Zaccaria Pallioppi

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="rm">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>rmwiki</dbname>
    <base>https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.19</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Multimedia</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Spezial</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Discussiun</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Utilisader</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Utilisader discussiun</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia discussiun</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Datoteca</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Datoteca discussiun</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki discussiun</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Model</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Model discussiun</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Agid</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Agid discussiun</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Categoria discussiun</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modul Diskussion</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Veranstaltung</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Veranstaltung Diskussion</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Zaccaria Pallioppi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9786</id>
    <revision>
      <id>173834</id>
      <parentid>168227</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T19:56:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Vita */</comment>
      <origin>173834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7906" sha1="b2q4fgmsjxrc7ff4h1zrqou1lc50eb8" xml:space="preserve">[[Datoteca:Zaccaria Pallioppi.jpg|thumb|thumb|200px|Zaccaria Pallioppi]]
'''Zaccaria Pallioppi''' (* 2 da matg 1820 a [[Schlarigna]]; † 3 da matg 1873 en il medem lieu) è stà in giurist, politicher e perscrutader dal [[rumantsch dal Grischun]]. Pallioppi ha er scrit e translatà poesias ed aforissems.

== Vita ==
Zaccaria Pallioppi è naschì sco figl dal giurist e filolog Jon Pitschen e da sia dunna Chatrina nata Zamboni. Cur ch’el aveva otg onns, è mort ses bab, nov onns pli tard sia mamma. Ils onns 1828 fin 1833 ha Pallioppi frequentà l’Institut à Porta a [[Ftan]], silsuenter ha el cumenzà il 1832 in emprendissadi sco [[Pastiziers grischunais|pastizier]] a Turin. Tranter il 1835 ed il 1841 ha el frequentà il gimnasi a Cuira. Lura ha el studegià giurisprudenza a Jena e Berlin. Qua è el er vegnì en contact cun la romanistica, oravant tut cun ils romanists Diefenbach e Diez.

Suenter ses return a Schlarigna ha el maridà il 1844 Ursina Mengia Vicedomini e lavurà sco advocat e mastral. Ultra da quai ha el occupà divers uffizis politics: tranter il 1855 ed il 1857 è el stà landamma, dal 1857 fin il 1859 deputà dal Cussegl grond dal Grischun e derschader da pasch. Il 1859 ha el bandunà il servetsch public ed è sa deditgà exclusivamain a ses studis filologics, en particular dal [[ladin (rumantsch)|rumantsch ladin]]. Pallioppi è mort ils 3 da matg 1873 ed è vegnì sepulì ils 5 da matg sin il santeri da la baselgia [[San Gian (Schlarigna)|San Gian]] sper Schlarigna.

== Ovra ==
=== Linguistica ===
[[Datoteca:Pallioppi Ortografia et Ortoepia.jpg|thumb|thumb|160px|Ortografia et ortoëpia, 1857]]
Cun l’‹Ortografia et ortoëpia del idiom romauntsch d’Engiadin’ota, compiledas per creschieus et scolars pü avanzos› ha Pallioppi stgaffì il 1857 l’emprima ortografia [[puter]]a ch’è vegnida renconuschida generalmain. Il 1868 è cumparida sia ‹Conjugaziun del verb›. Ella ha dà a l’idiom da l’Engiadin’Ota in fundament scientific ed al ha segirà ina tscherta prioritad sco lingua da scrittira visavi ils auters idioms rumantschs.

Il 1858 ha Pallioppi cumenzà la lavur vi da si’ovra principala, il ‹Dizionari dels idioms romauntschs d’Engiadin’ota e bassa, della Val Müstair, da Bravuogn e Filisur›, ch’el n’ha betg pudì terminar. Cur ch’el è mort, era be la secziun fitg vasta dal bustab A pronta per la stampa. Dals auters bustabs existivan sbozs detagliads, dals quals ins pudeva vesair che Pallioppi considerava tut ils dialects rumantschs e ladins sco unitads organicas ch’el tractava uschè eguals sco pussaivel.

L’ediziun rumantsch-tudestga è vegnida cumplettada da ses figl, il reverenda [[Emil Pallioppi]], e publitgada il 1895 en ina furma fermamain reducida ed adattada al diever pratic e betg als basegns da la scienza. Il 1902 è cumparida l’ediziun tudestg-rumantscha. Mintg’ediziun cumpiglia bunamain 900 paginas. In’ulteriura ovra cumplessiva, ‹Orts- und Eigennamen Rätiens›, è restada manuscrit.

=== Lirica ===
Sper sia lavur scientifica ha Pallioppi er cultivà la poesia lirica.&lt;ref&gt;Indicaziuns tenor Gion Deplazes: ''Funtaunas. Istorgia da la litteratura rumantscha per scola e pievel''. Tom 3: ''Da la Revoluziun franzosa a l’avertura litterara''. Cuira 1990, p. 118s. e Reto R. Bezzola: ''Litteratura dals Rumauntschs e Ladins''. Cuira 1979, p. 356–360.&lt;/ref&gt; Gia sco gimnasiast a Cuira era el stà il poet da la ‹Zofingia›. Influenzada è sia lirica oravant tut da la classica tudestga, ultra da [[Friedrich Schiller]] e [[Johann Wolfgang Goethe]] er da [[Friedrich Rückert]] ed [[August von Platen]]. Pallioppi cultivava surtut la furma. Sias poesias rimnadas èn cumparidas sut il titel ‹Poesias› I, II e III ils onns 1864, 1866 e 1868. Cun ses exempel d’ina lirica bain furmada ha el gì la speranza d’animar er auters en l’entir territori rumantsch, «pertge che mintga dialect ha sias proprietads appreziablas e gnanc in, enconuschì e cultivà duaivlamain, n’è inferiur a quel da l’Engiadin’Ota», sco ch’el ha constatà en si’emprima ediziun.
[[Datoteca:San Gian, monumento a Zaccaria Pallioppi.jpg|thumb|thumb|180px|Monument da fossa da Pallioppi sin il santeri da [[San Gian (Schlarigna)|San Gian]]]]
Las poesias da Pallioppi èn caracterisadas d’ina furma fitg elavurada. Oravant tut ha el ina predilecziun per il sonet. En l’ediziun dal 1866 deditgescha el in grond dumber da sonets a persunalitads da l’istorgia e cultura grischuna ladina, sco per exempel a [[Gian Fadri Caderas]], [[Simon Caratsch]], [[Conradin de Flugi]], [[Philipp Gallicius]], [[Gian Travers]], [[Durich Chiampell]] e.a. Ulteriurs temas da la poesia da Pallioppi èn la natira, las stagiuns, flurs e festas, stailas e firmament. Passa 40 da las 93 poesias publitgadas èn translaziuns dal tudestg e talian. 

Ultra da las poesias ha Pallioppi formulà sias experientschas da vita en aforissems. Quels èn vegnids publitgads suenter sia mort sut il titel ‹Gemmas› en las ‹Annalas› 13 dal 1899. Bleras da questas sentenzas derivan da Pallioppi sez, autras èn translatadas. Qua intgins exempels (transponids en rumantsch grischun):

''Trais chaussa ch’ins bada per ordinari pir cur ch’igl è memia tard: il cussegl d’in ami, l’admoniziun d’in vegl ed il cumond da la conscienza.''

''Pasch cun sasez, è pasch cun l’entir mund.''

''Dal bun che nus possedain, na faschain nus betg grond cas; tant pli però dal bun che nus avain pers.''

''Il fim vegn adina ad esser pli grond ch’il fieu, sche quel s’alimentescha be da roma verda.''

''Betg di tut quai che ti sas, ma sappias tut quai che ti dis.''

''Quel che tema la mort, ha pers la vita.''

== Bibliografia ==
;Filologia
* ''[[s:it:Indice:Pallioppi - Ortografia et ortoëpia del idiom Romaunsh.djvu|Ortografia et ortoëpia del idiom romauntsch d’Engiadin’ota, compiledas per creschieus et scolars pü avanzos]]'' (1857) &lt;small&gt;([http://books.google.de/books?id=33sCAAAAQAAJ&amp;printsec=frontcover Google Books], [http://www.archive.org/details/ortografiaetort00fiskgoog Internet Archive])&lt;/small&gt;
* ''La conjugaziun del verb nel idiom romauntsch d’Engiadin’Ota'' (1868) &lt;small&gt;([http://books.google.de/books?id=3Ow6AAAAcAAJ&amp;printsec=frontcover Google Books], [http://www.archive.org/details/laconjugaziunde00pallgoog Internet Archive])&lt;/small&gt;
* ''Dizionari dels idioms romauntschs d’Engiadin’ota e bassa, della Val Müstair, da Bravuogn e Filisur con particulera consideraziun del idiom d’Engiadin’ota'' (1895) &lt;small&gt;([http://www.archive.org/details/dizionaridelsid01pallgoog Internet Archive])&lt;/small&gt;

;Poesia
* ''Poesias in part proprias, in part libramaing vertidas I'' (1864)
* ''Poesias in part proprias, in part libramaing vertidas II'' (1866)
* ''[[s:it:Indice:Pallioppi - Poesias, vol. III.djvu|Poesias in part proprias, in part libramaing vertidas III]]'' (1868) &lt;small&gt;([http://books.google.de/books?id=xcsNAAAAYAAJ&amp;printsec=frontcover Google Books], [http://www.archive.org/details/Poesias3 Internet Archive])&lt;/small&gt;

== Annotaziuns ==
&lt;references/&gt;

== Litteratura ==
* ''Lebensbilder aus Bündens Vergangenheit''; stampat separà or da la revista ''Rätia'' 1938/39, cumparì sco agiunta al ''Jahresbericht des Bündner Lehrervereins''.
* N.L.: ''Landamma Zaccaria Pallioppi'', en: ''Chalender Ladin'' 22, 1923, p. 13–25.
* A. Vital: ''Landamma Zaccaria Pallioppi'', en: ''Annalas'' 15, 1901, p. 1–49&lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt; (cf. er sut Wikibooks la [[Wikipedia:Cudeschs/Landamma_Zaccaria_Pallioppi|versiun en rumantsch grischun]])&lt;/span&gt;.

== Colliaziuns ==
* {{E-LIR|1765|Pallioppi, Zaccaria}}

{{DEFAULTSORT:Pallioppi, Zaccaria}}
[[Categoria:Artitgels recumandads (Grischun)]]
[[Categoria:Artitgels recumandads (Litteratura rumantscha)]]
[[Categoria:Engiadina]]
[[Categoria:Romanists]]
[[Categoria:Lingua rumantscha]]
[[Categoria:Schlarigna]]</text>
      <sha1>b2q4fgmsjxrc7ff4h1zrqou1lc50eb8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Utilisader:Bild-Sprache</title>
    <ns>2</ns>
    <id>14805</id>
    <revision>
      <id>173827</id>
      <parentid>173787</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:54:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta */</comment>
      <origin>173827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2833" sha1="0se4k63w6qj67a5sjx2ei3mxputc8si" xml:space="preserve">Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota
Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan
&lt;/gallery&gt;

== &amp;nbsp;Artichels ==
'''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas'''

* [[Pastiziers grischunais]]
* [[Tuorta da nuschs]]
* [[Tuorta Engiadinaisa]]
* [[Fuatscha grassa]]
* [[Grassins]]
* [[Iva (licör)]]

'''Musica'''

* [[Fränzli Waser]]
* [[Ils Fränzlis da Tschlin]]
* [[Paulin Nuotclà]]
* [[Chapella Open Air]]
* [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]]

'''Scripturas e scripturs'''

* [[Jessica Zuan]]
* [[Elisabeth Bardill]]
* [[Margarita Uffer]] 
'''Films, cineastas e cineasts'''

* [[Susanna Fanzun]]

'''Chesamaints'''

* [[Sgrafit in Engiadina]]

'''Instituziuns''' 

* [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]]
* [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]]
* [[Fundaziun grischuna per la fotografia]]
* [[Fabrica da stoffa Trun]]

'''Natüra ed animels'''

* [[Nuorsa Engiadinaisa]]
* [[Nuorsa Sursilvauna]]
* [[Dschember]]
* [[Iva (plaunta)]]

'''Sport'''

* [[Maraton da skis engiadinais]] 
* [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]] 
'''Artichels in oters idioms''' 

* [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun)  – in collavuraziun cun oters
* [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters

== Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta ==

=== 19evel tschienter ===
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]
**[[Annalas da la Societad Retorumantscha]]
**[[Andrea Bezzola]]
**[https://www.deutsche-biographie.de/pnd135989809.html#ndbcontent Flugi von Aspermond, Conradin]
**[[Gian Battista Sandri]]
**[[Florian Grand]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]]
**[[Theodor Gartner]]
**[[Alfons Fluge|Flugi von Aspermont, Alfons]]
**Andrea Vital
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]
**[[Adieu a l'Engiadina]]
**[[A Trun sut igl ischi]] (Sursilvan) – in collavuraziun cun oters
**[[Otto Barblan]]
**[[Hans Erni]]
**[[Festa da Chalavaina]]
**[[Hans Georg Nägeli]] 

&lt;small&gt;→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]&lt;/small&gt;</text>
      <sha1>0se4k63w6qj67a5sjx2ei3mxputc8si</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pastiziers grischunais</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14838</id>
    <revision>
      <id>173833</id>
      <parentid>173585</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T19:54:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pastiziers grischunais */</comment>
      <origin>173833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9726" sha1="a1y4vvomkyw8j8npx6079ld6rwe8yq5" xml:space="preserve">{{Puter}}
[[Datoteca:Patisserie Heinz.jpg|miniatura|Pastiziers grischunais –&amp;nbsp;''Heinz &amp; Tester'', Toulouse, l'an 1885]]
La tradiziun dals '''pastiziers grischunais''' (eir pastiziers svizers) vo inavous fin al 15evel tschientiner. Per l'istorgia culturela ed economica dal [[chantun Grischun]] haun ils pastiziers e cafetiers grischunais a l'ester üna  granda importanza.

== Pastiziers grischunais ==
Per l'[[Engiadina]], la [[Val Müstair]] e la [[Val d'Alvra|Val d'Alvra]] (Grischun rumauntsch), per il [[Puschlav|Puschlev]] e la [[Bregaglia|Bergaglia]] (Grischun taliaun), e per part eir per [[Tavau]] e l'[[Partenz/Tavau (district)|Partens]] (Grischun tudas-ch) es l'istorgia dals pastiziers e cafetiers a l'ester decisiv.

Las retscherchas haun musso, cha quasi tuot las regiuns [[Protestantissem|protestantas]] dal chantun Grischun d'eiran strettamaing in context cun il mister dal pastizier e cha pastizeris catolics d'eiran üna minurited. Perche cha'l mister da pastizeri d'eira deraso tar ils protestants pudess dad'üna vart magari esser gia, cha'ls protestants nun haun giuridicamaing pudieu lavurer taunt bgers misteris a l'ester. Da l'otra vart capitaiva la scolaziun tra contacts familiers e collaziuns, ils quels as haun spezialiso in quist misteri. Cun il misteri da pastizeri haun ils protestants dal chantun Grischun in mincha cas chatto üna nischa ed as haun bainsvelt spezialiso sün quella. Cun success.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Düraunt decennis sun ils pastizieris e cafetiers dvantos üna brancha fich rendabla. L'expansiun dals emigrats d'eira enorma: ella as stendiva dal 15evel tschienter fin al cumanzamaint dal 20evel tschienter ed includaiva tuot il continent europeic, da la [[Spagna]] fin a la [[Russia]], da la [[Scandinavia]] fin al süd da l'[[Italia]] (Sicilia).&lt;ref&gt;''[https://www.20min.ch/story/schweizer-zuckerbaecker-ein-stueck-schweizer-geschichte-in-perugia-kaempft-um-seine-zukunft-103323299 Exportschlager: Kaffeehaus-Kultur aus dem Bündnerland]''. Autur: Gaudenz Valentin Looser. In: 20min. Consulte ils 29 marz 2026&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
Datoteca:Engadiner Zuckerbäcker.png|Pastiziers engiadinais
Datoteca:Confiserie Caduff.jpg|Pastizaria ''Caduff,'' Frauntscha
Datoteca:Fähigkeitszeugnis Castelmur.jpg|Attestat per il pastizier Bartolomeo Castelmur da la Bergiaglia, scritto l'an 1827 a Türin. 
&lt;/gallery&gt;

Ils pastiziers grischunais haun lascho inavous stizis cun luras creaziuns per pastizerias, cun la cultivaziun dals cafès ed haun piglio influenca sülla cultura dals cafès europeics. In tuot l'[[Europa]] vaivani ün excellent nom e lur cafès in las citeds europeicas d'eiren dvantos centers per la vita sociela, culturela e politica.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Cun ils evenimaints revoluzioners al cumanzamaint dal 20evel tschienter – la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]], la [[revoluziun russa]], la [[Guerra civila spagnola|guerra civila spagnöla]] – es l'epoca d'emigraziun dals pastiziers grischunais e lur cafès gnida a fin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;''[https://www.swissinfo.ch/ger/swiss-abroad/als-sich-europas-elite-in-den-schweizer-cafés-ausgewanderter-bündnerinnen-traf/87475310 Als sich Europas Elite in den Schweizer Cafés ausgewanderten Bündner:innen traf]''. Autur: Luca Beti In: swissinfo. Consulte ils 29 marz 2026&lt;/ref&gt; Il poet rumauntsch, [[Peider Lansel]], ho do ün'expressiun da quista fin aint in üna giazetta taliauna:  

''E flüm, quai podains affermar sgür e tschert, vezza cun sentimaint da dulur, svanir ils caffetiers svizzers. Tant plü cha quels eiran, scu dit, bumischma glioud, lavuratuors a galanthommens, jond adüna bein perüna cun il Flümans, respetond ed amond la citad ch’ls ospitaiva.''

[[Datoteca:Palazzi Poschiavo1.jpg|miniatura|Palazzi Puschlev]]
Quist epoca ho lascho stizis illas citeds europeicas ed eir ils lös da vschinedis, scu ils palazzis in Engiadina, in Bregaglia ed in Puschlev daun perdütta a la richezza, cha'ls emigrants haun purto a chesa.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;''[https://soliswiss.ch/berichte/wie-ausgewanderte-buendner-die-welt-versuessten/ Wie ausgewanderte Bündner die Welt versüssten]''. In: soliswiss.ch. Consulte ils 29 da marz 2026&lt;/ref&gt; 

=== Sectur economic important ===
Fin a la Prüma Guerra mundiela furmaivan ils pastiziers, ils fabricants da licör ed ils cafetiers a l'ester, insembel cun l'agricultura ed il turissem dal lö da vschinedi, l'industria dal chanun Grischun.

Da tuot las regiuns ho l'Engiadin'Ota la pü lungia tradiziun d'emigraziun ed ho profito il pü ferm da quella: Düraunt il 19evel tschienter es naschieu in l'Engiadin'Ota il prüm center da finanzas dal chantun Grischun. Cun il guadagn dals pastiziers e cafetiers a l'ester ho in l'Engiadin'Ota pudieu gnir finanzo üna granda part da l'industria nuova, la hotelleria e l'infrastructura chi tuocha tiers. 

== Creaziuns da dutscharias renumedas ==
[[Datoteca:Marz3.jpg|miniatura|Lübecker Marzipan]]
'''Lübecker Marzipan:''' Marzipan vain dal Oriaint ed es gnieu in Europa tres las cruschedas. Ils pastiziers grischunais a Venezia haun già bod fat la cugnuschenza cul marzipan, scu as po chatter in variusas spezialiteds da marzipan, chi sun scrittas giò aint ils vegls cudeschs da recettas. Al cumanzamaint dal 19evel tschienter es il bregagliot Wilhelm Pamotti da Castagna emigro a Königsberg, inua'l ho fundo l'an 1809 üna fabrica da marzipan, perche cha in la Prussia as pudaiva chatter marzipan be in apotecas. La sia pastizeria ho'l uvrieu sper il chasté e cul temp d'eira'l gnieu incruno cul titel «Hofkonditor» (pastizeri dal reg). Pü tard es il sieu «Königsberger Marzipan» gnieu produit tra sias rezetas da la firma «Marzipan Kayser Lübeck» a Lübeck, chi venda il marzipan in tuot il muond.  

[[Datoteca:Suizos-El Pozo-Madrid.jpg|miniatura|Bollo suizo]]
'''Bollo suizo:''' Al cumanzamaint dal 19evel tschienter haun duos pastiziers dal Puschlev a Bilbau (Spagna) creo il «Bollo suizo», ün chülin, fat cun lat e painch, ch'els haun perfecziuno our dal «pan grass», üna spezialited dal Puschlev. Cul temp es quista creaziun dvanteda üna spezialität cugnuschainta ed es fin hoz fich populera in Spagna.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;  

'''Tuorta Helvezia''' es üna dutscheria tradiziunela a Mantua (Italia) ed as metta insembel in chignoulas our da pasta da mandlas, chi as mantunan üna sün l'otra.  Traunter quistas as metta ün'implida da zücher ed alv d'öv e zieva vain la dutscharia miss aint il fuorn e couschida. Garnida ed implicheda vain'la cun crema da painch, Zabaione, minchataunt eir cun pitschens töchs da tschiculatta. L'origen da la tuorta Helvezia – scu bgeras dutscharias tradiziunelas da Mantua – vain d'ün pastizier grischunais, Samson Lutscher, chi vivaiva e lavuraiva a Mantua a la fin dal 18evel tschienter.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
[[Datoteca:Engadiner Nusstorte2.jpg|miniatura|Tuorta da nuschs]]
'''Tuorta da nuschs:''' Il svilup dal recept sto in stretta colliaziun cun la tradiziun dals pastiziers grischunais, chi d'eiran eir al süd da la Frauntscha. In Engiadina nu creschan bös-chs da nuschs, ma al süd da la Frauntscha, sper Toulouse a Périgord, as rechatta ün center da cultivaziun da nuschs, ''Noix du Périgord AOC''. La pastizaria ''Heinz &amp; Tester'' da Toulouse – tuots duos cunoms grischunais – vendaiva la [[Tuorta da nuschs]] daspö l'an 1881 fin ils ans 1930. A Toulouse vaiva que üna colonia da pastiziers grischunais e probabel as haun quels lascho inspirer da la spezialited ''Le Bourinoix'', üna dudscharia simila locela.&lt;ref&gt;''[https://www.patrimoineculinaire.ch/Produkte#260 Nusstorte/Tuorta da nuschs]''. In: Patriomoine culinaire suisse. Consulte ils 3 avrigl 2026&lt;/ref&gt;

== Istorgia ==

=== Ils grischuns e lur commerzi a Venezia fin l'an 1766 ===
Ils grischuns haun profito da las importantas rutas commerzielas sur ils pass alpins ed haun mantgnieu bunas relaziuns cun las grandas pussaunzas Habsburg e Bourbon. Specielmaing ils Engiadinais haun gieu bunas relaziuns cun la Repubica da Venezia, uschè cha'd haun pudieu as platscher, fer commerzi ed esser activs in las corporaziuns a Venezia. Interpraisas grischunaisas – pastiziers ed otras interpraisas – sun dvantedas fich fortas ed haun piglio influenza a Venezia. Al mez dal 18evel tschienter appartgnaivan 32 da 42 pastizerias als grischuns. 

=== L'exclusiun da Venezia ed il temp fin al cumanzamaint dal 20evel tschienter ===
Ils grischuns haun mantgnieu differentas relaziuns cun Habsburg e cun ils Bourbons. Intaunt cha'ls grischuns protestants da las vals dal süd vaivan tratto cun la Republica Venezia da giunchir Milaun, haun oters grischuns al listess temp reglo cun Habsburg nouvs privilegs commerziels, chi staivan in cuntradicziun cun la cunveziun traunter ils Engiadinais ed ils Veneziauns. La consequenza da quist battibuogl diplomatic d'eira l'exclusiun dals grischuns da Venezia l'an 1766: Ils privilegs dals grischuns sun dvantos annulos ed activitedas eccononomicas scumandedas. In seguit sun ils commerziants da las regiuns protestantas da las vals dal süd – impustüt ils pastiziers – emmigros in tuot l'Europa, inua ch'els d'eiran principels aint il sectur dals pastiziers. 

== Litteratura ==

* Dolf Kaiser: ''[https://web.archive.org/web/20250731105739/https://www.kulturarchiv.ch/fileadmin/pdf/Fast_ein_Volk_von_Zuckerbaeckern.pdf Fast ein Volk von Zuckerbäckern? Bündner Konditoren, Cafetiers und Hoteliers in europäischen Lade bis zum Ersten Weltrkieg. Ein wirtschaftlicher Beitrag]''. NZZ ediziun, Turich 1985, &lt;nowiki&gt;ISBN 3-85823-134-7&lt;/nowiki&gt;. Consulte ils 29 marz 2026

== Indicaziuns da funtaunas ==
&lt;references /&gt;
[[Categoria:Chantun Grischun]]
[[Categoria:Istorgia dal chantun Grischun]]
[[Categoria:Economia (Svizra)]]</text>
      <sha1>a1y4vvomkyw8j8npx6079ld6rwe8yq5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14941</id>
    <revision>
      <id>173825</id>
      <parentid>173694</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:52:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints */</comment>
      <origin>173825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14814" sha1="cd86pybzsmtxhba7bqxu68eucaft2cr" xml:space="preserve">{{Puter}}

Tres l'incorporaziun in la Confederzaiun, l'industrialisaziun e la modernisaziun s-chatschaiva il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter''' viepü. Scu cuntermuvimaint es naschida üna nouva incletta ed ün augmaint da valur per la lingua e cultura rumauntscha chi'd es bucheda vers la fin dal 19evel tschientiner aint la «[[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]». 

== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
[[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]]
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien»)&lt;ref&gt;Autur: Florian Hitz. Translaziun: LIR. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/007391/2023-08-29/ Grischun]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settember 2026&lt;/ref&gt; existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].&lt;ref&gt;Andreas Fankhauser: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ ''Helvetische Republik'']. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026&lt;/ref&gt; Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.

Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.&lt;ref&gt;Andreas Fankhauser: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026&lt;/ref&gt;

L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.&lt;ref&gt;Autur: Andreas Kley. Translaziun: Ivo Berther. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settembre 2026. &lt;/ref&gt;

== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
[[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]]
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Roland Flückiger-Seiler: ''Frühe Wurzeln – Späte Entwicklung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit. Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 166–167. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1&lt;/ref&gt;

L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps|Apls]] gnivan scuviertes viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur [[Sargans]] [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da traffic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tarl las axquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuochaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.&lt;ref&gt;Roland Flückiger-Seiler: ''Technische Installationen in den Hotels der Belle Epoque. Die elektrische Beleuchtung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit, Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 97. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1&lt;/ref&gt;

La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.

== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizzra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resquardeda scu impedimaint per il progress.

A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberala grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingau tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.

== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.

=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschienter derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.

Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.

=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.

=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.

Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.

== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.

Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.

Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».

'''→ Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]'''.''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.

'''→ Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]'''.''' La lavur litterara rumauntscha düraunt il 19evel tschientiner d'eira collieda strettamaing cun ün nouv immaint da lingua e patria. Suot l'influenza da la [[romantica]] e da la furmaziun d'ün'identited naziunela sun dvantedas la litteratura, la pressa e cul temp eir il chaunt da cor fuormas d'expressiun importantas per l'identited culturela ed haun rinfurzo l'importanza da la lingua materna invers l'influenza creschainta dal tudas-ch. Da quist muvimaint sun naschidas nouvas publicaziuns ed organisaziuns linguisticas chi haun promouvo intenziunedamaing la litteratura, la lingua e la cultura.

'''→ Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas.  Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.

'''→ Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.

== Litteratura ==

* Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1,  [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]

== Indicaziun da las funtaunas ==
&lt;references /&gt;
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:19avel tschientaner]]
[[Categoria:Istorgia dal chantun Grischun]]</text>
      <sha1>cd86pybzsmtxhba7bqxu68eucaft2cr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14943</id>
    <revision>
      <id>173826</id>
      <parentid>173692</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:53:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Guarda eir */</comment>
      <origin>173826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7461" sha1="hqobd2gsc5cxfye3ldqhondpox31hco" xml:space="preserve">{{Puter}}

Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan plaunet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens.

== Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun ==
[[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]]
La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt coral burgais dalöntsch sur Turich.&lt;ref&gt;''[https://www.zb.uzh.ch/de/ueber-uns/veranstaltungen-reihen/zum-250-geburtstag-von-hans-georg-naegeli Zum 250. Geburtstag von Hans Georg Nägel]''i. In: ZB Zentralbibliothek Zürich. Consulte ils 8 settember 2026&lt;/ref&gt;

Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas.

La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun.

Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun var 1800 chantaduors.  Ün punct culminant important per l'esser coral rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899.

== Chanzuns da cor per rumauntsch ==
Traunter ils ans 1830-1840 ragiundschet il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantaiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer.

Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch.  

Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch.

== Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha ==

* A bun ans vair
* [[A Trun sut igl ischi]]
* [[Adieu a l'Engiadina]]
Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters.

Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a [[Berna]], l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Is tratta da la Lia Grischa e dal cumbat per la liberted da lur buns vegls. Ün'otra chanzun «Adieu a l’Engiadina» da Theodor Gaugler es naschida tenor üna poesia dad [[Andrea Bezzola]] e tematisescha darcho emigraziun, cumgio ed amur per la patria.

Per metter a disposiziun als cors engiadinais dapü repertori da lingua materna avaiva il cusglier naziunel Andrea Bezzola (1840–1897) publicho la collecziun 15 «Chanzuns ladinas» cun texts rumauntschs davart chanzuns da cor cuntschaintas. Plaunet naschittan eir ouvras da cumponists indigens, traunter els «Igl avis» da [[Hans Erni]] e «La patria dil Grischun» da Georg Schmid von Grüneck (Uvas-ch da Cuira).

Ün schlauntsch decisiv purtaiva la [[Festa da Chalavaina]] l’an 1899 a Cuira. Il gö festiv grandischem cuntgnaiva cumposiziuns dal musicist engiadinais [[Otto Barblan]] (1860–1843) es avaiva involvo vastas parts da la populaziun grischuna scu chantaduors:as ed acuors:as. La Festa da Chalavaina avaiva do impuls importants per ils cors rumauntsch. In seguit as sviluppaiva viepü üna cultura da cor grischuna rumauntscha autonoma cun egen repertoris da chanzuns.

== Guarda eir ==

* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]]

== Litteratura ==

* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1,  [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]

== Indicaziuns da las funtaunas ==
&lt;references /&gt;
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:19avel tschientaner]]
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]</text>
      <sha1>hqobd2gsc5cxfye3ldqhondpox31hco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14951</id>
    <revision>
      <id>173831</id>
      <parentid>173689</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T16:53:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Prüms perscruteders e lur lavuors */</comment>
      <origin>173831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6972" sha1="le972ucg3wr5ph5ucz9ns8un38g3s24" xml:space="preserve">{{Puter}}

Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela cun lur lingua, istorgia e cultura populera d'eira il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter in la linguistica''' aint il interess scientific.  

== Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica ==
La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup.&lt;ref&gt;Eva-Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3&lt;/ref&gt; 

A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint.  

== Prüms perscruteders e lur lavuors ==
* [[Joseph Planta]]
* [[Placidus a Spescha]]
* [[ABC-alpin]]
* [[Theodor Gartner]]
* [[Zaccaria Pallioppi]]
'''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch.

'''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas.

'''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha.

== Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl ==

* [[Flugi von Aspermont, Alfons]]
* Andrea Vital&lt;nowiki/&gt; 
* [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]]
* [[Caspar Decurtins]]

Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp.

Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra.&lt;ref&gt;Arndt Brennecke: ''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd118600850.html#ndbcontent Riehl, Wilhelm Heinrich von (1883 bayerischer Personaladel), Biographie]''. In: ''Deutsche Biographie''. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt;

'''Flugi von Aspermont, Alfons (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing.&lt;ref&gt;''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd101437552.html Flugi von Aspermont, Alfons]''. In: Deutsche Biographie. Conuslte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt;   

'''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.&lt;ref&gt;Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt;

'''Giacun Hasper Muoth (1844–1906):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas. Sia intenziun d'eira da las preserver da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun ed inrischamaint aint l'imaint da la populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna.

'''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la ''Rätoromanische [[Chrestomathie]]'', cumpiglia var 8000 paginas, tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch. Sia lavur vela scu collecziun la pü importanta da quist gener.

== Guarda eir ==

* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs|Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner –&amp;nbsp;Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]

== Litteratura ==
Laura Decurtins: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Ediziun Chronos, Turich 2019. Paginas: 132–139. ISBN: 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361] 

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:Scienzas]]
[[Categoria:Scienzas socialas]]
[[Categoria:19avel tschientaner]]</text>
      <sha1>le972ucg3wr5ph5ucz9ns8un38g3s24</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173832</id>
      <parentid>173831</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:13:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Prüms perscruteders e lur lavuors */</comment>
      <origin>173832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7383" sha1="al5pzw5x98jw8kb0mylokvof7nn6m1f" xml:space="preserve">{{Puter}}

Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela cun lur lingua, istorgia e cultura populera d'eira il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter in la linguistica''' aint il interess scientific.  

== Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica ==
La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup.&lt;ref&gt;Eva-Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3&lt;/ref&gt; 

A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint.  

== Prüms perscruteders e lur lavuors ==
* [[Joseph Planta]]
* [[Placidus a Spescha]]
* [[ABC-alpin]]
* [[Zaccaria Pallioppi]]
* [[Theodor Gartner]]
'''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch.

'''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas.

'''Zaccaria Pallioppi (1820–1873):''' Cun sia ''Ortografia et ortoëpia del idiom romauntsch d’Engiadin’ota, compiledas per creschieus et scolars pü avanzos'' ho el creo la prüma ortografica dal rumauntsch d'Engiadin'Ota. Cun sia conjugaziun da verbs l'an 1868 ed ün dicziunari elavuro a partir da l'an 1858 chi restaiva incumplet, ho es miss ulteriuras basas scientificas per la lingua d'Engiadina. 

'''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha.

== Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl ==

* [[Flugi von Aspermont, Alfons]]
* Andrea Vital&lt;nowiki/&gt; 
* [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]]
* [[Caspar Decurtins]]

Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp.

Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra.&lt;ref&gt;Arndt Brennecke: ''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd118600850.html#ndbcontent Riehl, Wilhelm Heinrich von (1883 bayerischer Personaladel), Biographie]''. In: ''Deutsche Biographie''. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt;

'''Flugi von Aspermont, Alfons (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing.&lt;ref&gt;''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd101437552.html Flugi von Aspermont, Alfons]''. In: Deutsche Biographie. Conuslte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt;   

'''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.&lt;ref&gt;Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt;

'''Giacun Hasper Muoth (1844–1906):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas. Sia intenziun d'eira da las preserver da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun ed inrischamaint aint l'imaint da la populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna.

'''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la ''Rätoromanische [[Chrestomathie]]'', cumpiglia var 8000 paginas, tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch. Sia lavur vela scu collecziun la pü importanta da quist gener.

== Guarda eir ==

* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs|Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner –&amp;nbsp;Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]

== Litteratura ==
Laura Decurtins: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Ediziun Chronos, Turich 2019. Paginas: 132–139. ISBN: 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361] 

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:Scienzas]]
[[Categoria:Scienzas socialas]]
[[Categoria:19avel tschientaner]]</text>
      <sha1>al5pzw5x98jw8kb0mylokvof7nn6m1f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173835</id>
      <parentid>173832</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T19:59:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Prüms perscruteders e lur lavuors */</comment>
      <origin>173835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7472" sha1="8vg0kgzwvgo8qzwkw4o93q6sqtttfcr" xml:space="preserve">{{Puter}}

Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela cun lur lingua, istorgia e cultura populera d'eira il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter in la linguistica''' aint il interess scientific.  

== Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica ==
La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup.&lt;ref&gt;Eva-Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3&lt;/ref&gt; 

A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint.  

== Prüms perscruteders e lur lavuors ==
* [[Joseph Planta]]
* [[Placidus a Spescha]]
* [[ABC-alpin]]
* [[Zaccaria Pallioppi]]
* [[Theodor Gartner]]
'''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch.

'''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas.
[[Datoteca:Pallioppi Ortografia et Ortoepia.jpg|miniatura|Ortografia et ortoëpia, 1857]]
'''Zaccaria Pallioppi (1820–1873):''' Cun sia ''Ortografia et ortoëpia del idiom romauntsch d’Engiadin’ota, compiledas per creschieus et scolars pü avanzos'' ho el creo la prüma ortografica dal rumauntsch d'Engiadin'Ota. Cun sia conjugaziun da verbs l'an 1868 ed ün dicziunari elavuro a partir da l'an 1858 chi restaiva incumplet, ho es miss ulteriuras basas scientificas per la lingua d'Engiadina. 

'''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha.

== Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl ==

* [[Flugi von Aspermont, Alfons]]
* Andrea Vital&lt;nowiki/&gt; 
* [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]]
* [[Caspar Decurtins]]

Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp.

Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra.&lt;ref&gt;Arndt Brennecke: ''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd118600850.html#ndbcontent Riehl, Wilhelm Heinrich von (1883 bayerischer Personaladel), Biographie]''. In: ''Deutsche Biographie''. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt;

'''Flugi von Aspermont, Alfons (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing.&lt;ref&gt;''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd101437552.html Flugi von Aspermont, Alfons]''. In: Deutsche Biographie. Conuslte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt;   

'''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.&lt;ref&gt;Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt;

'''Giacun Hasper Muoth (1844–1906):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas. Sia intenziun d'eira da las preserver da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun ed inrischamaint aint l'imaint da la populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna.

'''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la ''Rätoromanische [[Chrestomathie]]'', cumpiglia var 8000 paginas, tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch. Sia lavur vela scu collecziun la pü importanta da quist gener.

== Guarda eir ==

* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs|Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner –&amp;nbsp;Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]

== Litteratura ==
Laura Decurtins: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Ediziun Chronos, Turich 2019. Paginas: 132–139. ISBN: 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361] 

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:Scienzas]]
[[Categoria:Scienzas socialas]]
[[Categoria:19avel tschientaner]]</text>
      <sha1>8vg0kgzwvgo8qzwkw4o93q6sqtttfcr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14953</id>
    <revision>
      <id>173809</id>
      <parentid>173808</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:02:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Indicaziun da funtaunas */</comment>
      <origin>173809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9007" sha1="0v6p9vkssk0wm9nacj8hm31474ji4cq" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* [[Hans Erni]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (Non dal cumponist Otto Barblan)


'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva ''furmaziun da chaunt''. L'an 1827 ho'l publicho sia egna instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

'''Hans Erni (1870–1961):''' Hans Erni d'eira magister, pur, dirigent e cumponist. Perche cha da quel temp nu existait bod üngünas cumposiziuns in lingua rumauntscha, pulichet es l'an 1890 suot il titel ''La Rosetta – 10 Canzunettas a vuschs per giuventegna'' ''romanscha'' üna seria da chanzuns da scoula.&lt;ref&gt;''[https://trin-verkehrsverein.ch/hans-erni/ Hans Erni. Der Trinser Komponist]''. In: ''Verkehrsverein Trin''. Conuslte ils 11 settember 2026.&lt;/ref&gt;

xxxxxxxxx   

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Zezras ho tradüt scu il prüm, l'an 1837,  las chanzuns in duos vuschs da [[Hans Georg Nägeli]] in sursilvan. Las chanzuns d'eiran impustüt religiusas e morelas. Ellas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha per il chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet l'an 1878 üna collecziun da chanzuns. Quistas ho'l simplificho, fat landeroura chanzuns cun üna vusch per las prümas classas e per las scoulas rurelas. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho traunter ils ans 1882 fin 1887 edieu trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula. 

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) und Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus han publitgà in cudesch da chant per il stgalim superiur da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêrs, surpigliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns dad otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr s'ho ingascho per scoula e chaunt rumauntsch. Cun las 13 Chanzuns romauntschas publichedas dal 1863 ho el scuviert insembel cun Florian ed Otto Barblan (xy) chanzun cuntschainta cun texts rumauntschs pel chaunt da scoula engiadinais.   

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan ho fat inavaunt quista lavur. Per sieu cudesch da chaunt da scoula Vusch della Patria dal 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs e'ls ho collios cun frasas in trais vuschs da cumponists da cor cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>0v6p9vkssk0wm9nacj8hm31474ji4cq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173810</id>
      <parentid>173809</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:02:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Indicaziun da funtaunas */</comment>
      <origin>173810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9002" sha1="gw7k7kyk1f6v5fp34e1bmbkczom6sb1" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* [[Hans Erni]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (Non dal cumponist Otto Barblan)


'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva ''furmaziun da chaunt''. L'an 1827 ho'l publicho sia egna instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

'''Hans Erni (1870–1961):''' Hans Erni d'eira magister, pur, dirigent e cumponist. Perche cha da quel temp nu existait bod üngünas cumposiziuns in lingua rumauntscha, pulichet es l'an 1890 suot il titel ''La Rosetta – 10 Canzunettas a vuschs per giuventegna'' ''romanscha'' üna seria da chanzuns da scoula.&lt;ref&gt;''[https://trin-verkehrsverein.ch/hans-erni/ Hans Erni. Der Trinser Komponist]''. In: ''Verkehrsverein Trin''. Conuslte ils 11 settember 2026.&lt;/ref&gt;

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Zezras ho tradüt scu il prüm, l'an 1837,  las chanzuns in duos vuschs da [[Hans Georg Nägeli]] in sursilvan. Las chanzuns d'eiran impustüt religiusas e morelas. Ellas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha per il chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet l'an 1878 üna collecziun da chanzuns. Quistas ho'l simplificho, fat landeroura chanzuns cun üna vusch per las prümas classas e per las scoulas rurelas. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho traunter ils ans 1882 fin 1887 edieu trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula. 

xxxxxx 

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) und Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus han publitgà in cudesch da chant per il stgalim superiur da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêrs, surpigliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns dad otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr s'ho ingascho per scoula e chaunt rumauntsch. Cun las 13 Chanzuns romauntschas publichedas dal 1863 ho el scuviert insembel cun Florian ed Otto Barblan (xy) chanzun cuntschainta cun texts rumauntschs pel chaunt da scoula engiadinais.   

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan ho fat inavaunt quista lavur. Per sieu cudesch da chaunt da scoula Vusch della Patria dal 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs e'ls ho collios cun frasas in trais vuschs da cumponists da cor cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>gw7k7kyk1f6v5fp34e1bmbkczom6sb1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173811</id>
      <parentid>173810</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:03:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Indicaziun da funtaunas */</comment>
      <origin>173811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9000" sha1="4c6w7huf076xld7285jx37r9mifi2eu" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* [[Hans Erni]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (Non dal cumponist Otto Barblan)


'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva ''furmaziun da chaunt''. L'an 1827 ho'l publicho sia egna instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

'''Hans Erni (1870–1961):''' Hans Erni d'eira magister, pur, dirigent e cumponist. Perche cha da quel temp nu existait bod üngünas cumposiziuns in lingua rumauntscha, pulichet es l'an 1890 suot il titel ''La Rosetta – 10 Canzunettas a vuschs per giuventegna'' ''romanscha'' üna seria da chanzuns da scoula.&lt;ref&gt;''[https://trin-verkehrsverein.ch/hans-erni/ Hans Erni. Der Trinser Komponist]''. In: ''Verkehrsverein Trin''. Conuslte ils 11 settember 2026.&lt;/ref&gt;

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Zezras ho tradüt scu il prüm, l'an 1837,  las chanzuns in duos vuschs da [[Hans Georg Nägeli]] in sursilvan. Las chanzuns d'eiran impustüt religiusas e morelas. Ellas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha per il chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet l'an 1878 üna collecziun da chanzuns. Quistas ho'l simplificho, fat landeroura chanzuns cun üna vusch per las prümas classas e per las scoulas rurelas. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho traunter ils ans 1882 fin 1887 edieu trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula. 

xxxxxx 

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) e Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus han publitgà in cudesch da chant per il stgalim superiur da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêrs, surpigliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns dad otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr s'ho ingascho per scoula e chaunt rumauntsch. Cun las 13 Chanzuns romauntschas publichedas dal 1863 ho el scuviert insembel cun Florian ed Otto Barblan (xy) chanzun cuntschainta cun texts rumauntschs pel chaunt da scoula engiadinais.   

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan ho fat inavaunt quista lavur. Per sieu cudesch da chaunt da scoula Vusch della Patria dal 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs e'ls ho collios cun frasas in trais vuschs da cumponists da cor cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>4c6w7huf076xld7285jx37r9mifi2eu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173812</id>
      <parentid>173811</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:06:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Indicaziun da funtaunas */</comment>
      <origin>173812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8997" sha1="mdaujqakboztowddeeh9kefsa5navmp" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* [[Hans Erni]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (Non dal cumponist Otto Barblan)


'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva ''furmaziun da chaunt''. L'an 1827 ho'l publicho sia egna instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

'''Hans Erni (1870–1961):''' Hans Erni d'eira magister, pur, dirigent e cumponist. Perche cha da quel temp nu existait bod üngünas cumposiziuns in lingua rumauntscha, pulichet es l'an 1890 suot il titel ''La Rosetta – 10 Canzunettas a vuschs per giuventegna'' ''romanscha'' üna seria da chanzuns da scoula.&lt;ref&gt;''[https://trin-verkehrsverein.ch/hans-erni/ Hans Erni. Der Trinser Komponist]''. In: ''Verkehrsverein Trin''. Conuslte ils 11 settember 2026.&lt;/ref&gt;

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Zezras ho tradüt scu il prüm, l'an 1837,  las chanzuns in duos vuschs da [[Hans Georg Nägeli]] in sursilvan. Las chanzuns d'eiran impustüt religiusas e morelas. Ellas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha per il chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet l'an 1878 üna collecziun da chanzuns. Quistas ho'l simplificho, fat landeroura chanzuns cun üna vusch per las prümas classas e per las scoulas rurelas. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho traunter ils ans 1882 fin 1887 edieu trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula. 

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) e Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus haun publicho ün cudesch da chaunt per il s-chelin ot da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêrs, surpligliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns d'otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

xxxxx   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr s'ho ingascho per scoula e chaunt rumauntsch. Cun las 13 Chanzuns romauntschas publichedas dal 1863 ho el scuviert insembel cun Florian ed Otto Barblan (xy) chanzun cuntschainta cun texts rumauntschs pel chaunt da scoula engiadinais.   

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan ho fat inavaunt quista lavur. Per sieu cudesch da chaunt da scoula Vusch della Patria dal 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs e'ls ho collios cun frasas in trais vuschs da cumponists da cor cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>mdaujqakboztowddeeh9kefsa5navmp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173813</id>
      <parentid>173812</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:07:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Indicaziun da funtaunas */</comment>
      <origin>173813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8996" sha1="krlsw07qdub9uc4f66q3u1i6fyabl7z" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* [[Hans Erni]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (Non dal cumponist Otto Barblan)


'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva ''furmaziun da chaunt''. L'an 1827 ho'l publicho sia egna instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

'''Hans Erni (1870–1961):''' Hans Erni d'eira magister, pur, dirigent e cumponist. Perche cha da quel temp nu existait bod üngünas cumposiziuns in lingua rumauntscha, pulichet es l'an 1890 suot il titel ''La Rosetta – 10 Canzunettas a vuschs per giuventegna'' ''romanscha'' üna seria da chanzuns da scoula.&lt;ref&gt;''[https://trin-verkehrsverein.ch/hans-erni/ Hans Erni. Der Trinser Komponist]''. In: ''Verkehrsverein Trin''. Conuslte ils 11 settember 2026.&lt;/ref&gt;

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Zezras ho tradüt scu il prüm, l'an 1837,  las chanzuns in duos vuschs da [[Hans Georg Nägeli]] in sursilvan. Las chanzuns d'eiran impustüt religiusas e morelas. Ellas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha per il chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet l'an 1878 üna collecziun da chanzuns. Quistas ho'l simplificho, fat landeroura chanzuns cun üna vusch per las prümas classas e per las scoulas rurelas. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho traunter ils ans 1882 fin 1887 edieu trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula. 

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) e Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus haun publicho ün cudesch da chaunt per il s-chelin ot da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêr, surpligliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns d'otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

xxxxx   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr s'ho ingascho per scoula e chaunt rumauntsch. Cun las 13 Chanzuns romauntschas publichedas dal 1863 ho el scuviert insembel cun Florian ed Otto Barblan (xy) chanzun cuntschainta cun texts rumauntschs pel chaunt da scoula engiadinais.   

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan ho fat inavaunt quista lavur. Per sieu cudesch da chaunt da scoula Vusch della Patria dal 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs e'ls ho collios cun frasas in trais vuschs da cumponists da cor cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>krlsw07qdub9uc4f66q3u1i6fyabl7z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173814</id>
      <parentid>173813</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:23:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Indicaziun da funtaunas */</comment>
      <origin>173814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9135" sha1="92ydprv51f71ljvl3053d2frw99cuh3" xml:space="preserve">Intro

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* [[Hans Erni]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (Non dal cumponist Otto Barblan)


'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva ''furmaziun da chaunt''. L'an 1827 ho'l publicho sia egna instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

'''Hans Erni (1870–1961):''' Hans Erni d'eira magister, pur, dirigent e cumponist. Perche cha da quel temp nu existait bod üngünas cumposiziuns in lingua rumauntscha, pulichet es l'an 1890 suot il titel ''La Rosetta – 10 Canzunettas a vuschs per giuventegna'' ''romanscha'' üna seria da chanzuns da scoula.&lt;ref&gt;''[https://trin-verkehrsverein.ch/hans-erni/ Hans Erni. Der Trinser Komponist]''. In: ''Verkehrsverein Trin''. Conuslte ils 11 settember 2026.&lt;/ref&gt;

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Zezras ho tradüt scu il prüm, l'an 1837,  las chanzuns in duos vuschs da [[Hans Georg Nägeli]] in sursilvan. Las chanzuns d'eiran impustüt religiusas e morelas. Ellas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha per il chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet l'an 1878 üna collecziun da chanzuns. Quistas ho'l simplificho, fat landeroura chanzuns cun üna vusch per las prümas classas e per las scoulas rurelas. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho traunter ils ans 1882 fin 1887 edieu trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula. 

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) e Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus haun publicho ün cudesch da chaunt per il s-chelin ot da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêr da [[Tschierv]], surpligliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns d'otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr da Tschierv s'ho ingascho per la scoula ed il chaunt rumauntsch. Insembel cun Florian Barblan e sieu bap Otto Barblan (nun dal cumponist Otto Barblan) publichaiva'l per il chaunt da scoulas engiadinais, l'an 1863 ''13 Chanzuns rumauntschas'', chanzuns cuntschaintas, traunter oter er chanzuns populeras our da l'Irlanda.     

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan cuntinuaiva il lavur da Gian Battista Tramêr. Per sieu cudesch da chaunt da scoula ''Vusch della Patria'' our da l'an 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs, ch'el ho collio cun frasas in trais vuschs da chanzuns da cor dals cumponists cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>92ydprv51f71ljvl3053d2frw99cuh3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173815</id>
      <parentid>173814</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:29:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <origin>173815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9244" sha1="3geq0ynm8lm4bp9huvqixqg6iiduzik" xml:space="preserve">Düraunt il 19evel tschienter dvantaiva il rumauntsch relevant per ils mezs d'instrucziun ed il chaunt da scoula. 

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* [[Hans Erni]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (Non dal cumponist Otto Barblan)


'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva ''furmaziun da chaunt''. L'an 1827 ho'l publicho sia egna instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

'''Hans Erni (1870–1961):''' Hans Erni d'eira magister, pur, dirigent e cumponist. Perche cha da quel temp nu existait bod üngünas cumposiziuns in lingua rumauntscha, pulichet es l'an 1890 suot il titel ''La Rosetta – 10 Canzunettas a vuschs per giuventegna'' ''romanscha'' üna seria da chanzuns da scoula.&lt;ref&gt;''[https://trin-verkehrsverein.ch/hans-erni/ Hans Erni. Der Trinser Komponist]''. In: ''Verkehrsverein Trin''. Conuslte ils 11 settember 2026.&lt;/ref&gt;

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Zezras ho tradüt scu il prüm, l'an 1837,  las chanzuns in duos vuschs da [[Hans Georg Nägeli]] in sursilvan. Las chanzuns d'eiran impustüt religiusas e morelas. Ellas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha per il chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet l'an 1878 üna collecziun da chanzuns. Quistas ho'l simplificho, fat landeroura chanzuns cun üna vusch per las prümas classas e per las scoulas rurelas. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho traunter ils ans 1882 fin 1887 edieu trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula. 

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) e Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus haun publicho ün cudesch da chaunt per il s-chelin ot da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêr da [[Tschierv]], surpligliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns d'otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr da Tschierv s'ho ingascho per la scoula ed il chaunt rumauntsch. Insembel cun Florian Barblan e sieu bap Otto Barblan (nun dal cumponist Otto Barblan) publichaiva'l per il chaunt da scoulas engiadinais, l'an 1863 ''13 Chanzuns rumauntschas'', chanzuns cuntschaintas, traunter oter er chanzuns populeras our da l'Irlanda.     

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan cuntinuaiva il lavur da Gian Battista Tramêr. Per sieu cudesch da chaunt da scoula ''Vusch della Patria'' our da l'an 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs, ch'el ho collio cun frasas in trais vuschs da chanzuns da cor dals cumponists cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>3geq0ynm8lm4bp9huvqixqg6iiduzik</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173816</id>
      <parentid>173815</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:41:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <origin>173816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9514" sha1="qmigch0u2pc5hz983adajjnv3iszl8y" xml:space="preserve">Cun la refuorma e la derasaziun da scoula clappaiva il rumauntsch '''düraunt il 19evel tschientiner pervi dals mezs d'instrucziun''' in lingua materna üna granda impurtanza. Magisters e spirituels promouvaivan la refuorma da scoula, as engaschaivan cun forza per mezs d'instrucziun e chaunt da scoula in rumauntsch. Eir haun ils quels translato, creo e prodüit egens documaints.   

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* [[Hans Erni]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (Non dal cumponist Otto Barblan)


'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva ''furmaziun da chaunt''. L'an 1827 ho'l publicho sia egna instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

'''Hans Erni (1870–1961):''' Hans Erni d'eira magister, pur, dirigent e cumponist. Perche cha da quel temp nu existait bod üngünas cumposiziuns in lingua rumauntscha, pulichet es l'an 1890 suot il titel ''La Rosetta – 10 Canzunettas a vuschs per giuventegna'' ''romanscha'' üna seria da chanzuns da scoula.&lt;ref&gt;''[https://trin-verkehrsverein.ch/hans-erni/ Hans Erni. Der Trinser Komponist]''. In: ''Verkehrsverein Trin''. Conuslte ils 11 settember 2026.&lt;/ref&gt;

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Zezras ho tradüt scu il prüm, l'an 1837,  las chanzuns in duos vuschs da [[Hans Georg Nägeli]] in sursilvan. Las chanzuns d'eiran impustüt religiusas e morelas. Ellas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha per il chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet l'an 1878 üna collecziun da chanzuns. Quistas ho'l simplificho, fat landeroura chanzuns cun üna vusch per las prümas classas e per las scoulas rurelas. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho traunter ils ans 1882 fin 1887 edieu trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula. 

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) e Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus haun publicho ün cudesch da chaunt per il s-chelin ot da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêr da [[Tschierv]], surpligliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns d'otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr da Tschierv s'ho ingascho per la scoula ed il chaunt rumauntsch. Insembel cun Florian Barblan e sieu bap Otto Barblan (nun dal cumponist Otto Barblan) publichaiva'l per il chaunt da scoulas engiadinais, l'an 1863 ''13 Chanzuns rumauntschas'', chanzuns cuntschaintas, traunter oter er chanzuns populeras our da l'Irlanda.     

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan cuntinuaiva il lavur da Gian Battista Tramêr. Per sieu cudesch da chaunt da scoula ''Vusch della Patria'' our da l'an 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs, ch'el ho collio cun frasas in trais vuschs da chanzuns da cor dals cumponists cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>qmigch0u2pc5hz983adajjnv3iszl8y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173817</id>
      <parentid>173816</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:45:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <origin>173817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9516" sha1="1i5macva72cx7tilj6tac6mgvzm8zst" xml:space="preserve">Cun la refuorma e la derasaziun da scoula clappaiva il rumauntsch '''düraunt il 19evel tschientiner pervi dals mezs d'instrucziun''' in lingua materna üna granda impurtanza. Magisters e spirituels promouvaivan la refuorma da scoula, as engaschaivan cun paschiun per mezs d'instrucziun e chaunt da scoula in rumauntsch. Per que hauni eir translato, creo e produit da tuottas sorts.    

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* [[Hans Erni]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (Non dal cumponist Otto Barblan)


'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva ''furmaziun da chaunt''. L'an 1827 ho'l publicho sia egna instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

'''Hans Erni (1870–1961):''' Hans Erni d'eira magister, pur, dirigent e cumponist. Perche cha da quel temp nu existait bod üngünas cumposiziuns in lingua rumauntscha, pulichet es l'an 1890 suot il titel ''La Rosetta – 10 Canzunettas a vuschs per giuventegna'' ''romanscha'' üna seria da chanzuns da scoula.&lt;ref&gt;''[https://trin-verkehrsverein.ch/hans-erni/ Hans Erni. Der Trinser Komponist]''. In: ''Verkehrsverein Trin''. Conuslte ils 11 settember 2026.&lt;/ref&gt;

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Zezras ho tradüt scu il prüm, l'an 1837,  las chanzuns in duos vuschs da [[Hans Georg Nägeli]] in sursilvan. Las chanzuns d'eiran impustüt religiusas e morelas. Ellas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha per il chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet l'an 1878 üna collecziun da chanzuns. Quistas ho'l simplificho, fat landeroura chanzuns cun üna vusch per las prümas classas e per las scoulas rurelas. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho traunter ils ans 1882 fin 1887 edieu trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula. 

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) e Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus haun publicho ün cudesch da chaunt per il s-chelin ot da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêr da [[Tschierv]], surpligliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns d'otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr da Tschierv s'ho ingascho per la scoula ed il chaunt rumauntsch. Insembel cun Florian Barblan e sieu bap Otto Barblan (nun dal cumponist Otto Barblan) publichaiva'l per il chaunt da scoulas engiadinais, l'an 1863 ''13 Chanzuns rumauntschas'', chanzuns cuntschaintas, traunter oter er chanzuns populeras our da l'Irlanda.     

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan cuntinuaiva il lavur da Gian Battista Tramêr. Per sieu cudesch da chaunt da scoula ''Vusch della Patria'' our da l'an 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs, ch'el ho collio cun frasas in trais vuschs da chanzuns da cor dals cumponists cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>1i5macva72cx7tilj6tac6mgvzm8zst</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173818</id>
      <parentid>173817</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:47:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Indicaziun da funtaunas */</comment>
      <origin>173818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9820" sha1="esce5sh3p7jklsi9xx43twgkyoqd7p5" xml:space="preserve">Cun la refuorma e la derasaziun da scoula clappaiva il rumauntsch '''düraunt il 19evel tschientiner pervi dals mezs d'instrucziun''' in lingua materna üna granda impurtanza. Magisters e spirituels promouvaivan la refuorma da scoula, as engaschaivan cun paschiun per mezs d'instrucziun e chaunt da scoula in rumauntsch. Per que hauni eir translato, creo e produit da tuottas sorts.    

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* [[Hans Erni]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (Non dal cumponist Otto Barblan)


'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva ''furmaziun da chaunt''. L'an 1827 ho'l publicho sia egna instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

'''Hans Erni (1870–1961):''' Hans Erni d'eira magister, pur, dirigent e cumponist. Perche cha da quel temp nu existait bod üngünas cumposiziuns in lingua rumauntscha, pulichet es l'an 1890 suot il titel ''La Rosetta – 10 Canzunettas a vuschs per giuventegna'' ''romanscha'' üna seria da chanzuns da scoula.&lt;ref&gt;''[https://trin-verkehrsverein.ch/hans-erni/ Hans Erni. Der Trinser Komponist]''. In: ''Verkehrsverein Trin''. Conuslte ils 11 settember 2026.&lt;/ref&gt;

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Zezras ho tradüt scu il prüm, l'an 1837,  las chanzuns in duos vuschs da [[Hans Georg Nägeli]] in sursilvan. Las chanzuns d'eiran impustüt religiusas e morelas. Ellas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha per il chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet l'an 1878 üna collecziun da chanzuns. Quistas ho'l simplificho, fat landeroura chanzuns cun üna vusch per las prümas classas e per las scoulas rurelas. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho traunter ils ans 1882 fin 1887 edieu trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula. 

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) e Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus haun publicho ün cudesch da chaunt per il s-chelin ot da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêr da [[Tschierv]], surpligliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns d'otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr da Tschierv s'ho ingascho per la scoula ed il chaunt rumauntsch. Insembel cun Florian Barblan e sieu bap Otto Barblan (nun dal cumponist Otto Barblan) publichaiva'l per il chaunt da scoulas engiadinais, l'an 1863 ''13 Chanzuns rumauntschas'', chanzuns cuntschaintas, traunter oter er chanzuns populeras our da l'Irlanda.     

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan cuntinuaiva il lavur da Gian Battista Tramêr. Per sieu cudesch da chaunt da scoula ''Vusch della Patria'' our da l'an 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs, ch'el ho collio cun frasas in trais vuschs da chanzuns da cor dals cumponists cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

== Litteratura ==

* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 121–131. ISBN 978-3-0340-1501-1,  [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>esce5sh3p7jklsi9xx43twgkyoqd7p5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173819</id>
      <parentid>173818</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:48:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Litteratura */</comment>
      <origin>173819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9927" sha1="541mvm4lrhv5lj0g88f9calzvskusns" xml:space="preserve">Cun la refuorma e la derasaziun da scoula clappaiva il rumauntsch '''düraunt il 19evel tschientiner pervi dals mezs d'instrucziun''' in lingua materna üna granda impurtanza. Magisters e spirituels promouvaivan la refuorma da scoula, as engaschaivan cun paschiun per mezs d'instrucziun e chaunt da scoula in rumauntsch. Per que hauni eir translato, creo e produit da tuottas sorts.    

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* [[Hans Erni]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (Non dal cumponist Otto Barblan)


'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva ''furmaziun da chaunt''. L'an 1827 ho'l publicho sia egna instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

'''Hans Erni (1870–1961):''' Hans Erni d'eira magister, pur, dirigent e cumponist. Perche cha da quel temp nu existait bod üngünas cumposiziuns in lingua rumauntscha, pulichet es l'an 1890 suot il titel ''La Rosetta – 10 Canzunettas a vuschs per giuventegna'' ''romanscha'' üna seria da chanzuns da scoula.&lt;ref&gt;''[https://trin-verkehrsverein.ch/hans-erni/ Hans Erni. Der Trinser Komponist]''. In: ''Verkehrsverein Trin''. Conuslte ils 11 settember 2026.&lt;/ref&gt;

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Zezras ho tradüt scu il prüm, l'an 1837,  las chanzuns in duos vuschs da [[Hans Georg Nägeli]] in sursilvan. Las chanzuns d'eiran impustüt religiusas e morelas. Ellas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha per il chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet l'an 1878 üna collecziun da chanzuns. Quistas ho'l simplificho, fat landeroura chanzuns cun üna vusch per las prümas classas e per las scoulas rurelas. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho traunter ils ans 1882 fin 1887 edieu trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula. 

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) e Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus haun publicho ün cudesch da chaunt per il s-chelin ot da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêr da [[Tschierv]], surpligliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns d'otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr da Tschierv s'ho ingascho per la scoula ed il chaunt rumauntsch. Insembel cun Florian Barblan e sieu bap Otto Barblan (nun dal cumponist Otto Barblan) publichaiva'l per il chaunt da scoulas engiadinais, l'an 1863 ''13 Chanzuns rumauntschas'', chanzuns cuntschaintas, traunter oter er chanzuns populeras our da l'Irlanda.     

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan cuntinuaiva il lavur da Gian Battista Tramêr. Per sieu cudesch da chaunt da scoula ''Vusch della Patria'' our da l'an 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs, ch'el ho collio cun frasas in trais vuschs da chanzuns da cor dals cumponists cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

== Guarda eir ==

* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]

== Litteratura ==

* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 121–131. ISBN 978-3-0340-1501-1,  [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>541mvm4lrhv5lj0g88f9calzvskusns</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173820</id>
      <parentid>173819</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:49:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Guarda eir */</comment>
      <origin>173820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9996" sha1="lwlt0c3bxgimw9k93zozx3p0xcv9ye9" xml:space="preserve">Cun la refuorma e la derasaziun da scoula clappaiva il rumauntsch '''düraunt il 19evel tschientiner pervi dals mezs d'instrucziun''' in lingua materna üna granda impurtanza. Magisters e spirituels promouvaivan la refuorma da scoula, as engaschaivan cun paschiun per mezs d'instrucziun e chaunt da scoula in rumauntsch. Per que hauni eir translato, creo e produit da tuottas sorts.    

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* [[Hans Erni]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (Non dal cumponist Otto Barblan)


'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva ''furmaziun da chaunt''. L'an 1827 ho'l publicho sia egna instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

'''Hans Erni (1870–1961):''' Hans Erni d'eira magister, pur, dirigent e cumponist. Perche cha da quel temp nu existait bod üngünas cumposiziuns in lingua rumauntscha, pulichet es l'an 1890 suot il titel ''La Rosetta – 10 Canzunettas a vuschs per giuventegna'' ''romanscha'' üna seria da chanzuns da scoula.&lt;ref&gt;''[https://trin-verkehrsverein.ch/hans-erni/ Hans Erni. Der Trinser Komponist]''. In: ''Verkehrsverein Trin''. Conuslte ils 11 settember 2026.&lt;/ref&gt;

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Zezras ho tradüt scu il prüm, l'an 1837,  las chanzuns in duos vuschs da [[Hans Georg Nägeli]] in sursilvan. Las chanzuns d'eiran impustüt religiusas e morelas. Ellas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha per il chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet l'an 1878 üna collecziun da chanzuns. Quistas ho'l simplificho, fat landeroura chanzuns cun üna vusch per las prümas classas e per las scoulas rurelas. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho traunter ils ans 1882 fin 1887 edieu trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula. 

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) e Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus haun publicho ün cudesch da chaunt per il s-chelin ot da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêr da [[Tschierv]], surpligliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns d'otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr da Tschierv s'ho ingascho per la scoula ed il chaunt rumauntsch. Insembel cun Florian Barblan e sieu bap Otto Barblan (nun dal cumponist Otto Barblan) publichaiva'l per il chaunt da scoulas engiadinais, l'an 1863 ''13 Chanzuns rumauntschas'', chanzuns cuntschaintas, traunter oter er chanzuns populeras our da l'Irlanda.     

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan cuntinuaiva il lavur da Gian Battista Tramêr. Per sieu cudesch da chaunt da scoula ''Vusch della Patria'' our da l'an 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs, ch'el ho collio cun frasas in trais vuschs da chanzuns da cor dals cumponists cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

== Guarda eir ==

* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]

== Litteratura ==

* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 121–131. ISBN 978-3-0340-1501-1,  [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>lwlt0c3bxgimw9k93zozx3p0xcv9ye9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173821</id>
      <parentid>173820</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:49:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Guarda eir */</comment>
      <origin>173821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10061" sha1="flm8hzdrtjxw0iyruxp1y4k0nns08fq" xml:space="preserve">Cun la refuorma e la derasaziun da scoula clappaiva il rumauntsch '''düraunt il 19evel tschientiner pervi dals mezs d'instrucziun''' in lingua materna üna granda impurtanza. Magisters e spirituels promouvaivan la refuorma da scoula, as engaschaivan cun paschiun per mezs d'instrucziun e chaunt da scoula in rumauntsch. Per que hauni eir translato, creo e produit da tuottas sorts.    

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* [[Hans Erni]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (Non dal cumponist Otto Barblan)


'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva ''furmaziun da chaunt''. L'an 1827 ho'l publicho sia egna instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

'''Hans Erni (1870–1961):''' Hans Erni d'eira magister, pur, dirigent e cumponist. Perche cha da quel temp nu existait bod üngünas cumposiziuns in lingua rumauntscha, pulichet es l'an 1890 suot il titel ''La Rosetta – 10 Canzunettas a vuschs per giuventegna'' ''romanscha'' üna seria da chanzuns da scoula.&lt;ref&gt;''[https://trin-verkehrsverein.ch/hans-erni/ Hans Erni. Der Trinser Komponist]''. In: ''Verkehrsverein Trin''. Conuslte ils 11 settember 2026.&lt;/ref&gt;

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Zezras ho tradüt scu il prüm, l'an 1837,  las chanzuns in duos vuschs da [[Hans Georg Nägeli]] in sursilvan. Las chanzuns d'eiran impustüt religiusas e morelas. Ellas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha per il chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet l'an 1878 üna collecziun da chanzuns. Quistas ho'l simplificho, fat landeroura chanzuns cun üna vusch per las prümas classas e per las scoulas rurelas. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho traunter ils ans 1882 fin 1887 edieu trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula. 

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) e Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus haun publicho ün cudesch da chaunt per il s-chelin ot da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêr da [[Tschierv]], surpligliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns d'otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr da Tschierv s'ho ingascho per la scoula ed il chaunt rumauntsch. Insembel cun Florian Barblan e sieu bap Otto Barblan (nun dal cumponist Otto Barblan) publichaiva'l per il chaunt da scoulas engiadinais, l'an 1863 ''13 Chanzuns rumauntschas'', chanzuns cuntschaintas, traunter oter er chanzuns populeras our da l'Irlanda.     

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan cuntinuaiva il lavur da Gian Battista Tramêr. Per sieu cudesch da chaunt da scoula ''Vusch della Patria'' our da l'an 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs, ch'el ho collio cun frasas in trais vuschs da chanzuns da cor dals cumponists cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

== Guarda eir ==

* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]]

== Litteratura ==

* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 121–131. ISBN 978-3-0340-1501-1,  [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>flm8hzdrtjxw0iyruxp1y4k0nns08fq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173822</id>
      <parentid>173821</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:50:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Guarda eir */</comment>
      <origin>173822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10141" sha1="jvqqj9fiyz4jd9nfu1t15ph8yznfr45" xml:space="preserve">Cun la refuorma e la derasaziun da scoula clappaiva il rumauntsch '''düraunt il 19evel tschientiner pervi dals mezs d'instrucziun''' in lingua materna üna granda impurtanza. Magisters e spirituels promouvaivan la refuorma da scoula, as engaschaivan cun paschiun per mezs d'instrucziun e chaunt da scoula in rumauntsch. Per que hauni eir translato, creo e produit da tuottas sorts.    

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* [[Hans Erni]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (Non dal cumponist Otto Barblan)


'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva ''furmaziun da chaunt''. L'an 1827 ho'l publicho sia egna instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

'''Hans Erni (1870–1961):''' Hans Erni d'eira magister, pur, dirigent e cumponist. Perche cha da quel temp nu existait bod üngünas cumposiziuns in lingua rumauntscha, pulichet es l'an 1890 suot il titel ''La Rosetta – 10 Canzunettas a vuschs per giuventegna'' ''romanscha'' üna seria da chanzuns da scoula.&lt;ref&gt;''[https://trin-verkehrsverein.ch/hans-erni/ Hans Erni. Der Trinser Komponist]''. In: ''Verkehrsverein Trin''. Conuslte ils 11 settember 2026.&lt;/ref&gt;

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Zezras ho tradüt scu il prüm, l'an 1837,  las chanzuns in duos vuschs da [[Hans Georg Nägeli]] in sursilvan. Las chanzuns d'eiran impustüt religiusas e morelas. Ellas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha per il chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet l'an 1878 üna collecziun da chanzuns. Quistas ho'l simplificho, fat landeroura chanzuns cun üna vusch per las prümas classas e per las scoulas rurelas. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho traunter ils ans 1882 fin 1887 edieu trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula. 

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) e Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus haun publicho ün cudesch da chaunt per il s-chelin ot da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêr da [[Tschierv]], surpligliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns d'otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr da Tschierv s'ho ingascho per la scoula ed il chaunt rumauntsch. Insembel cun Florian Barblan e sieu bap Otto Barblan (nun dal cumponist Otto Barblan) publichaiva'l per il chaunt da scoulas engiadinais, l'an 1863 ''13 Chanzuns rumauntschas'', chanzuns cuntschaintas, traunter oter er chanzuns populeras our da l'Irlanda.     

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan cuntinuaiva il lavur da Gian Battista Tramêr. Per sieu cudesch da chaunt da scoula ''Vusch della Patria'' our da l'an 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs, ch'el ho collio cun frasas in trais vuschs da chanzuns da cor dals cumponists cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

== Guarda eir ==

* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]

== Litteratura ==

* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 121–131. ISBN 978-3-0340-1501-1,  [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>jvqqj9fiyz4jd9nfu1t15ph8yznfr45</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173823</id>
      <parentid>173822</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:51:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] a [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]</comment>
      <origin>173822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10141" sha1="jvqqj9fiyz4jd9nfu1t15ph8yznfr45" xml:space="preserve">Cun la refuorma e la derasaziun da scoula clappaiva il rumauntsch '''düraunt il 19evel tschientiner pervi dals mezs d'instrucziun''' in lingua materna üna granda impurtanza. Magisters e spirituels promouvaivan la refuorma da scoula, as engaschaivan cun paschiun per mezs d'instrucziun e chaunt da scoula in rumauntsch. Per que hauni eir translato, creo e produit da tuottas sorts.    

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* [[Hans Erni]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (Non dal cumponist Otto Barblan)


'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva ''furmaziun da chaunt''. L'an 1827 ho'l publicho sia egna instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

'''Hans Erni (1870–1961):''' Hans Erni d'eira magister, pur, dirigent e cumponist. Perche cha da quel temp nu existait bod üngünas cumposiziuns in lingua rumauntscha, pulichet es l'an 1890 suot il titel ''La Rosetta – 10 Canzunettas a vuschs per giuventegna'' ''romanscha'' üna seria da chanzuns da scoula.&lt;ref&gt;''[https://trin-verkehrsverein.ch/hans-erni/ Hans Erni. Der Trinser Komponist]''. In: ''Verkehrsverein Trin''. Conuslte ils 11 settember 2026.&lt;/ref&gt;

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Zezras ho tradüt scu il prüm, l'an 1837,  las chanzuns in duos vuschs da [[Hans Georg Nägeli]] in sursilvan. Las chanzuns d'eiran impustüt religiusas e morelas. Ellas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha per il chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet l'an 1878 üna collecziun da chanzuns. Quistas ho'l simplificho, fat landeroura chanzuns cun üna vusch per las prümas classas e per las scoulas rurelas. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho traunter ils ans 1882 fin 1887 edieu trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula. 

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) e Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus haun publicho ün cudesch da chaunt per il s-chelin ot da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêr da [[Tschierv]], surpligliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns d'otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr da Tschierv s'ho ingascho per la scoula ed il chaunt rumauntsch. Insembel cun Florian Barblan e sieu bap Otto Barblan (nun dal cumponist Otto Barblan) publichaiva'l per il chaunt da scoulas engiadinais, l'an 1863 ''13 Chanzuns rumauntschas'', chanzuns cuntschaintas, traunter oter er chanzuns populeras our da l'Irlanda.     

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan cuntinuaiva il lavur da Gian Battista Tramêr. Per sieu cudesch da chaunt da scoula ''Vusch della Patria'' our da l'an 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs, ch'el ho collio cun frasas in trais vuschs da chanzuns da cor dals cumponists cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

== Guarda eir ==

* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]

== Litteratura ==

* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 121–131. ISBN 978-3-0340-1501-1,  [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>jvqqj9fiyz4jd9nfu1t15ph8yznfr45</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173828</id>
      <parentid>173823</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:54:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <origin>173828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10152" sha1="0z2tl6ut0d2s3ev374t7e1cxujwjvtf" xml:space="preserve">{{Puter}}

Cun la refuorma e la derasaziun da scoula clappaiva il rumauntsch '''düraunt il 19evel tschientiner pervi dals mezs d'instrucziun''' in lingua materna üna granda impurtanza. Magisters e spirituels promouvaivan la refuorma da scoula, as engaschaivan cun paschiun per mezs d'instrucziun e chaunt da scoula in rumauntsch. Per que hauni eir translato, creo e produit da tuottas sorts.    

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* [[Hans Erni]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (Non dal cumponist Otto Barblan)


'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva ''furmaziun da chaunt''. L'an 1827 ho'l publicho sia egna instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

'''Hans Erni (1870–1961):''' Hans Erni d'eira magister, pur, dirigent e cumponist. Perche cha da quel temp nu existait bod üngünas cumposiziuns in lingua rumauntscha, pulichet es l'an 1890 suot il titel ''La Rosetta – 10 Canzunettas a vuschs per giuventegna'' ''romanscha'' üna seria da chanzuns da scoula.&lt;ref&gt;''[https://trin-verkehrsverein.ch/hans-erni/ Hans Erni. Der Trinser Komponist]''. In: ''Verkehrsverein Trin''. Conuslte ils 11 settember 2026.&lt;/ref&gt;

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Zezras ho tradüt scu il prüm, l'an 1837,  las chanzuns in duos vuschs da [[Hans Georg Nägeli]] in sursilvan. Las chanzuns d'eiran impustüt religiusas e morelas. Ellas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha per il chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet l'an 1878 üna collecziun da chanzuns. Quistas ho'l simplificho, fat landeroura chanzuns cun üna vusch per las prümas classas e per las scoulas rurelas. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho traunter ils ans 1882 fin 1887 edieu trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula. 

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) e Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus haun publicho ün cudesch da chaunt per il s-chelin ot da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêr da [[Tschierv]], surpligliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns d'otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr da Tschierv s'ho ingascho per la scoula ed il chaunt rumauntsch. Insembel cun Florian Barblan e sieu bap Otto Barblan (nun dal cumponist Otto Barblan) publichaiva'l per il chaunt da scoulas engiadinais, l'an 1863 ''13 Chanzuns rumauntschas'', chanzuns cuntschaintas, traunter oter er chanzuns populeras our da l'Irlanda.     

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan cuntinuaiva il lavur da Gian Battista Tramêr. Per sieu cudesch da chaunt da scoula ''Vusch della Patria'' our da l'an 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs, ch'el ho collio cun frasas in trais vuschs da chanzuns da cor dals cumponists cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

== Guarda eir ==

* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]

== Litteratura ==

* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 121–131. ISBN 978-3-0340-1501-1,  [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>0z2tl6ut0d2s3ev374t7e1cxujwjvtf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173829</id>
      <parentid>173828</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:56:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <origin>173829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10282" sha1="247lu43y55zq4ut764mwk9bs54vk5yr" xml:space="preserve">{{Puter}}

Cun la refuorma e la derasaziun da scoula clappaiva il rumauntsch '''düraunt il 19evel tschientiner pervi dals mezs d'instrucziun''' in lingua materna üna granda impurtanza. Magisters e spirituels promouvaivan la refuorma da scoula, as engaschaivan cun paschiun per mezs d'instrucziun e chaunt da scoula in rumauntsch. Per que hauni eir translato, creo e produit da tuottas sorts.    

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* [[Hans Erni]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (Non dal cumponist Otto Barblan)


'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva ''furmaziun da chaunt''. L'an 1827 ho'l publicho sia egna instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

'''Hans Erni (1870–1961):''' Hans Erni d'eira magister, pur, dirigent e cumponist. Perche cha da quel temp nu existait bod üngünas cumposiziuns in lingua rumauntscha, pulichet es l'an 1890 suot il titel ''La Rosetta – 10 Canzunettas a vuschs per giuventegna'' ''romanscha'' üna seria da chanzuns da scoula.&lt;ref&gt;''[https://trin-verkehrsverein.ch/hans-erni/ Hans Erni. Der Trinser Komponist]''. In: ''Verkehrsverein Trin''. Conuslte ils 11 settember 2026.&lt;/ref&gt;

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Zezras ho tradüt scu il prüm, l'an 1837,  las chanzuns in duos vuschs da [[Hans Georg Nägeli]] in sursilvan. Las chanzuns d'eiran impustüt religiusas e morelas. Ellas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha per il chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet l'an 1878 üna collecziun da chanzuns. Quistas ho'l simplificho, fat landeroura chanzuns cun üna vusch per las prümas classas e per las scoulas rurelas. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho traunter ils ans 1882 fin 1887 edieu trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula. 

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) e Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus haun publicho ün cudesch da chaunt per il s-chelin ot da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêr da [[Tschierv]], surpligliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns d'otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr da Tschierv s'ho ingascho per la scoula ed il chaunt rumauntsch. Insembel cun Florian Barblan e sieu bap Otto Barblan (nun dal cumponist Otto Barblan) publichaiva'l per il chaunt da scoulas engiadinais, l'an 1863 ''13 Chanzuns rumauntschas'', chanzuns cuntschaintas, traunter oter er chanzuns populeras our da l'Irlanda.     

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan cuntinuaiva il lavur da Gian Battista Tramêr. Per sieu cudesch da chaunt da scoula ''Vusch della Patria'' our da l'an 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs, ch'el ho collio cun frasas in trais vuschs da chanzuns da cor dals cumponists cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

== Guarda eir ==

* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]

== Litteratura ==

* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 121–131. ISBN 978-3-0340-1501-1,  [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:19avel tschientaner]]</text>
      <sha1>247lu43y55zq4ut764mwk9bs54vk5yr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>173830</id>
      <parentid>173829</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:59:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scoula, Istorgia */</comment>
      <origin>173830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10418" sha1="5uv332yrf6zpxu5jzhpfolilas6d0gd" xml:space="preserve">{{Puter}}

Cun la refuorma e la derasaziun da scoula clappaiva il rumauntsch '''düraunt il 19evel tschientiner pervi dals mezs d'instrucziun''' in lingua materna üna granda impurtanza. Magisters e spirituels promouvaivan la refuorma da scoula, as engaschaivan cun paschiun per mezs d'instrucziun e chaunt da scoula in rumauntsch. Per que hauni eir translato, creo e produit da tuottas sorts.    

== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026&lt;/ref&gt; Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.&lt;ref&gt;Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.&lt;/ref&gt; Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
[[Datoteca:Johann Heinrich Pestalozzi (Real Academia de Bellas Artes de San Fernando, Madrid).jpg|miniatura|Johann Heinrich Pestalozzi]]
Las intensziuns da refuorma pedagogica seuguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sụn ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera oblicatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.  

== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.  

Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.   

Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.       

== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==

In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun. 

Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris. 

La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.   

=== Persunas ingaschedas ===

* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* [[Hans Erni]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs 
* Florian Barblan
* Otto Barblan (Non dal cumponist Otto Barblan)


'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.

'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva ''furmaziun da chaunt''. L'an 1827 ho'l publicho sia egna instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.  

'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.  

'''Hans Erni (1870–1961):''' Hans Erni d'eira magister, pur, dirigent e cumponist. Perche cha da quel temp nu existait bod üngünas cumposiziuns in lingua rumauntscha, pulichet es l'an 1890 suot il titel ''La Rosetta – 10 Canzunettas a vuschs per giuventegna'' ''romanscha'' üna seria da chanzuns da scoula.&lt;ref&gt;''[https://trin-verkehrsverein.ch/hans-erni/ Hans Erni. Der Trinser Komponist]''. In: ''Verkehrsverein Trin''. Conuslte ils 11 settember 2026.&lt;/ref&gt;

'''Beat Liver:''' Beat Liver da Zezras ho tradüt scu il prüm, l'an 1837,  las chanzuns in duos vuschs da [[Hans Georg Nägeli]] in sursilvan. Las chanzuns d'eiran impustüt religiusas e morelas. Ellas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha per il chaunt da scoula rumauntsch.  

'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet l'an 1878 üna collecziun da chanzuns. Quistas ho'l simplificho, fat landeroura chanzuns cun üna vusch per las prümas classas e per las scoulas rurelas. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho traunter ils ans 1882 fin 1887 edieu trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula. 

'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) e Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus haun publicho ün cudesch da chaunt per il s-chelin ot da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêr da [[Tschierv]], surpligliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns d'otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.   

'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr da Tschierv s'ho ingascho per la scoula ed il chaunt rumauntsch. Insembel cun Florian Barblan e sieu bap Otto Barblan (nun dal cumponist Otto Barblan) publichaiva'l per il chaunt da scoulas engiadinais, l'an 1863 ''13 Chanzuns rumauntschas'', chanzuns cuntschaintas, traunter oter er chanzuns populeras our da l'Irlanda.     

'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan cuntinuaiva il lavur da Gian Battista Tramêr. Per sieu cudesch da chaunt da scoula ''Vusch della Patria'' our da l'an 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs, ch'el ho collio cun frasas in trais vuschs da chanzuns da cor dals cumponists cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.   

== Guarda eir ==

* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]

== Litteratura ==

* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 121–131. ISBN 978-3-0340-1501-1,  [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]

== Indicaziun da funtaunas ==
&lt;references /&gt;
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:19avel tschientaner]]</text>
      <sha1>5uv332yrf6zpxu5jzhpfolilas6d0gd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Utilisader:Bild-Sprache/Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs</title>
    <ns>2</ns>
    <id>14954</id>
    <redirect title="Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d&#039;instrucziun rumauntschs" />
    <revision>
      <id>173824</id>
      <timestamp>2026-09-11T12:51:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] a [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]</comment>
      <origin>173824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="s4r1o5r6um9hqct4v0hhgxr4tv9l3wb" xml:space="preserve">#RENVIAMENT [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]</text>
      <sha1>s4r1o5r6um9hqct4v0hhgxr4tv9l3wb</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>