Model discussiun:Regiuns da Chile

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="rm">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>rmwiki</dbname>
    <base>https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.19</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Multimedia</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Spezial</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Discussiun</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Utilisader</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Utilisader discussiun</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia discussiun</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Datoteca</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Datoteca discussiun</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki discussiun</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Model</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Model discussiun</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Agid</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Agid discussiun</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Categoria discussiun</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modul Diskussion</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Veranstaltung</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Veranstaltung Diskussion</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Model discussiun:Regiuns da Chile</title>
    <ns>11</ns>
    <id>6615</id>
    <revision>
      <id>173739</id>
      <parentid>32347</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:04:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48950-40</username>
        <id>23956</id>
      </contributor>
      <origin>173739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89" sha1="jcoplzid8rd45esbb9b6zwl2ggibt0i" xml:space="preserve">{{Stizzar|pagina da discussiun da model stizzau}}

Regiuns da Chile --&gt; Regiuns dal Chile</text>
      <sha1>jcoplzid8rd45esbb9b6zwl2ggibt0i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categoria:Vichipedia:Stidar</title>
    <ns>14</ns>
    <id>7960</id>
    <revision>
      <id>173747</id>
      <parentid>136868</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:12:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48950-40</username>
        <id>23956</id>
      </contributor>
      <origin>173747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="pmmhl55rkdn7nlpqku464wxz4io5g7l" xml:space="preserve">[[Categoria:Vichipedia:Mantegniment|*Stidar]]</text>
      <sha1>pmmhl55rkdn7nlpqku464wxz4io5g7l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categoria discussiun:Utilizaders he-3</title>
    <ns>15</ns>
    <id>8034</id>
    <revision>
      <id>173735</id>
      <parentid>53040</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:47:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48950-40</username>
        <id>23956</id>
      </contributor>
      <origin>173735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="195" sha1="th4zl9p4nkjksqxqk6lie42klkw63eu" xml:space="preserve">{{Stizzar|pagina da discussiun da categoria stizzada}}

Mi sono sbagliato. Oggi ho creato una nuova categoria - Utilisaders he-3. Mi dispiace,--[[User:Henriku|Henriku]] 19:46, 24 matg 2009 (CEST)</text>
      <sha1>th4zl9p4nkjksqxqk6lie42klkw63eu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categoria:Vichipedia:Paginas per repassar</title>
    <ns>14</ns>
    <id>9226</id>
    <revision>
      <id>173746</id>
      <parentid>153040</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:11:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48950-40</username>
        <id>23956</id>
      </contributor>
      <origin>173746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="233" sha1="qrhqax4tjwug9ugplrvzp2ye3y8otvd" xml:space="preserve">''Questa categoria cumpiglia tut las paginas che han basegn d'ina repassada. '''Per plaschair''' gida Vichipedia repassond las paginas ed allontanond ellas lura da questa categoria.''

[[Categoria:Vichipedia:Mantegniment|*Repassada]]</text>
      <sha1>qrhqax4tjwug9ugplrvzp2ye3y8otvd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categoria:Vichipedia:Artitgels memia curts</title>
    <ns>14</ns>
    <id>10999</id>
    <revision>
      <id>173751</id>
      <parentid>151025</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:16:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48950-40</username>
        <id>23956</id>
      </contributor>
      <origin>173751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="1xvdg902sdm91pxoylk352enzh8am0x" xml:space="preserve">[[Categoria:Vichipedia:Mantegniment|*Artitgels memia curts]]</text>
      <sha1>1xvdg902sdm91pxoylk352enzh8am0x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categoria:Vichipedia:Sbozs</title>
    <ns>14</ns>
    <id>11002</id>
    <revision>
      <id>173750</id>
      <parentid>141216</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:13:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48950-40</username>
        <id>23956</id>
      </contributor>
      <origin>173750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="h56vhfq8k59dgzdmjftz9b4kvwmethq" xml:space="preserve">__HIDDENCAT__

[[Categoria:Vichipedia:Mantegniment|*Sbozs]]</text>
      <sha1>h56vhfq8k59dgzdmjftz9b4kvwmethq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Centro de Dokumentado kaj Esploro pri la Lingvo Internacia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14746</id>
    <revision>
      <id>173734</id>
      <parentid>168097</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:40:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48950-40</username>
        <id>23956</id>
      </contributor>
      <origin>173734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="793" sha1="07cs78bs8rrm8uucrgtqx02h3q5j0m4" xml:space="preserve">[[Datoteca:La Chaux-de-Fonds urba biblioteko kaj sidejo de CDELI 766.jpg|197px|rechts]]
Il '''''Centro de Dokumentado kaj Esploro pri la Lingvo Internacia''''' (CDELI; rg: Center da documentaziun e studis da la lingua internaziunala) a [[La Chaux-de-Fonds]], [[Svizra]], è vegnì fundà il 1967 da [[Claude Gacond]]. El è la filiala principala da la Biblioteca da la citad ed ha passa 20'000 unitads bibliograficas. Interlinguisticamain neutral (da qua tras &quot;la lingua internaziunala&quot;) ha la finamira da conservar documents en linguas construidas e da tuttas sorts: Ultra da cudeschs e revistas d'[[esperanto]] porscha el era las collecziuns las pli voluminusas da materialias tranter auter davart [[volapük]] ed interlings.

[[Categoria:Linguas construidas]]
[[Categoria:Cultura (Svizra)]]</text>
      <sha1>07cs78bs8rrm8uucrgtqx02h3q5j0m4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Utilisader:Bild-Sprache</title>
    <ns>2</ns>
    <id>14805</id>
    <revision>
      <id>173786</id>
      <parentid>173690</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:08:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta */</comment>
      <origin>173786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2846" sha1="etc1azur2zzsev7erzp532ii3y4kwgi" xml:space="preserve">Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota
Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan
&lt;/gallery&gt;

== &amp;nbsp;Artichels ==
'''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas'''

* [[Pastiziers grischunais]]
* [[Tuorta da nuschs]]
* [[Tuorta Engiadinaisa]]
* [[Fuatscha grassa]]
* [[Grassins]]
* [[Iva (licör)]]

'''Musica'''

* [[Fränzli Waser]]
* [[Ils Fränzlis da Tschlin]]
* [[Paulin Nuotclà]]
* [[Chapella Open Air]]
* [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]]

'''Scripturas e scripturs'''

* [[Jessica Zuan]]
* [[Elisabeth Bardill]]
* [[Margarita Uffer]] 
'''Films, cineastas e cineasts'''

* [[Susanna Fanzun]]

'''Chesamaints'''

* [[Sgrafit in Engiadina]]

'''Instituziuns''' 

* [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]]
* [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]]
* [[Fundaziun grischuna per la fotografia]]
* [[Fabrica da stoffa Trun]]

'''Natüra ed animels'''

* [[Nuorsa Engiadinaisa]]
* [[Nuorsa Sursilvauna]]
* [[Dschember]]
* [[Iva (plaunta)]]

'''Sport'''

* [[Maraton da skis engiadinais]] 
* [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]] 
'''Artichels in oters idioms''' 

* [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun)  – in collavuraziun cun oters
* [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters

== Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta ==

=== 19evel tschienter ===
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
**La rosetta
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]
**[[Annalas da la Societad Retorumantscha]]
**[[Andrea Bezzola]]
**[https://www.deutsche-biographie.de/pnd135989809.html#ndbcontent Flugi von Aspermond, Conradin]
**[[Gian Battista Sandri]]
**[[Florian Grand]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]]
**[[Theodor Gartner]]
**[[Alfons Fluge|Flugi von Aspermont, Alfons]]
**Andrea Vital
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]
**[[Adieu a l'Engiadina]]
**[[A Trun sut igl ischi]] (Sursilvan) – in collavuraziun cun oters
**[[Otto Barblan]]
**[[Hans Erni]]
**[[Festa da Chalavaina]]
**[[Hans Georg Nägeli]] 

&lt;small&gt;→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]&lt;/small&gt;</text>
      <sha1>etc1azur2zzsev7erzp532ii3y4kwgi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173787</id>
      <parentid>173786</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:09:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta */</comment>
      <origin>173787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2870" sha1="g04ulbqpepnonmyfbz2r4ykycc1pose" xml:space="preserve">Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota
Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan
&lt;/gallery&gt;

== &amp;nbsp;Artichels ==
'''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas'''

* [[Pastiziers grischunais]]
* [[Tuorta da nuschs]]
* [[Tuorta Engiadinaisa]]
* [[Fuatscha grassa]]
* [[Grassins]]
* [[Iva (licör)]]

'''Musica'''

* [[Fränzli Waser]]
* [[Ils Fränzlis da Tschlin]]
* [[Paulin Nuotclà]]
* [[Chapella Open Air]]
* [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]]

'''Scripturas e scripturs'''

* [[Jessica Zuan]]
* [[Elisabeth Bardill]]
* [[Margarita Uffer]] 
'''Films, cineastas e cineasts'''

* [[Susanna Fanzun]]

'''Chesamaints'''

* [[Sgrafit in Engiadina]]

'''Instituziuns''' 

* [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]]
* [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]]
* [[Fundaziun grischuna per la fotografia]]
* [[Fabrica da stoffa Trun]]

'''Natüra ed animels'''

* [[Nuorsa Engiadinaisa]]
* [[Nuorsa Sursilvauna]]
* [[Dschember]]
* [[Iva (plaunta)]]

'''Sport'''

* [[Maraton da skis engiadinais]] 
* [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]] 
'''Artichels in oters idioms''' 

* [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun)  – in collavuraziun cun oters
* [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters

== Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta ==

=== 19evel tschienter ===
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
**[[La rosetta]] (cudesch da chaunt)
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]
**[[Annalas da la Societad Retorumantscha]]
**[[Andrea Bezzola]]
**[https://www.deutsche-biographie.de/pnd135989809.html#ndbcontent Flugi von Aspermond, Conradin]
**[[Gian Battista Sandri]]
**[[Florian Grand]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]]
**[[Theodor Gartner]]
**[[Alfons Fluge|Flugi von Aspermont, Alfons]]
**Andrea Vital
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]
**[[Adieu a l'Engiadina]]
**[[A Trun sut igl ischi]] (Sursilvan) – in collavuraziun cun oters
**[[Otto Barblan]]
**[[Hans Erni]]
**[[Festa da Chalavaina]]
**[[Hans Georg Nägeli]] 

&lt;small&gt;→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]&lt;/small&gt;</text>
      <sha1>g04ulbqpepnonmyfbz2r4ykycc1pose</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categoria:Vichipedia:Spustar</title>
    <ns>14</ns>
    <id>14940</id>
    <revision>
      <id>173749</id>
      <parentid>173213</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:12:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48950-40</username>
        <id>23956</id>
      </contributor>
      <origin>173749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="193" sha1="ojws14e89uqvoevv4g2k24gtea0mcw4" xml:space="preserve">[[Categoria:Vichipedia:Mantegniment|*Spustar]]

[[en:Category:Requested moves]]
[[es:Categoría:Wikipedia:Renombrar]]
[[fr:Catégorie:Wikipédia:Demande de renommage]]
[[it:Categoria:Spostare]]</text>
      <sha1>ojws14e89uqvoevv4g2k24gtea0mcw4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14953</id>
    <revision>
      <id>173695</id>
      <timestamp>2026-09-10T14:48:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>Creà la pagina cun &quot;Intro  == Scoula, Istorgia ==&quot;</comment>
      <origin>173695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="abf0t9ukibutbst3yoo7ppt9sxb68yc" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==</text>
      <sha1>abf0t9ukibutbst3yoo7ppt9sxb68yc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173696</id>
      <parentid>173695</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T14:48:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="685" sha1="6tum3yx4bbn1nxs7ynrrckl17ghdedy" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l temp d'immez d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus. Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata. Daspö il 16evel tschientiner ho la scolaziun religiusa da vastas classas da la populaziun survgnieu dapü importanza. Ler dess impustüt render capabel d'incler la Bibgia e texts religius. Zieva la refurmaziun s'haun derasedas scoulas elementeras, inua cha plaivs e plaivs giuvaivan üna rolla importanta. Sper ler tuchaivan eir il chaunt da psalms e da baselgia tar l'instrucziun. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.</text>
      <sha1>6tum3yx4bbn1nxs7ynrrckl17ghdedy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173697</id>
      <parentid>173696</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T14:49:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="996" sha1="ay5dvq8mw5lgubrt2j8byntjuj7hu7a" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l temp d'immez d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus. Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata. Daspö il 16evel tschientiner ho la scolaziun religiusa da vastas classas da la populaziun survgnieu dapü importanza. Ler dess impustüt render capabel d'incler la Bibgia e texts religius. Zieva la refurmaziun s'haun derasedas scoulas elementeras, inua cha plaivs e plaivs giuvaivan üna rolla importanta. Sper ler tuchaivan eir il chaunt da psalms e da baselgia tar l'instrucziun. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.

Stentas da refuorma pedagogica da la fin dal 18evel e dal principi dal 19evel tschientiner, traunter quellas las concepziuns da Johann Heinrich Pestalozzi, promovevan nouvas metodas d'instrucziun e l'instrucziun in classa. Tals rams ils pü fundamentels tuchaivan religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.</text>
      <sha1>ay5dvq8mw5lgubrt2j8byntjuj7hu7a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173698</id>
      <parentid>173697</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T14:49:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1570" sha1="tn4q2wr254eoj0sat5byiofr45l9wlw" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l temp d'immez d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus. Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata. Daspö il 16evel tschientiner ho la scolaziun religiusa da vastas classas da la populaziun survgnieu dapü importanza. Ler dess impustüt render capabel d'incler la Bibgia e texts religius. Zieva la refurmaziun s'haun derasedas scoulas elementeras, inua cha plaivs e plaivs giuvaivan üna rolla importanta. Sper ler tuchaivan eir il chaunt da psalms e da baselgia tar l'instrucziun. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.

Stentas da refuorma pedagogica da la fin dal 18evel e dal principi dal 19evel tschientiner, traunter quellas las concepziuns da Johann Heinrich Pestalozzi, promovevan nouvas metodas d'instrucziun e l'instrucziun in classa. Tals rams ils pü fundamentels tuchaivan religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.

Zwischen 1830 und 1848 wurde das Schulwesen verstärkt ausgebaut. Eine zentrale Bedeutung erhielt die Ausbildung der Lehrkräfte, wofür kantonale Lehrerseminare entstanden. Graubünden orientierte sich bei seinen Reformen auch am Zürcher Schulgesetzt von 1832, das unter anderem von Hans Georg Nägeli und Ignaz Thomas geprägt worden war. Einheitliche Lehrpläne und obligatorische  Lehrmittel sollten die Qualität des Unterrichts verbessern. Da die Gemeinden in Schulfragen weiterhin grosse Freiheiten besassen, verlief die Umsetzung jedoch regional unterschiedlich.</text>
      <sha1>tn4q2wr254eoj0sat5byiofr45l9wlw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173699</id>
      <parentid>173698</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T14:50:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1204" sha1="2r3reor4epgxw6537xb7mseanut49js" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l temp d'immez d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus. Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata. Daspö il 16evel tschientiner ho la scolaziun religiusa da vastas classas da la populaziun survgnieu dapü importanza. Ler dess impustüt render capabel d'incler la Bibgia e texts religius. Zieva la refurmaziun s'haun derasedas scoulas elementeras, inua cha plaivs e plaivs giuvaivan üna rolla importanta. Sper ler tuchaivan eir il chaunt da psalms e da baselgia tar l'instrucziun. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.

Stentas da refuorma pedagogica da la fin dal 18evel e dal principi dal 19evel tschientiner, traunter quellas las concepziuns da Johann Heinrich Pestalozzi, promovevan nouvas metodas d'instrucziun e l'instrucziun in classa. Tals rams ils pü fundamentels tuchaivan religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.

Traunter il 1830 ed il 1848 es il scolaresser gnieu schlargio pü ferm. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia, per la quela sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia.</text>
      <sha1>2r3reor4epgxw6537xb7mseanut49js</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173700</id>
      <parentid>173699</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T14:50:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1361" sha1="237lwg1jc9t08qnf0j7ox7lgfdayw3g" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l temp d'immez d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus. Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata. Daspö il 16evel tschientiner ho la scolaziun religiusa da vastas classas da la populaziun survgnieu dapü importanza. Ler dess impustüt render capabel d'incler la Bibgia e texts religius. Zieva la refurmaziun s'haun derasedas scoulas elementeras, inua cha plaivs e plaivs giuvaivan üna rolla importanta. Sper ler tuchaivan eir il chaunt da psalms e da baselgia tar l'instrucziun. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.

Stentas da refuorma pedagogica da la fin dal 18evel e dal principi dal 19evel tschientiner, traunter quellas las concepziuns da Johann Heinrich Pestalozzi, promovevan nouvas metodas d'instrucziun e l'instrucziun in classa. Tals rams ils pü fundamentels tuchaivan religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.

Traunter il 1830 ed il 1848 es il scolaresser gnieu schlargio pü ferm. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia, per la quela sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il Grischun s'orientaiva tar sias refuormas eir al Zürcher Schulgesetz dal 1832 chi d'eira traunter oter gnieu furmo da Hans Georg Nägeli ed Ignaz Thomas.</text>
      <sha1>237lwg1jc9t08qnf0j7ox7lgfdayw3g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173701</id>
      <parentid>173700</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T14:50:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1472" sha1="2vvj93qk8jo2j09clrg9m0gkrok0q0a" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l temp d'immez d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus. Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata. Daspö il 16evel tschientiner ho la scolaziun religiusa da vastas classas da la populaziun survgnieu dapü importanza. Ler dess impustüt render capabel d'incler la Bibgia e texts religius. Zieva la refurmaziun s'haun derasedas scoulas elementeras, inua cha plaivs e plaivs giuvaivan üna rolla importanta. Sper ler tuchaivan eir il chaunt da psalms e da baselgia tar l'instrucziun. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.

Stentas da refuorma pedagogica da la fin dal 18evel e dal principi dal 19evel tschientiner, traunter quellas las concepziuns da Johann Heinrich Pestalozzi, promovevan nouvas metodas d'instrucziun e l'instrucziun in classa. Tals rams ils pü fundamentels tuchaivan religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.

Traunter il 1830 ed il 1848 es il scolaresser gnieu schlargio pü ferm. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia, per la quela sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il Grischun s'orientaiva tar sias refuormas eir al Zürcher Schulgesetz dal 1832 chi d'eira traunter oter gnieu furmo da Hans Georg Nägeli ed Ignaz Thomas. Plans d'instrucziun unifichos e mezs d'instrucziun obligatorics dessan amegldrer la qualited da l'instrucziun.</text>
      <sha1>2vvj93qk8jo2j09clrg9m0gkrok0q0a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173702</id>
      <parentid>173701</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T14:51:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1631" sha1="edfomocl1iaied04so2139t2ko7kael" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l temp d'immez d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus. Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata. Daspö il 16evel tschientiner ho la scolaziun religiusa da vastas classas da la populaziun survgnieu dapü importanza. Ler dess impustüt render capabel d'incler la Bibgia e texts religius. Zieva la refurmaziun s'haun derasedas scoulas elementeras, inua cha plaivs e plaivs giuvaivan üna rolla importanta. Sper ler tuchaivan eir il chaunt da psalms e da baselgia tar l'instrucziun. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.

Stentas da refuorma pedagogica da la fin dal 18evel e dal principi dal 19evel tschientiner, traunter quellas las concepziuns da Johann Heinrich Pestalozzi, promovevan nouvas metodas d'instrucziun e l'instrucziun in classa. Tals rams ils pü fundamentels tuchaivan religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.

Traunter il 1830 ed il 1848 es il scolaresser gnieu schlargio pü ferm. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia, per la quela sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il Grischun s'orientaiva tar sias refuormas eir al Zürcher Schulgesetz dal 1832 chi d'eira traunter oter gnieu furmo da Hans Georg Nägeli ed Ignaz Thomas. Plans d'instrucziun unifichos e mezs d'instrucziun obligatorics dessan amegldrer la qualited da l'instrucziun. Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, es la realisaziun però gnida fatta in möd regiunelmaing different.</text>
      <sha1>edfomocl1iaied04so2139t2ko7kael</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173703</id>
      <parentid>173702</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T14:54:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2025" sha1="d8zhuposx2l61syodyli6f6ew1y5v4c" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l temp d'immez d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus. Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata. Daspö il 16evel tschientiner ho la scolaziun religiusa da vastas classas da la populaziun survgnieu dapü importanza. Ler dess impustüt render capabel d'incler la Bibgia e texts religius. Zieva la refurmaziun s'haun derasedas scoulas elementeras, inua cha plaivs e plaivs giuvaivan üna rolla importanta. Sper ler tuchaivan eir il chaunt da psalms e da baselgia tar l'instrucziun. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.

Stentas da refuorma pedagogica da la fin dal 18evel e dal principi dal 19evel tschientiner, traunter quellas las concepziuns da Johann Heinrich Pestalozzi, promovevan nouvas metodas d'instrucziun e l'instrucziun in classa. Tals rams ils pü fundamentels tuchaivan religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.

Traunter il 1830 ed il 1848 es il scolaresser gnieu schlargio pü ferm. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia, per la quela sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il Grischun s'orientaiva tar sias refuormas eir al Zürcher Schulgesetz dal 1832 chi d'eira traunter oter gnieu furmo da Hans Georg Nägeli ed Ignaz Thomas. Plans d'instrucziun unifichos e mezs d'instrucziun obligatorics dessan amegldrer la qualited da l'instrucziun. Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, es la realisaziun però gnida fatta in möd regiunelmaing different.

Cun la revisiun da la constituziun federela dal 1874 sun ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primara sufficiainta, obligatorica ed in scoulas publicas gratuita. L'influenza dal stedi sülla scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limitada. '''D:''' Sper l'ecclesiastic succediva cun que viepü ün purtret dal muond burgais-patriotic.</text>
      <sha1>d8zhuposx2l61syodyli6f6ew1y5v4c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173704</id>
      <parentid>173703</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T14:57:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2037" sha1="9jz2kg5tnd6h4zxz61saa9gypyhd2kz" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l temp d'immez d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus. Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata. 

xxxxxxxx

Daspö il 16evel tschientiner ho la scolaziun religiusa da vastas classas da la populaziun survgnieu dapü importanza. Ler dess impustüt render capabel d'incler la Bibgia e texts religius. Zieva la refurmaziun s'haun derasedas scoulas elementeras, inua cha plaivs e plaivs giuvaivan üna rolla importanta. Sper ler tuchaivan eir il chaunt da psalms e da baselgia tar l'instrucziun. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.

Stentas da refuorma pedagogica da la fin dal 18evel e dal principi dal 19evel tschientiner, traunter quellas las concepziuns da Johann Heinrich Pestalozzi, promovevan nouvas metodas d'instrucziun e l'instrucziun in classa. Tals rams ils pü fundamentels tuchaivan religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.

Traunter il 1830 ed il 1848 es il scolaresser gnieu schlargio pü ferm. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia, per la quela sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il Grischun s'orientaiva tar sias refuormas eir al Zürcher Schulgesetz dal 1832 chi d'eira traunter oter gnieu furmo da Hans Georg Nägeli ed Ignaz Thomas. Plans d'instrucziun unifichos e mezs d'instrucziun obligatorics dessan amegldrer la qualited da l'instrucziun. Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, es la realisaziun però gnida fatta in möd regiunelmaing different.

Cun la revisiun da la constituziun federela dal 1874 sun ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primara sufficiainta, obligatorica ed in scoulas publicas gratuita. L'influenza dal stedi sülla scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limitada. '''D:''' Sper l'ecclesiastic succediva cun que viepü ün purtret dal muond burgais-patriotic.</text>
      <sha1>9jz2kg5tnd6h4zxz61saa9gypyhd2kz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173705</id>
      <parentid>173704</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T15:02:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2295" sha1="1eacza07w79hh4oqt5vogmsut5lpk7b" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l temp d'immez d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata. 

xxxxxxxx

Daspö il 16evel tschientiner ho la scolaziun religiusa da vastas classas da la populaziun survgnieu dapü importanza. Ler dess impustüt render capabel d'incler la Bibgia e texts religius. Zieva la refurmaziun s'haun derasedas scoulas elementeras, inua cha plaivs e plaivs giuvaivan üna rolla importanta. Sper ler tuchaivan eir il chaunt da psalms e da baselgia tar l'instrucziun. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.

Stentas da refuorma pedagogica da la fin dal 18evel e dal principi dal 19evel tschientiner, traunter quellas las concepziuns da Johann Heinrich Pestalozzi, promovevan nouvas metodas d'instrucziun e l'instrucziun in classa. Tals rams ils pü fundamentels tuchaivan religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.

Traunter il 1830 ed il 1848 es il scolaresser gnieu schlargio pü ferm. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia, per la quela sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il Grischun s'orientaiva tar sias refuormas eir al Zürcher Schulgesetz dal 1832 chi d'eira traunter oter gnieu furmo da Hans Georg Nägeli ed Ignaz Thomas. Plans d'instrucziun unifichos e mezs d'instrucziun obligatorics dessan amegldrer la qualited da l'instrucziun. Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, es la realisaziun però gnida fatta in möd regiunelmaing different.

Cun la revisiun da la constituziun federela dal 1874 sun ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primara sufficiainta, obligatorica ed in scoulas publicas gratuita. L'influenza dal stedi sülla scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limitada. '''D:''' Sper l'ecclesiastic succediva cun que viepü ün purtret dal muond burgais-patriotic.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>1eacza07w79hh4oqt5vogmsut5lpk7b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173706</id>
      <parentid>173705</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T15:05:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2520" sha1="1zxre1no0c49if4rsr144pf5vtw4dzi" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l temp d'immez d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; 

xxxxxxxx

Daspö il 16evel tschientiner ho la scolaziun religiusa da vastas classas da la populaziun survgnieu dapü importanza. Ler dess impustüt render capabel d'incler la Bibgia e texts religius. Zieva la refurmaziun s'haun derasedas scoulas elementeras, inua cha plaivs e plaivs giuvaivan üna rolla importanta. Sper ler tuchaivan eir il chaunt da psalms e da baselgia tar l'instrucziun. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.

Stentas da refuorma pedagogica da la fin dal 18evel e dal principi dal 19evel tschientiner, traunter quellas las concepziuns da Johann Heinrich Pestalozzi, promovevan nouvas metodas d'instrucziun e l'instrucziun in classa. Tals rams ils pü fundamentels tuchaivan religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.

Traunter il 1830 ed il 1848 es il scolaresser gnieu schlargio pü ferm. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia, per la quela sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il Grischun s'orientaiva tar sias refuormas eir al Zürcher Schulgesetz dal 1832 chi d'eira traunter oter gnieu furmo da Hans Georg Nägeli ed Ignaz Thomas. Plans d'instrucziun unifichos e mezs d'instrucziun obligatorics dessan amegldrer la qualited da l'instrucziun. Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, es la realisaziun però gnida fatta in möd regiunelmaing different.

Cun la revisiun da la constituziun federela dal 1874 sun ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primara sufficiainta, obligatorica ed in scoulas publicas gratuita. L'influenza dal stedi sülla scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limitada. '''D:''' Sper l'ecclesiastic succediva cun que viepü ün purtret dal muond burgais-patriotic.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>1zxre1no0c49if4rsr144pf5vtw4dzi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173707</id>
      <parentid>173706</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T15:08:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2521" sha1="awyzubzyavorew40n7as4u8f3yxiyld" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l temp d'immez d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt;  

xxxxxxxx

Daspö il 16evel tschientiner ho la scolaziun religiusa da vastas classas da la populaziun survgnieu dapü importanza. Ler dess impustüt render capabel d'incler la Bibgia e texts religius. Zieva la refurmaziun s'haun derasedas scoulas elementeras, inua cha plaivs e plaivs giuvaivan üna rolla importanta. Sper ler tuchaivan eir il chaunt da psalms e da baselgia tar l'instrucziun. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.

Stentas da refuorma pedagogica da la fin dal 18evel e dal principi dal 19evel tschientiner, traunter quellas las concepziuns da Johann Heinrich Pestalozzi, promovevan nouvas metodas d'instrucziun e l'instrucziun in classa. Tals rams ils pü fundamentels tuchaivan religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.

Traunter il 1830 ed il 1848 es il scolaresser gnieu schlargio pü ferm. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia, per la quela sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il Grischun s'orientaiva tar sias refuormas eir al Zürcher Schulgesetz dal 1832 chi d'eira traunter oter gnieu furmo da Hans Georg Nägeli ed Ignaz Thomas. Plans d'instrucziun unifichos e mezs d'instrucziun obligatorics dessan amegldrer la qualited da l'instrucziun. Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, es la realisaziun però gnida fatta in möd regiunelmaing different.

Cun la revisiun da la constituziun federela dal 1874 sun ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primara sufficiainta, obligatorica ed in scoulas publicas gratuita. L'influenza dal stedi sülla scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limitada. '''D:''' Sper l'ecclesiastic succediva cun que viepü ün purtret dal muond burgais-patriotic.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>awyzubzyavorew40n7as4u8f3yxiyld</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173708</id>
      <parentid>173707</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T15:18:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2408" sha1="s5izleaoseytdj4kt4lyc8dkou990hv" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l temp d'immez d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la Refurmaziun ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolle importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, texts religius e chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instruction es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;   

xxxxxxxx


Stentas da refuorma pedagogica da la fin dal 18evel e dal principi dal 19evel tschientiner, traunter quellas las concepziuns da Johann Heinrich Pestalozzi, promovevan nouvas metodas d'instrucziun e l'instrucziun in classa. Tals rams ils pü fundamentels tuchaivan religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.

Traunter il 1830 ed il 1848 es il scolaresser gnieu schlargio pü ferm. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia, per la quela sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il Grischun s'orientaiva tar sias refuormas eir al Zürcher Schulgesetz dal 1832 chi d'eira traunter oter gnieu furmo da Hans Georg Nägeli ed Ignaz Thomas. Plans d'instrucziun unifichos e mezs d'instrucziun obligatorics dessan amegldrer la qualited da l'instrucziun. Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, es la realisaziun però gnida fatta in möd regiunelmaing different.

Cun la revisiun da la constituziun federela dal 1874 sun ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primara sufficiainta, obligatorica ed in scoulas publicas gratuita. L'influenza dal stedi sülla scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limitada. '''D:''' Sper l'ecclesiastic succediva cun que viepü ün purtret dal muond burgais-patriotic.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>s5izleaoseytdj4kt4lyc8dkou990hv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173709</id>
      <parentid>173708</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T15:20:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2393" sha1="3l6tas543b9qlv8ms3378jl8neq2fsu" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l temp d'immez d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la Refurmaziun ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolle importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia e chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instruction es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;   

xxxxxxxx


Stentas da refuorma pedagogica da la fin dal 18evel e dal principi dal 19evel tschientiner, traunter quellas las concepziuns da Johann Heinrich Pestalozzi, promovevan nouvas metodas d'instrucziun e l'instrucziun in classa. Tals rams ils pü fundamentels tuchaivan religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.

Traunter il 1830 ed il 1848 es il scolaresser gnieu schlargio pü ferm. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia, per la quela sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il Grischun s'orientaiva tar sias refuormas eir al Zürcher Schulgesetz dal 1832 chi d'eira traunter oter gnieu furmo da Hans Georg Nägeli ed Ignaz Thomas. Plans d'instrucziun unifichos e mezs d'instrucziun obligatorics dessan amegldrer la qualited da l'instrucziun. Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, es la realisaziun però gnida fatta in möd regiunelmaing different.

Cun la revisiun da la constituziun federela dal 1874 sun ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primara sufficiainta, obligatorica ed in scoulas publicas gratuita. L'influenza dal stedi sülla scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limitada. '''D:''' Sper l'ecclesiastic succediva cun que viepü ün purtret dal muond burgais-patriotic.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>3l6tas543b9qlv8ms3378jl8neq2fsu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173710</id>
      <parentid>173709</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T15:20:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2393" sha1="byuv1rl4g76yoy8uxyw0st5wx5lp84m" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l temp d'immez d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la Refurmaziun ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia e chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instruction es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;   

xxxxxxxx


Stentas da refuorma pedagogica da la fin dal 18evel e dal principi dal 19evel tschientiner, traunter quellas las concepziuns da Johann Heinrich Pestalozzi, promovevan nouvas metodas d'instrucziun e l'instrucziun in classa. Tals rams ils pü fundamentels tuchaivan religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.

Traunter il 1830 ed il 1848 es il scolaresser gnieu schlargio pü ferm. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia, per la quela sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il Grischun s'orientaiva tar sias refuormas eir al Zürcher Schulgesetz dal 1832 chi d'eira traunter oter gnieu furmo da Hans Georg Nägeli ed Ignaz Thomas. Plans d'instrucziun unifichos e mezs d'instrucziun obligatorics dessan amegldrer la qualited da l'instrucziun. Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, es la realisaziun però gnida fatta in möd regiunelmaing different.

Cun la revisiun da la constituziun federela dal 1874 sun ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primara sufficiainta, obligatorica ed in scoulas publicas gratuita. L'influenza dal stedi sülla scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limitada. '''D:''' Sper l'ecclesiastic succediva cun que viepü ün purtret dal muond burgais-patriotic.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>byuv1rl4g76yoy8uxyw0st5wx5lp84m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173711</id>
      <parentid>173710</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T15:23:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2411" sha1="j7kyig1jyjt9xpac2cma2eqexat6gbp" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la Refurmaziun ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia e chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instruction es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;   

xxxxxxxx


Stentas da refuorma pedagogica da la fin dal 18evel e dal principi dal 19evel tschientiner, traunter quellas las concepziuns da Johann Heinrich Pestalozzi, promovevan nouvas metodas d'instrucziun e l'instrucziun in classa. Tals rams ils pü fundamentels tuchaivan religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.

Traunter il 1830 ed il 1848 es il scolaresser gnieu schlargio pü ferm. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia, per la quela sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il Grischun s'orientaiva tar sias refuormas eir al Zürcher Schulgesetz dal 1832 chi d'eira traunter oter gnieu furmo da Hans Georg Nägeli ed Ignaz Thomas. Plans d'instrucziun unifichos e mezs d'instrucziun obligatorics dessan amegldrer la qualited da l'instrucziun. Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, es la realisaziun però gnida fatta in möd regiunelmaing different.

Cun la revisiun da la constituziun federela dal 1874 sun ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primara sufficiainta, obligatorica ed in scoulas publicas gratuita. L'influenza dal stedi sülla scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limitada. '''D:''' Sper l'ecclesiastic succediva cun que viepü ün purtret dal muond burgais-patriotic.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>j7kyig1jyjt9xpac2cma2eqexat6gbp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173712</id>
      <parentid>173711</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T15:25:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2414" sha1="9i9ooihnguyiokli4xl6e243et84zd8" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la Refurmaziun ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instruction es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;   

xxxxxxxx


Stentas da refuorma pedagogica da la fin dal 18evel e dal principi dal 19evel tschientiner, traunter quellas las concepziuns da Johann Heinrich Pestalozzi, promovevan nouvas metodas d'instrucziun e l'instrucziun in classa. Tals rams ils pü fundamentels tuchaivan religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.

Traunter il 1830 ed il 1848 es il scolaresser gnieu schlargio pü ferm. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia, per la quela sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il Grischun s'orientaiva tar sias refuormas eir al Zürcher Schulgesetz dal 1832 chi d'eira traunter oter gnieu furmo da Hans Georg Nägeli ed Ignaz Thomas. Plans d'instrucziun unifichos e mezs d'instrucziun obligatorics dessan amegldrer la qualited da l'instrucziun. Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, es la realisaziun però gnida fatta in möd regiunelmaing different.

Cun la revisiun da la constituziun federela dal 1874 sun ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primara sufficiainta, obligatorica ed in scoulas publicas gratuita. L'influenza dal stedi sülla scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limitada. '''D:''' Sper l'ecclesiastic succediva cun que viepü ün purtret dal muond burgais-patriotic.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>9i9ooihnguyiokli4xl6e243et84zd8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173713</id>
      <parentid>173712</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T15:34:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <origin>173713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2434" sha1="4mk5fiop3k45d83ppw0ocdy5s5df74c" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la Refurmaziun ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instruction es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L' intensziuns da refuorma pedagogica seuguond Johann Heinrich Pestalozzi, chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan religion, ler, scriver, chanter e fer quints.    

xxxxxxxx


Traunter il 1830 ed il 1848 es il scolaresser gnieu schlargio pü ferm. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia, per la quela sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il Grischun s'orientaiva tar sias refuormas eir al Zürcher Schulgesetz dal 1832 chi d'eira traunter oter gnieu furmo da Hans Georg Nägeli ed Ignaz Thomas. Plans d'instrucziun unifichos e mezs d'instrucziun obligatorics dessan amegldrer la qualited da l'instrucziun. Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, es la realisaziun però gnida fatta in möd regiunelmaing different.

Cun la revisiun da la constituziun federela dal 1874 sun ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primara sufficiainta, obligatorica ed in scoulas publicas gratuita. L'influenza dal stedi sülla scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limitada. '''D:''' Sper l'ecclesiastic succediva cun que viepü ün purtret dal muond burgais-patriotic.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>4mk5fiop3k45d83ppw0ocdy5s5df74c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173714</id>
      <parentid>173713</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T15:35:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2451" sha1="so2fl2hpi2k4xpg8tqum9hu3lice713" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la Refurmaziun ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instruction es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L' intensziuns da refuorma pedagogica seuguond Johann Heinrich Pestalozzi, chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan religion, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;    

xxxxxxxx


Traunter il 1830 ed il 1848 es il scolaresser gnieu schlargio pü ferm. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia, per la quela sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il Grischun s'orientaiva tar sias refuormas eir al Zürcher Schulgesetz dal 1832 chi d'eira traunter oter gnieu furmo da Hans Georg Nägeli ed Ignaz Thomas. Plans d'instrucziun unifichos e mezs d'instrucziun obligatorics dessan amegldrer la qualited da l'instrucziun. Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, es la realisaziun però gnida fatta in möd regiunelmaing different.

Cun la revisiun da la constituziun federela dal 1874 sun ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primara sufficiainta, obligatorica ed in scoulas publicas gratuita. L'influenza dal stedi sülla scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limitada. '''D:''' Sper l'ecclesiastic succediva cun que viepü ün purtret dal muond burgais-patriotic.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>so2fl2hpi2k4xpg8tqum9hu3lice713</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173715</id>
      <parentid>173714</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T15:35:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2455" sha1="4d1y7hgjomekzwhtf3mvd2zw2vk1u6y" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instruction es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L' intensziuns da refuorma pedagogica seuguond Johann Heinrich Pestalozzi, chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan religion, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;    

xxxxxxxx


Traunter il 1830 ed il 1848 es il scolaresser gnieu schlargio pü ferm. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia, per la quela sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il Grischun s'orientaiva tar sias refuormas eir al Zürcher Schulgesetz dal 1832 chi d'eira traunter oter gnieu furmo da Hans Georg Nägeli ed Ignaz Thomas. Plans d'instrucziun unifichos e mezs d'instrucziun obligatorics dessan amegldrer la qualited da l'instrucziun. Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, es la realisaziun però gnida fatta in möd regiunelmaing different.

Cun la revisiun da la constituziun federela dal 1874 sun ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primara sufficiainta, obligatorica ed in scoulas publicas gratuita. L'influenza dal stedi sülla scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limitada. '''D:''' Sper l'ecclesiastic succediva cun que viepü ün purtret dal muond burgais-patriotic.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>4d1y7hgjomekzwhtf3mvd2zw2vk1u6y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173716</id>
      <parentid>173715</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T15:36:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2459" sha1="k9f4nnce7qrtn691ig0wtq6gm67de01" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instruction es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L' intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;    

xxxxxxxx


Traunter il 1830 ed il 1848 es il scolaresser gnieu schlargio pü ferm. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia, per la quela sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il Grischun s'orientaiva tar sias refuormas eir al Zürcher Schulgesetz dal 1832 chi d'eira traunter oter gnieu furmo da Hans Georg Nägeli ed Ignaz Thomas. Plans d'instrucziun unifichos e mezs d'instrucziun obligatorics dessan amegldrer la qualited da l'instrucziun. Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, es la realisaziun però gnida fatta in möd regiunelmaing different.

Cun la revisiun da la constituziun federela dal 1874 sun ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primara sufficiainta, obligatorica ed in scoulas publicas gratuita. L'influenza dal stedi sülla scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limitada. '''D:''' Sper l'ecclesiastic succediva cun que viepü ün purtret dal muond burgais-patriotic.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>k9f4nnce7qrtn691ig0wtq6gm67de01</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173717</id>
      <parentid>173716</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T15:39:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2460" sha1="9xvjatemvorl5cbzlfn1hf6nwfxp6pk" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instruction es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;    

xxxxxxxx


Traunter il 1830 ed il 1848 es il scolaresser gnieu schlargio pü ferm. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia, per la quela sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il Grischun s'orientaiva tar sias refuormas eir al Zürcher Schulgesetz dal 1832 chi d'eira traunter oter gnieu furmo da Hans Georg Nägeli ed Ignaz Thomas. Plans d'instrucziun unifichos e mezs d'instrucziun obligatorics dessan amegldrer la qualited da l'instrucziun. Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, es la realisaziun però gnida fatta in möd regiunelmaing different.

Cun la revisiun da la constituziun federela dal 1874 sun ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primara sufficiainta, obligatorica ed in scoulas publicas gratuita. L'influenza dal stedi sülla scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limitada. '''D:''' Sper l'ecclesiastic succediva cun que viepü ün purtret dal muond burgais-patriotic.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>9xvjatemvorl5cbzlfn1hf6nwfxp6pk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173718</id>
      <parentid>173717</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T15:40:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2466" sha1="htcrn9aoqttf1xikg4z9plgs3c0eajk" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instruction es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;    

xxxxxxxx


Traunter il 1830 ed il 1848 es il scolaresser gnieu schlargio pü ferm. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia, per la quela sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il Grischun s'orientaiva tar sias refuormas eir al Zürcher Schulgesetz dal 1832 chi d'eira traunter oter gnieu furmo da Hans Georg Nägeli ed Ignaz Thomas. Plans d'instrucziun unifichos e mezs d'instrucziun obligatorics dessan amegldrer la qualited da l'instrucziun. Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, es la realisaziun però gnida fatta in möd regiunelmaing different.

Cun la revisiun da la constituziun federela dal 1874 sun ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primara sufficiainta, obligatorica ed in scoulas publicas gratuita. L'influenza dal stedi sülla scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limitada. '''D:''' Sper l'ecclesiastic succediva cun que viepü ün purtret dal muond burgais-patriotic.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>htcrn9aoqttf1xikg4z9plgs3c0eajk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173719</id>
      <parentid>173718</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T15:46:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2465" sha1="laeiyrnyxh359rygktu7lqo3n1k7h2v" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instruziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;    

xxxxxxxx


Traunter il 1830 ed il 1848 es il scolaresser gnieu schlargio pü ferm. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia, per la quela sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il Grischun s'orientaiva tar sias refuormas eir al Zürcher Schulgesetz dal 1832 chi d'eira traunter oter gnieu furmo da Hans Georg Nägeli ed Ignaz Thomas. Plans d'instrucziun unifichos e mezs d'instrucziun obligatorics dessan amegldrer la qualited da l'instrucziun. Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, es la realisaziun però gnida fatta in möd regiunelmaing different.

Cun la revisiun da la constituziun federela dal 1874 sun ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primara sufficiainta, obligatorica ed in scoulas publicas gratuita. L'influenza dal stedi sülla scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limitada. '''D:''' Sper l'ecclesiastic succediva cun que viepü ün purtret dal muond burgais-patriotic.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>laeiyrnyxh359rygktu7lqo3n1k7h2v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173720</id>
      <parentid>173719</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T15:46:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2466" sha1="cgvj3wemlneay8c4kea0ae3jl0jlvz0" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;    

xxxxxxxx


Traunter il 1830 ed il 1848 es il scolaresser gnieu schlargio pü ferm. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia, per la quela sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il Grischun s'orientaiva tar sias refuormas eir al Zürcher Schulgesetz dal 1832 chi d'eira traunter oter gnieu furmo da Hans Georg Nägeli ed Ignaz Thomas. Plans d'instrucziun unifichos e mezs d'instrucziun obligatorics dessan amegldrer la qualited da l'instrucziun. Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, es la realisaziun però gnida fatta in möd regiunelmaing different.

Cun la revisiun da la constituziun federela dal 1874 sun ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primara sufficiainta, obligatorica ed in scoulas publicas gratuita. L'influenza dal stedi sülla scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limitada. '''D:''' Sper l'ecclesiastic succediva cun que viepü ün purtret dal muond burgais-patriotic.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>cgvj3wemlneay8c4kea0ae3jl0jlvz0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173721</id>
      <parentid>173720</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T15:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2463" sha1="71r1cle62p2qtbq2ft1trxh6fxds2y9" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

xxxxxxxx


Traunter il 1830 ed il 1848 es il scolaresser gnieu schlargio pü ferm. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia, per la quela sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il Grischun s'orientaiva tar sias refuormas eir al Zürcher Schulgesetz dal 1832 chi d'eira traunter oter gnieu furmo da Hans Georg Nägeli ed Ignaz Thomas. Plans d'instrucziun unifichos e mezs d'instrucziun obligatorics dessan amegldrer la qualited da l'instrucziun. Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, es la realisaziun però gnida fatta in möd regiunelmaing different.

Cun la revisiun da la constituziun federela dal 1874 sun ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primara sufficiainta, obligatorica ed in scoulas publicas gratuita. L'influenza dal stedi sülla scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limitada. '''D:''' Sper l'ecclesiastic succediva cun que viepü ün purtret dal muond burgais-patriotic.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>71r1cle62p2qtbq2ft1trxh6fxds2y9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173722</id>
      <parentid>173721</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T16:00:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2576" sha1="jq2avso8cvk54pxgc0e14eqylsneach" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840 pü ferm. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ... 

xxxxxxxx


Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia, per la quela sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il Grischun s'orientaiva tar sias refuormas eir al Zürcher Schulgesetz dal 1832 chi d'eira traunter oter gnieu furmo da Hans Georg Nägeli ed Ignaz Thomas. Plans d'instrucziun unifichos e mezs d'instrucziun obligatorics dessan amegldrer la qualited da l'instrucziun. Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, es la realisaziun però gnida fatta in möd regiunelmaing different.

Cun la revisiun da la constituziun federela dal 1874 sun ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primara sufficiainta, obligatorica ed in scoulas publicas gratuita. L'influenza dal stedi sülla scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limitada. '''D:''' Sper l'ecclesiastic succediva cun que viepü ün purtret dal muond burgais-patriotic.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>jq2avso8cvk54pxgc0e14eqylsneach</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173723</id>
      <parentid>173722</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T16:00:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2567" sha1="kaaect4a1tfeqf2qt1p5jixl981hnie" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ... 

xxxxxxxx


Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia, per la quela sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il Grischun s'orientaiva tar sias refuormas eir al Zürcher Schulgesetz dal 1832 chi d'eira traunter oter gnieu furmo da Hans Georg Nägeli ed Ignaz Thomas. Plans d'instrucziun unifichos e mezs d'instrucziun obligatorics dessan amegldrer la qualited da l'instrucziun. Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, es la realisaziun però gnida fatta in möd regiunelmaing different.

Cun la revisiun da la constituziun federela dal 1874 sun ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primara sufficiainta, obligatorica ed in scoulas publicas gratuita. L'influenza dal stedi sülla scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limitada. '''D:''' Sper l'ecclesiastic succediva cun que viepü ün purtret dal muond burgais-patriotic.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>kaaect4a1tfeqf2qt1p5jixl981hnie</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173724</id>
      <parentid>173723</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T16:01:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2487" sha1="27n7k4y3lusxdqy8qzja23zsocdcsdh" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia.  

xxxxxxxx


Il Grischun s'orientaiva tar sias refuormas eir al Zürcher Schulgesetz dal 1832 chi d'eira traunter oter gnieu furmo da Hans Georg Nägeli ed Ignaz Thomas. Plans d'instrucziun unifichos e mezs d'instrucziun obligatorics dessan amegldrer la qualited da l'instrucziun. Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, es la realisaziun però gnida fatta in möd regiunelmaing different.

Cun la revisiun da la constituziun federela dal 1874 sun ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primara sufficiainta, obligatorica ed in scoulas publicas gratuita. L'influenza dal stedi sülla scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limitada. '''D:''' Sper l'ecclesiastic succediva cun que viepü ün purtret dal muond burgais-patriotic.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>27n7k4y3lusxdqy8qzja23zsocdcsdh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173725</id>
      <parentid>173724</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T16:04:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2466" sha1="4u4otophgw8dcwa58fn8fwin2bsntj1" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il Grischun s'orientaiva al «Zürcher Schulgesetz» da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da Hans Georg Nägeli ed Ignaz Thomas.   

xxxxxxxxPlans d'instrucziun unifichos e mezs d'instrucziun obligatorics dessan amegldrer la qualited da l'instrucziun. Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, es la realisaziun però gnida fatta in möd regiunelmaing different.

Cun la revisiun da la constituziun federela dal 1874 sun ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primara sufficiainta, obligatorica ed in scoulas publicas gratuita. L'influenza dal stedi sülla scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limitada. '''D:''' Sper l'ecclesiastic succediva cun que viepü ün purtret dal muond burgais-patriotic.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>4u4otophgw8dcwa58fn8fwin2bsntj1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173726</id>
      <parentid>173725</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T16:05:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2502" sha1="t6rnh1wyhssv8jhi02gsskwasdd4ued" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il Grischun s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, «Zürcher Schulgesetz»,  da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da Hans Georg Nägeli ed Ignaz Thomas.   

xxxxxxxx

Plans d'instrucziun unifichos e mezs d'instrucziun obligatorics dessan amegldrer la qualited da l'instrucziun. Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, es la realisaziun però gnida fatta in möd regiunelmaing different.

Cun la revisiun da la constituziun federela dal 1874 sun ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primara sufficiainta, obligatorica ed in scoulas publicas gratuita. L'influenza dal stedi sülla scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limitada. '''D:''' Sper l'ecclesiastic succediva cun que viepü ün purtret dal muond burgais-patriotic.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>t6rnh1wyhssv8jhi02gsskwasdd4ued</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173727</id>
      <parentid>173726</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T16:10:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <origin>173727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2531" sha1="6ydyo63ooobcmdp08lw77zlpqfi5xjo" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, «Zürcher Schulgesetz»,  da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas]].   

xxxxxxxx

Plans d'instrucziun unifichos e mezs d'instrucziun obligatorics dessan amegldrer la qualited da l'instrucziun. Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, es la realisaziun però gnida fatta in möd regiunelmaing different.

Cun la revisiun da la constituziun federela dal 1874 sun ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primara sufficiainta, obligatorica ed in scoulas publicas gratuita. L'influenza dal stedi sülla scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limitada. '''D:''' Sper l'ecclesiastic succediva cun que viepü ün purtret dal muond burgais-patriotic.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>6ydyo63ooobcmdp08lw77zlpqfi5xjo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173728</id>
      <parentid>173727</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T16:13:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2540" sha1="9bx6cg6hgjyt2aautaikfs19vn5mxpd" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, «Zürcher Schulgesetz»,  da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]].   

xxxxxxxx

Plans d'instrucziun unifichos e mezs d'instrucziun obligatorics dessan amegldrer la qualited da l'instrucziun. Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, es la realisaziun però gnida fatta in möd regiunelmaing different.

Cun la revisiun da la constituziun federela dal 1874 sun ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primara sufficiainta, obligatorica ed in scoulas publicas gratuita. L'influenza dal stedi sülla scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limitada. '''D:''' Sper l'ecclesiastic succediva cun que viepü ün purtret dal muond burgais-patriotic.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>9bx6cg6hgjyt2aautaikfs19vn5mxpd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173729</id>
      <parentid>173728</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T16:18:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2433" sha1="9plq8oc0rn2evkchknu7uspk3jwzc7e" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, «Zürcher Schulgesetz»,  da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]].       

xxxxxxxx

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, es la realisaziun però gnida fatta in möd regiunelmaing different.

Cun la revisiun da la constituziun federela dal 1874 sun ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primara sufficiainta, obligatorica ed in scoulas publicas gratuita. L'influenza dal stedi sülla scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limitada. '''D:''' Sper l'ecclesiastic succediva cun que viepü ün purtret dal muond burgais-patriotic.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>9plq8oc0rn2evkchknu7uspk3jwzc7e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173730</id>
      <parentid>173729</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T16:19:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Indicaziun da funtaunas */</comment>
      <origin>173730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2450" sha1="ozhayfid39qy4vapbkvpmbaqzrzpdyw" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, «Zürcher Schulgesetz»,  da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;       

xxxxxxxx

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, es la realisaziun però gnida fatta in möd regiunelmaing different.

Cun la revisiun da la constituziun federela dal 1874 sun ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primara sufficiainta, obligatorica ed in scoulas publicas gratuita. L'influenza dal stedi sülla scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limitada. '''D:''' Sper l'ecclesiastic succediva cun que viepü ün purtret dal muond burgais-patriotic.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>ozhayfid39qy4vapbkvpmbaqzrzpdyw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173731</id>
      <parentid>173730</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T16:21:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Indicaziun da funtaunas */</comment>
      <origin>173731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2550" sha1="krx2kdt1z4ex3hlss8lt7ljgr8c6kle" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, «Zürcher Schulgesetz»,  da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

xxxxxxxx

Einheitliche Lehrpläne und obligatorische  Lehrmittel sollten die Qualität des Unterrichts verbessern.

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, es la realisaziun però gnida fatta in möd regiunelmaing different.

Cun la revisiun da la constituziun federela dal 1874 sun ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primara sufficiainta, obligatorica ed in scoulas publicas gratuita. L'influenza dal stedi sülla scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limitada. '''D:''' Sper l'ecclesiastic succediva cun que viepü ün purtret dal muond burgais-patriotic.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>krx2kdt1z4ex3hlss8lt7ljgr8c6kle</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173732</id>
      <parentid>173731</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T16:23:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2537" sha1="qja5jf872hvvjlkyv6oysadp1l8vj2e" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, «Zürcher Schulgesetz»,  da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

xxxxxxxx

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, es la realisaziun però gnida fatta in möd regiunelmaing different.

Cun la revisiun da la constituziun federela dal 1874 sun ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primara sufficiainta, obligatorica ed in scoulas publicas gratuita. L'influenza dal stedi sülla scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limitada. '''D:''' Sper l'ecclesiastic succediva cun que viepü ün purtret dal muond burgais-patriotic.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>qja5jf872hvvjlkyv6oysadp1l8vj2e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173733</id>
      <parentid>173732</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T16:25:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2536" sha1="4hjnzqu23hc9mizhusl1i2r150ceirj" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

xxxxxxxx

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, es la realisaziun però gnida fatta in möd regiunelmaing different.

Cun la revisiun da la constituziun federela dal 1874 sun ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primara sufficiainta, obligatorica ed in scoulas publicas gratuita. L'influenza dal stedi sülla scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limitada. '''D:''' Sper l'ecclesiastic succediva cun que viepü ün purtret dal muond burgais-patriotic.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>4hjnzqu23hc9mizhusl1i2r150ceirj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173736</id>
      <parentid>173733</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:58:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2760" sha1="rbm4sdxaoq43fw962vvqnd2nga872ca" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sinad cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la constituziun federela l'an 1874 

xxxxxxxx

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, es la realisaziun però gnida fatta in möd regiunelmaing different.

Cun la revisiun da la constituziun federela dal 1874 sun ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primara sufficiainta, obligatorica ed in scoulas publicas gratuita. L'influenza dal stedi sülla scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limitada. '''D:''' Sper l'ecclesiastic succediva cun que viepü ün purtret dal muond burgais-patriotic.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>rbm4sdxaoq43fw962vvqnd2nga872ca</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173737</id>
      <parentid>173736</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:03:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2539" sha1="rgbh1oeqii4me74r3a9fgf5kxjrd0j1" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sinad cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la constituziun federela l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>rgbh1oeqii4me74r3a9fgf5kxjrd0j1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173738</id>
      <parentid>173737</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:04:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Indicaziun da funtaunas */</comment>
      <origin>173738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2608" sha1="s5u067m33ijbacyq4ddooqqavz6d64h" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sinad cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la constituziun federela l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>s5u067m33ijbacyq4ddooqqavz6d64h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173740</id>
      <parentid>173738</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:04:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner */</comment>
      <origin>173740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2906" sha1="ehzor772487fteh6g49f3j0kxwszpii" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sinad cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la constituziun federela l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
In Grischun ho impustüt Ulysses von Salis-Marschlins (1728–1800) giuvo üna figüra d'clev tar l'illuminissem. El d'eira da l'avis cha la scolaziun e l'educaziun morela da la giuventüna sajan decisivas pel svilup da las Trais Lias. Nouvs instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>ehzor772487fteh6g49f3j0kxwszpii</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173741</id>
      <parentid>173740</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:05:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner */</comment>
      <origin>173741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3098" sha1="emadet8l9i5krh9tsmvj2f0urp4od9y" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sinad cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la constituziun federela l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
In Grischun ho impustüt Ulysses von Salis-Marschlins (1728–1800) giuvo üna figüra d'clev tar l'illuminissem. El d'eira da l'avis cha la scolaziun e l'educaziun morela da la giuventüna sajan decisivas pel svilup da las Trais Lias. Nouvs instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.

Intuorn il 1830 haun musicists tudas-chs immigros a Cuira promovia il chaunt da cor secular e nouvas metodas da l'instrucziun da chaunt in scoula tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>emadet8l9i5krh9tsmvj2f0urp4od9y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173742</id>
      <parentid>173741</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:06:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner */</comment>
      <origin>173742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3597" sha1="efrul2rdowawh2engnxt1p68geizvhl" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sinad cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la constituziun federela l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
In Grischun ho impustüt Ulysses von Salis-Marschlins (1728–1800) giuvo üna figüra d'clev tar l'illuminissem. El d'eira da l'avis cha la scolaziun e l'educaziun morela da la giuventüna sajan decisivas pel svilup da las Trais Lias. Nouvs instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.

Intuorn il 1830 haun musicists tudas-chs immigros a Cuira promovia il chaunt da cor secular e nouvas metodas da l'instrucziun da chaunt in scoula tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.

Las scoulas populeras sül pajais restettan però lönch manglusas ed organisedas da vschinauncha a vschinauncha in maniera differenta. Fin dal 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors. Zieva ho il chantun survgnieu la pussaunza da decider sur da la scoula, ho unieu las scoulas separedas confessiunelmaing ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver, fer quints, la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>efrul2rdowawh2engnxt1p68geizvhl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173743</id>
      <parentid>173742</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:07:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner */</comment>
      <origin>173743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3612" sha1="3y6ur2q23yyqkztqne0ovvai6zsb6t9" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sinad cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la constituziun federela l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

xxxxxxxxxxx  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
In Grischun ho impustüt Ulysses von Salis-Marschlins (1728–1800) giuvo üna figüra d'clev tar l'illuminissem. El d'eira da l'avis cha la scolaziun e l'educaziun morela da la giuventüna sajan decisivas pel svilup da las Trais Lias. Nouvs instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.

Intuorn il 1830 haun musicists tudas-chs immigros a Cuira promovia il chaunt da cor secular e nouvas metodas da l'instrucziun da chaunt in scoula tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.

Las scoulas populeras sül pajais restettan però lönch manglusas ed organisedas da vschinauncha a vschinauncha in maniera differenta. Fin dal 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors. Zieva ho il chantun survgnieu la pussaunza da decider sur da la scoula, ho unieu las scoulas separedas confessiunelmaing ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver, fer quints, la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>3y6ur2q23yyqkztqne0ovvai6zsb6t9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173744</id>
      <parentid>173743</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:09:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner */</comment>
      <origin>173744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3721" sha1="3607hh2w2oky8y6imekdi632e9ctcx2" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sinad cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la constituziun federela l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l'illuminissem giuvaiva in Grischun impustüt Ulysses von Salis-Marschlins (1728–1800). 

xxxxxxxIn Grischun ho impustüt Ulysses von Salis-Marschlins (1728–1800) giuvo üna figüra d'clev tar l'illuminissem. El d'eira da l'avis cha la scolaziun e l'educaziun morela da la giuventüna sajan decisivas pel svilup da las Trais Lias. Nouvs instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.

Intuorn il 1830 haun musicists tudas-chs immigros a Cuira promovia il chaunt da cor secular e nouvas metodas da l'instrucziun da chaunt in scoula tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.

Las scoulas populeras sül pajais restettan però lönch manglusas ed organisedas da vschinauncha a vschinauncha in maniera differenta. Fin dal 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors. Zieva ho il chantun survgnieu la pussaunza da decider sur da la scoula, ho unieu las scoulas separedas confessiunelmaing ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver, fer quints, la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>3607hh2w2oky8y6imekdi632e9ctcx2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173745</id>
      <parentid>173744</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:09:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner */</comment>
      <origin>173745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3609" sha1="6b8i28iz6wabbpb6tigw607ujtbqv9p" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sinad cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la constituziun federela l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l'illuminissem giuvaiva in Grischun impustüt Ulysses von Salis-Marschlins (1728–1800). 

xxxxxxx

El d'eira da l'avis cha la scolaziun e l'educaziun morela da la giuventüna sajan decisivas pel svilup da las Trais Lias. Nouvs instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.

Intuorn il 1830 haun musicists tudas-chs immigros a Cuira promovia il chaunt da cor secular e nouvas metodas da l'instrucziun da chaunt in scoula tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.

Las scoulas populeras sül pajais restettan però lönch manglusas ed organisedas da vschinauncha a vschinauncha in maniera differenta. Fin dal 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors. Zieva ho il chantun survgnieu la pussaunza da decider sur da la scoula, ho unieu las scoulas separedas confessiunelmaing ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver, fer quints, la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>6b8i28iz6wabbpb6tigw607ujtbqv9p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173748</id>
      <parentid>173745</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:12:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner */</comment>
      <origin>173748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3613" sha1="6oyllgprtyqe4ef3pco6y7kdqi7buih" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sinad cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la constituziun federela l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l'illuminissem giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). 

xxxxxxx

El d'eira da l'avis cha la scolaziun e l'educaziun morela da la giuventüna sajan decisivas pel svilup da las Trais Lias. Nouvs instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.

Intuorn il 1830 haun musicists tudas-chs immigros a Cuira promovia il chaunt da cor secular e nouvas metodas da l'instrucziun da chaunt in scoula tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.

Las scoulas populeras sül pajais restettan però lönch manglusas ed organisedas da vschinauncha a vschinauncha in maniera differenta. Fin dal 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors. Zieva ho il chantun survgnieu la pussaunza da decider sur da la scoula, ho unieu las scoulas separedas confessiunelmaing ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver, fer quints, la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>6oyllgprtyqe4ef3pco6y7kdqi7buih</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173752</id>
      <parentid>173748</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:17:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner */</comment>
      <origin>173752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3614" sha1="0mhy2p4jbablvt9w7q5dozsn8p27m7j" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sinad cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la constituziun federela l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l'illuminissem giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per ił svilup da las Trais Lias. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

xxxxxxx

Intuorn il 1830 haun musicists tudas-chs immigros a Cuira promovia il chaunt da cor secular e nouvas metodas da l'instrucziun da chaunt in scoula tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.

Las scoulas populeras sül pajais restettan però lönch manglusas ed organisedas da vschinauncha a vschinauncha in maniera differenta. Fin dal 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors. Zieva ho il chantun survgnieu la pussaunza da decider sur da la scoula, ho unieu las scoulas separedas confessiunelmaing ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver, fer quints, la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>0mhy2p4jbablvt9w7q5dozsn8p27m7j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173753</id>
      <parentid>173752</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:18:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner */</comment>
      <origin>173753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3631" sha1="g2skfhytbtf24lfdsoigt6gbfpr8rky" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sinad cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la constituziun federela l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per ił svilup da las Trais Lias. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

xxxxxxx

Intuorn il 1830 haun musicists tudas-chs immigros a Cuira promovia il chaunt da cor secular e nouvas metodas da l'instrucziun da chaunt in scoula tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.

Las scoulas populeras sül pajais restettan però lönch manglusas ed organisedas da vschinauncha a vschinauncha in maniera differenta. Fin dal 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors. Zieva ho il chantun survgnieu la pussaunza da decider sur da la scoula, ho unieu las scoulas separedas confessiunelmaing ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver, fer quints, la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>g2skfhytbtf24lfdsoigt6gbfpr8rky</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173754</id>
      <parentid>173753</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:19:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner */</comment>
      <origin>173754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3663" sha1="au40m57rzvupgi4yiuaebodoi7ke5y6" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sinad cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la constituziun federela l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per ił svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

xxxxxxx

Intuorn il 1830 haun musicists tudas-chs immigros a Cuira promovia il chaunt da cor secular e nouvas metodas da l'instrucziun da chaunt in scoula tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.

Las scoulas populeras sül pajais restettan però lönch manglusas ed organisedas da vschinauncha a vschinauncha in maniera differenta. Fin dal 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors. Zieva ho il chantun survgnieu la pussaunza da decider sur da la scoula, ho unieu las scoulas separedas confessiunelmaing ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver, fer quints, la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>au40m57rzvupgi4yiuaebodoi7ke5y6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173755</id>
      <parentid>173754</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:45:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner */</comment>
      <origin>173755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3717" sha1="bo1fzqd5nzjoaf17a97rxoumxe6fuaa" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sinad cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la constituziun federela l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per ił svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha.   

xxxxxxx

Fin dal 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors. Zieva ho il chantun survgnieu la pussaunza da decider sur da la scoula, ho unieu las scoulas separedas confessiunelmaing ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver, fer quints, la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>bo1fzqd5nzjoaf17a97rxoumxe6fuaa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173756</id>
      <parentid>173755</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:46:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Indicaziun da funtaunas */</comment>
      <origin>173756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3718" sha1="rhy6r3kxbhbl1wvso7q5ldo6qy0rqnd" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sinad cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la constituziun federela l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per ił svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha.    

xxxxxxx

Fin dal 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors. Zieva ho il chantun survgnieu la pussaunza da decider sur da la scoula, ho unieu las scoulas separedas confessiunelmaing ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver, fer quints, la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>rhy6r3kxbhbl1wvso7q5ldo6qy0rqnd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173757</id>
      <parentid>173756</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:48:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Indicaziun da funtaunas */</comment>
      <origin>173757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3720" sha1="ls60e0meyy3pgznwtwgj5stygp9rht6" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sinad cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la constituziun federela l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per ił svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regalera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors.     

xxxxxxx

Zieva ho il chantun survgnieu la pussaunza da decider sur da la scoula, ho unieu las scoulas separedas confessiunelmaing ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver, fer quints, la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>ls60e0meyy3pgznwtwgj5stygp9rht6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173758</id>
      <parentid>173757</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:49:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner */</comment>
      <origin>173758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3720" sha1="hzx11numa6s718m8s1flky3hr2wkj5n" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sinad cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la constituziun federela l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per ił svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors.     

xxxxxxx

Zieva ho il chantun survgnieu la pussaunza da decider sur da la scoula, ho unieu las scoulas separedas confessiunelmaing ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver, fer quints, la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>hzx11numa6s718m8s1flky3hr2wkj5n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173759</id>
      <parentid>173758</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:51:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner */</comment>
      <origin>173759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3786" sha1="gs1k4oifrtdeckfahpz2vkclzi0nbv8" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sinad cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la constituziun federela l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per ił svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda.      

xxxxxxx

Zieva ho il chantun survgnieu la pussaunza da decider sur da la scoula, ho unieu las scoulas separedas confessiunelmaing ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver, fer quints, la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>gs1k4oifrtdeckfahpz2vkclzi0nbv8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173760</id>
      <parentid>173759</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:54:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner */</comment>
      <origin>173760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3798" sha1="rpp5hh1639h477h8dwsvq8g1yeu2lxc" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sinad cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la constituziun federela l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per ił svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>rpp5hh1639h477h8dwsvq8g1yeu2lxc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173761</id>
      <parentid>173760</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:56:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner */</comment>
      <origin>173761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3797" sha1="m8logztxe1tewxj4azjuz7wgztquehy" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sinad cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la constituziun federela l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>m8logztxe1tewxj4azjuz7wgztquehy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173762</id>
      <parentid>173761</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:04:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner */</comment>
      <origin>173762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3854" sha1="1jzg1cyk4i0r6brrs0uu4xjgb2yn0ks" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sinad cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la constituziun federela l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>1jzg1cyk4i0r6brrs0uu4xjgb2yn0ks</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173763</id>
      <parentid>173762</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:05:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun */</comment>
      <origin>173763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4447" sha1="5j7pes7mvgqxkoq0iuhgecj1q7r6r31" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sinad cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la constituziun federela l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==


xxxxxxxxxxx

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters, spirituels e societeds nouv fundedas per üna scolaziun generela, haun pretais megldras cundiziuns per capos da scoula, persunas d'instrucziun qualifichedas ed ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas e genituors per la scolaziun. Al listess mumaint sun els gnieus per la chüra dal rumauntsch, perche cha la lingua nu dess gnir s-chatscheda, dimpersè sviluppada inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris, ho managio Mattli Conrads, chi ho svess collavuro vi da mezs d'instrucziun correspundents.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>5j7pes7mvgqxkoq0iuhgecj1q7r6r31</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173764</id>
      <parentid>173763</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:05:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun */</comment>
      <origin>173764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4915" sha1="gwaa631q8gtooqtrj5qr8tg53z80vkw" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa surgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sinad cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la constituziun federela l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==


xxxxxxxxxxx

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters, spirituels e societeds nouv fundedas per üna scolaziun generela, haun pretais megldras cundiziuns per capos da scoula, persunas d'instrucziun qualifichedas ed ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas e genituors per la scolaziun. Al listess mumaint sun els gnieus per la chüra dal rumauntsch, perche cha la lingua nu dess gnir s-chatscheda, dimpersè sviluppada inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris, ho managio Mattli Conrads, chi ho svess collavuro vi da mezs d'instrucziun correspundents.

L'introducziun d'üna scoula populera obligatorica per tuot la surfatscha ho tuottüna düro fin dalöntsch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Persunas d'instrucziun haun suvenz stuvieu tradür svess chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>gwaa631q8gtooqtrj5qr8tg53z80vkw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173765</id>
      <parentid>173764</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:20:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4920" sha1="asneqid8queu1qxch3n8avnzd4l1yvd" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==


xxxxxxxxxxx

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters, spirituels e societeds nouv fundedas per üna scolaziun generela, haun pretais megldras cundiziuns per capos da scoula, persunas d'instrucziun qualifichedas ed ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas e genituors per la scolaziun. Al listess mumaint sun els gnieus per la chüra dal rumauntsch, perche cha la lingua nu dess gnir s-chatscheda, dimpersè sviluppada inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris, ho managio Mattli Conrads, chi ho svess collavuro vi da mezs d'instrucziun correspundents.

L'introducziun d'üna scoula populera obligatorica per tuot la surfatscha ho tuottüna düro fin dalöntsch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Persunas d'instrucziun haun suvenz stuvieu tradür svess chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>asneqid8queu1qxch3n8avnzd4l1yvd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173766</id>
      <parentid>173765</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:27:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun */</comment>
      <origin>173766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5249" sha1="oxi3741tt505t76lwk5wwsk2n27rrpz" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters, persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 
xxxxxxxxxxx

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters, spirituels e societeds nouv fundedas per üna scolaziun generela, haun pretais megldras cundiziuns per capos da scoula, persunas d'instrucziun qualifichedas ed ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas e genituors per la scolaziun. Al listess mumaint sun els gnieus per la chüra dal rumauntsch, perche cha la lingua nu dess gnir s-chatscheda, dimpersè sviluppada inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris, ho managio Mattli Conrads, chi ho svess collavuro vi da mezs d'instrucziun correspundents.

L'introducziun d'üna scoula populera obligatorica per tuot la surfatscha ho tuottüna düro fin dalöntsch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Persunas d'instrucziun haun suvenz stuvieu tradür svess chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>oxi3741tt505t76lwk5wwsk2n27rrpz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173767</id>
      <parentid>173766</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:32:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun */</comment>
      <origin>173767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5059" sha1="c8d5k6c7b5f87f0dwottcwuuobiptop" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters, persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch, taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi ho svess collavuro vi da mezs d'instrucziun correspundents e chi fachaiva propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 


xxxxxxxxxxx

L'introducziun d'üna scoula populera obligatorica per tuot la surfatscha ho tuottüna düro fin dalöntsch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Persunas d'instrucziun haun suvenz stuvieu tradür svess chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>c8d5k6c7b5f87f0dwottcwuuobiptop</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173768</id>
      <parentid>173767</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:33:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun */</comment>
      <origin>173768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5060" sha1="jslaj0b3wy0slniajhb77vgh0cgbe2r" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch, taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi ho svess collavuro vi da mezs d'instrucziun correspundents e chi fachaiva propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 


xxxxxxxxxxx

L'introducziun d'üna scoula populera obligatorica per tuot la surfatscha ho tuottüna düro fin dalöntsch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Persunas d'instrucziun haun suvenz stuvieu tradür svess chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>jslaj0b3wy0slniajhb77vgh0cgbe2r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173769</id>
      <parentid>173768</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:35:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun */</comment>
      <origin>173769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5064" sha1="d0y3h8ush3j299ktt8v53m2b8ijfuui" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents e chi ho fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris egens. 


xxxxxxxxxxx

L'introducziun d'üna scoula populera obligatorica per tuot la surfatscha ho tuottüna düro fin dalöntsch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Persunas d'instrucziun haun suvenz stuvieu tradür svess chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>d0y3h8ush3j299ktt8v53m2b8ijfuui</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173770</id>
      <parentid>173769</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:35:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun */</comment>
      <origin>173770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5058" sha1="qmu5r0um4a6bfh0kinbvzp1v822fjfq" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents e chi ho fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 


xxxxxxxxxxx

L'introducziun d'üna scoula populera obligatorica per tuot la surfatscha ho tuottüna düro fin dalöntsch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Persunas d'instrucziun haun suvenz stuvieu tradür svess chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>qmu5r0um4a6bfh0kinbvzp1v822fjfq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173771</id>
      <parentid>173770</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:46:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun */</comment>
      <origin>173771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5060" sha1="iw4wnosz0b9fdt7su61j35p4te4yonv" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 


xxxxxxxxxxx

L'introducziun d'üna scoula populera obligatorica per tuot la surfatscha ho tuottüna düro fin dalöntsch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Persunas d'instrucziun haun suvenz stuvieu tradür svess chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>iw4wnosz0b9fdt7su61j35p4te4yonv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173772</id>
      <parentid>173771</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:46:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun */</comment>
      <origin>173772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5070" sha1="5od8uqxmlolicq5mj9r7bmi7ls1sayw" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 


xxxxxxxxxxx

L'introducziun d'üna scoula populera obligatorica per tuot la surfatscha ho tuottüna düro fin dalöntsch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Persunas d'instrucziun haun suvenz stuvieu tradür svess chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>5od8uqxmlolicq5mj9r7bmi7ls1sayw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173773</id>
      <parentid>173772</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:51:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun */</comment>
      <origin>173773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5083" sha1="g3d2qdly9c2kpz90ax614sawx1osp1z" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>g3d2qdly9c2kpz90ax614sawx1osp1z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173774</id>
      <parentid>173773</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:53:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun */</comment>
      <origin>173774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5366" sha1="5vywwyitjtian2544eswxw9hrp4ypeb" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* Mattli Conrad 
* Johann Wilhelm Immler
* Gion Antoni Bühler
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Hans Erni
* Florian Barblan
* Otto Barblan (xy)

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>5vywwyitjtian2544eswxw9hrp4ypeb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173775</id>
      <parentid>173774</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:54:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Persunas ingaschedas */</comment>
      <origin>173775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5377" sha1="9rtzvava2k0a9nga84vj6x7n3qmyu0g" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* [[Johann Wilhelm Immler]]
* [[Gion Antoni Bühler]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Hans Erni
* Florian Barblan
* Otto Barblan (xy)

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>9rtzvava2k0a9nga84vj6x7n3qmyu0g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173776</id>
      <parentid>173775</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:55:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Persunas ingaschedas */</comment>
      <origin>173776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5424" sha1="1at236rrqqbz7etxuilfdl3y1xaap55" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* [[Johann Wilhelm Immler]]
* [[Gion Antoni Bühler]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Hans Erni
* Florian Barblan
* Otto Barblan (xy)


Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832): 

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>1at236rrqqbz7etxuilfdl3y1xaap55</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173777</id>
      <parentid>173776</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:57:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Persunas ingaschedas */</comment>
      <origin>173777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5815" sha1="47vng6zxa9udhohx1dfswzp6zmtr5wj" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* [[Johann Wilhelm Immler]]
* [[Gion Antoni Bühler]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Hans Erni
* Florian Barblan
* Otto Barblan (xy)


xxxxxxx

'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer Mattli Conrad s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, egnas chanzuns da scoula e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribuieu a la chüra ed al svilup da la lingua materna.  

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>47vng6zxa9udhohx1dfswzp6zmtr5wj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173778</id>
      <parentid>173777</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:58:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Indicaziun da funtaunas */</comment>
      <origin>173778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6191" sha1="qozw1cjeeas7p7456sreegp1wo02xxe" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* [[Johann Wilhelm Immler]]
* [[Gion Antoni Bühler]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Hans Erni
* Florian Barblan
* Otto Barblan (xy)


xxxxxxx

'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer Mattli Conrad s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, egnas chanzuns da scoula e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribuieu a la chüra ed al svilup da la lingua materna.  

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da Cuira scu prüm la nouva «furmaziun da chaunt» ill'instrucziun. Dal 1827 ho el publicho sieu egen Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen cun chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>qozw1cjeeas7p7456sreegp1wo02xxe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173779</id>
      <parentid>173778</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:00:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Indicaziun da funtaunas */</comment>
      <origin>173779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6571" sha1="g4fe12fx2sjrjr8n2nr0gci0yknvnoe" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* [[Johann Wilhelm Immler]]
* [[Gion Antoni Bühler]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Hans Erni
* Florian Barblan
* Otto Barblan (xy)


xxxxxxx

'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer Mattli Conrad s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, egnas chanzuns da scoula e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribuieu a la chüra ed al svilup da la lingua materna.  

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da Cuira scu prüm la nouva «furmaziun da chaunt» ill'instrucziun. Dal 1827 ho el publicho sieu egen Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen cun chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. Dal 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cumponidas svess. Cun sia lingua unificheda romontsch fusionau e sieu ingaschamaint per la Societad Retorumantscha ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>g4fe12fx2sjrjr8n2nr0gci0yknvnoe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173780</id>
      <parentid>173779</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:02:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Indicaziun da funtaunas */</comment>
      <origin>173780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6980" sha1="h9t7xbk4emlmspg6oeitivi361ly5of" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* [[Johann Wilhelm Immler]]
* [[Gion Antoni Bühler]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Hans Erni
* Florian Barblan
* Otto Barblan (xy)


xxxxxxx

'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer Mattli Conrad s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, egnas chanzuns da scoula e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribuieu a la chüra ed al svilup da la lingua materna.  

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da Cuira scu prüm la nouva «furmaziun da chaunt» ill'instrucziun. Dal 1827 ho el publicho sieu egen Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen cun chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. Dal 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cumponidas svess. Cun sia lingua unificheda romontsch fusionau e sieu ingaschamaint per la Societad Retorumantscha ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Ziràn ha transponì il 1837 per l'emprima giada chanzuns da scola en duas vuschs da Hans Georg Nägelis en sursilvan. Las chanzuns predominantamaing religiusas e morelas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha pel chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:'''   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>h9t7xbk4emlmspg6oeitivi361ly5of</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173781</id>
      <parentid>173780</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:02:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Indicaziun da funtaunas */</comment>
      <origin>173781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7399" sha1="fkspjkt1c7e1fqva0hbq477ir7sp8uk" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* [[Johann Wilhelm Immler]]
* [[Gion Antoni Bühler]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Hans Erni
* Florian Barblan
* Otto Barblan (xy)


xxxxxxx

'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer Mattli Conrad s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, egnas chanzuns da scoula e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribuieu a la chüra ed al svilup da la lingua materna.  

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da Cuira scu prüm la nouva «furmaziun da chaunt» ill'instrucziun. Dal 1827 ho el publicho sieu egen Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen cun chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. Dal 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cumponidas svess. Cun sia lingua unificheda romontsch fusionau e sieu ingaschamaint per la Societad Retorumantscha ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Ziràn ha transponì il 1837 per l'emprima giada chanzuns da scola en duas vuschs da Hans Georg Nägelis en sursilvan. Las chanzuns predominantamaing religiusas e morelas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha pel chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet dal 1878 üna collecziun da chanzuns in üna vusch tradüttas per las prümas classas per scoulas champestras. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho edieu traunter il 1882 ed il 1887 trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula.

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) und Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):'''   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>fkspjkt1c7e1fqva0hbq477ir7sp8uk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173782</id>
      <parentid>173781</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:03:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Indicaziun da funtaunas */</comment>
      <origin>173782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7763" sha1="5t4goeu88s5vi4632bynt8mgdbyz6y3" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* [[Johann Wilhelm Immler]]
* [[Gion Antoni Bühler]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Hans Erni
* Florian Barblan
* Otto Barblan (xy)


xxxxxxx

'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer Mattli Conrad s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, egnas chanzuns da scoula e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribuieu a la chüra ed al svilup da la lingua materna.  

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da Cuira scu prüm la nouva «furmaziun da chaunt» ill'instrucziun. Dal 1827 ho el publicho sieu egen Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen cun chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. Dal 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cumponidas svess. Cun sia lingua unificheda romontsch fusionau e sieu ingaschamaint per la Societad Retorumantscha ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Ziràn ha transponì il 1837 per l'emprima giada chanzuns da scola en duas vuschs da Hans Georg Nägelis en sursilvan. Las chanzuns predominantamaing religiusas e morelas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha pel chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet dal 1878 üna collecziun da chanzuns in üna vusch tradüttas per las prümas classas per scoulas champestras. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho edieu traunter il 1882 ed il 1887 trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula.

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) und Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus han publitgà in cudesch da chant per il stgalim superiur da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêrs, surpigliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns dad otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>5t4goeu88s5vi4632bynt8mgdbyz6y3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173783</id>
      <parentid>173782</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:05:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Indicaziun da funtaunas */</comment>
      <origin>173783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8079" sha1="k4v4i5d7x9wzv261ye5meqi0kihtfvg" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* [[Johann Wilhelm Immler]]
* [[Gion Antoni Bühler]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Hans Erni
* Florian Barblan
* Otto Barblan (xy)


xxxxxxx

'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer Mattli Conrad s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, egnas chanzuns da scoula e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribuieu a la chüra ed al svilup da la lingua materna.  

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da Cuira scu prüm la nouva «furmaziun da chaunt» ill'instrucziun. Dal 1827 ho el publicho sieu egen Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen cun chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. Dal 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cumponidas svess. Cun sia lingua unificheda romontsch fusionau e sieu ingaschamaint per la Societad Retorumantscha ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Ziràn ha transponì il 1837 per l'emprima giada chanzuns da scola en duas vuschs da Hans Georg Nägelis en sursilvan. Las chanzuns predominantamaing religiusas e morelas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha pel chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet dal 1878 üna collecziun da chanzuns in üna vusch tradüttas per las prümas classas per scoulas champestras. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho edieu traunter il 1882 ed il 1887 trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula.

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) und Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus han publitgà in cudesch da chant per il stgalim superiur da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêrs, surpigliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns dad otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr s'ho ingascho per scoula e chaunt rumauntsch. Cun las 13 Chanzuns romauntschas publichedas dal 1863 ho el scuviert insembel cun Florian ed Otto Barblan (xy) chanzun cuntschainta cun texts rumauntschs pel chaunt da scoula engiadinais.   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>k4v4i5d7x9wzv261ye5meqi0kihtfvg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173784</id>
      <parentid>173783</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:05:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Indicaziun da funtaunas */</comment>
      <origin>173784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8405" sha1="nlhui0k9v0og12utl0oblqrwwup17x4" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* [[Johann Wilhelm Immler]]
* [[Gion Antoni Bühler]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Hans Erni
* Florian Barblan
* Otto Barblan (xy)


xxxxxxx

'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer Mattli Conrad s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, egnas chanzuns da scoula e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribuieu a la chüra ed al svilup da la lingua materna.  

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da Cuira scu prüm la nouva «furmaziun da chaunt» ill'instrucziun. Dal 1827 ho el publicho sieu egen Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen cun chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. Dal 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cumponidas svess. Cun sia lingua unificheda romontsch fusionau e sieu ingaschamaint per la Societad Retorumantscha ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Ziràn ha transponì il 1837 per l'emprima giada chanzuns da scola en duas vuschs da Hans Georg Nägelis en sursilvan. Las chanzuns predominantamaing religiusas e morelas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha pel chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet dal 1878 üna collecziun da chanzuns in üna vusch tradüttas per las prümas classas per scoulas champestras. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho edieu traunter il 1882 ed il 1887 trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula.

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) und Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus han publitgà in cudesch da chant per il stgalim superiur da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêrs, surpigliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns dad otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr s'ho ingascho per scoula e chaunt rumauntsch. Cun las 13 Chanzuns romauntschas publichedas dal 1863 ho el scuviert insembel cun Florian ed Otto Barblan (xy) chanzun cuntschainta cun texts rumauntschs pel chaunt da scoula engiadinais.   

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan ho fat inavaunt quista lavur. Per sieu cudesch da chaunt da scoula Vusch della Patria dal 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs e'ls ho collios cun frasas in trais vuschs da cumponists da cor cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>nlhui0k9v0og12utl0oblqrwwup17x4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173785</id>
      <parentid>173784</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:08:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Indicaziun da funtaunas */</comment>
      <origin>173785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8552" sha1="iqnytxufrxuejxrroatrd7dl69j9syf" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* [[Johann Wilhelm Immler]]
* [[Gion Antoni Bühler]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Hans Erni
* Florian Barblan
* Otto Barblan (xy)


xxxxxxx

'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer Mattli Conrad s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, egnas chanzuns da scoula e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribuieu a la chüra ed al svilup da la lingua materna.  

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da Cuira scu prüm la nouva «furmaziun da chaunt» ill'instrucziun. Dal 1827 ho el publicho sieu egen Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen cun chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. Dal 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cumponidas svess. Cun sia lingua unificheda romontsch fusionau e sieu ingaschamaint per la Societad Retorumantscha ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Ziràn ha transponì il 1837 per l'emprima giada chanzuns da scola en duas vuschs da Hans Georg Nägelis en sursilvan. Las chanzuns predominantamaing religiusas e morelas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha pel chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet dal 1878 üna collecziun da chanzuns in üna vusch tradüttas per las prümas classas per scoulas champestras. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho edieu traunter il 1882 ed il 1887 trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula.

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) und Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus han publitgà in cudesch da chant per il stgalim superiur da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêrs, surpigliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns dad otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr s'ho ingascho per scoula e chaunt rumauntsch. Cun las 13 Chanzuns romauntschas publichedas dal 1863 ho el scuviert insembel cun Florian ed Otto Barblan (xy) chanzun cuntschainta cun texts rumauntschs pel chaunt da scoula engiadinais.   

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan ho fat inavaunt quista lavur. Per sieu cudesch da chaunt da scoula Vusch della Patria dal 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs e'ls ho collios cun frasas in trais vuschs da cumponists da cor cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

'''La rosetta:''' Üna fin provisorica da quist svilup furmet il cudesch da chant da scoula e da giuvenils [[La rosetta]], cumparieu dal 1890.   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>iqnytxufrxuejxrroatrd7dl69j9syf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173788</id>
      <parentid>173785</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:12:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Persunas ingaschedas */</comment>
      <origin>173788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8536" sha1="0w7xoa1ucl7qalm4gawaj0gcnphpbns" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (xy)


xxxxxxx

'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer Mattli Conrad s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, egnas chanzuns da scoula e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribuieu a la chüra ed al svilup da la lingua materna.  

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da Cuira scu prüm la nouva «furmaziun da chaunt» ill'instrucziun. Dal 1827 ho el publicho sieu egen Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen cun chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. Dal 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cumponidas svess. Cun sia lingua unificheda romontsch fusionau e sieu ingaschamaint per la Societad Retorumantscha ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Ziràn ha transponì il 1837 per l'emprima giada chanzuns da scola en duas vuschs da Hans Georg Nägelis en sursilvan. Las chanzuns predominantamaing religiusas e morelas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha pel chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet dal 1878 üna collecziun da chanzuns in üna vusch tradüttas per las prümas classas per scoulas champestras. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho edieu traunter il 1882 ed il 1887 trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula.

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) und Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus han publitgà in cudesch da chant per il stgalim superiur da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêrs, surpigliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns dad otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr s'ho ingascho per scoula e chaunt rumauntsch. Cun las 13 Chanzuns romauntschas publichedas dal 1863 ho el scuviert insembel cun Florian ed Otto Barblan (xy) chanzun cuntschainta cun texts rumauntschs pel chaunt da scoula engiadinais.   

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan ho fat inavaunt quista lavur. Per sieu cudesch da chaunt da scoula Vusch della Patria dal 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs e'ls ho collios cun frasas in trais vuschs da cumponists da cor cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

'''La rosetta:''' Üna fin provisorica da quist svilup furmet il cudesch da chant da scoula e da giuvenils [[La rosetta]], cumparieu dal 1890.   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>0w7xoa1ucl7qalm4gawaj0gcnphpbns</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173789</id>
      <parentid>173788</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:15:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Persunas ingaschedas */</comment>
      <origin>173789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8540" sha1="5hytps89gzw83unl27g8qbf2hvgr4jo" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (xy)


xxxxxxx

'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, egnas chanzuns da scoula e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribuieu a la chüra ed al svilup da la lingua materna.  

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da Cuira scu prüm la nouva «furmaziun da chaunt» ill'instrucziun. Dal 1827 ho el publicho sieu egen Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen cun chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. Dal 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cumponidas svess. Cun sia lingua unificheda romontsch fusionau e sieu ingaschamaint per la Societad Retorumantscha ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Ziràn ha transponì il 1837 per l'emprima giada chanzuns da scola en duas vuschs da Hans Georg Nägelis en sursilvan. Las chanzuns predominantamaing religiusas e morelas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha pel chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet dal 1878 üna collecziun da chanzuns in üna vusch tradüttas per las prümas classas per scoulas champestras. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho edieu traunter il 1882 ed il 1887 trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula.

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) und Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus han publitgà in cudesch da chant per il stgalim superiur da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêrs, surpigliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns dad otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr s'ho ingascho per scoula e chaunt rumauntsch. Cun las 13 Chanzuns romauntschas publichedas dal 1863 ho el scuviert insembel cun Florian ed Otto Barblan (xy) chanzun cuntschainta cun texts rumauntschs pel chaunt da scoula engiadinais.   

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan ho fat inavaunt quista lavur. Per sieu cudesch da chaunt da scoula Vusch della Patria dal 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs e'ls ho collios cun frasas in trais vuschs da cumponists da cor cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

'''La rosetta:''' Üna fin provisorica da quist svilup furmet il cudesch da chant da scoula e da giuvenils [[La rosetta]], cumparieu dal 1890.   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>5hytps89gzw83unl27g8qbf2hvgr4jo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173790</id>
      <parentid>173789</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:26:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Indicaziun da funtaunas */</comment>
      <origin>173790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8548" sha1="azaftt46xf8kb3z5qtypas7vv6pxnmc" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (xy)


xxxxxxx

'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, egnas chanzuns da scoula e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribuieu a la chüra ed al svilup da la lingua materna.  

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da Cuira scu prüm la nouva «furmaziun da chaunt» ill'instrucziun. Dal 1827 ho el publicho sieu egen Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen cun chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. Dal 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cumponidas svess. Cun sia lingua unificheda [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Ziràn ha transponì il 1837 per l'emprima giada chanzuns da scola en duas vuschs da Hans Georg Nägelis en sursilvan. Las chanzuns predominantamaing religiusas e morelas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha pel chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet dal 1878 üna collecziun da chanzuns in üna vusch tradüttas per las prümas classas per scoulas champestras. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho edieu traunter il 1882 ed il 1887 trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula.

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) und Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus han publitgà in cudesch da chant per il stgalim superiur da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêrs, surpigliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns dad otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr s'ho ingascho per scoula e chaunt rumauntsch. Cun las 13 Chanzuns romauntschas publichedas dal 1863 ho el scuviert insembel cun Florian ed Otto Barblan (xy) chanzun cuntschainta cun texts rumauntschs pel chaunt da scoula engiadinais.   

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan ho fat inavaunt quista lavur. Per sieu cudesch da chaunt da scoula Vusch della Patria dal 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs e'ls ho collios cun frasas in trais vuschs da cumponists da cor cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

'''La rosetta:''' Üna fin provisorica da quist svilup furmet il cudesch da chant da scoula e da giuvenils [[La rosetta]], cumparieu dal 1890.   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>azaftt46xf8kb3z5qtypas7vv6pxnmc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173791</id>
      <parentid>173790</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:29:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Persunas ingaschedas */</comment>
      <origin>173791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8554" sha1="6frfe7brgy0ot6nwth34evx5l3ef6kc" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (xy)


xxxxxxx

'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.  

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da Cuira scu prüm la nouva «furmaziun da chaunt» ill'instrucziun. Dal 1827 ho el publicho sieu egen Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen cun chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. Dal 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cumponidas svess. Cun sia lingua unificheda [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Ziràn ha transponì il 1837 per l'emprima giada chanzuns da scola en duas vuschs da Hans Georg Nägelis en sursilvan. Las chanzuns predominantamaing religiusas e morelas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha pel chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet dal 1878 üna collecziun da chanzuns in üna vusch tradüttas per las prümas classas per scoulas champestras. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho edieu traunter il 1882 ed il 1887 trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula.

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) und Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus han publitgà in cudesch da chant per il stgalim superiur da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêrs, surpigliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns dad otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr s'ho ingascho per scoula e chaunt rumauntsch. Cun las 13 Chanzuns romauntschas publichedas dal 1863 ho el scuviert insembel cun Florian ed Otto Barblan (xy) chanzun cuntschainta cun texts rumauntschs pel chaunt da scoula engiadinais.   

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan ho fat inavaunt quista lavur. Per sieu cudesch da chaunt da scoula Vusch della Patria dal 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs e'ls ho collios cun frasas in trais vuschs da cumponists da cor cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

'''La rosetta:''' Üna fin provisorica da quist svilup furmet il cudesch da chant da scoula e da giuvenils [[La rosetta]], cumparieu dal 1890.   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>6frfe7brgy0ot6nwth34evx5l3ef6kc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173792</id>
      <parentid>173791</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:35:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Indicaziun da funtaunas */</comment>
      <origin>173792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8604" sha1="qibv89n2fht8bz3qozirfvwfu4igy4k" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (xy)


xxxxxxx

'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.  

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva «furmaziun da chaunt». L'an 1827 ho el publicho sia egna instrucziun per l'instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. Dal 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cumponidas svess. Cun sia lingua unificheda [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Ziràn ha transponì il 1837 per l'emprima giada chanzuns da scola en duas vuschs da Hans Georg Nägelis en sursilvan. Las chanzuns predominantamaing religiusas e morelas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha pel chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet dal 1878 üna collecziun da chanzuns in üna vusch tradüttas per las prümas classas per scoulas champestras. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho edieu traunter il 1882 ed il 1887 trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula.

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) und Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus han publitgà in cudesch da chant per il stgalim superiur da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêrs, surpigliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns dad otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr s'ho ingascho per scoula e chaunt rumauntsch. Cun las 13 Chanzuns romauntschas publichedas dal 1863 ho el scuviert insembel cun Florian ed Otto Barblan (xy) chanzun cuntschainta cun texts rumauntschs pel chaunt da scoula engiadinais.   

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan ho fat inavaunt quista lavur. Per sieu cudesch da chaunt da scoula Vusch della Patria dal 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs e'ls ho collios cun frasas in trais vuschs da cumponists da cor cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

'''La rosetta:''' Üna fin provisorica da quist svilup furmet il cudesch da chant da scoula e da giuvenils [[La rosetta]], cumparieu dal 1890.   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>qibv89n2fht8bz3qozirfvwfu4igy4k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173793</id>
      <parentid>173792</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:37:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Indicaziun da funtaunas */</comment>
      <origin>173793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8606" sha1="mhnkumxlgi4ta98h4tlvmyoerle0qoc" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (xy)


xxxxxxx

'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.  

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva «furmaziun da chaunt». L'an 1827 ho el publicho sia egna instrucziun per l'instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Ziràn ha transponì il 1837 per l'emprima giada chanzuns da scola en duas vuschs da Hans Georg Nägelis en sursilvan. Las chanzuns predominantamaing religiusas e morelas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha pel chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet dal 1878 üna collecziun da chanzuns in üna vusch tradüttas per las prümas classas per scoulas champestras. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho edieu traunter il 1882 ed il 1887 trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula.

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) und Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus han publitgà in cudesch da chant per il stgalim superiur da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêrs, surpigliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns dad otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr s'ho ingascho per scoula e chaunt rumauntsch. Cun las 13 Chanzuns romauntschas publichedas dal 1863 ho el scuviert insembel cun Florian ed Otto Barblan (xy) chanzun cuntschainta cun texts rumauntschs pel chaunt da scoula engiadinais.   

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan ho fat inavaunt quista lavur. Per sieu cudesch da chaunt da scoula Vusch della Patria dal 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs e'ls ho collios cun frasas in trais vuschs da cumponists da cor cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

'''La rosetta:''' Üna fin provisorica da quist svilup furmet il cudesch da chant da scoula e da giuvenils [[La rosetta]], cumparieu dal 1890.   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>mhnkumxlgi4ta98h4tlvmyoerle0qoc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173794</id>
      <parentid>173793</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:37:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Indicaziun da funtaunas */</comment>
      <origin>173794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8608" sha1="l8whtyl4n0ngmy734fqrcep2eneohno" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (xy)


'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.  

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva «furmaziun da chaunt». L'an 1827 ho el publicho sia egna instrucziun per l'instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

xxxxxxx  

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Ziràn ha transponì il 1837 per l'emprima giada chanzuns da scola en duas vuschs da Hans Georg Nägelis en sursilvan. Las chanzuns predominantamaing religiusas e morelas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha pel chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet dal 1878 üna collecziun da chanzuns in üna vusch tradüttas per las prümas classas per scoulas champestras. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho edieu traunter il 1882 ed il 1887 trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula.

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) und Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus han publitgà in cudesch da chant per il stgalim superiur da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêrs, surpigliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns dad otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr s'ho ingascho per scoula e chaunt rumauntsch. Cun las 13 Chanzuns romauntschas publichedas dal 1863 ho el scuviert insembel cun Florian ed Otto Barblan (xy) chanzun cuntschainta cun texts rumauntschs pel chaunt da scoula engiadinais.   

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan ho fat inavaunt quista lavur. Per sieu cudesch da chaunt da scoula Vusch della Patria dal 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs e'ls ho collios cun frasas in trais vuschs da cumponists da cor cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

'''La rosetta:''' Üna fin provisorica da quist svilup furmet il cudesch da chant da scoula e da giuvenils [[La rosetta]], cumparieu dal 1890.   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>l8whtyl4n0ngmy734fqrcep2eneohno</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173795</id>
      <parentid>173794</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:39:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Persunas ingaschedas */</comment>
      <origin>173795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8590" sha1="7f68s9thsrb4sacqzyrsfbt5phb9xfw" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (xy)


'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.  

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva ''furmaziun da chaunt''. L'an 1827 ho el publicho sia egna instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

xxxxxxx  

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Ziràn ha transponì il 1837 per l'emprima giada chanzuns da scola en duas vuschs da Hans Georg Nägelis en sursilvan. Las chanzuns predominantamaing religiusas e morelas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha pel chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet dal 1878 üna collecziun da chanzuns in üna vusch tradüttas per las prümas classas per scoulas champestras. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho edieu traunter il 1882 ed il 1887 trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula.

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) und Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus han publitgà in cudesch da chant per il stgalim superiur da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêrs, surpigliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns dad otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr s'ho ingascho per scoula e chaunt rumauntsch. Cun las 13 Chanzuns romauntschas publichedas dal 1863 ho el scuviert insembel cun Florian ed Otto Barblan (xy) chanzun cuntschainta cun texts rumauntschs pel chaunt da scoula engiadinais.   

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan ho fat inavaunt quista lavur. Per sieu cudesch da chaunt da scoula Vusch della Patria dal 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs e'ls ho collios cun frasas in trais vuschs da cumponists da cor cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

'''La rosetta:''' Üna fin provisorica da quist svilup furmet il cudesch da chant da scoula e da giuvenils [[La rosetta]], cumparieu dal 1890.   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>7f68s9thsrb4sacqzyrsfbt5phb9xfw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173796</id>
      <parentid>173795</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:40:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Persunas ingaschedas */</comment>
      <origin>173796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8589" sha1="iqdcss7m7xe0rcipxq1bweotg3fanxj" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (xy)


'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.  

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva ''furmaziun da chaunt''. L'an 1827 ho'l publicho sia egna instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

xxxxxxx  

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Ziràn ha transponì il 1837 per l'emprima giada chanzuns da scola en duas vuschs da Hans Georg Nägelis en sursilvan. Las chanzuns predominantamaing religiusas e morelas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha pel chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet dal 1878 üna collecziun da chanzuns in üna vusch tradüttas per las prümas classas per scoulas champestras. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho edieu traunter il 1882 ed il 1887 trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula.

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) und Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus han publitgà in cudesch da chant per il stgalim superiur da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêrs, surpigliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns dad otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr s'ho ingascho per scoula e chaunt rumauntsch. Cun las 13 Chanzuns romauntschas publichedas dal 1863 ho el scuviert insembel cun Florian ed Otto Barblan (xy) chanzun cuntschainta cun texts rumauntschs pel chaunt da scoula engiadinais.   

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan ho fat inavaunt quista lavur. Per sieu cudesch da chaunt da scoula Vusch della Patria dal 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs e'ls ho collios cun frasas in trais vuschs da cumponists da cor cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

'''La rosetta:''' Üna fin provisorica da quist svilup furmet il cudesch da chant da scoula e da giuvenils [[La rosetta]], cumparieu dal 1890.   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>iqdcss7m7xe0rcipxq1bweotg3fanxj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173797</id>
      <parentid>173796</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:45:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Indicaziun da funtaunas */</comment>
      <origin>173797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8618" sha1="q2frdd7xj9w7av3t2jsf725bqvcax10" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (xy)
* Hans Erni


'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.  

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva ''furmaziun da chaunt''. L'an 1827 ho'l publicho sia egna instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

xxxxxxx  

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Ziràn ha transponì il 1837 per l'emprima giada chanzuns da scola en duas vuschs da Hans Georg Nägelis en sursilvan. Las chanzuns predominantamaing religiusas e morelas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha pel chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet dal 1878 üna collecziun da chanzuns in üna vusch tradüttas per las prümas classas per scoulas champestras. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho edieu traunter il 1882 ed il 1887 trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula.

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) und Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus han publitgà in cudesch da chant per il stgalim superiur da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêrs, surpigliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns dad otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr s'ho ingascho per scoula e chaunt rumauntsch. Cun las 13 Chanzuns romauntschas publichedas dal 1863 ho el scuviert insembel cun Florian ed Otto Barblan (xy) chanzun cuntschainta cun texts rumauntschs pel chaunt da scoula engiadinais.   

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan ho fat inavaunt quista lavur. Per sieu cudesch da chaunt da scoula Vusch della Patria dal 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs e'ls ho collios cun frasas in trais vuschs da cumponists da cor cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

'''La rosetta:''' Üna fin provisorica da quist svilup furmet il cudesch da chant da scoula e da giuvenils [[La rosetta]], cumparieu dal 1890 da Hans Erni.       

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>q2frdd7xj9w7av3t2jsf725bqvcax10</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173798</id>
      <parentid>173797</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:46:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Persunas ingaschedas */</comment>
      <origin>173798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8631" sha1="ig5i3t4smkbedomsgdtu9zl1u0fj4rd" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (xy)
* Hans Erni


'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.  

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva ''furmaziun da chaunt''. L'an 1827 ho'l publicho sia egna instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

Hans Erni (1870–1961): ........   Üna fin provisorica da quist svilup furmet il cudesch da chant da scoula e da giuvenils [[La rosetta]], cumparieu dal 1890 da Hans Erni.  

xxxxxxx  

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Ziràn ha transponì il 1837 per l'emprima giada chanzuns da scola en duas vuschs da Hans Georg Nägelis en sursilvan. Las chanzuns predominantamaing religiusas e morelas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha pel chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet dal 1878 üna collecziun da chanzuns in üna vusch tradüttas per las prümas classas per scoulas champestras. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho edieu traunter il 1882 ed il 1887 trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula.

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) und Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus han publitgà in cudesch da chant per il stgalim superiur da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêrs, surpigliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns dad otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr s'ho ingascho per scoula e chaunt rumauntsch. Cun las 13 Chanzuns romauntschas publichedas dal 1863 ho el scuviert insembel cun Florian ed Otto Barblan (xy) chanzun cuntschainta cun texts rumauntschs pel chaunt da scoula engiadinais.   

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan ho fat inavaunt quista lavur. Per sieu cudesch da chaunt da scoula Vusch della Patria dal 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs e'ls ho collios cun frasas in trais vuschs da cumponists da cor cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>ig5i3t4smkbedomsgdtu9zl1u0fj4rd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173799</id>
      <parentid>173798</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:50:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Persunas ingaschedas */</comment>
      <origin>173799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8637" sha1="qsxc6653086chjhufe3jtp08efc5ij6" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (xy)
* [[Hans Erni]]


'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.  

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva ''furmaziun da chaunt''. L'an 1827 ho'l publicho sia egna instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

Hans Erni (1870–1961): ........   Üna fin provisorica da quist svilup furmet il cudesch da chant da scoula e da giuvenils [[La rosetta]], cumparieu dal 1890 da Hans Erni.  

xxxxxxx  

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Ziràn ha transponì il 1837 per l'emprima giada chanzuns da scola en duas vuschs da Hans Georg Nägelis en sursilvan. Las chanzuns predominantamaing religiusas e morelas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha pel chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet dal 1878 üna collecziun da chanzuns in üna vusch tradüttas per las prümas classas per scoulas champestras. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho edieu traunter il 1882 ed il 1887 trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula.

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) und Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus han publitgà in cudesch da chant per il stgalim superiur da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêrs, surpigliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns dad otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr s'ho ingascho per scoula e chaunt rumauntsch. Cun las 13 Chanzuns romauntschas publichedas dal 1863 ho el scuviert insembel cun Florian ed Otto Barblan (xy) chanzun cuntschainta cun texts rumauntschs pel chaunt da scoula engiadinais.   

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan ho fat inavaunt quista lavur. Per sieu cudesch da chaunt da scoula Vusch della Patria dal 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs e'ls ho collios cun frasas in trais vuschs da cumponists da cor cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>qsxc6653086chjhufe3jtp08efc5ij6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173800</id>
      <parentid>173799</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:50:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Persunas ingaschedas */</comment>
      <origin>173800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8637" sha1="pb90ju1klrx6igs3aite137tb2kwai3" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* [[Hans Erni]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (xy)


'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.  

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva ''furmaziun da chaunt''. L'an 1827 ho'l publicho sia egna instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

Hans Erni (1870–1961): ........   Üna fin provisorica da quist svilup furmet il cudesch da chant da scoula e da giuvenils [[La rosetta]], cumparieu dal 1890 da Hans Erni.  

xxxxxxx  

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Ziràn ha transponì il 1837 per l'emprima giada chanzuns da scola en duas vuschs da Hans Georg Nägelis en sursilvan. Las chanzuns predominantamaing religiusas e morelas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha pel chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet dal 1878 üna collecziun da chanzuns in üna vusch tradüttas per las prümas classas per scoulas champestras. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho edieu traunter il 1882 ed il 1887 trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula.

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) und Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus han publitgà in cudesch da chant per il stgalim superiur da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêrs, surpigliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns dad otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr s'ho ingascho per scoula e chaunt rumauntsch. Cun las 13 Chanzuns romauntschas publichedas dal 1863 ho el scuviert insembel cun Florian ed Otto Barblan (xy) chanzun cuntschainta cun texts rumauntschs pel chaunt da scoula engiadinais.   

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan ho fat inavaunt quista lavur. Per sieu cudesch da chaunt da scoula Vusch della Patria dal 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs e'ls ho collios cun frasas in trais vuschs da cumponists da cor cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>pb90ju1klrx6igs3aite137tb2kwai3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173801</id>
      <parentid>173800</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:51:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Persunas ingaschedas */</comment>
      <origin>173801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8643" sha1="27xo8kco5wagffkuglwr8mqgv54u077" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* [[Hans Erni]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (xy)


'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.  

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva ''furmaziun da chaunt''. L'an 1827 ho'l publicho sia egna instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

'''Hans Erni (1870–1961):''' ........   Üna fin provisorica da quist svilup furmet il cudesch da chant da scoula e da giuvenils [[La rosetta]], cumparieu dal 1890 da Hans Erni.  

xxxxxxx  

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Ziràn ha transponì il 1837 per l'emprima giada chanzuns da scola en duas vuschs da Hans Georg Nägelis en sursilvan. Las chanzuns predominantamaing religiusas e morelas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha pel chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet dal 1878 üna collecziun da chanzuns in üna vusch tradüttas per las prümas classas per scoulas champestras. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho edieu traunter il 1882 ed il 1887 trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula.

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) und Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus han publitgà in cudesch da chant per il stgalim superiur da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêrs, surpigliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns dad otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr s'ho ingascho per scoula e chaunt rumauntsch. Cun las 13 Chanzuns romauntschas publichedas dal 1863 ho el scuviert insembel cun Florian ed Otto Barblan (xy) chanzun cuntschainta cun texts rumauntschs pel chaunt da scoula engiadinais.   

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan ho fat inavaunt quista lavur. Per sieu cudesch da chaunt da scoula Vusch della Patria dal 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs e'ls ho collios cun frasas in trais vuschs da cumponists da cor cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>27xo8kco5wagffkuglwr8mqgv54u077</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173802</id>
      <parentid>173801</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:52:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Persunas ingaschedas */</comment>
      <origin>173802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8643" sha1="pnb4810s8k56bytz6uc7af4ejwjsnny" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* [[Hans Erni]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (xy)


'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.  

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva ''furmaziun da chaunt''. L'an 1827 ho'l publicho sia egna instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

xxxxxxx  

'''Hans Erni (1870–1961):''' ........   Üna fin provisorica da quist svilup furmet il cudesch da chant da scoula e da giuvenils [[La rosetta]], cumparieu dal 1890 da Hans Erni.  

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Ziràn ha transponì il 1837 per l'emprima giada chanzuns da scola en duas vuschs da Hans Georg Nägelis en sursilvan. Las chanzuns predominantamaing religiusas e morelas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha pel chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet dal 1878 üna collecziun da chanzuns in üna vusch tradüttas per las prümas classas per scoulas champestras. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho edieu traunter il 1882 ed il 1887 trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula.

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) und Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus han publitgà in cudesch da chant per il stgalim superiur da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêrs, surpigliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns dad otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr s'ho ingascho per scoula e chaunt rumauntsch. Cun las 13 Chanzuns romauntschas publichedas dal 1863 ho el scuviert insembel cun Florian ed Otto Barblan (xy) chanzun cuntschainta cun texts rumauntschs pel chaunt da scoula engiadinais.   

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan ho fat inavaunt quista lavur. Per sieu cudesch da chaunt da scoula Vusch della Patria dal 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs e'ls ho collios cun frasas in trais vuschs da cumponists da cor cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>pnb4810s8k56bytz6uc7af4ejwjsnny</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173803</id>
      <parentid>173802</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:52:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Persunas ingaschedas */</comment>
      <origin>173803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8640" sha1="4xmmx7aslkdr8rx3nf0g7b87vh04bba" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* [[Hans Erni]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (xy)


'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva ''furmaziun da chaunt''. L'an 1827 ho'l publicho sia egna instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

xxxxxxx  

'''Hans Erni (1870–1961):''' ........   Üna fin provisorica da quist svilup furmet il cudesch da chant da scoula e da giuvenils [[La rosetta]], cumparieu dal 1890 da Hans Erni.  

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Ziràn ha transponì il 1837 per l'emprima giada chanzuns da scola en duas vuschs da Hans Georg Nägelis en sursilvan. Las chanzuns predominantamaing religiusas e morelas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha pel chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet dal 1878 üna collecziun da chanzuns in üna vusch tradüttas per las prümas classas per scoulas champestras. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho edieu traunter il 1882 ed il 1887 trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula.

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) und Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus han publitgà in cudesch da chant per il stgalim superiur da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêrs, surpigliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns dad otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr s'ho ingascho per scoula e chaunt rumauntsch. Cun las 13 Chanzuns romauntschas publichedas dal 1863 ho el scuviert insembel cun Florian ed Otto Barblan (xy) chanzun cuntschainta cun texts rumauntschs pel chaunt da scoula engiadinais.   

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan ho fat inavaunt quista lavur. Per sieu cudesch da chaunt da scoula Vusch della Patria dal 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs e'ls ho collios cun frasas in trais vuschs da cumponists da cor cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>4xmmx7aslkdr8rx3nf0g7b87vh04bba</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173804</id>
      <parentid>173803</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T11:42:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Persunas ingaschedas */</comment>
      <origin>173804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8952" sha1="i1pzcuk27uise0cmkfpn6yk7pw95ih7" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* [[Hans Erni]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (Non dal cumponist Otto Barblan)


'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva ''furmaziun da chaunt''. L'an 1827 ho'l publicho sia egna instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

xxxxxxx  

'''Hans Erni (1870–1961):''' Hans Erni d'eira magister, pur, dirigent e cumponist. Perche cha da quel temp nu existait bod üngünas cumposiziuns in lingua rumauntscha, pulichet es l'an 1890 suot il titel ''La Rosetta – 10 Canzunettas a vuschs per giuventegna'' romanscha üna seria da chanzuns da scoula.&lt;ref&gt;''[https://trin-verkehrsverein.ch/hans-erni/ Hans Erni. Der Trinser Komponist]''. In: ''Verkehrsverein Trin''. Conuslte ils 11 settember 2026.&lt;/ref&gt;   

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Ziràn ha transponì il 1837 per l'emprima giada chanzuns da scola en duas vuschs da Hans Georg Nägelis en sursilvan. Las chanzuns predominantamaing religiusas e morelas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha pel chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet dal 1878 üna collecziun da chanzuns in üna vusch tradüttas per las prümas classas per scoulas champestras. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho edieu traunter il 1882 ed il 1887 trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula.

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) und Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus han publitgà in cudesch da chant per il stgalim superiur da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêrs, surpigliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns dad otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr s'ho ingascho per scoula e chaunt rumauntsch. Cun las 13 Chanzuns romauntschas publichedas dal 1863 ho el scuviert insembel cun Florian ed Otto Barblan (xy) chanzun cuntschainta cun texts rumauntschs pel chaunt da scoula engiadinais.   

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan ho fat inavaunt quista lavur. Per sieu cudesch da chaunt da scoula Vusch della Patria dal 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs e'ls ho collios cun frasas in trais vuschs da cumponists da cor cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>i1pzcuk27uise0cmkfpn6yk7pw95ih7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173805</id>
      <parentid>173804</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T11:42:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Persunas ingaschedas */</comment>
      <origin>173805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8952" sha1="1cp8ih1uwzngxhjln6xvjz67iecr1c5" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* [[Hans Erni]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (Non dal cumponist Otto Barblan)


'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva ''furmaziun da chaunt''. L'an 1827 ho'l publicho sia egna instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

'''Hans Erni (1870–1961):''' Hans Erni d'eira magister, pur, dirigent e cumponist. Perche cha da quel temp nu existait bod üngünas cumposiziuns in lingua rumauntscha, pulichet es l'an 1890 suot il titel ''La Rosetta – 10 Canzunettas a vuschs per giuventegna'' romanscha üna seria da chanzuns da scoula.&lt;ref&gt;''[https://trin-verkehrsverein.ch/hans-erni/ Hans Erni. Der Trinser Komponist]''. In: ''Verkehrsverein Trin''. Conuslte ils 11 settember 2026.&lt;/ref&gt;

xxxxxxxxx   

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Ziràn ha transponì il 1837 per l'emprima giada chanzuns da scola en duas vuschs da Hans Georg Nägelis en sursilvan. Las chanzuns predominantamaing religiusas e morelas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha pel chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet dal 1878 üna collecziun da chanzuns in üna vusch tradüttas per las prümas classas per scoulas champestras. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho edieu traunter il 1882 ed il 1887 trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula.

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) und Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus han publitgà in cudesch da chant per il stgalim superiur da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêrs, surpigliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns dad otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr s'ho ingascho per scoula e chaunt rumauntsch. Cun las 13 Chanzuns romauntschas publichedas dal 1863 ho el scuviert insembel cun Florian ed Otto Barblan (xy) chanzun cuntschainta cun texts rumauntschs pel chaunt da scoula engiadinais.   

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan ho fat inavaunt quista lavur. Per sieu cudesch da chaunt da scoula Vusch della Patria dal 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs e'ls ho collios cun frasas in trais vuschs da cumponists da cor cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>1cp8ih1uwzngxhjln6xvjz67iecr1c5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173806</id>
      <parentid>173805</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T11:45:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Indicaziun da funtaunas */</comment>
      <origin>173806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8956" sha1="hhmz155g740hw9utshfs80s5zb8x2mc" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* [[Hans Erni]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (Non dal cumponist Otto Barblan)


'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva ''furmaziun da chaunt''. L'an 1827 ho'l publicho sia egna instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

'''Hans Erni (1870–1961):''' Hans Erni d'eira magister, pur, dirigent e cumponist. Perche cha da quel temp nu existait bod üngünas cumposiziuns in lingua rumauntscha, pulichet es l'an 1890 suot il titel ''La Rosetta – 10 Canzunettas a vuschs per giuventegna'' ''romanscha'' üna seria da chanzuns da scoula.&lt;ref&gt;''[https://trin-verkehrsverein.ch/hans-erni/ Hans Erni. Der Trinser Komponist]''. In: ''Verkehrsverein Trin''. Conuslte ils 11 settember 2026.&lt;/ref&gt;

xxxxxxxxx   

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Ziràn ha transponì il 1837 per l'emprima giada chanzuns da scola en duas vuschs da Hans Georg Nägelis en sursilvan. Las chanzuns predominantamaing religiusas e morelas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha pel chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet dal 1878 üna collecziun da chanzuns in üna vusch tradüttas per las prümas classas per scoulas champestras. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho edieu traunter il 1882 ed il 1887 trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula.

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) und Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus han publitgà in cudesch da chant per il stgalim superiur da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêrs, surpigliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns dad otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr s'ho ingascho per scoula e chaunt rumauntsch. Cun las 13 Chanzuns romauntschas publichedas dal 1863 ho el scuviert insembel cun Florian ed Otto Barblan (xy) chanzun cuntschainta cun texts rumauntschs pel chaunt da scoula engiadinais.   

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan ho fat inavaunt quista lavur. Per sieu cudesch da chaunt da scoula Vusch della Patria dal 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs e'ls ho collios cun frasas in trais vuschs da cumponists da cor cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>hhmz155g740hw9utshfs80s5zb8x2mc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173807</id>
      <parentid>173806</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T11:54:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Indicaziun da funtaunas */</comment>
      <origin>173807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8949" sha1="q8jr9l7p4snmpn6eo4bhctsvm4683lg" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* [[Hans Erni]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (Non dal cumponist Otto Barblan)


'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva ''furmaziun da chaunt''. L'an 1827 ho'l publicho sia egna instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

'''Hans Erni (1870–1961):''' Hans Erni d'eira magister, pur, dirigent e cumponist. Perche cha da quel temp nu existait bod üngünas cumposiziuns in lingua rumauntscha, pulichet es l'an 1890 suot il titel ''La Rosetta – 10 Canzunettas a vuschs per giuventegna'' ''romanscha'' üna seria da chanzuns da scoula.&lt;ref&gt;''[https://trin-verkehrsverein.ch/hans-erni/ Hans Erni. Der Trinser Komponist]''. In: ''Verkehrsverein Trin''. Conuslte ils 11 settember 2026.&lt;/ref&gt;

xxxxxxxxx   

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Zezras ho tradüt scu il prüm, l'an 1837,  las chanzuns in duos vuschs da [[Hans Georg Nägeli]] in sursilvan. Las chanzuns predominantamaing religiusas e morelas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha pel chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet dal 1878 üna collecziun da chanzuns in üna vusch tradüttas per las prümas classas per scoulas champestras. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho edieu traunter il 1882 ed il 1887 trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula.

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) und Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus han publitgà in cudesch da chant per il stgalim superiur da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêrs, surpigliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns dad otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr s'ho ingascho per scoula e chaunt rumauntsch. Cun las 13 Chanzuns romauntschas publichedas dal 1863 ho el scuviert insembel cun Florian ed Otto Barblan (xy) chanzun cuntschainta cun texts rumauntschs pel chaunt da scoula engiadinais.   

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan ho fat inavaunt quista lavur. Per sieu cudesch da chaunt da scoula Vusch della Patria dal 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs e'ls ho collios cun frasas in trais vuschs da cumponists da cor cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>q8jr9l7p4snmpn6eo4bhctsvm4683lg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173808</id>
      <parentid>173807</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T11:56:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Indicaziun da funtaunas */</comment>
      <origin>173808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8959" sha1="18iyijzthnra1rzvpmqse9jx0bhr5rk" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* [[Hans Erni]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (Non dal cumponist Otto Barblan)


'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva ''furmaziun da chaunt''. L'an 1827 ho'l publicho sia egna instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

'''Hans Erni (1870–1961):''' Hans Erni d'eira magister, pur, dirigent e cumponist. Perche cha da quel temp nu existait bod üngünas cumposiziuns in lingua rumauntscha, pulichet es l'an 1890 suot il titel ''La Rosetta – 10 Canzunettas a vuschs per giuventegna'' ''romanscha'' üna seria da chanzuns da scoula.&lt;ref&gt;''[https://trin-verkehrsverein.ch/hans-erni/ Hans Erni. Der Trinser Komponist]''. In: ''Verkehrsverein Trin''. Conuslte ils 11 settember 2026.&lt;/ref&gt;

xxxxxxxxx   

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Zezras ho tradüt scu il prüm, l'an 1837,  las chanzuns in duos vuschs da [[Hans Georg Nägeli]] in sursilvan. Las chanzuns d'eiran impustüt religiusas e morelas. Ellas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha per il chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet dal 1878 üna collecziun da chanzuns in üna vusch tradüttas per las prümas classas per scoulas champestras. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho edieu traunter il 1882 ed il 1887 trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula.

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) und Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus han publitgà in cudesch da chant per il stgalim superiur da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêrs, surpigliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns dad otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr s'ho ingascho per scoula e chaunt rumauntsch. Cun las 13 Chanzuns romauntschas publichedas dal 1863 ho el scuviert insembel cun Florian ed Otto Barblan (xy) chanzun cuntschainta cun texts rumauntschs pel chaunt da scoula engiadinais.   

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan ho fat inavaunt quista lavur. Per sieu cudesch da chaunt da scoula Vusch della Patria dal 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs e'ls ho collios cun frasas in trais vuschs da cumponists da cor cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>18iyijzthnra1rzvpmqse9jx0bhr5rk</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>