils 9 settember 2026</ref> Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha.<ref name=":0" /> Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annalas» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup.<ref name=":0" /> >> Lista: [[:Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner|Scripturs:as rumantschs dal 19evel tschientiner]]» == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem.<ref name=":1">Eva–Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3</ref> Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830.<ref name=":1" /> Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua.<ref name=":1" /> == Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'[[Europa]] a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun.<ref name=":2">Laura Decurtins. In: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 115–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]</ref> I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha.<ref name=":2" /> Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in [[Engiadina]]. Bgers da lur auturs d’eiran «[[Randulins]]» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. Eir in [[Surselva (district)|Surselva]] avaiva chatto l'emigraziun sia precipitaziun litterara, per exaimpel in rapreschantaziuns dals «[[Schuobacheclers]]». Que d'eiran iffaunts chi giaivan a lavurer in Schuob. La vschinauncha paterna e la cuntredgia familiera gnivan lotiers idealisedas –&nbsp;viepü scu muond in confrunt a l'ester. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria.<ref name=":2" /> Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria ed as avaiva al listess mumaint collieda strettamaing cul [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|muvimaint dals cors naschents]]. Uschè scrivaivan poets texts rumauntschs u tradüaivan quels pel bsögn creschaint da «chanzuns rumantschs». [[Hans Erni]] e [[Giacun Hasper Muoth]] inclegiaivan expressivamaing la poesia ed il chaunt scu mezs per chürer e mantgnair la lingua materna. Litteratura e chaunt da cor avaivan cun que survgnieu ün'incumbenza culturela cumünaivla: Tres poesias e chanzuns in lingua rumauntscha as rinfurzaiva l’identited rumauntscha, chi d’eira attacheda a la patria.<ref name=":2" /> == Guarda eir == * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 21hq91dg0xzcjygq4dg2ych57edi5t9 173543 173542 2026-09-09T15:25:12Z Bild-Sprache 22665 173543 wikitext text/x-wiki La '''lavur litterara rumauntscha düraunt il 19evel tschientiner''' d'eira collieda strettamaing cun ün nouv immaint da lingua e patria. Suot l'influenza da la romantica e da la furmaziun d'ün'identited naziunela sun dvantedas la litteratura, la pressa e cul temp eir il chaunt da cor == Basa istorica == [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha, tom 16 1902]] In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla.<ref name=":0">Gion Deplazes: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/024573/2011-12-16/ Rätoromanische Literatur]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Consulte ils 9 settember 2026</ref> Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha.<ref name=":0" /> Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annalas» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup.<ref name=":0" /> >> Lista: [[:Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner|Scripturs:as rumantschs dal 19evel tschientiner]]» == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem.<ref name=":1">Eva–Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3</ref> Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830.<ref name=":1" /> Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua.<ref name=":1" /> == Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'[[Europa]] a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun.<ref name=":2">Laura Decurtins. In: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 115–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]</ref> I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha.<ref name=":2" /> Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in [[Engiadina]]. Bgers da lur auturs d’eiran «[[Randulins]]» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. Eir in [[Surselva (district)|Surselva]] avaiva chatto l'emigraziun sia precipitaziun litterara, per exaimpel in rapreschantaziuns dals «[[Schuobacheclers]]». Que d'eiran iffaunts chi giaivan a lavurer in Schuob. La vschinauncha paterna e la cuntredgia familiera gnivan lotiers idealisedas –&nbsp;viepü scu muond in confrunt a l'ester. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria.<ref name=":2" /> Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria ed as avaiva al listess mumaint collieda strettamaing cul [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|muvimaint dals cors naschents]]. Uschè scrivaivan poets texts rumauntschs u tradüaivan quels pel bsögn creschaint da «chanzuns rumantschs». [[Hans Erni]] e [[Giacun Hasper Muoth]] inclegiaivan expressivamaing la poesia ed il chaunt scu mezs per chürer e mantgnair la lingua materna. Litteratura e chaunt da cor avaivan cun que survgnieu ün'incumbenza culturela cumünaivla: Tres poesias e chanzuns in lingua rumauntscha as rinfurzaiva l’identited rumauntscha, chi d’eira attacheda a la patria.<ref name=":2" /> == Guarda eir == * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] == Indicaziuns da funtaunas == <references /> kyzg4r6k2zwqz27u78dmj6a38m4274o 173544 173543 2026-09-09T15:25:39Z Bild-Sprache 22665 173544 wikitext text/x-wiki La '''lavur litterara rumauntscha düraunt il 19evel tschientiner''' d'eira collieda strettamaing cun ün nouv immaint da lingua e patria. Suot l'influenza da la [[romantica]] e da la furmaziun d'ün'identited naziunela sun dvantedas la litteratura, la pressa e cul temp eir il chaunt da cor == Basa istorica == [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha, tom 16 1902]] In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla.<ref name=":0">Gion Deplazes: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/024573/2011-12-16/ Rätoromanische Literatur]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Consulte ils 9 settember 2026</ref> Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha.<ref name=":0" /> Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annalas» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup.<ref name=":0" /> >> Lista: [[:Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner|Scripturs:as rumantschs dal 19evel tschientiner]]» == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem.<ref name=":1">Eva–Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3</ref> Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830.<ref name=":1" /> Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua.<ref name=":1" /> == Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'[[Europa]] a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun.<ref name=":2">Laura Decurtins. In: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 115–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]</ref> I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha.<ref name=":2" /> Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in [[Engiadina]]. Bgers da lur auturs d’eiran «[[Randulins]]» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. Eir in [[Surselva (district)|Surselva]] avaiva chatto l'emigraziun sia precipitaziun litterara, per exaimpel in rapreschantaziuns dals «[[Schuobacheclers]]». Que d'eiran iffaunts chi giaivan a lavurer in Schuob. La vschinauncha paterna e la cuntredgia familiera gnivan lotiers idealisedas –&nbsp;viepü scu muond in confrunt a l'ester. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria.<ref name=":2" /> Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria ed as avaiva al listess mumaint collieda strettamaing cul [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|muvimaint dals cors naschents]]. Uschè scrivaivan poets texts rumauntschs u tradüaivan quels pel bsögn creschaint da «chanzuns rumantschs». [[Hans Erni]] e [[Giacun Hasper Muoth]] inclegiaivan expressivamaing la poesia ed il chaunt scu mezs per chürer e mantgnair la lingua materna. Litteratura e chaunt da cor avaivan cun que survgnieu ün'incumbenza culturela cumünaivla: Tres poesias e chanzuns in lingua rumauntscha as rinfurzaiva l’identited rumauntscha, chi d’eira attacheda a la patria.<ref name=":2" /> == Guarda eir == * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] == Indicaziuns da funtaunas == <references /> j76nj3a92ne25sfhedae5vysdrce8hh 173545 173544 2026-09-09T15:29:04Z Bild-Sprache 22665 173545 wikitext text/x-wiki La '''lavur litterara rumauntscha düraunt il 19evel tschientiner''' d'eira collieda strettamaing cun ün nouv immaint da lingua e patria. Suot l'influenza da la [[romantica]] e da la furmaziun d'ün'identited naziunela sun dvantedas la litteratura, la pressa e cul temp eir il chaunt da cor fuormas d'expressiun importantas per l'identited culturela ed haun rinfurzo l'importanza da la lingua materna invers l'influenza creschainta dal tudas-ch. Da quist muvimaint sun naschidas nouvas publicaziuns ed organisaziuns linguisticas chi haun promouvo intenziunedamaing la litteratura, la lingua e la cultura. == Basa istorica == [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha, tom 16 1902]] In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla.<ref name=":0">Gion Deplazes: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/024573/2011-12-16/ Rätoromanische Literatur]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Consulte ils 9 settember 2026</ref> Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha.<ref name=":0" /> Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annalas» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup.<ref name=":0" /> >> Lista: [[:Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner|Scripturs:as rumantschs dal 19evel tschientiner]]» == Influenza r..... == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem.<ref name=":1">Eva–Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3</ref> Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830.<ref name=":1" /> Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua.<ref name=":1" /> == Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'[[Europa]] a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun.<ref name=":2">Laura Decurtins. In: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 115–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]</ref> I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha.<ref name=":2" /> Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in [[Engiadina]]. Bgers da lur auturs d’eiran «[[Randulins]]» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. Eir in [[Surselva (district)|Surselva]] avaiva chatto l'emigraziun sia precipitaziun litterara, per exaimpel in rapreschantaziuns dals «[[Schuobacheclers]]». Que d'eiran iffaunts chi giaivan a lavurer in Schuob. La vschinauncha paterna e la cuntredgia familiera gnivan lotiers idealisedas –&nbsp;viepü scu muond in confrunt a l'ester. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria.<ref name=":2" /> Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria ed as avaiva al listess mumaint collieda strettamaing cul [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|muvimaint dals cors naschents]]. Uschè scrivaivan poets texts rumauntschs u tradüaivan quels pel bsögn creschaint da «chanzuns rumantschs». [[Hans Erni]] e [[Giacun Hasper Muoth]] inclegiaivan expressivamaing la poesia ed il chaunt scu mezs per chürer e mantgnair la lingua materna. Litteratura e chaunt da cor avaivan cun que survgnieu ün'incumbenza culturela cumünaivla: Tres poesias e chanzuns in lingua rumauntscha as rinfurzaiva l’identited rumauntscha, chi d’eira attacheda a la patria.<ref name=":2" /> == Guarda eir == * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] == Indicaziuns da funtaunas == <references /> qagz3thjubtzrle7m3shi6yevk8yf3z 173546 173545 2026-09-09T15:30:27Z Bild-Sprache 22665 /* Influenza r..... */ 173546 wikitext text/x-wiki La '''lavur litterara rumauntscha düraunt il 19evel tschientiner''' d'eira collieda strettamaing cun ün nouv immaint da lingua e patria. Suot l'influenza da la [[romantica]] e da la furmaziun d'ün'identited naziunela sun dvantedas la litteratura, la pressa e cul temp eir il chaunt da cor fuormas d'expressiun importantas per l'identited culturela ed haun rinfurzo l'importanza da la lingua materna invers l'influenza creschainta dal tudas-ch. Da quist muvimaint sun naschidas nouvas publicaziuns ed organisaziuns linguisticas chi haun promouvo intenziunedamaing la litteratura, la lingua e la cultura. == Basa istorica == [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha, tom 16 1902]] In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla.<ref name=":0">Gion Deplazes: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/024573/2011-12-16/ Rätoromanische Literatur]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Consulte ils 9 settember 2026</ref> Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha.<ref name=":0" /> Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annalas» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup.<ref name=":0" /> >> Lista: [[:Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner|Scripturs:as rumantschs dal 19evel tschientiner]]» == Influenza da la romantica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem.<ref name=":1">Eva–Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3</ref> Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830.<ref name=":1" /> Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua.<ref name=":1" /> == Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'[[Europa]] a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun.<ref name=":2">Laura Decurtins. In: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 115–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]</ref> I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha.<ref name=":2" /> Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in [[Engiadina]]. Bgers da lur auturs d’eiran «[[Randulins]]» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. Eir in [[Surselva (district)|Surselva]] avaiva chatto l'emigraziun sia precipitaziun litterara, per exaimpel in rapreschantaziuns dals «[[Schuobacheclers]]». Que d'eiran iffaunts chi giaivan a lavurer in Schuob. La vschinauncha paterna e la cuntredgia familiera gnivan lotiers idealisedas –&nbsp;viepü scu muond in confrunt a l'ester. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria.<ref name=":2" /> Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria ed as avaiva al listess mumaint collieda strettamaing cul [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|muvimaint dals cors naschents]]. Uschè scrivaivan poets texts rumauntschs u tradüaivan quels pel bsögn creschaint da «chanzuns rumantschs». [[Hans Erni]] e [[Giacun Hasper Muoth]] inclegiaivan expressivamaing la poesia ed il chaunt scu mezs per chürer e mantgnair la lingua materna. Litteratura e chaunt da cor avaivan cun que survgnieu ün'incumbenza culturela cumünaivla: Tres poesias e chanzuns in lingua rumauntscha as rinfurzaiva l’identited rumauntscha, chi d’eira attacheda a la patria.<ref name=":2" /> == Guarda eir == * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] == Indicaziuns da funtaunas == <references /> dpj40paleogsjreka2u17u6xd6z3yw8 173547 173546 2026-09-09T15:30:46Z Bild-Sprache 22665 /* Litteratura rumauntscha i'l ravuogl dal muvimaint da la patria */ 173547 wikitext text/x-wiki La '''lavur litterara rumauntscha düraunt il 19evel tschientiner''' d'eira collieda strettamaing cun ün nouv immaint da lingua e patria. Suot l'influenza da la [[romantica]] e da la furmaziun d'ün'identited naziunela sun dvantedas la litteratura, la pressa e cul temp eir il chaunt da cor fuormas d'expressiun importantas per l'identited culturela ed haun rinfurzo l'importanza da la lingua materna invers l'influenza creschainta dal tudas-ch. Da quist muvimaint sun naschidas nouvas publicaziuns ed organisaziuns linguisticas chi haun promouvo intenziunedamaing la litteratura, la lingua e la cultura. == Basa istorica == [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha, tom 16 1902]] In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla.<ref name=":0">Gion Deplazes: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/024573/2011-12-16/ Rätoromanische Literatur]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Consulte ils 9 settember 2026</ref> Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha.<ref name=":0" /> Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annalas» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup.<ref name=":0" /> >> Lista: [[:Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner|Scripturs:as rumantschs dal 19evel tschientiner]]» == Influenza da la romantica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem.<ref name=":1">Eva–Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3</ref> Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830.<ref name=":1" /> Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua.<ref name=":1" /> == I'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'[[Europa]] a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun.<ref name=":2">Laura Decurtins. In: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 115–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]</ref> I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha.<ref name=":2" /> Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in [[Engiadina]]. Bgers da lur auturs d’eiran «[[Randulins]]» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. Eir in [[Surselva (district)|Surselva]] avaiva chatto l'emigraziun sia precipitaziun litterara, per exaimpel in rapreschantaziuns dals «[[Schuobacheclers]]». Que d'eiran iffaunts chi giaivan a lavurer in Schuob. La vschinauncha paterna e la cuntredgia familiera gnivan lotiers idealisedas –&nbsp;viepü scu muond in confrunt a l'ester. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria.<ref name=":2" /> Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria ed as avaiva al listess mumaint collieda strettamaing cul [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|muvimaint dals cors naschents]]. Uschè scrivaivan poets texts rumauntschs u tradüaivan quels pel bsögn creschaint da «chanzuns rumantschs». [[Hans Erni]] e [[Giacun Hasper Muoth]] inclegiaivan expressivamaing la poesia ed il chaunt scu mezs per chürer e mantgnair la lingua materna. Litteratura e chaunt da cor avaivan cun que survgnieu ün'incumbenza culturela cumünaivla: Tres poesias e chanzuns in lingua rumauntscha as rinfurzaiva l’identited rumauntscha, chi d’eira attacheda a la patria.<ref name=":2" /> == Guarda eir == * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 8am3qg4sw9zcaof15k48lcjwsfzlnm3 173548 173547 2026-09-09T15:31:24Z Bild-Sprache 22665 Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] a [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] 173547 wikitext text/x-wiki La '''lavur litterara rumauntscha düraunt il 19evel tschientiner''' d'eira collieda strettamaing cun ün nouv immaint da lingua e patria. Suot l'influenza da la [[romantica]] e da la furmaziun d'ün'identited naziunela sun dvantedas la litteratura, la pressa e cul temp eir il chaunt da cor fuormas d'expressiun importantas per l'identited culturela ed haun rinfurzo l'importanza da la lingua materna invers l'influenza creschainta dal tudas-ch. Da quist muvimaint sun naschidas nouvas publicaziuns ed organisaziuns linguisticas chi haun promouvo intenziunedamaing la litteratura, la lingua e la cultura. == Basa istorica == [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha, tom 16 1902]] In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla.<ref name=":0">Gion Deplazes: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/024573/2011-12-16/ Rätoromanische Literatur]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Consulte ils 9 settember 2026</ref> Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha.<ref name=":0" /> Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annalas» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup.<ref name=":0" /> >> Lista: [[:Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner|Scripturs:as rumantschs dal 19evel tschientiner]]» == Influenza da la romantica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem.<ref name=":1">Eva–Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3</ref> Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830.<ref name=":1" /> Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua.<ref name=":1" /> == I'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'[[Europa]] a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun.<ref name=":2">Laura Decurtins. In: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 115–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]</ref> I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha.<ref name=":2" /> Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in [[Engiadina]]. Bgers da lur auturs d’eiran «[[Randulins]]» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. Eir in [[Surselva (district)|Surselva]] avaiva chatto l'emigraziun sia precipitaziun litterara, per exaimpel in rapreschantaziuns dals «[[Schuobacheclers]]». Que d'eiran iffaunts chi giaivan a lavurer in Schuob. La vschinauncha paterna e la cuntredgia familiera gnivan lotiers idealisedas –&nbsp;viepü scu muond in confrunt a l'ester. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria.<ref name=":2" /> Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria ed as avaiva al listess mumaint collieda strettamaing cul [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|muvimaint dals cors naschents]]. Uschè scrivaivan poets texts rumauntschs u tradüaivan quels pel bsögn creschaint da «chanzuns rumantschs». [[Hans Erni]] e [[Giacun Hasper Muoth]] inclegiaivan expressivamaing la poesia ed il chaunt scu mezs per chürer e mantgnair la lingua materna. Litteratura e chaunt da cor avaivan cun que survgnieu ün'incumbenza culturela cumünaivla: Tres poesias e chanzuns in lingua rumauntscha as rinfurzaiva l’identited rumauntscha, chi d’eira attacheda a la patria.<ref name=":2" /> == Guarda eir == * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 8am3qg4sw9zcaof15k48lcjwsfzlnm3 173550 173548 2026-09-09T15:31:50Z Bild-Sprache 22665 173550 wikitext text/x-wiki {{Puter}} La '''lavur litterara rumauntscha düraunt il 19evel tschientiner''' d'eira collieda strettamaing cun ün nouv immaint da lingua e patria. Suot l'influenza da la [[romantica]] e da la furmaziun d'ün'identited naziunela sun dvantedas la litteratura, la pressa e cul temp eir il chaunt da cor fuormas d'expressiun importantas per l'identited culturela ed haun rinfurzo l'importanza da la lingua materna invers l'influenza creschainta dal tudas-ch. Da quist muvimaint sun naschidas nouvas publicaziuns ed organisaziuns linguisticas chi haun promouvo intenziunedamaing la litteratura, la lingua e la cultura. == Basa istorica == [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha, tom 16 1902]] In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla.<ref name=":0">Gion Deplazes: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/024573/2011-12-16/ Rätoromanische Literatur]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Consulte ils 9 settember 2026</ref> Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha.<ref name=":0" /> Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annalas» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup.<ref name=":0" /> >> Lista: [[:Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner|Scripturs:as rumantschs dal 19evel tschientiner]]» == Influenza da la romantica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem.<ref name=":1">Eva–Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3</ref> Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830.<ref name=":1" /> Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua.<ref name=":1" /> == I'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'[[Europa]] a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun.<ref name=":2">Laura Decurtins. In: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 115–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]</ref> I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha.<ref name=":2" /> Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in [[Engiadina]]. Bgers da lur auturs d’eiran «[[Randulins]]» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. Eir in [[Surselva (district)|Surselva]] avaiva chatto l'emigraziun sia precipitaziun litterara, per exaimpel in rapreschantaziuns dals «[[Schuobacheclers]]». Que d'eiran iffaunts chi giaivan a lavurer in Schuob. La vschinauncha paterna e la cuntredgia familiera gnivan lotiers idealisedas –&nbsp;viepü scu muond in confrunt a l'ester. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria.<ref name=":2" /> Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria ed as avaiva al listess mumaint collieda strettamaing cul [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|muvimaint dals cors naschents]]. Uschè scrivaivan poets texts rumauntschs u tradüaivan quels pel bsögn creschaint da «chanzuns rumantschs». [[Hans Erni]] e [[Giacun Hasper Muoth]] inclegiaivan expressivamaing la poesia ed il chaunt scu mezs per chürer e mantgnair la lingua materna. Litteratura e chaunt da cor avaivan cun que survgnieu ün'incumbenza culturela cumünaivla: Tres poesias e chanzuns in lingua rumauntscha as rinfurzaiva l’identited rumauntscha, chi d’eira attacheda a la patria.<ref name=":2" /> == Guarda eir == * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 872o41stowww1trv5f1zew3u2rodzdk 173551 173550 2026-09-09T15:32:29Z Bild-Sprache 22665 173551 wikitext text/x-wiki {{Puter}} La '''lavur litterara rumauntscha düraunt il 19evel tschientiner''' d'eira collieda strettamaing cun ün nouv immaint da lingua e patria. Suot l'influenza da la [[romantica]] e da la furmaziun d'ün'identited naziunela sun dvantedas la litteratura, la pressa e cul temp eir il chaunt da cor fuormas d'expressiun importantas per l'identited culturela ed haun rinfurzo l'importanza da la lingua materna invers l'influenza creschainta dal tudas-ch. Da quist muvimaint sun naschidas nouvas publicaziuns ed organisaziuns linguisticas chi haun promouvo intenziunedamaing la litteratura, la lingua e la cultura. == Basa istorica == [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha, tom 16 1902]] In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla.<ref name=":0">Gion Deplazes: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/024573/2011-12-16/ Rätoromanische Literatur]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Consulte ils 9 settember 2026</ref> Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha.<ref name=":0" /> Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «Annalas» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup.<ref name=":0" /> >> Lista: [[:Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner|Scripturs:as rumantschs dal 19evel tschientiner]]» == Influenza da la romantica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem.<ref name=":1">Eva–Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3</ref> Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830.<ref name=":1" /> Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua.<ref name=":1" /> == I'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'[[Europa]] a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun.<ref name=":2">Laura Decurtins. In: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 115–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]</ref> I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha.<ref name=":2" /> Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in [[Engiadina]]. Bgers da lur auturs d’eiran «[[Randulins]]» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. Eir in [[Surselva (district)|Surselva]] avaiva chatto l'emigraziun sia precipitaziun litterara, per exaimpel in rapreschantaziuns dals «[[Schuobacheclers]]». Que d'eiran iffaunts chi giaivan a lavurer in Schuob. La vschinauncha paterna e la cuntredgia familiera gnivan lotiers idealisedas –&nbsp;viepü scu muond in confrunt a l'ester. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria.<ref name=":2" /> Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria ed as avaiva al listess mumaint collieda strettamaing cul [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|muvimaint dals cors naschents]]. Uschè scrivaivan poets texts rumauntschs u tradüaivan quels pel bsögn creschaint da «chanzuns rumantschs». [[Hans Erni]] e [[Giacun Hasper Muoth]] inclegiaivan expressivamaing la poesia ed il chaunt scu mezs per chürer e mantgnair la lingua materna. Litteratura e chaunt da cor avaivan cun que survgnieu ün'incumbenza culturela cumünaivla: Tres poesias e chanzuns in lingua rumauntscha as rinfurzaiva l’identited rumauntscha, chi d’eira attacheda a la patria.<ref name=":2" /> == Guarda eir == * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] == Indicaziuns da funtaunas == <references /> [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Litteratura svizra]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:19avel tschientaner]] 3vrcrnbx3zp8a82b2jt5tu386d6vfsz 173561 173551 2026-09-09T16:27:41Z Bild-Sprache 22665 /* Influenza da la romantica */ 173561 wikitext text/x-wiki {{Puter}} La '''lavur litterara rumauntscha düraunt il 19evel tschientiner''' d'eira collieda strettamaing cun ün nouv immaint da lingua e patria. Suot l'influenza da la [[romantica]] e da la furmaziun d'ün'identited naziunela sun dvantedas la litteratura, la pressa e cul temp eir il chaunt da cor fuormas d'expressiun importantas per l'identited culturela ed haun rinfurzo l'importanza da la lingua materna invers l'influenza creschainta dal tudas-ch. Da quist muvimaint sun naschidas nouvas publicaziuns ed organisaziuns linguisticas chi haun promouvo intenziunedamaing la litteratura, la lingua e la cultura. == Basa istorica == [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha, tom 16 1902]] In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla.<ref name=":0">Gion Deplazes: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/024573/2011-12-16/ Rätoromanische Literatur]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Consulte ils 9 settember 2026</ref> Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha.<ref name=":0" /> Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «[[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas]]» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup.<ref name=":0" /> >> Lista: [[:Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner|Scripturs:as rumantschs dal 19evel tschientiner]]» == Influenza da la romantica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem.<ref name=":1">Eva–Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3</ref> Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830.<ref name=":1" /> Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua.<ref name=":1" /> == I'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'[[Europa]] a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun.<ref name=":2">Laura Decurtins. In: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 115–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]</ref> I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha.<ref name=":2" /> Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in [[Engiadina]]. Bgers da lur auturs d’eiran «[[Randulins]]» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. Eir in [[Surselva (district)|Surselva]] avaiva chatto l'emigraziun sia precipitaziun litterara, per exaimpel in rapreschantaziuns dals «[[Schuobacheclers]]». Que d'eiran iffaunts chi giaivan a lavurer in Schuob. La vschinauncha paterna e la cuntredgia familiera gnivan lotiers idealisedas –&nbsp;viepü scu muond in confrunt a l'ester. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria.<ref name=":2" /> Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria ed as avaiva al listess mumaint collieda strettamaing cul [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|muvimaint dals cors naschents]]. Uschè scrivaivan poets texts rumauntschs u tradüaivan quels pel bsögn creschaint da «chanzuns rumantschs». [[Hans Erni]] e [[Giacun Hasper Muoth]] inclegiaivan expressivamaing la poesia ed il chaunt scu mezs per chürer e mantgnair la lingua materna. Litteratura e chaunt da cor avaivan cun que survgnieu ün'incumbenza culturela cumünaivla: Tres poesias e chanzuns in lingua rumauntscha as rinfurzaiva l’identited rumauntscha, chi d’eira attacheda a la patria.<ref name=":2" /> == Guarda eir == * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] == Indicaziuns da funtaunas == <references /> [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Litteratura svizra]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:19avel tschientaner]] ixxkdkscqqomg1dm3453dzx05meleop 173588 173561 2026-09-09T19:23:28Z Bild-Sprache 22665 /* Indicaziuns da funtaunas */ 173588 wikitext text/x-wiki {{Puter}} La '''lavur litterara rumauntscha düraunt il 19evel tschientiner''' d'eira collieda strettamaing cun ün nouv immaint da lingua e patria. Suot l'influenza da la [[romantica]] e da la furmaziun d'ün'identited naziunela sun dvantedas la litteratura, la pressa e cul temp eir il chaunt da cor fuormas d'expressiun importantas per l'identited culturela ed haun rinfurzo l'importanza da la lingua materna invers l'influenza creschainta dal tudas-ch. Da quist muvimaint sun naschidas nouvas publicaziuns ed organisaziuns linguisticas chi haun promouvo intenziunedamaing la litteratura, la lingua e la cultura. == Basa istorica == [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha, tom 16 1902]] In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla.<ref name=":0">Gion Deplazes: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/024573/2011-12-16/ Rätoromanische Literatur]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Consulte ils 9 settember 2026</ref> Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha.<ref name=":0" /> Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «[[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas]]» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup.<ref name=":0" /> >> Lista: [[:Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner|Scripturs:as rumantschs dal 19evel tschientiner]]» == Influenza da la romantica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem.<ref name=":1">Eva–Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3</ref> Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830.<ref name=":1" /> Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua.<ref name=":1" /> == I'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'[[Europa]] a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun.<ref name=":2">Laura Decurtins. In: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 115–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]</ref> I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha.<ref name=":2" /> Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in [[Engiadina]]. Bgers da lur auturs d’eiran «[[Randulins]]» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. Eir in [[Surselva (district)|Surselva]] avaiva chatto l'emigraziun sia precipitaziun litterara, per exaimpel in rapreschantaziuns dals «[[Schuobacheclers]]». Que d'eiran iffaunts chi giaivan a lavurer in Schuob. La vschinauncha paterna e la cuntredgia familiera gnivan lotiers idealisedas –&nbsp;viepü scu muond in confrunt a l'ester. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria.<ref name=":2" /> Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria ed as avaiva al listess mumaint collieda strettamaing cul [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|muvimaint dals cors naschents]]. Uschè scrivaivan poets texts rumauntschs u tradüaivan quels pel bsögn creschaint da «chanzuns rumantschs». [[Hans Erni]] e [[Giacun Hasper Muoth]] inclegiaivan expressivamaing la poesia ed il chaunt scu mezs per chürer e mantgnair la lingua materna. Litteratura e chaunt da cor avaivan cun que survgnieu ün'incumbenza culturela cumünaivla: Tres poesias e chanzuns in lingua rumauntscha as rinfurzaiva l’identited rumauntscha, chi d’eira attacheda a la patria.<ref name=":2" /> == Guarda eir == * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] == Indicaziuns da las funtaunas == <references /> [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Litteratura svizra]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:19avel tschientaner]] czfnb4jufwzsbetjnkk8njotzq355co 173596 173588 2026-09-09T19:50:15Z Bild-Sprache 22665 /* Basa istorica */ 173596 wikitext text/x-wiki {{Puter}} La '''lavur litterara rumauntscha düraunt il 19evel tschientiner''' d'eira collieda strettamaing cun ün nouv immaint da lingua e patria. Suot l'influenza da la [[romantica]] e da la furmaziun d'ün'identited naziunela sun dvantedas la litteratura, la pressa e cul temp eir il chaunt da cor fuormas d'expressiun importantas per l'identited culturela ed haun rinfurzo l'importanza da la lingua materna invers l'influenza creschainta dal tudas-ch. Da quist muvimaint sun naschidas nouvas publicaziuns ed organisaziuns linguisticas chi haun promouvo intenziunedamaing la litteratura, la lingua e la cultura. == Basa istorica == [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha, tom 16 1902]] In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla.<ref name=":0">Gion Deplazes: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/024573/2011-12-16/ Rätoromanische Literatur]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Consulte ils 9 settember 2026</ref> Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha.<ref name=":0" /> Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «[[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas]]» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup.<ref name=":0" /> → Lista: [[:Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner|Scripturs:as rumantschs dal 19evel tschientiner]] == Influenza da la romantica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem.<ref name=":1">Eva–Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3</ref> Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera  privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830.<ref name=":1" /> Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua.<ref name=":1" /> == I'l ravuogl dal muvimaint da la patria == L'interess ed il focus valaiva in tuot l'[[Europa]] a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun.<ref name=":2">Laura Decurtins. In: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 115–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]</ref> I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha.<ref name=":2" /> Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in [[Engiadina]]. Bgers da lur auturs d’eiran «[[Randulins]]» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. Eir in [[Surselva (district)|Surselva]] avaiva chatto l'emigraziun sia precipitaziun litterara, per exaimpel in rapreschantaziuns dals «[[Schuobacheclers]]». Que d'eiran iffaunts chi giaivan a lavurer in Schuob. La vschinauncha paterna e la cuntredgia familiera gnivan lotiers idealisedas –&nbsp;viepü scu muond in confrunt a l'ester. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria.<ref name=":2" /> Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria ed as avaiva al listess mumaint collieda strettamaing cul [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|muvimaint dals cors naschents]]. Uschè scrivaivan poets texts rumauntschs u tradüaivan quels pel bsögn creschaint da «chanzuns rumantschs». [[Hans Erni]] e [[Giacun Hasper Muoth]] inclegiaivan expressivamaing la poesia ed il chaunt scu mezs per chürer e mantgnair la lingua materna. Litteratura e chaunt da cor avaivan cun que survgnieu ün'incumbenza culturela cumünaivla: Tres poesias e chanzuns in lingua rumauntscha as rinfurzaiva l’identited rumauntscha, chi d’eira attacheda a la patria.<ref name=":2" /> == Guarda eir == * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] == Indicaziuns da las funtaunas == <references /> [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Litteratura svizra]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:19avel tschientaner]] i01zow61b2hol86agl2jcnm8klww78f Utilisader:Bild-Sprache/Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara 2 14948 173549 2026-09-09T15:31:24Z Bild-Sprache 22665 Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] a [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] 173549 wikitext text/x-wiki #RENVIAMENT [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] 8t0a33z5ig4hyf3mkno4x7gt8wm2dcy Annalas da la Societad Retorumantscha 0 14949 173562 2026-09-09T17:00:49Z Bild-Sprache 22665 Creà la pagina cun "Las '''Annalas da la Societad Retorumantscha''' sun ün forum per articles scientifics e scientifics populars davart la lingua, la litteratura, la cultura e l'istorgia rumantscha." 173562 wikitext text/x-wiki Las '''Annalas da la Societad Retorumantscha''' sun ün forum per articles scientifics e scientifics populars davart la lingua, la litteratura, la cultura e l'istorgia rumantscha. hq2vjk8rzrdhi26pv2yfyv72vl2zenz 173563 173562 2026-09-09T17:02:03Z Bild-Sprache 22665 173563 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha tom 16 (1902)]] Las '''Annalas da la Societad Retorumantscha''' sun ün forum per articles scientifics e scientifics populars davart la lingua, la litteratura, la cultura e l'istorgia rumantscha. d9jg6zp7aqtfovaveu1exwj5vtcy8z0 173564 173563 2026-09-09T17:02:38Z Bild-Sprache 22665 173564 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha tom 16 (1902)]] Las '''Annalas da la Societad Retorumantscha''' sun ün forum per articles scientifics e scientifics populars davart la lingua, la litteratura, la cultura e l'istorgia rumantscha. == Furmaziun fin al di d'hoz == eg0b00p5543btj5c61ivejzh9aw8iyh 173565 173564 2026-09-09T17:04:22Z Bild-Sprache 22665 /* Furmaziun fin al di d'hoz */ 173565 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha tom 16 (1902)]] Las '''Annalas da la Societad Retorumantscha''' sun ün forum per articles scientifics e scientifics populars davart la lingua, la litteratura, la cultura e l'istorgia rumantscha. == Furmaziun fin al di d'hoz == Cun las ''Annalas da la Societad Retorumantscha'' es naschida l'an 1886 üna plattafuorma dürabla per s'occuper cun la lingua e la cultura rumauntscha. Il Motiv per que d'eira ün bsögn creschaint da documenter, perscruter e rinforzer il rumauntsch, chalcho da l'avanzamaint dal tudas-ch, scu lingua litterara. Ün an avaunt vaivan magisters ed intellectuels intuorn Gion Antoni Bühler fundo per que scopo la Societad Retorumantscha (SRR). owiifk2gnw0irr1duv85bnqcl60qx8t 173566 173565 2026-09-09T17:05:06Z Bild-Sprache 22665 /* Furmaziun fin al di d'hoz */ 173566 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha tom 16 (1902)]] Las '''Annalas da la Societad Retorumantscha''' sun ün forum per articles scientifics e scientifics populars davart la lingua, la litteratura, la cultura e l'istorgia rumantscha. == Furmaziun fin al di d'hoz == Cun las ''Annalas da la Societad Retorumantscha'' es naschida l'an 1886 üna plattafuorma dürabla per s'occuper cun la lingua e la cultura rumauntscha. Il Motiv per que d'eira ün bsögn creschaint da documenter, perscruter e rinforzer il rumauntsch, chalcho da l'avanzamaint dal tudas-ch, scu lingua litterara. Ün an avaunt vaivan magisters ed intellectuels intuorn Gion Antoni Bühler fundo per que scopo la Societad Retorumantscha (SRR). Daspö quella vouta cumpera bod minch'an ün nouv tom da las Annalas. In quella chattan contribuziuns scientificas e generelmaing chapiblas davart lingua, litteratura, istorgia e cultura listess plazza scu recensiuns e texts istorics. In quist möd sun gnidas conservedas sur generaziuns attestas linguisticas pü veglias, sun gnieus publichos nouvs resultats da perscrutaziun ed es gnida promovida la lavur litterara rumauntscha contemporauna. mqiti914walkkdwia0eqotlqzh88p4m 173567 173566 2026-09-09T17:05:38Z Bild-Sprache 22665 /* Furmaziun fin al di d'hoz */ 173567 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha tom 16 (1902)]] Las '''Annalas da la Societad Retorumantscha''' sun ün forum per articles scientifics e scientifics populars davart la lingua, la litteratura, la cultura e l'istorgia rumantscha. == Furmaziun fin al di d'hoz == Cun las ''Annalas da la Societad Retorumantscha'' es naschida l'an 1886 üna plattafuorma dürabla per s'occuper cun la lingua e la cultura rumauntscha. Il Motiv per que d'eira ün bsögn creschaint da documenter, perscruter e rinforzer il rumauntsch, chalcho da l'avanzamaint dal tudas-ch, scu lingua litterara. Ün an avaunt vaivan magisters ed intellectuels intuorn Gion Antoni Bühler fundo per que scopo la Societad Retorumantscha (SRR). Daspö quella vouta cumpera bod minch'an ün nouv tom da las Annalas. In quella chattan contribuziuns scientificas e generelmaing chapiblas davart lingua, litteratura, istorgia e cultura listess plazza scu recensiuns e texts istorics. In quist möd sun gnidas conservedas sur generaziuns attestas linguisticas pü veglias, sun gnieus publichos nouvs resultats da perscrutaziun ed es gnida promovida la lavur litterara rumauntscha contemporauna. Las intaunt pü cu tschient annedas documenteschan a listess temp il svilup da la confruntaziun cul rumauntsch grischun e sia diversited linguistica daspö la fin dal 19evel tschientiner. Cun que fuorman las Annalasheute taunt ün'impurtanta collecziun da funtaunas istoricas scu eir ün forum da publicaziuns scientificas chi resta inavaunt activ. qblbpbfb7cm9qpg49putwleq9awylq6 173568 173567 2026-09-09T17:06:09Z Bild-Sprache 22665 /* Furmaziun fin al di d'hoz */ 173568 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha tom 16 (1902)]] Las '''Annalas da la Societad Retorumantscha''' sun ün forum per articles scientifics e scientifics populars davart la lingua, la litteratura, la cultura e l'istorgia rumantscha. == Furmaziun fin al di d'hoz == Cun las ''Annalas da la Societad Retorumantscha'' es naschida l'an 1886 üna plattafuorma dürabla per s'occuper cun la lingua e la cultura rumauntscha. Il Motiv per que d'eira ün bsögn creschaint da documenter, perscruter e rinforzer il rumauntsch, chalcho da l'avanzamaint dal tudas-ch, scu lingua litterara. Ün an avaunt vaivan magisters ed intellectuels intuorn Gion Antoni Bühler fundo per que scopo la Societad Retorumantscha (SRR). Daspö quella vouta cumpera bod minch'an ün nouv tom da las Annalas. In quella chattan contribuziuns scientificas e generelmaing chapiblas davart lingua, litteratura, istorgia e cultura listess plazza scu recensiuns e texts istorics. In quist möd sun gnidas conservedas sur generaziuns attestas linguisticas pü veglias, sun gnieus publichos nouvs resultats da perscrutaziun ed es gnida promovida la lavur litterara rumauntscha contemporauna. Las intaunt pü cu tschient annedas documenteschan a listess temp il svilup da la confruntaziun cul rumauntsch grischun e sia diversited linguistica daspö la fin dal 19evel tschientiner. Cun que fuorman las Annalasheute taunt ün'impurtanta collecziun da funtaunas istoricas scu eir ün forum da publicaziuns scientificas chi resta inavaunt activ. Tres la publicaziun digitela stampeda e libramaing accessibla collian las Annalas la preservaziun da l'ierta culturela rumauntscha cun sia intermediaziun confuorma al temp e promouvan il barat traunter perscrutaziun, cultura e societed. 6iqy7wxmwqwrdose8t66hb51tlow9lq 173569 173568 2026-09-09T17:06:35Z Bild-Sprache 22665 173569 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha tom 16 (1902)]] Las '''Annalas da la Societad Retorumantscha''' sun ün forum per articles scientifics e scientifics populars davart la lingua, la litteratura, la cultura e l'istorgia rumauntscha. == Furmaziun fin al di d'hoz == Cun las ''Annalas da la Societad Retorumantscha'' es naschida l'an 1886 üna plattafuorma dürabla per s'occuper cun la lingua e la cultura rumauntscha. Il Motiv per que d'eira ün bsögn creschaint da documenter, perscruter e rinforzer il rumauntsch, chalcho da l'avanzamaint dal tudas-ch, scu lingua litterara. Ün an avaunt vaivan magisters ed intellectuels intuorn Gion Antoni Bühler fundo per que scopo la Societad Retorumantscha (SRR). Daspö quella vouta cumpera bod minch'an ün nouv tom da las Annalas. In quella chattan contribuziuns scientificas e generelmaing chapiblas davart lingua, litteratura, istorgia e cultura listess plazza scu recensiuns e texts istorics. In quist möd sun gnidas conservedas sur generaziuns attestas linguisticas pü veglias, sun gnieus publichos nouvs resultats da perscrutaziun ed es gnida promovida la lavur litterara rumauntscha contemporauna. Las intaunt pü cu tschient annedas documenteschan a listess temp il svilup da la confruntaziun cul rumauntsch grischun e sia diversited linguistica daspö la fin dal 19evel tschientiner. Cun que fuorman las Annalasheute taunt ün'impurtanta collecziun da funtaunas istoricas scu eir ün forum da publicaziuns scientificas chi resta inavaunt activ. Tres la publicaziun digitela stampeda e libramaing accessibla collian las Annalas la preservaziun da l'ierta culturela rumauntscha cun sia intermediaziun confuorma al temp e promouvan il barat traunter perscrutaziun, cultura e societed. ib7123wjbuamj3tmuv5tpoxkp6xmdk9 173570 173569 2026-09-09T17:17:28Z Bild-Sprache 22665 /* Furmaziun fin al di d'hoz */ 173570 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha tom 16 (1902)]] Las '''Annalas da la Societad Retorumantscha''' sun ün forum per articles scientifics e scientifics populars davart la lingua, la litteratura, la cultura e l'istorgia rumauntscha. == Furmaziun fin al di d'hoz == Cun las ''Annalas da la Societad Retorumantscha'' es naschida l'an 1886 üna plattafuorma dürabla per s'occuper cun la lingua e la cultura rumauntscha. Il Motiv per que d'eira ün bsögn creschaint da documenter, perscruter e rinforzer il rumauntsch, chi d'eira chatscho da l'avanamaint dal tudas-ch. Ün an avaunt vaivan magisters ed intellectuels intuorn Gion Antoni Bühler fundieu la Societad Retoromantscha (SRR) per cultiver la lingua materna. Daspö quella vouta cumpera bod minch'an ün nouv tom da las Annalas. In quella chattan contribuziuns scientificas e generelmaing chapiblas davart lingua, litteratura, istorgia e cultura listess plazza scu recensiuns e texts istorics. In quist möd sun gnidas conservedas sur generaziuns attestas linguisticas pü veglias, sun gnieus publichos nouvs resultats da perscrutaziun ed es gnida promovida la lavur litterara rumauntscha contemporauna. Las intaunt pü cu tschient annedas documenteschan a listess temp il svilup da la confruntaziun cul rumauntsch grischun e sia diversited linguistica daspö la fin dal 19evel tschientiner. Cun que fuorman las Annalasheute taunt ün'impurtanta collecziun da funtaunas istoricas scu eir ün forum da publicaziuns scientificas chi resta inavaunt activ. Tres la publicaziun digitela stampeda e libramaing accessibla collian las Annalas la preservaziun da l'ierta culturela rumauntscha cun sia intermediaziun confuorma al temp e promouvan il barat traunter perscrutaziun, cultura e societed. k6pe48xsihyuiqjj0629k4e5ti6z8v3 173571 173570 2026-09-09T17:22:12Z Bild-Sprache 22665 /* Furmaziun fin al di d'hoz */ 173571 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha tom 16 (1902)]] Las '''Annalas da la Societad Retorumantscha''' sun ün forum per articles scientifics e scientifics populars davart la lingua, la litteratura, la cultura e l'istorgia rumauntscha. == Furmaziun fin al di d'hoz == Cun las ''Annalas da la Societad Retorumantscha'' es naschida l'an 1886 üna plattafuorma dürabla per s'occuper cun la lingua e la cultura rumauntscha. Il Motiv per que d'eira ün bsögn creschaint da documenter, perscruter e rinforzer il rumauntsch, chi d'eira chatscho da l'avanamaint dal tudas-ch. Ün an avaunt vaivan magisters ed intellectuels intuorn Gion Antoni Bühler fundieu la Societad Retoromantscha (SRR) per cultiver la lingua materna. Daspö l'an 1886 cumpera bod minch'an ün nouv tom da las Annalas. In quellas as chattan contribuziuns scientificas sur la lingua, litteratura, istorgia e cultura, rezensiuns e texts istorics. In quist müd sun gnidas coservedas sur generaziuns attestats linguisticas pü verglias, sun gnieus publichos nouvs resultats da perscrutaziun ed es gnida promovida la lavur litterara rumauntscha contemporauna. Las intaunt pü cu tschient annedas documenteschan a listess temp il svilup da la confruntaziun cul rumauntsch grischun e sia diversited linguistica daspö la fin dal 19evel tschientiner. Cun que fuorman las Annalasheute taunt ün'impurtanta collecziun da funtaunas istoricas scu eir ün forum da publicaziuns scientificas chi resta inavaunt activ. Tres la publicaziun digitela stampeda e libramaing accessibla collian las Annalas la preservaziun da l'ierta culturela rumauntscha cun sia intermediaziun confuorma al temp e promouvan il barat traunter perscrutaziun, cultura e societed. sdg11vd8ab8klsbwln8qz5etedy6nxz 173572 173571 2026-09-09T17:22:55Z Bild-Sprache 22665 /* Furmaziun fin al di d'hoz */ 173572 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha tom 16 (1902)]] Las '''Annalas da la Societad Retorumantscha''' sun ün forum per articles scientifics e scientifics populars davart la lingua, la litteratura, la cultura e l'istorgia rumauntscha. == Furmaziun fin al di d'hoz == Cun las ''Annalas da la Societad Retorumantscha'' es naschida l'an 1886 üna plattafuorma dürabla per s'occuper cun la lingua e la cultura rumauntscha. Il Motiv per que d'eira ün bsögn creschaint da documenter, perscruter e rinforzer il rumauntsch, chi d'eira chatscho da l'avanamaint dal tudas-ch. Ün an avaunt vaivan magisters ed intellectuels intuorn Gion Antoni Bühler fundieu la Societad Retoromantscha (SRR) per cultiver la lingua materna. Daspö l'an 1886 cumpera bod minch'an ün nouv tom da las Annalas. In quellas as chattan contribuziuns scientificas sur la lingua, litteratura, istorgia e cultura, rezensiuns e texts istorics. In quist müd sun gnidas coservedas sur generaziuns attestats linguisticas pü verglias, sun gnieus publichos nouvs resultats da perscrutaziun ed es gnida promovida la lavur litterara rumauntscha contemporauna. xxxxxx Las intaunt pü cu tschient annedas documenteschan a listess temp il svilup da la confruntaziun cul rumauntsch grischun e sia diversited linguistica daspö la fin dal 19evel tschientiner. Cun que fuorman las Annalasheute taunt ün'impurtanta collecziun da funtaunas istoricas scu eir ün forum da publicaziuns scientificas chi resta inavaunt activ. Tres la publicaziun digitela stampeda e libramaing accessibla collian las Annalas la preservaziun da l'ierta culturela rumauntscha cun sia intermediaziun confuorma al temp e promouvan il barat traunter perscrutaziun, cultura e societed. 2edeoj3lwx2y8lcq6t3rt65hrapbnks 173573 173572 2026-09-09T17:23:34Z Bild-Sprache 22665 /* Furmaziun fin al di d'hoz */ 173573 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha tom 16 (1902)]] Las '''Annalas da la Societad Retorumantscha''' sun ün forum per articles scientifics e scientifics populars davart la lingua, la litteratura, la cultura e l'istorgia rumauntscha. == Furmaziun fin al di d'hoz == Cun las ''Annalas da la Societad Retorumantscha'' es naschida l'an 1886 üna plattafuorma dürabla per s'occuper cun la lingua e la cultura rumauntscha. Il motiv per que d'eira ün bsögn creschaint da documenter, perscruter e rinforzer il rumauntsch, chi d'eira chatscho da l'avanamaint dal tudas-ch. Ün an avaunt vaivan magisters ed intellectuels intuorn Gion Antoni Bühler fundieu la Societad Retoromantscha (SRR) per cultiver la lingua materna. Daspö l'an 1886 cumpera bod minch'an ün nouv tom da las Annalas. In quellas as chattan contribuziuns scientificas sur la lingua, litteratura, istorgia e cultura, rezensiuns e texts istorics. In quist müd sun gnidas coservedas sur generaziuns attestats linguisticas pü verglias, sun gnieus publichos nouvs resultats da perscrutaziun ed es gnida promovida la lavur litterara rumauntscha contemporauna. xxxxxx Las intaunt pü cu tschient annedas documenteschan a listess temp il svilup da la confruntaziun cul rumauntsch grischun e sia diversited linguistica daspö la fin dal 19evel tschientiner. Cun que fuorman las Annalasheute taunt ün'impurtanta collecziun da funtaunas istoricas scu eir ün forum da publicaziuns scientificas chi resta inavaunt activ. Tres la publicaziun digitela stampeda e libramaing accessibla collian las Annalas la preservaziun da l'ierta culturela rumauntscha cun sia intermediaziun confuorma al temp e promouvan il barat traunter perscrutaziun, cultura e societed. fuyxnz5jq22k855k6q70gsrc1iynthg 173574 173573 2026-09-09T17:27:19Z Bild-Sprache 22665 /* Furmaziun fin al di d'hoz */ 173574 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha tom 16 (1902)]] Las '''Annalas da la Societad Retorumantscha''' sun ün forum per articles scientifics e scientifics populars davart la lingua, la litteratura, la cultura e l'istorgia rumauntscha. == Furmaziun fin al di d'hoz == Cun las ''Annalas da la Societad Retorumantscha'' es naschida l'an 1886 üna plattafuorma dürabla per s'occuper cun la lingua e la cultura rumauntscha. Il motiv per que d'eira ün bsögn creschaint da documenter, perscruter e rinforzer il rumauntsch, chi d'eira chatscho da l'avanamaint dal tudas-ch. Ün an avaunt vaivan magisters ed intellectuels intuorn Gion Antoni Bühler fundieu la Societad Retoromantscha (SRR) per cultiver la lingua materna. Daspö l'an 1886 cumpera bod minch'an ün nouv tom da las Annalas. In quellas as chattan contribuziuns scientificas sur la lingua, litteratura, istorgia e cultura, rezensiuns e texts istorics. In quist müd sun gnidas coservedas sur generaziuns attestats linguisticas pü verglias, sun gnieus publichos nouvs resultats da perscrutaziun ed es gnida promovida la lavur litterara rumauntscha contemporauna. Intaunt ho que pü scu tachaient Annalas chi documenteschan il svilup dal rumauntsch e sia diversetid linguistica daspö la fin dal 19evel tschientiner. Las Annalas fuorman taunt üna collecziun da funtaunas istoricas impurtanta e resta scu forum da publicaziuns scientificas inavaunt activ. xxxxxx Tres la publicaziun digitela stampeda e libramaing accessibla collian las Annalas la preservaziun da l'ierta culturela rumauntscha cun sia intermediaziun confuorma al temp e promouvan il barat traunter perscrutaziun, cultura e societed. ou8qsohqn5k1hzt6czve43ckqswc410 173575 173574 2026-09-09T17:30:24Z Bild-Sprache 22665 /* Furmaziun fin al di d'hoz */ 173575 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha tom 16 (1902)]] Las '''Annalas da la Societad Retorumantscha''' sun ün forum per articles scientifics e scientifics populars davart la lingua, la litteratura, la cultura e l'istorgia rumauntscha. == Furmaziun fin al di d'hoz == Cun las ''Annalas da la Societad Retorumantscha'' es naschida l'an 1886 üna plattafuorma dürabla per s'occuper cun la lingua e la cultura rumauntscha. Il motiv per que d'eira ün bsögn creschaint da documenter, perscruter e rinforzer il rumauntsch, chi d'eira chatscho da l'avanamaint dal tudas-ch. Ün an avaunt vaivan magisters ed intellectuels intuorn [[Gion Antoni Bühler]] fundieu la [[Societad Retorumantscha|Societad Retoromantscha]] (SRR) per cultiver la lingua materna. Daspö l'an 1886 cumpera bod minch'an ün nouv tom da las ''Annalas''. In quellas as chattan contribuziuns scientificas sur la lingua, litteratura, istorgia e cultura, rezensiuns e texts istorics. In quist müd sun gnidas coservedas sur generaziuns attestats linguisticas pü verglias, sun gnieus publichos nouvs resultats da perscrutaziun ed es gnida promovida la lavur litterara rumauntscha contemporauna. Intaunt ho que pü scu tachaient Annalas chi documenteschan il svilup dal rumauntsch e sia diversetid linguistica daspö la fin dal 19evel tschientiner. Las Annalas fuorman taunt üna collecziun da funtaunas istoricas impurtanta e resta scu forum da publicaziuns scientificas inavaunt activ. Las publicaziuns sun digitelas e stampedas, sun libramaing accessiblas. Las Annalas xxxxxx Tres la publicaziun digitela stampeda e libramaing accessibla collian las Annalas la preservaziun da l'ierta culturela rumauntscha cun sia intermediaziun confuorma al temp e promouvan il barat traunter perscrutaziun, cultura e societed. fm42hzbah3d2fr0qci12t7ezflhvdby 173576 173575 2026-09-09T17:31:14Z Bild-Sprache 22665 173576 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha tom 16 (1902)]] Las '''Annalas da la Societad Retorumantscha''' sun ün forum per articles scientifics e scientifics populars davart la lingua, la litteratura, la cultura e l'istorgia rumauntscha. == Furmaziun fin al di d'hoz == Cun las ''Annalas da la Societad Retorumantscha'' es naschida l'an 1886 üna plattafuorma dürabla per s'occuper cun la lingua e la cultura rumauntscha. Il motiv per que d'eira ün bsögn creschaint da documenter, perscruter e rinforzer il rumauntsch, chi d'eira chatscho da l'avanamaint dal tudas-ch. Ün an avaunt vaivan magisters ed intellectuels intuorn [[Gion Antoni Bühler]] fundieu la [[Societad Retorumantscha|Societad Retoromantscha]] (SRR) per cultiver la lingua materna. Daspö l'an 1886 cumpera bod minch'an ün nouv tom da las ''Annalas''. In quellas as chattan contribuziuns scientificas sur la lingua, litteratura, istorgia e cultura, rezensiuns e texts istorics. In quist müd sun gnidas coservedas sur generaziuns attestats linguisticas pü verglias, sun gnieus publichos nouvs resultats da perscrutaziun ed es gnida promovida la lavur litterara rumauntscha contemporauna. Intaunt ho que pü scu tachaient Annalas chi documenteschan il svilup dal rumauntsch e sia diversetid linguistica daspö la fin dal 19evel tschientiner. Las Annalas fuorman taunt üna collecziun da funtaunas istoricas impurtanta e resta scu forum da publicaziuns scientificas inavaunt activ. Las publicaziuns sun digitelas e stampedas, libramaing accessiblas. Las Annalas xxxxxx Tres la publicaziun digitela stampeda e libramaing accessibla collian las Annalas la preservaziun da l'ierta culturela rumauntscha cun sia intermediaziun confuorma al temp e promouvan il barat traunter perscrutaziun, cultura e societed. cvgmgp8ya897q6tswi0jrqqbglu1zv1 173577 173576 2026-09-09T17:34:04Z Bild-Sprache 22665 /* Furmaziun fin al di d'hoz */ 173577 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha tom 16 (1902)]] Las '''Annalas da la Societad Retorumantscha''' sun ün forum per articles scientifics e scientifics populars davart la lingua, la litteratura, la cultura e l'istorgia rumauntscha. == Furmaziun fin al di d'hoz == Cun las ''Annalas da la Societad Retorumantscha'' es naschida l'an 1886 üna plattafuorma dürabla per s'occuper cun la lingua e la cultura rumauntscha. Il motiv per que d'eira ün bsögn creschaint da documenter, perscruter e rinforzer il rumauntsch, chi d'eira chatscho da l'avanamaint dal tudas-ch. Ün an avaunt vaivan magisters ed intellectuels intuorn [[Gion Antoni Bühler]] fundieu la [[Societad Retorumantscha|Societad Retoromantscha]] (SRR) per cultiver la lingua materna. Daspö l'an 1886 cumpera bod minch'an ün nouv tom da las ''Annalas''. In quellas as chattan contribuziuns scientificas sur la lingua, litteratura, istorgia e cultura, rezensiuns e texts istorics. In quist müd sun gnidas coservedas sur generaziuns attestats linguisticas pü verglias, sun gnieus publichos nouvs resultats da perscrutaziun ed es gnida promovida la lavur litterara rumauntscha contemporauna. Intaunt ho que pü scu tachaient Annalas chi documenteschan il svilup dal rumauntsch e sia diversetid linguistica daspö la fin dal 19evel tschientiner. Las Annalas fuorman taunt üna collecziun da funtaunas istoricas impurtanta e resta scu forum da publicaziuns scientificas inavaunt activ. Las publicaziuns sun digitelas e stampedas, libramaing accessiblas. Las Annalas collian la preservaziun dal patrimoni culturel cun sia intermediaziun al temp e promouvan il barat traunter perscrutaziun, cultura e societed. == Indicaziun da funtaunas == b0c39g497iqhgw7czpxieffv3kuiqqz 173578 173577 2026-09-09T17:36:01Z Bild-Sprache 22665 /* Furmaziun fin al di d'hoz */ 173578 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha tom 16 (1902)]] Las '''Annalas da la Societad Retorumantscha''' sun ün forum per articles scientifics e scientifics populars davart la lingua, la litteratura, la cultura e l'istorgia rumauntscha. == Furmaziun fin al di d'hoz == Cun las ''Annalas da la Societad Retorumantscha'' es naschida l'an 1886 üna plattafuorma dürabla per s'occuper cun la lingua e la cultura rumauntscha. Il motiv per que d'eira ün bsögn creschaint da documenter, perscruter e rinforzer il rumauntsch, chi d'eira chatscho da l'avanamaint dal tudas-ch. Ün an avaunt vaivan magisters ed intellectuels intuorn [[Gion Antoni Bühler]] fundieu la [[Societad Retorumantscha|Societad Retoromantscha]] (SRR) per cultiver la lingua materna.<ref>Gion Deplazes: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/024573/2011-12-16/ Rätoromanische Literatur]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Consulte ils 9 settember 2026</ref> Daspö l'an 1886 cumpera bod minch'an ün nouv tom da las ''Annalas''. In quellas as chattan contribuziuns scientificas sur la lingua, litteratura, istorgia e cultura, rezensiuns e texts istorics. In quist müd sun gnidas coservedas sur generaziuns attestats linguisticas pü verglias, sun gnieus publichos nouvs resultats da perscrutaziun ed es gnida promovida la lavur litterara rumauntscha contemporauna. Intaunt ho que pü scu tachaient Annalas chi documenteschan il svilup dal rumauntsch e sia diversetid linguistica daspö la fin dal 19evel tschientiner. Las Annalas fuorman taunt üna collecziun da funtaunas istoricas impurtanta e resta scu forum da publicaziuns scientificas inavaunt activ. Las publicaziuns sun digitelas e stampedas, libramaing accessiblas. Las Annalas collian la preservaziun dal patrimoni culturel cun sia intermediaziun al temp e promouvan il barat traunter perscrutaziun, cultura e societed. == Indicaziun da funtaunas == <references /> fz174yblvzhg8lb30xj83k1zizu0oju 173579 173578 2026-09-09T17:39:37Z Bild-Sprache 22665 /* Furmaziun fin al di d'hoz */ 173579 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha tom 16 (1902)]] Las '''Annalas da la Societad Retorumantscha''' sun ün forum per articles scientifics e scientifics populars davart la lingua, la litteratura, la cultura e l'istorgia rumauntscha. == Furmaziun fin al di d'hoz == Cun las ''Annalas da la Societad Retorumantscha'' es naschida l'an 1886 üna plattafuorma dürabla per s'occuper cun la lingua e la cultura rumauntscha. Il motiv per que d'eira ün bsögn creschaint da documenter, perscruter e rinforzer il rumauntsch, chi d'eira chatscho da l'avanamaint dal tudas-ch. Ün an avaunt vaivan magisters ed intellectuels intuorn [[Gion Antoni Bühler]] fundieu la [[Societad Retorumantscha|Societad Retoromantscha]] (SRR) per cultiver la lingua materna.<ref>Gion Deplazes: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/024573/2011-12-16/ Rätoromanische Literatur]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Consulte ils 9 settember 2026</ref> Daspö l'an 1886 cumpera bod minch'an ün nouv tom da las ''Annalas''. In quellas as chattan contribuziuns scientificas sur la lingua, litteratura, istorgia e cultura, rezensiuns e texts istorics. In quist müd sun gnidas coservedas sur generaziuns attestats linguisticas pü verglias, sun gnieus publichos nouvs resultats da perscrutaziun ed es gnida promovida la lavur litterara rumauntscha contemporauna.<ref name=":0">''[https://annalas.ch/davart-las-annalas/ Davart Annalas]''. In: ''Annalas da la Societad Retorumantscha''. Conulte ils 9 settember 2026. </ref> Intaunt ho que pü scu tachaient Annalas chi documenteschan il svilup dal rumauntsch e sia diversetid linguistica daspö la fin dal 19evel tschientiner. Las Annalas fuorman taunt üna collecziun da funtaunas istoricas impurtanta e resta scu forum da publicaziuns scientificas inavaunt activ.<ref name=":0" /> Las publicaziuns sun digitelas e stampedas, libramaing accessiblas. Las Annalas collian la preservaziun dal patrimoni culturel cun sia intermediaziun al temp e promouvan il barat traunter perscrutaziun, cultura e societed.<ref name=":0" /> == Indicaziun da funtaunas == <references /> kk5w7olld2rq8dsjw23robh62wat1n2 173580 173579 2026-09-09T17:40:16Z Bild-Sprache 22665 Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Annalas da la Societad Retorumantscha]] a [[Annalas da la Societad Retorumantscha]] 173579 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha tom 16 (1902)]] Las '''Annalas da la Societad Retorumantscha''' sun ün forum per articles scientifics e scientifics populars davart la lingua, la litteratura, la cultura e l'istorgia rumauntscha. == Furmaziun fin al di d'hoz == Cun las ''Annalas da la Societad Retorumantscha'' es naschida l'an 1886 üna plattafuorma dürabla per s'occuper cun la lingua e la cultura rumauntscha. Il motiv per que d'eira ün bsögn creschaint da documenter, perscruter e rinforzer il rumauntsch, chi d'eira chatscho da l'avanamaint dal tudas-ch. Ün an avaunt vaivan magisters ed intellectuels intuorn [[Gion Antoni Bühler]] fundieu la [[Societad Retorumantscha|Societad Retoromantscha]] (SRR) per cultiver la lingua materna.<ref>Gion Deplazes: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/024573/2011-12-16/ Rätoromanische Literatur]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Consulte ils 9 settember 2026</ref> Daspö l'an 1886 cumpera bod minch'an ün nouv tom da las ''Annalas''. In quellas as chattan contribuziuns scientificas sur la lingua, litteratura, istorgia e cultura, rezensiuns e texts istorics. In quist müd sun gnidas coservedas sur generaziuns attestats linguisticas pü verglias, sun gnieus publichos nouvs resultats da perscrutaziun ed es gnida promovida la lavur litterara rumauntscha contemporauna.<ref name=":0">''[https://annalas.ch/davart-las-annalas/ Davart Annalas]''. In: ''Annalas da la Societad Retorumantscha''. Conulte ils 9 settember 2026. </ref> Intaunt ho que pü scu tachaient Annalas chi documenteschan il svilup dal rumauntsch e sia diversetid linguistica daspö la fin dal 19evel tschientiner. Las Annalas fuorman taunt üna collecziun da funtaunas istoricas impurtanta e resta scu forum da publicaziuns scientificas inavaunt activ.<ref name=":0" /> Las publicaziuns sun digitelas e stampedas, libramaing accessiblas. Las Annalas collian la preservaziun dal patrimoni culturel cun sia intermediaziun al temp e promouvan il barat traunter perscrutaziun, cultura e societed.<ref name=":0" /> == Indicaziun da funtaunas == <references /> kk5w7olld2rq8dsjw23robh62wat1n2 173582 173580 2026-09-09T17:41:00Z Bild-Sprache 22665 173582 wikitext text/x-wiki {{Puter}}[[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha tom 16 (1902)]] Las '''Annalas da la Societad Retorumantscha''' sun ün forum per articles scientifics e scientifics populars davart la lingua, la litteratura, la cultura e l'istorgia rumauntscha. == Furmaziun fin al di d'hoz == Cun las ''Annalas da la Societad Retorumantscha'' es naschida l'an 1886 üna plattafuorma dürabla per s'occuper cun la lingua e la cultura rumauntscha. Il motiv per que d'eira ün bsögn creschaint da documenter, perscruter e rinforzer il rumauntsch, chi d'eira chatscho da l'avanamaint dal tudas-ch. Ün an avaunt vaivan magisters ed intellectuels intuorn [[Gion Antoni Bühler]] fundieu la [[Societad Retorumantscha|Societad Retoromantscha]] (SRR) per cultiver la lingua materna.<ref>Gion Deplazes: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/024573/2011-12-16/ Rätoromanische Literatur]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Consulte ils 9 settember 2026</ref> Daspö l'an 1886 cumpera bod minch'an ün nouv tom da las ''Annalas''. In quellas as chattan contribuziuns scientificas sur la lingua, litteratura, istorgia e cultura, rezensiuns e texts istorics. In quist müd sun gnidas coservedas sur generaziuns attestats linguisticas pü verglias, sun gnieus publichos nouvs resultats da perscrutaziun ed es gnida promovida la lavur litterara rumauntscha contemporauna.<ref name=":0">''[https://annalas.ch/davart-las-annalas/ Davart Annalas]''. In: ''Annalas da la Societad Retorumantscha''. Conulte ils 9 settember 2026. </ref> Intaunt ho que pü scu tachaient Annalas chi documenteschan il svilup dal rumauntsch e sia diversetid linguistica daspö la fin dal 19evel tschientiner. Las Annalas fuorman taunt üna collecziun da funtaunas istoricas impurtanta e resta scu forum da publicaziuns scientificas inavaunt activ.<ref name=":0" /> Las publicaziuns sun digitelas e stampedas, libramaing accessiblas. Las Annalas collian la preservaziun dal patrimoni culturel cun sia intermediaziun al temp e promouvan il barat traunter perscrutaziun, cultura e societed.<ref name=":0" /> == Indicaziun da funtaunas == <references /> pev8dvlb0jd6592ji7f6l0hjpuaumf0 173583 173582 2026-09-09T17:42:02Z Bild-Sprache 22665 173583 wikitext text/x-wiki {{Puter}}[[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha tom 16 (1902)]] Las '''Annalas da la Societad Retorumantscha''' sun ün forum per articles scientifics e scientifics populars davart la lingua, la litteratura, la cultura e l'istorgia rumauntscha. == Furmaziun fin al di d'hoz == Cun las ''Annalas da la Societad Retorumantscha'' es naschida l'an 1886 üna plattafuorma dürabla per s'occuper cun la lingua e la cultura rumauntscha. Il motiv per que d'eira ün bsögn creschaint da documenter, perscruter e rinforzer il rumauntsch, chi d'eira chatscho da l'avanamaint dal tudas-ch. Ün an avaunt vaivan magisters ed intellectuels intuorn [[Gion Antoni Bühler]] fundieu la [[Societad Retorumantscha|Societad Retoromantscha]] (SRR) per cultiver la lingua materna.<ref>Gion Deplazes: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/024573/2011-12-16/ Rätoromanische Literatur]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Consulte ils 9 settember 2026</ref> Daspö l'an 1886 cumpera bod minch'an ün nouv tom da las ''Annalas''. In quellas as chattan contribuziuns scientificas sur la lingua, litteratura, istorgia e cultura, rezensiuns e texts istorics. In quist müd sun gnidas coservedas sur generaziuns attestats linguisticas pü verglias, sun gnieus publichos nouvs resultats da perscrutaziun ed es gnida promovida la lavur litterara rumauntscha contemporauna.<ref name=":0">''[https://annalas.ch/davart-las-annalas/ Davart Annalas]''. In: ''Annalas da la Societad Retorumantscha''. Conulte ils 9 settember 2026. </ref> Intaunt ho que pü scu tachaient Annalas chi documenteschan il svilup dal rumauntsch e sia diversetid linguistica daspö la fin dal 19evel tschientiner. Las Annalas fuorman taunt üna collecziun da funtaunas istoricas impurtanta e resta scu forum da publicaziuns scientificas inavaunt activ.<ref name=":0" /> Las publicaziuns sun digitelas e stampedas, libramaing accessiblas. Las Annalas collian la preservaziun dal patrimoni culturel cun sia intermediaziun al temp e promouvan il barat traunter perscrutaziun, cultura e societed.<ref name=":0" /> == Indicaziun da funtaunas == <references /> [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Litteratura svizra]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:Scienzas]] [[Categoria:Scienzas socialas]] [[Categoria:19avel tschientaner]] [[Categoria:20avel tschientaner]] jct45e28um88m1pyf4536mwg80li9te 173589 173583 2026-09-09T19:23:48Z Bild-Sprache 22665 /* Indicaziun da funtaunas */ 173589 wikitext text/x-wiki {{Puter}}[[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha tom 16 (1902)]] Las '''Annalas da la Societad Retorumantscha''' sun ün forum per articles scientifics e scientifics populars davart la lingua, la litteratura, la cultura e l'istorgia rumauntscha. == Furmaziun fin al di d'hoz == Cun las ''Annalas da la Societad Retorumantscha'' es naschida l'an 1886 üna plattafuorma dürabla per s'occuper cun la lingua e la cultura rumauntscha. Il motiv per que d'eira ün bsögn creschaint da documenter, perscruter e rinforzer il rumauntsch, chi d'eira chatscho da l'avanamaint dal tudas-ch. Ün an avaunt vaivan magisters ed intellectuels intuorn [[Gion Antoni Bühler]] fundieu la [[Societad Retorumantscha|Societad Retoromantscha]] (SRR) per cultiver la lingua materna.<ref>Gion Deplazes: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/024573/2011-12-16/ Rätoromanische Literatur]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Consulte ils 9 settember 2026</ref> Daspö l'an 1886 cumpera bod minch'an ün nouv tom da las ''Annalas''. In quellas as chattan contribuziuns scientificas sur la lingua, litteratura, istorgia e cultura, rezensiuns e texts istorics. In quist müd sun gnidas coservedas sur generaziuns attestats linguisticas pü verglias, sun gnieus publichos nouvs resultats da perscrutaziun ed es gnida promovida la lavur litterara rumauntscha contemporauna.<ref name=":0">''[https://annalas.ch/davart-las-annalas/ Davart Annalas]''. In: ''Annalas da la Societad Retorumantscha''. Conulte ils 9 settember 2026. </ref> Intaunt ho que pü scu tachaient Annalas chi documenteschan il svilup dal rumauntsch e sia diversetid linguistica daspö la fin dal 19evel tschientiner. Las Annalas fuorman taunt üna collecziun da funtaunas istoricas impurtanta e resta scu forum da publicaziuns scientificas inavaunt activ.<ref name=":0" /> Las publicaziuns sun digitelas e stampedas, libramaing accessiblas. Las Annalas collian la preservaziun dal patrimoni culturel cun sia intermediaziun al temp e promouvan il barat traunter perscrutaziun, cultura e societed.<ref name=":0" /> == Indicaziun da las funtaunas == <references /> [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Litteratura svizra]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:Scienzas]] [[Categoria:Scienzas socialas]] [[Categoria:19avel tschientaner]] [[Categoria:20avel tschientaner]] mvmwdrtjnbv0u660w2ydknsiturod6k Utilisader:Bild-Sprache/Annalas da la Societad Retorumantscha 2 14950 173581 2026-09-09T17:40:16Z Bild-Sprache 22665 Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Annalas da la Societad Retorumantscha]] a [[Annalas da la Societad Retorumantscha]] 173581 wikitext text/x-wiki #RENVIAMENT [[Annalas da la Societad Retorumantscha]] fw0fvan3qsx303d37mzxaqrn7ly7650 Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica 0 14951 173591 2026-09-09T19:40:40Z Bild-Sprache 22665 Creà la pagina cun "Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == Ils müdamaints politics e sociels daspö la Revuluziun franzesa l'an 1789 haun eir müdo l'incletta da cumünaunza ed appartegnientscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschienter e principi dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua cumünaivla inclettas scu fundamaints essenziels d'üna idnetited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints naziunels seguaints haun r…" 173591 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == Ils müdamaints politics e sociels daspö la Revuluziun franzesa l'an 1789 haun eir müdo l'incletta da cumünaunza ed appartegnientscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschienter e principi dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua cumünaivla inclettas scu fundamaints essenziels d'üna idnetited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints naziunels seguaints haun rinfurzo quist svilup. k3dsdyblpcgsutcs3x6y1l544y0e8zp 173592 173591 2026-09-09T19:42:15Z Bild-Sprache 22665 /* Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica */ 173592 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == Ils müdamaints politics e sociels daspö la Revuluziun franzesa l'an 1789 haun eir müdo l'incletta da cumünaunza ed appartegnientscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschienter e principi dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua cumünaivla inclettas scu fundamaints essenziels d'üna idnetited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints naziunels seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint s'ho drizzo aint il decuors da la romantica l'öglieda pü ferm vers il passo dals origins culturels dals pövels. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura populera valaiva uossa scu perdüttas preziusas da lur istorgia ed atgnited. Cun que s'ho eir sviluppeda la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed ulteriura litteratura populera. Eir il rumauntsch ho inscuntro ün interess creschaint düraunt il 19evel tschientiner. 85g30355a8ixyfzglwsw3a7tpnfsz1m 173593 173592 2026-09-09T19:42:56Z Bild-Sprache 22665 /* Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica */ 173593 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == Ils müdamaints politics e sociels daspö la Revuluziun franzesa l'an 1789 haun eir müdo l'incletta da cumünaunza ed appartegnientscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschienter e principi dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua cumünaivla inclettas scu fundamaints essenziels d'üna idnetited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints naziunels seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint s'ho drizzo aint il decuors da la romantica l'öglieda pü ferm vers il passo dals origins culturels dals pövels. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura populera valaiva uossa scu perdüttas preziusas da lur istorgia ed atgnited. Cun que s'ho eir sviluppeda la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed ulteriura litteratura populera. Eir il rumauntsch ho inscuntro ün interess creschaint düraunt il 19evel tschientiner. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * Joseph von Planta * Placidus a Spescha * ABC-alpin * Theodor Gartner 35i9iym7p3pri2yp9u7vafsqbk2vcci 173594 173593 2026-09-09T19:43:12Z Bild-Sprache 22665 /* Prüms perscruteders e lur lavuors */ 173594 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == Ils müdamaints politics e sociels daspö la Revuluziun franzesa l'an 1789 haun eir müdo l'incletta da cumünaunza ed appartegnientscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschienter e principi dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua cumünaivla inclettas scu fundamaints essenziels d'üna idnetited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints naziunels seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint s'ho drizzo aint il decuors da la romantica l'öglieda pü ferm vers il passo dals origins culturels dals pövels. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura populera valaiva uossa scu perdüttas preziusas da lur istorgia ed atgnited. Cun que s'ho eir sviluppeda la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed ulteriura litteratura populera. Eir il rumauntsch ho inscuntro ün interess creschaint düraunt il 19evel tschientiner. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta|Joseph von Planta]] * Placidus a Spescha * ABC-alpin * Theodor Gartner 33e5psif853jad2lf3qy55f7qjm9ogh 173595 173594 2026-09-09T19:44:31Z Bild-Sprache 22665 /* Prüms perscruteders e lur lavuors */ 173595 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == Ils müdamaints politics e sociels daspö la Revuluziun franzesa l'an 1789 haun eir müdo l'incletta da cumünaunza ed appartegnientscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschienter e principi dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua cumünaivla inclettas scu fundamaints essenziels d'üna idnetited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints naziunels seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint s'ho drizzo aint il decuors da la romantica l'öglieda pü ferm vers il passo dals origins culturels dals pövels. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura populera valaiva uossa scu perdüttas preziusas da lur istorgia ed atgnited. Cun que s'ho eir sviluppeda la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed ulteriura litteratura populera. Eir il rumauntsch ho inscuntro ün interess creschaint düraunt il 19evel tschientiner. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta|Joseph von Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] cqfpqedb6pydau4je40gtkwtvlub19t 173599 173595 2026-09-09T20:12:23Z Bild-Sprache 22665 /* Prüms perscruteders e lur lavuors */ 173599 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == Ils müdamaints politics e sociels daspö la Revuluziun franzesa l'an 1789 haun eir müdo l'incletta da cumünaunza ed appartegnientscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschienter e principi dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua cumünaivla inclettas scu fundamaints essenziels d'üna idnetited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints naziunels seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint s'ho drizzo aint il decuors da la romantica l'öglieda pü ferm vers il passo dals origins culturels dals pövels. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura populera valaiva uossa scu perdüttas preziusas da lur istorgia ed atgnited. Cun que s'ho eir sviluppeda la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed ulteriura litteratura populera. Eir il rumauntsch ho inscuntro ün interess creschaint düraunt il 19evel tschientiner. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta|Joseph von Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph von Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph von Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch internaziunel. Dal 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da Londra e publichet dal 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. gk9k1854mhmpn92dml2ygs448y93zk0 173600 173599 2026-09-09T20:13:00Z Bild-Sprache 22665 /* Prüms perscruteders e lur lavuors */ 173600 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == Ils müdamaints politics e sociels daspö la Revuluziun franzesa l'an 1789 haun eir müdo l'incletta da cumünaunza ed appartegnientscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschienter e principi dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua cumünaivla inclettas scu fundamaints essenziels d'üna idnetited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints naziunels seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint s'ho drizzo aint il decuors da la romantica l'öglieda pü ferm vers il passo dals origins culturels dals pövels. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura populera valaiva uossa scu perdüttas preziusas da lur istorgia ed atgnited. Cun que s'ho eir sviluppeda la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed ulteriura litteratura populera. Eir il rumauntsch ho inscuntro ün interess creschaint düraunt il 19evel tschientiner. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta|Joseph von Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph von Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph von Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch internaziunel. Dal 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da Londra e publichet dal 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da Trun è stà perscrutader da la natira, da la lingua e da las Alps sco er in pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «ABC-alpin» ho el concepi üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla pels idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva el scrittüras per ir in muntagna e cumpuoniva chanzuns spiritualas e profanas. bnu1abnuvjh3820pmlbi2sfaijt1il0 173601 173600 2026-09-09T20:13:35Z Bild-Sprache 22665 /* Prüms perscruteders e lur lavuors */ 173601 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == Ils müdamaints politics e sociels daspö la Revuluziun franzesa l'an 1789 haun eir müdo l'incletta da cumünaunza ed appartegnientscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschienter e principi dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua cumünaivla inclettas scu fundamaints essenziels d'üna idnetited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints naziunels seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint s'ho drizzo aint il decuors da la romantica l'öglieda pü ferm vers il passo dals origins culturels dals pövels. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura populera valaiva uossa scu perdüttas preziusas da lur istorgia ed atgnited. Cun que s'ho eir sviluppeda la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed ulteriura litteratura populera. Eir il rumauntsch ho inscuntro ün interess creschaint düraunt il 19evel tschientiner. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta|Joseph von Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph von Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph von Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch internaziunel. Dal 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da Londra e publichet dal 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da Trun è stà perscrutader da la natira, da la lingua e da las Alps sco er in pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «ABC-alpin» ho el concepi üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla pels idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva el scrittüras per ir in muntagna e cumpuoniva chanzuns spiritualas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal Grischun, dal Tirol dal Süd e dal Friul ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. tcb0rq8bwu3423m2iifmk4t081m9qhj 173602 173601 2026-09-09T20:14:12Z Bild-Sprache 22665 /* Prüms perscruteders e lur lavuors */ 173602 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == Ils müdamaints politics e sociels daspö la Revuluziun franzesa l'an 1789 haun eir müdo l'incletta da cumünaunza ed appartegnientscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschienter e principi dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua cumünaivla inclettas scu fundamaints essenziels d'üna idnetited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints naziunels seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint s'ho drizzo aint il decuors da la romantica l'öglieda pü ferm vers il passo dals origins culturels dals pövels. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura populera valaiva uossa scu perdüttas preziusas da lur istorgia ed atgnited. Cun que s'ho eir sviluppeda la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed ulteriura litteratura populera. Eir il rumauntsch ho inscuntro ün interess creschaint düraunt il 19evel tschientiner. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta|Joseph von Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph von Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph von Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch internaziunel. Dal 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da Londra e publichet dal 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da Trun è stà perscrutader da la natira, da la lingua e da las Alps sco er in pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho el concepi üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla pels idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva el scrittüras per ir in muntagna e cumpuoniva chanzuns spiritualas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal Grischun, dal Tirol dal Süd e dal Friul ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. o640gwflbaq4vy3naown8ud6917wyt9 173603 173602 2026-09-09T20:15:34Z Bild-Sprache 22665 /* Prüms perscruteders e lur lavuors */ 173603 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == Ils müdamaints politics e sociels daspö la Revuluziun franzesa l'an 1789 haun eir müdo l'incletta da cumünaunza ed appartegnientscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschienter e principi dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua cumünaivla inclettas scu fundamaints essenziels d'üna idnetited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints naziunels seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint s'ho drizzo aint il decuors da la romantica l'öglieda pü ferm vers il passo dals origins culturels dals pövels. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura populera valaiva uossa scu perdüttas preziusas da lur istorgia ed atgnited. Cun que s'ho eir sviluppeda la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed ulteriura litteratura populera. Eir il rumauntsch ho inscuntro ün interess creschaint düraunt il 19evel tschientiner. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta|Joseph von Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph von Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph von Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch internaziunel. Dal 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da Londra e publichet dal 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da Trun è stà perscrutader da la natira, da la lingua e da las Alps sco er in pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho el concepi üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla pels idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva el scrittüras per ir in muntagna e cumpuoniva chanzuns spiritualas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal Grischun, dal Tirol dal Süd e dal Friul ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == ajd5rgz5ff4xnn0k5nrdk6ahl8ilqr2 173604 173603 2026-09-09T20:16:13Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 173604 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == Ils müdamaints politics e sociels daspö la Revuluziun franzesa l'an 1789 haun eir müdo l'incletta da cumünaunza ed appartegnientscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschienter e principi dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua cumünaivla inclettas scu fundamaints essenziels d'üna idnetited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints naziunels seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint s'ho drizzo aint il decuors da la romantica l'öglieda pü ferm vers il passo dals origins culturels dals pövels. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura populera valaiva uossa scu perdüttas preziusas da lur istorgia ed atgnited. Cun que s'ho eir sviluppeda la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed ulteriura litteratura populera. Eir il rumauntsch ho inscuntro ün interess creschaint düraunt il 19evel tschientiner. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta|Joseph von Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph von Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph von Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch internaziunel. Dal 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da Londra e publichet dal 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da Trun è stà perscrutader da la natira, da la lingua e da las Alps sco er in pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho el concepi üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla pels idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva el scrittüras per ir in muntagna e cumpuoniva chanzuns spiritualas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal Grischun, dal Tirol dal Süd e dal Friul ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital ed ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuts tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823.1897) en Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact culs impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica chi naschiva. hipu0wgcyva3khvpmailmkbigy8t7re 173605 173604 2026-09-09T20:17:07Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 173605 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == Ils müdamaints politics e sociels daspö la Revuluziun franzesa l'an 1789 haun eir müdo l'incletta da cumünaunza ed appartegnientscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschienter e principi dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua cumünaivla inclettas scu fundamaints essenziels d'üna idnetited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints naziunels seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint s'ho drizzo aint il decuors da la romantica l'öglieda pü ferm vers il passo dals origins culturels dals pövels. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura populera valaiva uossa scu perdüttas preziusas da lur istorgia ed atgnited. Cun que s'ho eir sviluppeda la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed ulteriura litteratura populera. Eir il rumauntsch ho inscuntro ün interess creschaint düraunt il 19evel tschientiner. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta|Joseph von Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph von Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph von Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch internaziunel. Dal 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da Londra e publichet dal 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da Trun è stà perscrutader da la natira, da la lingua e da las Alps sco er in pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho el concepi üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla pels idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva el scrittüras per ir in muntagna e cumpuoniva chanzuns spiritualas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal Grischun, dal Tirol dal Süd e dal Friul ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * Alfons Fluge * Andrea Vital * Giacun Hasper Mouth * Caspar Decurtins Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital ed ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuts tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823.1897) en Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact culs impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica chi naschiva. 6rdon6s4qcucue8bfvofo8l4j7vi3oz 173606 173605 2026-09-09T20:17:37Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 173606 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == Ils müdamaints politics e sociels daspö la Revuluziun franzesa l'an 1789 haun eir müdo l'incletta da cumünaunza ed appartegnientscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschienter e principi dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua cumünaivla inclettas scu fundamaints essenziels d'üna idnetited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints naziunels seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint s'ho drizzo aint il decuors da la romantica l'öglieda pü ferm vers il passo dals origins culturels dals pövels. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura populera valaiva uossa scu perdüttas preziusas da lur istorgia ed atgnited. Cun que s'ho eir sviluppeda la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed ulteriura litteratura populera. Eir il rumauntsch ho inscuntro ün interess creschaint düraunt il 19evel tschientiner. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta|Joseph von Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph von Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph von Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch internaziunel. Dal 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da Londra e publichet dal 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da Trun è stà perscrutader da la natira, da la lingua e da las Alps sco er in pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho el concepi üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla pels idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva el scrittüras per ir in muntagna e cumpuoniva chanzuns spiritualas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal Grischun, dal Tirol dal Süd e dal Friul ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital ed ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuts tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823.1897) en Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact culs impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica chi naschiva. nfvo8ygz6i4tezsfny4mt2bem5nf8g4 173607 173606 2026-09-09T20:20:31Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 173607 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == Ils müdamaints politics e sociels daspö la Revuluziun franzesa l'an 1789 haun eir müdo l'incletta da cumünaunza ed appartegnientscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschienter e principi dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua cumünaivla inclettas scu fundamaints essenziels d'üna idnetited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints naziunels seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint s'ho drizzo aint il decuors da la romantica l'öglieda pü ferm vers il passo dals origins culturels dals pövels. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura populera valaiva uossa scu perdüttas preziusas da lur istorgia ed atgnited. Cun que s'ho eir sviluppeda la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed ulteriura litteratura populera. Eir il rumauntsch ho inscuntro ün interess creschaint düraunt il 19evel tschientiner. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta|Joseph von Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph von Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph von Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch internaziunel. Dal 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da Londra e publichet dal 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da Trun è stà perscrutader da la natira, da la lingua e da las Alps sco er in pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho el concepi üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla pels idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva el scrittüras per ir in muntagna e cumpuoniva chanzuns spiritualas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal Grischun, dal Tirol dal Süd e dal Friul ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital ed ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots stügios tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823.1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica chi naschiva. aoohmpnvme38694qj5eh92wnv3hv016 173608 173607 2026-09-09T20:43:47Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 173608 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == Ils müdamaints politics e sociels daspö la Revuluziun franzesa l'an 1789 haun eir müdo l'incletta da cumünaunza ed appartegnientscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschienter e principi dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua cumünaivla inclettas scu fundamaints essenziels d'üna idnetited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints naziunels seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint s'ho drizzo aint il decuors da la romantica l'öglieda pü ferm vers il passo dals origins culturels dals pövels. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura populera valaiva uossa scu perdüttas preziusas da lur istorgia ed atgnited. Cun que s'ho eir sviluppeda la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed ulteriura litteratura populera. Eir il rumauntsch ho inscuntro ün interess creschaint düraunt il 19evel tschientiner. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta|Joseph von Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph von Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph von Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch internaziunel. Dal 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da Londra e publichet dal 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da Trun è stà perscrutader da la natira, da la lingua e da las Alps sco er in pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho el concepi üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla pels idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva el scrittüras per ir in muntagna e cumpuoniva chanzuns spiritualas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal Grischun, dal Tirol dal Süd e dal Friul ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital ed ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots stügios tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823.1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica chi naschiva. .xxx -.----- xxxxxxx au3n1wyauoafyh5hoh405wyvvl6zmhy 173612 173608 2026-09-09T21:03:17Z Bild-Sprache 22665 /* Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica */ 173612 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La Revoluziun franzesa, l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza es appartegnientscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tscheinter e cumanzamaint dal 19evel tschienter gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint ..... A listess mumaint s'ho drizzo aint il decuors da la romantica l'öglieda pü ferm vers il passo dals origins culturels dals pövels. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura populera valaiva uossa scu perdüttas preziusas da lur istorgia ed atgnited. Cun que s'ho eir sviluppeda la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed ulteriura litteratura populera. Eir il rumauntsch ho inscuntro ün interess creschaint düraunt il 19evel tschientiner. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta|Joseph von Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph von Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph von Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch internaziunel. Dal 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da Londra e publichet dal 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da Trun è stà perscrutader da la natira, da la lingua e da las Alps sco er in pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho el concepi üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla pels idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva el scrittüras per ir in muntagna e cumpuoniva chanzuns spiritualas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal Grischun, dal Tirol dal Süd e dal Friul ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital ed ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots stügios tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823.1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica chi naschiva. .xxx -.----- xxxxxxx 28qihy26n96tzy6sxvlo7b1ax1kmtu7 173613 173612 2026-09-09T21:04:01Z Bild-Sprache 22665 /* Prüms perscruteders e lur lavuors */ 173613 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La Revoluziun franzesa, l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza es appartegnientscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tscheinter e cumanzamaint dal 19evel tschienter gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint ..... A listess mumaint s'ho drizzo aint il decuors da la romantica l'öglieda pü ferm vers il passo dals origins culturels dals pövels. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura populera valaiva uossa scu perdüttas preziusas da lur istorgia ed atgnited. Cun que s'ho eir sviluppeda la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed ulteriura litteratura populera. Eir il rumauntsch ho inscuntro ün interess creschaint düraunt il 19evel tschientiner. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph von Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch internaziunel. Dal 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da Londra e publichet dal 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da Trun è stà perscrutader da la natira, da la lingua e da las Alps sco er in pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho el concepi üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla pels idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva el scrittüras per ir in muntagna e cumpuoniva chanzuns spiritualas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal Grischun, dal Tirol dal Süd e dal Friul ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital ed ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots stügios tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823.1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica chi naschiva. .xxx -.----- xxxxxxx mb5ixhnnyjzfl7ecgt2uzf7uni6zcde 173615 173613 2026-09-09T21:05:26Z Bild-Sprache 22665 /* Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica */ 173615 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza ed appartegnientscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tscheinter e cumanzamaint dal 19evel tschienter gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint ..... A listess mumaint s'ho drizzo aint il decuors da la romantica l'öglieda pü ferm vers il passo dals origins culturels dals pövels. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura populera valaiva uossa scu perdüttas preziusas da lur istorgia ed atgnited. Cun que s'ho eir sviluppeda la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed ulteriura litteratura populera. Eir il rumauntsch ho inscuntro ün interess creschaint düraunt il 19evel tschientiner. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph von Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch internaziunel. Dal 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da Londra e publichet dal 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da Trun è stà perscrutader da la natira, da la lingua e da las Alps sco er in pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho el concepi üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla pels idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva el scrittüras per ir in muntagna e cumpuoniva chanzuns spiritualas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal Grischun, dal Tirol dal Süd e dal Friul ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital ed ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots stügios tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823.1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica chi naschiva. .xxx -.----- xxxxxxx cyaeiwkfcarwajhz92773qo9lthstrj 173616 173615 2026-09-09T21:06:30Z Bild-Sprache 22665 /* Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica */ 173616 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tscheinter e cumanzamaint dal 19evel tschienter gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint ..... A listess mumaint s'ho drizzo aint il decuors da la romantica l'öglieda pü ferm vers il passo dals origins culturels dals pövels. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura populera valaiva uossa scu perdüttas preziusas da lur istorgia ed atgnited. Cun que s'ho eir sviluppeda la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed ulteriura litteratura populera. Eir il rumauntsch ho inscuntro ün interess creschaint düraunt il 19evel tschientiner. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph von Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch internaziunel. Dal 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da Londra e publichet dal 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da Trun è stà perscrutader da la natira, da la lingua e da las Alps sco er in pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho el concepi üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla pels idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva el scrittüras per ir in muntagna e cumpuoniva chanzuns spiritualas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal Grischun, dal Tirol dal Süd e dal Friul ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital ed ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots stügios tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823.1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica chi naschiva. .xxx -.----- xxxxxxx q22ojjh5p9pxio9dmz2zc6qh0we09x2 173617 173616 2026-09-09T21:06:56Z Bild-Sprache 22665 /* Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica */ 173617 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tscheinter e cumanzamaint dal 19evel tschienter gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las [[Guerras napoleonicas]] ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint ..... A listess mumaint s'ho drizzo aint il decuors da la romantica l'öglieda pü ferm vers il passo dals origins culturels dals pövels. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura populera valaiva uossa scu perdüttas preziusas da lur istorgia ed atgnited. Cun que s'ho eir sviluppeda la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed ulteriura litteratura populera. Eir il rumauntsch ho inscuntro ün interess creschaint düraunt il 19evel tschientiner. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph von Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch internaziunel. Dal 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da Londra e publichet dal 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da Trun è stà perscrutader da la natira, da la lingua e da las Alps sco er in pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho el concepi üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla pels idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva el scrittüras per ir in muntagna e cumpuoniva chanzuns spiritualas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal Grischun, dal Tirol dal Süd e dal Friul ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital ed ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots stügios tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823.1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica chi naschiva. .xxx -.----- xxxxxxx 8l0lnpydo0xnbwy9nyik11p2t86mkzt 173621 173617 2026-09-09T21:13:02Z Bild-Sprache 22665 /* Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica */ 173621 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint ..... A listess mumaint s'ho drizzo aint il decuors da la romantica l'öglieda pü ferm vers il passo dals origins culturels dals pövels. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura populera valaiva uossa scu perdüttas preziusas da lur istorgia ed atgnited. Cun que s'ho eir sviluppeda la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed ulteriura litteratura populera. Eir il rumauntsch ho inscuntro ün interess creschaint düraunt il 19evel tschientiner. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph von Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch internaziunel. Dal 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da Londra e publichet dal 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da Trun è stà perscrutader da la natira, da la lingua e da las Alps sco er in pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho el concepi üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla pels idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva el scrittüras per ir in muntagna e cumpuoniva chanzuns spiritualas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal Grischun, dal Tirol dal Süd e dal Friul ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital ed ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots stügios tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823.1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica chi naschiva. .xxx -.----- xxxxxxx cc213xtnv7xu4ws13w2362dumrmgxvv 173622 173621 2026-09-09T21:36:26Z Bild-Sprache 22665 /* Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica */ 173622 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la romantica pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaiva uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera. Düraunt il 19evel tschienter as inscuntraiva vers il rumauntsch cun ün interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph von Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch internaziunel. Dal 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da Londra e publichet dal 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da Trun è stà perscrutader da la natira, da la lingua e da las Alps sco er in pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho el concepi üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla pels idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva el scrittüras per ir in muntagna e cumpuoniva chanzuns spiritualas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal Grischun, dal Tirol dal Süd e dal Friul ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital ed ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots stügios tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823.1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica chi naschiva. .xxx -.----- xxxxxxx sedeoauqe4uvvwvxs6zs83m2su11t6t 173623 173622 2026-09-09T21:37:47Z Bild-Sprache 22665 /* Prüms perscruteders e lur lavuors */ 173623 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la romantica pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaiva uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera. Düraunt il 19evel tschienter as inscuntraiva vers il rumauntsch cun ün interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] xxxxxxx ..... '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph von Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch internaziunel. Dal 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da Londra e publichet dal 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da Trun è stà perscrutader da la natira, da la lingua e da las Alps sco er in pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho el concepi üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla pels idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva el scrittüras per ir in muntagna e cumpuoniva chanzuns spiritualas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal Grischun, dal Tirol dal Süd e dal Friul ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital ed ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots stügios tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823.1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica chi naschiva. .xxx -.----- xxxxxxx 1bed523kutxm4kpmiboi2ub0gnzqnfv 173624 173623 2026-09-09T21:41:56Z Bild-Sprache 22665 /* Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica */ 173624 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la romantica pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaiva uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint . == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] xxxxxxx ..... '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph von Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch internaziunel. Dal 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da Londra e publichet dal 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da Trun è stà perscrutader da la natira, da la lingua e da las Alps sco er in pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho el concepi üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla pels idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva el scrittüras per ir in muntagna e cumpuoniva chanzuns spiritualas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal Grischun, dal Tirol dal Süd e dal Friul ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital ed ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots stügios tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823.1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica chi naschiva. .xxx -.----- xxxxxxx 7w9qerx9wfuduxqcjv653ar1wrukk8c 173625 173624 2026-09-09T21:42:12Z Bild-Sprache 22665 /* Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica */ 173625 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaiva uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint . == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] xxxxxxx ..... '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph von Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch internaziunel. Dal 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da Londra e publichet dal 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da Trun è stà perscrutader da la natira, da la lingua e da las Alps sco er in pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho el concepi üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla pels idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva el scrittüras per ir in muntagna e cumpuoniva chanzuns spiritualas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal Grischun, dal Tirol dal Süd e dal Friul ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital ed ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots stügios tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823.1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica chi naschiva. .xxx -.----- xxxxxxx 11i7cc8djsslxwqx8zrlgpn0lffe8w1 173626 173625 2026-09-09T21:42:55Z Bild-Sprache 22665 /* Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica */ 173626 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] xxxxxxx ..... '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph von Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch internaziunel. Dal 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da Londra e publichet dal 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da Trun è stà perscrutader da la natira, da la lingua e da las Alps sco er in pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho el concepi üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla pels idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva el scrittüras per ir in muntagna e cumpuoniva chanzuns spiritualas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal Grischun, dal Tirol dal Süd e dal Friul ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital ed ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots stügios tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823.1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica chi naschiva. .xxx -.----- xxxxxxx 09gx2x35c4d7gh6s3c2x4fw558ae72w 173627 173626 2026-09-09T21:45:01Z Bild-Sprache 22665 /* Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica */ 173627 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] xxxxxxx ..... '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph von Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch internaziunel. Dal 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da Londra e publichet dal 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da Trun è stà perscrutader da la natira, da la lingua e da las Alps sco er in pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho el concepi üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla pels idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva el scrittüras per ir in muntagna e cumpuoniva chanzuns spiritualas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal Grischun, dal Tirol dal Süd e dal Friul ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital ed ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots stügios tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823.1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica chi naschiva. .xxx -.----- xxxxxxx 6npgj1hjmhhosrynj2tbt5y4w43ifmt 173628 173627 2026-09-09T21:46:34Z Bild-Sprache 22665 /* Prüms perscruteders e lur lavuors */ 173628 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] xxxxxxx ..... '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna piattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da Londra e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da Trun è stà perscrutader da la natira, da la lingua e da las Alps sco er in pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho el concepi üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla pels idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva el scrittüras per ir in muntagna e cumpuoniva chanzuns spiritualas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal Grischun, dal Tirol dal Süd e dal Friul ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital ed ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots stügios tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823.1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica chi naschiva. .xxx -.----- xxxxxxx dt15e7fcpgbub58lmjpleqzymkgn7mv 173629 173628 2026-09-09T21:51:50Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 173629 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] xxxxxxx ..... '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna piattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da Londra e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da Trun d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las Alps sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital ed ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots stügios tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823.1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica chi naschiva. .xxx -.----- xxxxxxx 6n59aqn0si31mlewjo7iw7prvsoenkc 173630 173629 2026-09-09T21:53:28Z Bild-Sprache 22665 /* Prüms perscruteders e lur lavuors */ 173630 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital ed ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots stügios tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823.1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica chi naschiva. .xxx -.----- xxxxxxx io5f05hlygenjnkqjs6qm864pfzf098 173631 173630 2026-09-09T21:53:47Z Bild-Sprache 22665 /* Prüms perscruteders e lur lavuors */ 173631 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. cccvvvvvvxxxxxxxxx == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital ed ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots stügios tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823.1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica chi naschiva. .xxx -.----- xxxxxxx pattc2ptifyrl84dpusjkfyfpqgd170 173632 173631 2026-09-09T21:54:58Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 173632 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. cccvvvvvvxxxxxxxxx == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital ed ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots stügios tar [[Wilhelm Heinrich Riehl]] (1823.1897) in [[Germania]]. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica chi naschiva. .xxx -.----- xxxxxxx rqq4jt7i1iosl8v0820i2zshgsllwck 173633 173632 2026-09-09T21:55:20Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 173633 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. cccvvvvvvxxxxxxxxx == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital ed ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots stügios tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823.1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica chi naschiva. .xxx -.----- xxxxxxx pattc2ptifyrl84dpusjkfyfpqgd170 173634 173633 2026-09-09T21:58:15Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 173634 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. cccvvvvvvxxxxxxxxx == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital ed ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots stügios tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823.1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica chi naschiva. 076atd94pp97v3v39yc8h3l5y4rawyx 173636 173634 2026-09-10T07:36:17Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 173636 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital ed ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823.1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. rt3utxgb5xsx5zjzy4oci7q5mudf8vh 173637 173636 2026-09-10T07:37:13Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 173637 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. .... Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. 2w27gvuz0pcql6jw0mxnssfjg0udsfa 173638 173637 2026-09-10T07:37:53Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 173638 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. 4gz1g2s33jy7jk6zhg2988tfhvz3ofu 173639 173638 2026-09-10T07:40:14Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 173639 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra. 5d0ktz5djjon4ym4bvq3yo8vryci7di 173640 173639 2026-09-10T07:41:59Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 173640 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra. Alfons (de) Fluge von Aspermont (1823–1890): Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun orala da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun Die Volkslieder des Engadins dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing. pxrrj41rhvh6f9s5ri7gpvztpkhgf2a 173641 173640 2026-09-10T07:42:42Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 173641 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra. xxxxx '''Alfons (de) Fluge von Aspermont (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun orala da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun Die Volkslieder des Engadins dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing. ka9d65xdrjsxsydxyx9dx57x71qkh6g 173642 173641 2026-09-10T07:43:50Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 173642 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra. xxxxx '''Alfons (de) Fluge von Aspermont (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun orala da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun Die Volkslieder des Engadins dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing. '''Andrea Vitali (ONS):''' Andrea Vitali ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho illas Annalas da la Societad Retorumauntscha in tuot 192 texts da chanzuns. Lo l'interessaivan specielmaing chanzuns derasedas chi reflettaivan lingua, üsaunzas e muond da viver da la populaziun. 5ntkz5a5zc5bmg9oxe98gfj1nqrvhko 173643 173642 2026-09-10T07:44:27Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 173643 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra. xxxxx '''Alfons (de) Fluge von Aspermont (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun orala da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun Die Volkslieder des Engadins dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing. '''Andrea Vitali (ONS):''' Andrea Vitali ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho illas Annalas da la Societad Retorumauntscha in tuot 192 texts da chanzuns. Lo l'interessaivan specielmaing chanzuns derasedas chi reflettaivan lingua, üsaunzas e muond da viver da la populaziun. '''Giacun Hasper Muoth (ONN):''' Giacun Hasper Muoth ha rimnà e publitgà chanzuns popularas sursilvanas tradiziunalas per las preservar da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun e franceda illa populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. 4a2vn5zgzm701yufdjx5f0epffsdn4n 173644 173643 2026-09-10T07:45:06Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 173644 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra. xxxxx '''Alfons (de) Fluge von Aspermont (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun orala da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun Die Volkslieder des Engadins dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing. '''Andrea Vitali (ONS):''' Andrea Vitali ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho illas Annalas da la Societad Retorumauntscha in tuot 192 texts da chanzuns. Lo l'interessaivan specielmaing chanzuns derasedas chi reflettaivan lingua, üsaunzas e muond da viver da la populaziun. '''Giacun Hasper Muoth (ONN):''' Giacun Hasper Muoth ha rimnà e publitgà chanzuns popularas sursilvanas tradiziunalas per las preservar da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun e franceda illa populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la Rätoromanische Chrestomathie, chi cumpiglia var 8000 paginas, unescha tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch e vela scu la collecziun la pü importanta da quist gener. na61aq0aebvk753s8zqezoa0ndo6927 173645 173644 2026-09-10T07:47:18Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 173645 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra. xxxxx '''Alfons (de) Fluge von Aspermont (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing. '''Andrea Vitali (ONS):''' Andrea Vitali ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho illas Annalas da la Societad Retorumauntscha in tuot 192 texts da chanzuns. Lo l'interessaivan specielmaing chanzuns derasedas chi reflettaivan lingua, üsaunzas e muond da viver da la populaziun. '''Giacun Hasper Muoth (ONN):''' Giacun Hasper Muoth ha rimnà e publitgà chanzuns popularas sursilvanas tradiziunalas per las preservar da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun e franceda illa populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la Rätoromanische Chrestomathie, chi cumpiglia var 8000 paginas, unescha tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch e vela scu la collecziun la pü importanta da quist gener. l5e1rf3mf1mwig6vz63twy3yfqpkjz2 173646 173645 2026-09-10T07:49:08Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 173646 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra. '''Alfons (de) Fluge von Aspermont (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing. xxxxxx '''Andrea Vitali (ONS):''' Andrea Vitali ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho illas Annalas da la Societad Retorumauntscha in tuot 192 texts da chanzuns. Lo l'interessaivan specielmaing chanzuns derasedas chi reflettaivan lingua, üsaunzas e muond da viver da la populaziun. '''Giacun Hasper Muoth (ONN):''' Giacun Hasper Muoth ha rimnà e publitgà chanzuns popularas sursilvanas tradiziunalas per las preservar da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun e franceda illa populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la Rätoromanische Chrestomathie, chi cumpiglia var 8000 paginas, unescha tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch e vela scu la collecziun la pü importanta da quist gener. tmi5o1c3cdpwwz0lbfion2k63dj3il4 173647 173646 2026-09-10T08:10:33Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 173647 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra. '''Alfons (de) Fluge von Aspermont (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing. xxxxxx '''Andrea Vitali (ONS):''' Andrea Vitali ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las Annalas da la Societad Retorumauntscha . El as 'interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa. '''Giacun Hasper Muoth (ONN):''' Giacun Hasper Muoth ha rimnà e publitgà chanzuns popularas sursilvanas tradiziunalas per las preservar da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun e franceda illa populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la Rätoromanische Chrestomathie, chi cumpiglia var 8000 paginas, unescha tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch e vela scu la collecziun la pü importanta da quist gener. rricl5ekwqvvuwtxmti027f0siwrfyn 173648 173647 2026-09-10T08:11:28Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 173648 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra. '''Alfons (de) Fluge von Aspermont (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing. '''Andrea Vitali (ONS):''' Andrea Vitali ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]] . El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa. xxxxx '''Giacun Hasper Muoth (ONN):''' Giacun Hasper Muoth ha rimnà e publitgà chanzuns popularas sursilvanas tradiziunalas per las preservar da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun e franceda illa populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la Rätoromanische Chrestomathie, chi cumpiglia var 8000 paginas, unescha tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch e vela scu la collecziun la pü importanta da quist gener. 1fojuj79ls16vq5t6p1ie7ujy0zx54l 173649 173648 2026-09-10T08:11:58Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 173649 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * [[Andrea Vitali|Andrea Vital]]<nowiki/>i * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra. '''Alfons (de) Fluge von Aspermont (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing. '''Andrea Vitali (ONS):''' Andrea Vitali ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa. xxxxx '''Giacun Hasper Muoth (ONN):''' Giacun Hasper Muoth ha rimnà e publitgà chanzuns popularas sursilvanas tradiziunalas per las preservar da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun e franceda illa populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la Rätoromanische Chrestomathie, chi cumpiglia var 8000 paginas, unescha tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch e vela scu la collecziun la pü importanta da quist gener. c6elzk0j64ruqd2pohr6ec8sw8lxvqv 173650 173649 2026-09-10T08:14:56Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 173650 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra. '''Alfons (de) Fluge von Aspermont (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing. '''Andrea Vitali (ONS):''' Andrea Vitali ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa. xxxxx '''Giacun Hasper Muoth (ONN):''' Giacun Hasper Muoth ha rimnà e publitgà chanzuns popularas sursilvanas tradiziunalas per las preservar da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun e franceda illa populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la Rätoromanische Chrestomathie, chi cumpiglia var 8000 paginas, unescha tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch e vela scu la collecziun la pü importanta da quist gener. f4ektireli2z8b95kgpvsrs3x6ulrtc 173651 173650 2026-09-10T08:15:15Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 173651 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra. '''Alfons (de) Fluge von Aspermont (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing. '''Andrea Vital:''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa. xxxxx '''Giacun Hasper Muoth (ONN):''' Giacun Hasper Muoth ha rimnà e publitgà chanzuns popularas sursilvanas tradiziunalas per las preservar da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun e franceda illa populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la Rätoromanische Chrestomathie, chi cumpiglia var 8000 paginas, unescha tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch e vela scu la collecziun la pü importanta da quist gener. h1lg2m10yl2k0u128ck9nma7lpuc0ne 173653 173651 2026-09-10T08:18:21Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 173653 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra. '''Alfons (de) Fluge von Aspermont (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing. '''Andrea Vital:''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa. xxxxx '''Giacun Hasper Muoth (ONN):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas per las preservar da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun e franceda illa populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la Rätoromanische Chrestomathie, chi cumpiglia var 8000 paginas, unescha tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch e vela scu la collecziun la pü importanta da quist gener. bo3ge66bsucbd86qhr8ce1p3lr4x2he 173654 173653 2026-09-10T08:21:23Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 173654 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra. '''Alfons (de) Fluge von Aspermont (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing. '''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa. xxxxx '''Giacun Hasper Muoth (ONN):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas per las preservar da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun e franceda illa populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la Rätoromanische Chrestomathie, chi cumpiglia var 8000 paginas, unescha tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch e vela scu la collecziun la pü importanta da quist gener. a2qbfhdvld2ohicpllbcx9iilba1b0g 173655 173654 2026-09-10T08:23:46Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 173655 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra. '''Alfons (de) Fluge von Aspermont (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing. '''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.<ref>Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslte ils 10 settember 2026</ref> xxxxx '''Giacun Hasper Muoth (ONN):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas per las preservar da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun e franceda illa populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la Rätoromanische Chrestomathie, chi cumpiglia var 8000 paginas, unescha tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch e vela scu la collecziun la pü importanta da quist gener. == Indicaziun da funtaunas == <references /> 3xrjubzivy1oskwej181m4uohrtocjx 173656 173655 2026-09-10T08:25:28Z Bild-Sprache 22665 /* Indicaziun da funtaunas */ 173656 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra. '''Alfons (de) Fluge von Aspermont (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing. '''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.<ref>Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslte ils 10 settember 2026</ref> xxxxx '''Giacun Hasper Muoth (1844–1906):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas per las preservar da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun e franceda illa populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la Rätoromanische Chrestomathie, chi cumpiglia var 8000 paginas, unescha tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch e vela scu la collecziun la pü importanta da quist gener. == Indicaziun da funtaunas == <references /> 8b5ro40v7wfhy1qnjxq28z2svug2z0o 173657 173656 2026-09-10T08:26:39Z Bild-Sprache 22665 /* Indicaziun da funtaunas */ 173657 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra. '''Alfons (de) Fluge von Aspermont (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing. '''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.<ref>Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslte ils 10 settember 2026</ref> xxxxx '''Giacun Hasper Muoth (1844–1906):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas. Sia intenziun d'eira da las preservar da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun e franceda illa populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la Rätoromanische Chrestomathie, chi cumpiglia var 8000 paginas, unescha tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch e vela scu la collecziun la pü importanta da quist gener. == Indicaziun da funtaunas == <references /> p4b4e9mew4yder46fnyjv1tp4q45qor 173658 173657 2026-09-10T08:28:25Z Bild-Sprache 22665 /* Indicaziun da funtaunas */ 173658 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra. '''Alfons (de) Fluge von Aspermont (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing. '''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.<ref>Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslte ils 10 settember 2026</ref> xxxxx '''Giacun Hasper Muoth (1844–1906):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas. Sia intenziun d'eira da las preservar da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun e franceda illa populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la ''Rätoromanische Chrestomathie'', chi cumpiglia var 8000 paginas, unescha tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch e vela scu la collecziun la pü importanta da quist gener. == Indicaziun da funtaunas == <references /> tpy1bt0njst0qrm6e4zex9g37t9qe15 173659 173658 2026-09-10T08:33:55Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 173659 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra. '''??? Alfons (de) Fluge von Aspermont (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing. '''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.<ref>Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslte ils 10 settember 2026</ref> xxxxx '''Giacun Hasper Muoth (1844–1906):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas. Sia intenziun d'eira da las preservar da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun e franceda illa populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la ''Rätoromanische Chrestomathie'', chi cumpiglia var 8000 paginas, unescha tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch e vela scu la collecziun la pü importanta da quist gener. == Indicaziun da funtaunas == <references /> dbxkmnzdpr6gr0mh4g07oaxs9xhc1qt 173660 173659 2026-09-10T08:37:38Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 173660 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge]] * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra. '''??? Alfons (de) Fluge von Aspermont (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing.<ref>''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd101437552.html Flugi von Aspermont, Alfons]''. In: Deutsche Biographie. Conuslte ils 10 settember 2026.</ref> '''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.<ref>Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslte ils 10 settember 2026</ref> xxxxx '''Giacun Hasper Muoth (1844–1906):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas. Sia intenziun d'eira da las preservar da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun e franceda illa populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la ''Rätoromanische Chrestomathie'', chi cumpiglia var 8000 paginas, unescha tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch e vela scu la collecziun la pü importanta da quist gener. == Indicaziun da funtaunas == <references /> c520jbo2hf0141g8e6adcj8ceci3179 173661 173660 2026-09-10T08:41:29Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 173661 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge|Alfons Flugi]] * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra. '''??? Alfons (de) Fluge von Aspermont (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing.<ref>''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd101437552.html Flugi von Aspermont, Alfons]''. In: Deutsche Biographie. Conuslte ils 10 settember 2026.</ref> ???: es gibt noch Flugi von Aspermond, Conradin .... '''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.<ref>Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslte ils 10 settember 2026</ref> xxxxx '''Giacun Hasper Muoth (1844–1906):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas. Sia intenziun d'eira da las preservar da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun e franceda illa populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la ''Rätoromanische Chrestomathie'', chi cumpiglia var 8000 paginas, unescha tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch e vela scu la collecziun la pü importanta da quist gener. == Indicaziun da funtaunas == <references /> hkotqcxmv6qy7a4r0ig20nsjj6s61ej 173662 173661 2026-09-10T08:42:32Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 173662 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons Fluge|Alfons Flugi]] * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra. '''??? Alfons (de) Fluge von Aspermont (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing.<ref>''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd101437552.html Flugi von Aspermont, Alfons]''. In: Deutsche Biographie. Conuslte ils 10 settember 2026.</ref> ???: es gibt noch Flugi von Aspermond, Conradin, ein Dichter. '''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.<ref>Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslte ils 10 settember 2026</ref> xxxxx '''Giacun Hasper Muoth (1844–1906):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas. Sia intenziun d'eira da las preservar da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun e franceda illa populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la ''Rätoromanische Chrestomathie'', chi cumpiglia var 8000 paginas, unescha tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch e vela scu la collecziun la pü importanta da quist gener. == Indicaziun da funtaunas == <references /> kft9stlgncvy7h6qo9cn702h71k6348 173663 173662 2026-09-10T08:44:40Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 173663 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * Flugi von Aspermont, Alfons * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra. '''Flugi von Aspermont, Alfons (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing.<ref>''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd101437552.html Flugi von Aspermont, Alfons]''. In: Deutsche Biographie. Conuslte ils 10 settember 2026.</ref> ???: es gibt noch Flugi von Aspermond, Conradin, ein Dichter. '''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.<ref>Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslte ils 10 settember 2026</ref> xxxxx '''Giacun Hasper Muoth (1844–1906):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas. Sia intenziun d'eira da las preservar da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun e franceda illa populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la ''Rätoromanische Chrestomathie'', chi cumpiglia var 8000 paginas, unescha tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch e vela scu la collecziun la pü importanta da quist gener. == Indicaziun da funtaunas == <references /> c1vm4r2ye98r00aibhr2mjm8ixcy12m 173665 173663 2026-09-10T08:46:38Z Bild-Sprache 22665 /* Indicaziun da funtaunas */ 173665 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * Flugi von Aspermont, Alfons * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra. '''Flugi von Aspermont, Alfons (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing.<ref>''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd101437552.html Flugi von Aspermont, Alfons]''. In: Deutsche Biographie. Conuslte ils 10 settember 2026.</ref> '''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.<ref>Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslte ils 10 settember 2026</ref> xxxxx '''Giacun Hasper Muoth (1844–1906):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas. Sia intenziun d'eira da las preservar da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun e franceda illa populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la ''Rätoromanische Chrestomathie'', chi cumpiglia var 8000 paginas, unescha tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch e vela scu la collecziun la pü importanta da quist gener. == Indicaziun da funtaunas == <references /> 1hnwhzwq9gyula20v54ckdhwjtkkzif 173667 173665 2026-09-10T09:03:05Z Bild-Sprache 22665 /* Indicaziun da funtaunas */ 173667 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * Flugi von Aspermont, Alfons * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra. '''Flugi von Aspermont, Alfons (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing.<ref>''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd101437552.html Flugi von Aspermont, Alfons]''. In: Deutsche Biographie. Conuslte ils 10 settember 2026.</ref> '''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.<ref>Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslte ils 10 settember 2026</ref> xxxxx '''Giacun Hasper Muoth (1844–1906):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas. Sia intenziun d'eira da las preserver da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun e franceda illa populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la ''Rätoromanische Chrestomathie'', chi cumpiglia var 8000 paginas, unescha tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch e vela scu la collecziun la pü importanta da quist gener. == Indicaziun da funtaunas == <references /> sg9hxnbqq83hm39wh94hrtfskjfnrb0 173668 173667 2026-09-10T09:06:02Z Bild-Sprache 22665 /* Indicaziun da funtaunas */ 173668 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * Flugi von Aspermont, Alfons * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra. '''Flugi von Aspermont, Alfons (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing.<ref>''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd101437552.html Flugi von Aspermont, Alfons]''. In: Deutsche Biographie. Conuslte ils 10 settember 2026.</ref> '''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.<ref>Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslte ils 10 settember 2026</ref> '''Giacun Hasper Muoth (1844–1906):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas. Sia intenziun d'eira da las preserver da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun ed inrischamaint aint l'imaint da la populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la ''Rätoromanische Chrestomathie'', chi cumpiglia var 8000 paginas, unescha tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch e vela scu la collecziun la pü importanta da quist gener. == Indicaziun da funtaunas == <references /> kdsfft46d06f3xpibvef88r1o4cge3p 173669 173668 2026-09-10T09:07:16Z Bild-Sprache 22665 /* Indicaziun da funtaunas */ 173669 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * Flugi von Aspermont, Alfons * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra. '''Flugi von Aspermont, Alfons (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing.<ref>''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd101437552.html Flugi von Aspermont, Alfons]''. In: Deutsche Biographie. Conuslte ils 10 settember 2026.</ref> '''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.<ref>Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslte ils 10 settember 2026</ref> '''Giacun Hasper Muoth (1844–1906):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas. Sia intenziun d'eira da las preserver da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun ed inrischamaint aint l'imaint da la populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. xxxxxx '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la ''Rätoromanische Chrestomathie'', chi cumpiglia var 8000 paginas, unescha tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch e vela scu la collecziun la pü importanta da quist gener. == Indicaziun da funtaunas == <references /> i13hclwu3imelb5eg6jyzbcz7rk7p4j 173670 173669 2026-09-10T09:08:36Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 173670 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Flugi von Aspermont, Alfons]] * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra. '''Flugi von Aspermont, Alfons (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing.<ref>''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd101437552.html Flugi von Aspermont, Alfons]''. In: Deutsche Biographie. Conuslte ils 10 settember 2026.</ref> '''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.<ref>Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslte ils 10 settember 2026</ref> '''Giacun Hasper Muoth (1844–1906):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas. Sia intenziun d'eira da las preserver da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun ed inrischamaint aint l'imaint da la populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. xxxxxx '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la ''Rätoromanische Chrestomathie'', chi cumpiglia var 8000 paginas, unescha tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch e vela scu la collecziun la pü importanta da quist gener. == Indicaziun da funtaunas == <references /> o0af0dsvelk9bbe95gdsfyyovqjibus 173671 173670 2026-09-10T09:13:30Z Bild-Sprache 22665 /* Indicaziun da funtaunas */ 173671 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Flugi von Aspermont, Alfons]] * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra. '''Flugi von Aspermont, Alfons (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing.<ref>''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd101437552.html Flugi von Aspermont, Alfons]''. In: Deutsche Biographie. Conuslte ils 10 settember 2026.</ref> '''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.<ref>Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslte ils 10 settember 2026</ref> '''Giacun Hasper Muoth (1844–1906):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas. Sia intenziun d'eira da las preserver da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun ed inrischamaint aint l'imaint da la populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la ''Rätoromanische Chrestomathie'', cumpiglia var 8000 paginas, tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch. Sia lavur vela scu collecziun la pü importanta da quist gener. == Indicaziun da funtaunas == <references /> 7axl0zpd01hzukv2h3ytjsav24ct716 173672 173671 2026-09-10T09:17:41Z Bild-Sprache 22665 /* Indicaziun da funtaunas */ 173672 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Flugi von Aspermont, Alfons]] * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra. '''Flugi von Aspermont, Alfons (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing.<ref>''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd101437552.html Flugi von Aspermont, Alfons]''. In: Deutsche Biographie. Conuslte ils 10 settember 2026.</ref> '''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.<ref>Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslte ils 10 settember 2026</ref> '''Giacun Hasper Muoth (1844–1906):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas. Sia intenziun d'eira da las preserver da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun ed inrischamaint aint l'imaint da la populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la ''Rätoromanische Chrestomathie'', cumpiglia var 8000 paginas, tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch. Sia lavur vela scu collecziun la pü importanta da quist gener. == Litteratura == Laura Decurtins: == Indicaziun da funtaunas == <references /> 36druuwuuk8x1j6diadzrpzq2g9rnht 173673 173672 2026-09-10T09:22:48Z Bild-Sprache 22665 /* Litteratura */ 173673 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup. A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Flugi von Aspermont, Alfons]] * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra. '''Flugi von Aspermont, Alfons (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing.<ref>''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd101437552.html Flugi von Aspermont, Alfons]''. In: Deutsche Biographie. Conuslte ils 10 settember 2026.</ref> '''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.<ref>Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslte ils 10 settember 2026</ref> '''Giacun Hasper Muoth (1844–1906):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas. Sia intenziun d'eira da las preserver da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun ed inrischamaint aint l'imaint da la populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la ''Rätoromanische Chrestomathie'', cumpiglia var 8000 paginas, tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch. Sia lavur vela scu collecziun la pü importanta da quist gener. == Litteratura == Laura Decurtins: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Ediziun Chronos, Turich 2019. Paginas: . ISBN: 978-3-0340-1501-1, doi:10.5167/uzh-207361 == Indicaziun da funtaunas == <references /> lac6cpd7nqiuo7f3zzmds9wxdz1l6hm 173676 173673 2026-09-10T09:32:39Z Bild-Sprache 22665 /* Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica */ 173676 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup.<ref>Eva-Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3</ref> A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Flugi von Aspermont, Alfons]] * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra. '''Flugi von Aspermont, Alfons (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing.<ref>''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd101437552.html Flugi von Aspermont, Alfons]''. In: Deutsche Biographie. Conuslte ils 10 settember 2026.</ref> '''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.<ref>Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslte ils 10 settember 2026</ref> '''Giacun Hasper Muoth (1844–1906):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas. Sia intenziun d'eira da las preserver da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun ed inrischamaint aint l'imaint da la populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la ''Rätoromanische Chrestomathie'', cumpiglia var 8000 paginas, tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch. Sia lavur vela scu collecziun la pü importanta da quist gener. == Litteratura == Laura Decurtins: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Ediziun Chronos, Turich 2019. Paginas: . ISBN: 978-3-0340-1501-1, doi:10.5167/uzh-207361 == Indicaziun da funtaunas == <references /> hg0r7d1r45bbvxqrq9jwyr3xlmjhkz1 173677 173676 2026-09-10T09:39:03Z Bild-Sprache 22665 /* Litteratura */ 173677 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup.<ref>Eva-Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3</ref> A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Flugi von Aspermont, Alfons]] * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra. '''Flugi von Aspermont, Alfons (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing.<ref>''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd101437552.html Flugi von Aspermont, Alfons]''. In: Deutsche Biographie. Conuslte ils 10 settember 2026.</ref> '''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.<ref>Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslte ils 10 settember 2026</ref> '''Giacun Hasper Muoth (1844–1906):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas. Sia intenziun d'eira da las preserver da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun ed inrischamaint aint l'imaint da la populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la ''Rätoromanische Chrestomathie'', cumpiglia var 8000 paginas, tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch. Sia lavur vela scu collecziun la pü importanta da quist gener. == Litteratura == Laura Decurtins: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Ediziun Chronos, Turich 2019. Paginas: 132–139. ISBN: 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361] == Indicaziun da funtaunas == <references /> fgysho90qjznehahrx2hrbd2cgalitm 173678 173677 2026-09-10T09:43:16Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 173678 wikitext text/x-wiki Intro == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup.<ref>Eva-Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3</ref> A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Flugi von Aspermont, Alfons]] * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra.<ref>Arndt Brennecke: ''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd118600850.html#ndbcontent Riehl, Wilhelm Heinrich von (1883 bayerischer Personaladel), Biographie]''. In: ''Deutsche Biographie''. Consulte ils 10 settember 2026.</ref> '''Flugi von Aspermont, Alfons (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing.<ref>''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd101437552.html Flugi von Aspermont, Alfons]''. In: Deutsche Biographie. Conuslte ils 10 settember 2026.</ref> '''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.<ref>Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslte ils 10 settember 2026</ref> '''Giacun Hasper Muoth (1844–1906):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas. Sia intenziun d'eira da las preserver da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun ed inrischamaint aint l'imaint da la populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la ''Rätoromanische Chrestomathie'', cumpiglia var 8000 paginas, tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch. Sia lavur vela scu collecziun la pü importanta da quist gener. == Litteratura == Laura Decurtins: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Ediziun Chronos, Turich 2019. Paginas: 132–139. ISBN: 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361] == Indicaziun da funtaunas == <references /> 7hn5xfj0efkdgvy632my7kfh2si0nyx 173679 173678 2026-09-10T09:49:06Z Bild-Sprache 22665 173679 wikitext text/x-wiki Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran eir la lingua, l'istorgia e la cultura populera rumauntscha aint il interess scientific. Uschè clappaiva il rumauntsch plazz düraunt il '''19evel tschienter aint il muond linguistic'''. == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup.<ref>Eva-Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3</ref> A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Flugi von Aspermont, Alfons]] * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra.<ref>Arndt Brennecke: ''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd118600850.html#ndbcontent Riehl, Wilhelm Heinrich von (1883 bayerischer Personaladel), Biographie]''. In: ''Deutsche Biographie''. Consulte ils 10 settember 2026.</ref> '''Flugi von Aspermont, Alfons (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing.<ref>''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd101437552.html Flugi von Aspermont, Alfons]''. In: Deutsche Biographie. Conuslte ils 10 settember 2026.</ref> '''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.<ref>Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslte ils 10 settember 2026</ref> '''Giacun Hasper Muoth (1844–1906):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas. Sia intenziun d'eira da las preserver da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun ed inrischamaint aint l'imaint da la populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la ''Rätoromanische Chrestomathie'', cumpiglia var 8000 paginas, tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch. Sia lavur vela scu collecziun la pü importanta da quist gener. == Litteratura == Laura Decurtins: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Ediziun Chronos, Turich 2019. Paginas: 132–139. ISBN: 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361] == Indicaziun da funtaunas == <references /> 2rv5r4fgif0z8wyqih0imgh0qvnzqxj 173680 173679 2026-09-10T09:54:30Z Bild-Sprache 22665 173680 wikitext text/x-wiki Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela, lingua, istorgia e cultura populera d'eira il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter in la linguistica''' aint il interess scientific. == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup.<ref>Eva-Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3</ref> A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Flugi von Aspermont, Alfons]] * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra.<ref>Arndt Brennecke: ''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd118600850.html#ndbcontent Riehl, Wilhelm Heinrich von (1883 bayerischer Personaladel), Biographie]''. In: ''Deutsche Biographie''. Consulte ils 10 settember 2026.</ref> '''Flugi von Aspermont, Alfons (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing.<ref>''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd101437552.html Flugi von Aspermont, Alfons]''. In: Deutsche Biographie. Conuslte ils 10 settember 2026.</ref> '''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.<ref>Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslte ils 10 settember 2026</ref> '''Giacun Hasper Muoth (1844–1906):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas. Sia intenziun d'eira da las preserver da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun ed inrischamaint aint l'imaint da la populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la ''Rätoromanische Chrestomathie'', cumpiglia var 8000 paginas, tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch. Sia lavur vela scu collecziun la pü importanta da quist gener. == Litteratura == Laura Decurtins: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Ediziun Chronos, Turich 2019. Paginas: 132–139. ISBN: 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361] == Indicaziun da funtaunas == <references /> e6qw1okl0xb1he4nnvn1fa21p7b1yfn 173681 173680 2026-09-10T09:56:54Z Bild-Sprache 22665 173681 wikitext text/x-wiki Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela cun lur lingua, istorgia e cultura populera d'eira il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter in la linguistica''' aint il interess scientific. == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup.<ref>Eva-Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3</ref> A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Flugi von Aspermont, Alfons]] * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra.<ref>Arndt Brennecke: ''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd118600850.html#ndbcontent Riehl, Wilhelm Heinrich von (1883 bayerischer Personaladel), Biographie]''. In: ''Deutsche Biographie''. Consulte ils 10 settember 2026.</ref> '''Flugi von Aspermont, Alfons (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing.<ref>''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd101437552.html Flugi von Aspermont, Alfons]''. In: Deutsche Biographie. Conuslte ils 10 settember 2026.</ref> '''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.<ref>Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslte ils 10 settember 2026</ref> '''Giacun Hasper Muoth (1844–1906):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas. Sia intenziun d'eira da las preserver da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun ed inrischamaint aint l'imaint da la populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la ''Rätoromanische Chrestomathie'', cumpiglia var 8000 paginas, tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch. Sia lavur vela scu collecziun la pü importanta da quist gener. == Litteratura == Laura Decurtins: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Ediziun Chronos, Turich 2019. Paginas: 132–139. ISBN: 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361] == Indicaziun da funtaunas == <references /> hk42agjtdf07e9by4mi719a8limk0dp 173682 173681 2026-09-10T09:58:42Z Bild-Sprache 22665 Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] a [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] 173681 wikitext text/x-wiki Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela cun lur lingua, istorgia e cultura populera d'eira il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter in la linguistica''' aint il interess scientific. == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup.<ref>Eva-Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3</ref> A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Flugi von Aspermont, Alfons]] * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra.<ref>Arndt Brennecke: ''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd118600850.html#ndbcontent Riehl, Wilhelm Heinrich von (1883 bayerischer Personaladel), Biographie]''. In: ''Deutsche Biographie''. Consulte ils 10 settember 2026.</ref> '''Flugi von Aspermont, Alfons (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing.<ref>''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd101437552.html Flugi von Aspermont, Alfons]''. In: Deutsche Biographie. Conuslte ils 10 settember 2026.</ref> '''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.<ref>Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslte ils 10 settember 2026</ref> '''Giacun Hasper Muoth (1844–1906):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas. Sia intenziun d'eira da las preserver da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun ed inrischamaint aint l'imaint da la populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la ''Rätoromanische Chrestomathie'', cumpiglia var 8000 paginas, tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch. Sia lavur vela scu collecziun la pü importanta da quist gener. == Litteratura == Laura Decurtins: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Ediziun Chronos, Turich 2019. Paginas: 132–139. ISBN: 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361] == Indicaziun da funtaunas == <references /> hk42agjtdf07e9by4mi719a8limk0dp 173684 173682 2026-09-10T10:02:53Z Bild-Sprache 22665 /* Litteratura */ 173684 wikitext text/x-wiki Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela cun lur lingua, istorgia e cultura populera d'eira il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter in la linguistica''' aint il interess scientific. == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup.<ref>Eva-Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3</ref> A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Flugi von Aspermont, Alfons]] * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra.<ref>Arndt Brennecke: ''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd118600850.html#ndbcontent Riehl, Wilhelm Heinrich von (1883 bayerischer Personaladel), Biographie]''. In: ''Deutsche Biographie''. Consulte ils 10 settember 2026.</ref> '''Flugi von Aspermont, Alfons (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing.<ref>''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd101437552.html Flugi von Aspermont, Alfons]''. In: Deutsche Biographie. Conuslte ils 10 settember 2026.</ref> '''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.<ref>Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslte ils 10 settember 2026</ref> '''Giacun Hasper Muoth (1844–1906):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas. Sia intenziun d'eira da las preserver da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun ed inrischamaint aint l'imaint da la populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la ''Rätoromanische Chrestomathie'', cumpiglia var 8000 paginas, tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch. Sia lavur vela scu collecziun la pü importanta da quist gener. == Guarda eir == * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] * Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner –&nbsp;Mezs d'instrucziun rumauntschs * Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara * Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor == Litteratura == Laura Decurtins: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Ediziun Chronos, Turich 2019. Paginas: 132–139. ISBN: 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361] == Indicaziun da funtaunas == <references /> tds8gcljq36ujjsfqk8yhwlwytm6pfc 173685 173684 2026-09-10T10:03:22Z Bild-Sprache 22665 /* Guarda eir */ 173685 wikitext text/x-wiki Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela cun lur lingua, istorgia e cultura populera d'eira il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter in la linguistica''' aint il interess scientific. == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup.<ref>Eva-Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3</ref> A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Flugi von Aspermont, Alfons]] * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra.<ref>Arndt Brennecke: ''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd118600850.html#ndbcontent Riehl, Wilhelm Heinrich von (1883 bayerischer Personaladel), Biographie]''. In: ''Deutsche Biographie''. Consulte ils 10 settember 2026.</ref> '''Flugi von Aspermont, Alfons (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing.<ref>''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd101437552.html Flugi von Aspermont, Alfons]''. In: Deutsche Biographie. Conuslte ils 10 settember 2026.</ref> '''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.<ref>Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslte ils 10 settember 2026</ref> '''Giacun Hasper Muoth (1844–1906):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas. Sia intenziun d'eira da las preserver da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun ed inrischamaint aint l'imaint da la populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la ''Rätoromanische Chrestomathie'', cumpiglia var 8000 paginas, tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch. Sia lavur vela scu collecziun la pü importanta da quist gener. == Guarda eir == * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs|Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner –&nbsp;Mezs d'instrucziun rumauntschs]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] * Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor == Litteratura == Laura Decurtins: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Ediziun Chronos, Turich 2019. Paginas: 132–139. ISBN: 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361] == Indicaziun da funtaunas == <references /> iw6hfb9d75t3nvk2bl56pl8twv3bdz9 173686 173685 2026-09-10T10:03:48Z Bild-Sprache 22665 /* Guarda eir */ 173686 wikitext text/x-wiki Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela cun lur lingua, istorgia e cultura populera d'eira il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter in la linguistica''' aint il interess scientific. == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup.<ref>Eva-Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3</ref> A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Flugi von Aspermont, Alfons]] * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra.<ref>Arndt Brennecke: ''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd118600850.html#ndbcontent Riehl, Wilhelm Heinrich von (1883 bayerischer Personaladel), Biographie]''. In: ''Deutsche Biographie''. Consulte ils 10 settember 2026.</ref> '''Flugi von Aspermont, Alfons (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing.<ref>''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd101437552.html Flugi von Aspermont, Alfons]''. In: Deutsche Biographie. Conuslte ils 10 settember 2026.</ref> '''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.<ref>Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslte ils 10 settember 2026</ref> '''Giacun Hasper Muoth (1844–1906):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas. Sia intenziun d'eira da las preserver da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun ed inrischamaint aint l'imaint da la populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la ''Rätoromanische Chrestomathie'', cumpiglia var 8000 paginas, tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch. Sia lavur vela scu collecziun la pü importanta da quist gener. == Guarda eir == * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs|Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner –&nbsp;Mezs d'instrucziun rumauntschs]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] == Litteratura == Laura Decurtins: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Ediziun Chronos, Turich 2019. Paginas: 132–139. ISBN: 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361] == Indicaziun da funtaunas == <references /> b9ybafg5k5pmhy798px5t4mtcosb6qo 173687 173686 2026-09-10T10:04:21Z Bild-Sprache 22665 173687 wikitext text/x-wiki {{Puter}} Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela cun lur lingua, istorgia e cultura populera d'eira il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter in la linguistica''' aint il interess scientific. == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup.<ref>Eva-Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3</ref> A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Flugi von Aspermont, Alfons]] * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra.<ref>Arndt Brennecke: ''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd118600850.html#ndbcontent Riehl, Wilhelm Heinrich von (1883 bayerischer Personaladel), Biographie]''. In: ''Deutsche Biographie''. Consulte ils 10 settember 2026.</ref> '''Flugi von Aspermont, Alfons (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing.<ref>''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd101437552.html Flugi von Aspermont, Alfons]''. In: Deutsche Biographie. Conuslte ils 10 settember 2026.</ref> '''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.<ref>Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslte ils 10 settember 2026</ref> '''Giacun Hasper Muoth (1844–1906):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas. Sia intenziun d'eira da las preserver da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun ed inrischamaint aint l'imaint da la populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la ''Rätoromanische Chrestomathie'', cumpiglia var 8000 paginas, tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch. Sia lavur vela scu collecziun la pü importanta da quist gener. == Guarda eir == * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs|Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner –&nbsp;Mezs d'instrucziun rumauntschs]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] == Litteratura == Laura Decurtins: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Ediziun Chronos, Turich 2019. Paginas: 132–139. ISBN: 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361] == Indicaziun da funtaunas == <references /> rl99c825hfnhzxscpfi7aqh1v0a5cx2 173688 173687 2026-09-10T10:05:21Z Bild-Sprache 22665 173688 wikitext text/x-wiki {{Puter}} Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela cun lur lingua, istorgia e cultura populera d'eira il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter in la linguistica''' aint il interess scientific. == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup.<ref>Eva-Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3</ref> A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Flugi von Aspermont, Alfons]] * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra.<ref>Arndt Brennecke: ''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd118600850.html#ndbcontent Riehl, Wilhelm Heinrich von (1883 bayerischer Personaladel), Biographie]''. In: ''Deutsche Biographie''. Consulte ils 10 settember 2026.</ref> '''Flugi von Aspermont, Alfons (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing.<ref>''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd101437552.html Flugi von Aspermont, Alfons]''. In: Deutsche Biographie. Conuslte ils 10 settember 2026.</ref> '''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.<ref>Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslte ils 10 settember 2026</ref> '''Giacun Hasper Muoth (1844–1906):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas. Sia intenziun d'eira da las preserver da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun ed inrischamaint aint l'imaint da la populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la ''Rätoromanische Chrestomathie'', cumpiglia var 8000 paginas, tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch. Sia lavur vela scu collecziun la pü importanta da quist gener. == Guarda eir == * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs|Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner –&nbsp;Mezs d'instrucziun rumauntschs]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] == Litteratura == Laura Decurtins: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Ediziun Chronos, Turich 2019. Paginas: 132–139. ISBN: 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361] == Indicaziun da funtaunas == <references /> [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:Litteratura svizra]] [[Categoria:Scienzas]] [[Categoria:Scienzas socialas]] [[Categoria:19avel tschientaner]] lv9mmvoal438fnok429lrpys7lmp8lh 173689 173688 2026-09-10T10:06:27Z Bild-Sprache 22665 /* Guarda eir */ 173689 wikitext text/x-wiki {{Puter}} Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela cun lur lingua, istorgia e cultura populera d'eira il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter in la linguistica''' aint il interess scientific. == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup.<ref>Eva-Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3</ref> A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Flugi von Aspermont, Alfons]] * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra.<ref>Arndt Brennecke: ''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd118600850.html#ndbcontent Riehl, Wilhelm Heinrich von (1883 bayerischer Personaladel), Biographie]''. In: ''Deutsche Biographie''. Consulte ils 10 settember 2026.</ref> '''Flugi von Aspermont, Alfons (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing.<ref>''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd101437552.html Flugi von Aspermont, Alfons]''. In: Deutsche Biographie. Conuslte ils 10 settember 2026.</ref> '''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.<ref>Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslte ils 10 settember 2026</ref> '''Giacun Hasper Muoth (1844–1906):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas. Sia intenziun d'eira da las preserver da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun ed inrischamaint aint l'imaint da la populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la ''Rätoromanische [[Chrestomathie]]'', cumpiglia var 8000 paginas, tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch. Sia lavur vela scu collecziun la pü importanta da quist gener. == Guarda eir == * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs|Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner –&nbsp;Mezs d'instrucziun rumauntschs]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] == Litteratura == Laura Decurtins: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Ediziun Chronos, Turich 2019. Paginas: 132–139. ISBN: 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361] == Indicaziun da funtaunas == <references /> [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:Litteratura svizra]] [[Categoria:Scienzas]] [[Categoria:Scienzas socialas]] [[Categoria:19avel tschientaner]] 2g92wk8mmvz5qrm67ok0n3jp3s6l54z Utilisader:Bild-Sprache/Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica 2 14952 173683 2026-09-10T09:58:42Z Bild-Sprache 22665 Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] a [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] 173683 wikitext text/x-wiki #RENVIAMENT [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] kczmkk7m4kvuqp7r5cbo9klz9f4qbyx