Wikipedia
rmwiki
https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala
MediaWiki 1.47.0-wmf.19
first-letter
Multimedia
Spezial
Discussiun
Utilisader
Utilisader discussiun
Wikipedia
Wikipedia discussiun
Datoteca
Datoteca discussiun
MediaWiki
MediaWiki discussiun
Model
Model discussiun
Agid
Agid discussiun
Categoria
Categoria discussiun
TimedText
TimedText talk
Modul
Modul Diskussion
Veranstaltung
Veranstaltung Diskussion
World Wide Web (sursilvan)
0
1188
173988
152401
2026-09-14T04:34:32Z
~2026-48950-40
23956
173988
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:World Wide Web}}
{{sursilvan|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=World Wide Web}}
Il '''World Wide Web''' (era il "'''WWW'''") ei in sistem d'informaziun che operescha sigl [[Internet]]. Documents digl ''World Wide Web'' ein screts en ''Hypertext'' ed ein numnadas ''websites''.
Treis standards defineschan co ins anfla (''URL''), co ins transmetta (''HTTP'') e co ins legia (''HTML'') in document dil ''World Wide Web''. Las empremas paginas ein vegni screttas da Tim Berners-Lee e Robert Cailliau al CERN a [[Genevra]].
[[Categoria:Internet]]
1v7hn1wo5ghbh4nd3qy1ki3ubaqa1ie
Imperi roman (sursilvan)
0
2285
173984
151356
2026-09-14T04:22:29Z
~2026-48950-40
23956
173984
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Imperi roman}}
{{sursilvan|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=Imperi roman}}
[[Datoteca:Roman_Republic-44BC.png|thumb|350px|right|Igl imperi roman igl onn 44 avon Cristus]]
Igl '''Imperi roman''' ei il territori che vegneva regius dil marcau da [[Roma]] dil 6avel tschentaner avon Cristus entochen il 5avel tschentaner suenter [[Cristus]]. All'entschatta regeva sulettamein in [[retg]], silsuenter la [[republica]] e pli tard igl [[imperi]]. Quei territori ei s'engrondius cun ses pievels, lungatgs e religiuns ed ei daventaus in stadi.
El temps da sia pli gronda derasaziun, il temps digl imperatur [[Traian]], ei igl imperi roman sespartius en treis continents: Ils loghens damaneivel dalla mar mediterrana, sur [[Gallia]] ed en bia parts dalla [[Gronda Britannia]] ed els loghens entuorn la mar nera. Cun quei regeva Roma sur la pli gronda part dil cirquit dalla mar mediterrana.
[[Categoria:Imperi Roman| ]]
[[Categoria:Stadis istorics]]
1h8p6b1wxekmvypfr13bayvhxbzwtsh
Gion Peder Thöni
0
4753
173902
154923
2026-09-13T22:20:34Z
~2026-48950-40
23956
173902
wikitext
text/x-wiki
'''Gion Peder Thöni''' (era scrit Thöny; * 5 da matg 1921 a [[Stierva]], [[lieu da burgais|burgais]] da Stierva e [[Riehen]] BS; † 1. da november 2014 a Riehen) è stà in scrivent da lirica, prosa e dramatica [[Svizra|svizzer]] da [[lingua rumantscha]].
== Vita ==
Gion Peder Thöni è naschì l'onn 1921 a [[Stierva]], nua ch'el è era creschì si ed ì a scola. Suenter ha el absolvì il seminari da scolasts a [[Cuira]]. Lura ha el dà trais onns scola primara ad [[Alvaschagn]] ed a [[Vaz]]. Suenter frequentar studis a [[Friburg]] sco era en l'ester, tranter auter era a Paris, ha el pudì dar scola sco scolast secundar. Quai ha el fatg a [[Vaz]], [[Casti]] ed [[Alvagni]]. L'onn 1954 mida el il domicil a [[Riehen]] en il [[Chantun Basilea-Citad]], nua ch'el ha instruì en ina scola secundara. Il 1986 è el ì en pensiun. Da Numnasontga, il prim da november 2014 è Gion Peder Thöni mort a Riehen en la vegliadetgna da 93 onns.<ref>{{cite web|url=https://www.rtr.ch/retschertga/ddea89f6-6154-47ea-bc78-8f6c28df15b4/gion-peder-thoeni-in-memoriam|title=Gion Peder Thöni – in memoriam |publisher=[[Radiotelevisiun Svizra Rumantscha]]|date=2014-11-16|accessdate=2018-07-23}}</ref>
== Ovra ==
Durant sia vita era el scrivent, publicist, cumponist e dirigent da divers chors. El è era stà confundatur da l'URS, l'Uniun Rumantscha Surmeir. Durant ils onns 1952-1971 redigiva el era il ''Noss Sulom''. Plinavant ha el era scrit ina grammatica dal rumantsch [[surmiran]]. L'onn 1984 ha el retschavì il premi da la fundaziun Schiller.
Gion Peder Thöni n'ha betg be scrit istorgias, mabain era ina pluna poesias. Quellas ovras poeticas tractan il pli la natira, las stagiuns, la patria u era tematicas religiusas. El sa tegn cun las tematicas e cun il stil vid las tradiziuns, è pia betg in poet revoluziunari. Questa furma tradiziunala n'è dentant betg in impediment per integrar ses sentiments e sias impressiuns en las poesias.
== Publicaziuns ==
[[File:Thöni Grammatica.jpg|thumb|''Rumantsch-Surmeir. Grammatica digl idiom surmiran.'' (1969)]]
* 1953: La fantschela da Belfort (drama)
* 1962: Tranter steir e cler (novellas, raquints, poesias)
* 1965: Igls skis (OSL)
* 1969: Pass ainten la neiv (poesias)
* 1970: 75 onns Chor viril Stierva
* 1971: Rumantsch Surmeir (grammatica per esters)
* 1971: Register bibliografic I d’ Igl Noss Sulom 1921-1971
* 1973: Scalign, scalot, zampung (poesias)
* 1973: L’avertura dalla veiadafier (drama: gieu radiofonic)
* 1977: Not e Clo (tenor Busch)
* 1977: Scalegns da s. Maria Madlagna (chanzuns religiusas da Stierva)
* 1979: Surmeir anturn 1600
* 1979: La cuppa tschallaura (drama)
* 1980: 75 onns Chor viril Alvra
* 1981: Mossaveias (cunter germanissems)
* 1982: Igls Runcs da Pardatscha (drama)
* 1983: Fultscheidas e raschladas (novellas, ensemen cun [[Peder Cadotsch]])
* 1984: Tegn e Tina, igls smatgamisteris (OSL)
* 1987: Schi tgerign era chel Suleica (tenor Siegfried Lenz: OSL)
* 1990: Tgasper Frisch, igl erox da Ses (en “igl Noss Sulom”)
* 1990: En anghel d’en drac (drama)
* 1994: Tranter Meir e Lai, las detgas da Vaz (rumantsch e tudestg)
* 1996: Igls caputschigns an Surmeir (en las Annalas)
* 1996: Register bibliografic II d’ Igl Noss Sulom 1972-1996
* 1998: En parveis plagn furbazs
* 1999: Igls Fontanas da Salouf (en igl Sulom Surmiran)
* 2000: Igls caputschings a Salouf (cronica istorica)
* .... [[La maschina da screiver]]
== Colliaziuns ==
* {{E-LIR|3059}}
* {{TLS|Gion Peder Thöni}}
== Annotaziuns ==
<references />
{{DEFAULTSORT:Thöni, Gion Peder}}
[[Categoria:Persunas rumantschas]]
[[Categoria:Persunas grischunas]]
[[Categoria:Scripturs surmirans]]
[[Categoria:Scripturs rumantschs dal 20avel tschientaner]]
[[Categoria:Scripturs rumantschs dal 21avel tschientaner]]
[[Categoria:Cumponists]]
[[Categoria:Publicists]]
[[Categoria:Umens]]
3h80muvwqmhig1j419bkxes6ihhcufb
Maturitad bilingua (sursilvan)
0
4814
173985
151361
2026-09-14T04:26:24Z
~2026-48950-40
23956
173985
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Maturitad bilingua}}
{{sursilvan|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=maturitad bilingua}}
La '''maturitad bilingua''' ei igl attest, ch'ins survegn, sch'ins absolvescha la scola media cun dus lungatgs d'instrucziun, per exempel [[rumantsch|romontsch]] e [[lingua tudestga|tudestg]]. Egl exempel numnau sura vegnan ils scolars instrui en certs roms per tudestg (p. ex. geografia ed informatica) ed en entgins auters per romontsch (p .ex. historia e biologia).
=== Avantatgs ===
Sin la tscherca da plazza sto, tier medemas prestaziuns els caums, vegnir preferiu quel che po tschintschar flessegiont dapli lungatgs federals.
[[Category:Scolaziun en il chantun Grischun]]
rysc4dn3hqm5c01vg5zg1gdc7oav3z3
Wikipedia:Project Geografia
4
4835
173953
20561
2026-09-14T02:27:02Z
~2026-48950-40
23956
173953
wikitext
text/x-wiki
<center><big>'''Bainvegni tar il Project Geografia da la Wikipedia rumantscha'''</big></center>
In letzter Zeit gab es ein paar Unklarheiten, was die Ordnung der Kategorien für Orte, Städte und Gemeinden betrifft. Daher habe ich mir überlegt, ein WikiProjekt zu Klärung und Organisation des Bereiches Geographie in dieser Wikipedia anzulegen. Hier kann das weitere Verfahren geklärt werden.
Teilt bitte eure Meinung zu diesem WikiProjekt auf der [[Wikipedia_talk:Project_Geografia|Diskussionsseite]] mit. Ich schlage vor, das Projekt zweisprachig auf Rumantsch Grischun und Deutsch zu führen.
== Organisaziun da las categorias ==
Als ersten Unterprojekt wäre die Organisation der Kategorien für die schweizerischen Orte interessant. Eure Vorschläge für eine logische Ordnung der Kategorien sind in der Projektdiskussion willkommen. Wenn man sich auf eine Ordnung geeinigt hat, wird diese hier veröffentlich und als Beispiel mit dem Kanton Graubünden umgesetzt.
== Sichtung von Artikeln in der Kategorie [[:Category:Vischnancas grischunas - per repassar|Vischnancas grischunas - per repassar]] ==
In diesem Bereich des Projekts können Seiten aus der o. g. Kategorie zur Sichtung vorgeschlagen werden. Falls die Artikel die nötigen Ansprüche erfüllen, können sie aus der temporären in die reguläre Kategorie verschoben werden. (Die macht natürlich erst nach Lösung der Organisations-Projektes Sinn.)
[[Categoria:Vichipedia:Paginas dal project]]
rxhgdbkqeina9dbxbgwukgoenek1pfi
Lescha da lungatgs cantunala
0
4953
173980
141687
2026-09-14T03:57:18Z
~2026-48950-40
23956
173980
wikitext
text/x-wiki
{{sursilvan|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=Lescha da linguas chantunala}}
Ils 17 da zercladur 2007 ha la populaziun [[Grischun|grischuna]] approvau la nova lescha da lungatgs cantunala.
== Puncts prinzipals dalla nova lescha ==
* Transposiziun dall'incumbensa dalla constituziun federala e dil dretg internaziunal
* Rinforzar la trilinguitad sco segn caracteristic dil cantun [[Grischun]]
* Schurmetg e promoziun dils lungatgs periclitai [[rumantsch|romontsch]] e [[lingua taliana|talian]]
* Promoziun dil brat dils differents lungatgs
* Fixaziun da prinzipis per l'attribuziun da vischnauncas tier territoris linguistics
* Fixaziun da lungatgs ufficials e lungatgs da scola
== Colliaziuns ==
* [http://www.triling.ch www.triling.ch]
* [http://www.ja-gea-si.ch www.ja-gea-si.ch]
[[Categoria:Politica linguistica]]
[[Categoria:Politica dal chantun Grischun]]
[[Categoria:Linguas dal chantun Grischun]]
nw8ohdknx8xngivdjm495bbe9fja3kr
173981
173980
2026-09-14T04:01:46Z
~2026-48950-40
23956
173981
wikitext
text/x-wiki
{{sursilvan|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=Lescha da linguas chantunala}}
Ils 17 da zercladur 2007 ha la populaziun [[Grischun|grischuna]] approvau la nova lescha da lungatgs cantunala.
== Puncts principals dalla nova lescha ==
* Transposiziun dall'incumbensa dalla constituziun federala e dil dretg internaziunal
* Rinforzar la trilinguitad sco segn caracteristic dil cantun [[Grischun]]
* Schurmetg e promoziun dils lungatgs periclitai [[rumantsch|romontsch]] e [[lingua taliana|talian]]
* Promoziun dil brat dils differents lungatgs
* Fixaziun da prinzipis per l'attribuziun da vischnauncas tier territoris linguistics
* Fixaziun da lungatgs ufficials e lungatgs da scola
== Colligiaziuns ==
* [http://www.triling.ch www.triling.ch]
* [http://www.ja-gea-si.ch www.ja-gea-si.ch]
[[Categoria:Politica linguistica]]
[[Categoria:Politica dal chantun Grischun]]
[[Categoria:Linguas dal chantun Grischun]]
n3hgt78xjix7wwk1mvmubd8fr0ofkt1
Surmiran
0
5135
173925
166570
2026-09-14T00:15:36Z
~2026-48950-40
23956
173925
wikitext
text/x-wiki
{{Charta dals idioms rumantschs}}
'''Surmiran''' ([[puter]]: ''surmiraun'') è in dals idioms [[rumantsch|rumantschs]]; el vegn discurrì en il Grischun Central, numnadamain en il [[Surmeir]].
== Territori linguistic ==
L’intschess surmiran cumpiglia la vallada dal flum [[Gelgia]] ([[Surses]]) e las parts rumantschas da la [[Val d’Alvra]] (Sotses). La situaziun dialectala correspunda e quella geografica ed uschia differenzieschan ins tranter ils ''dialects da Surses'' ed il ''dialects da Sotses''. Dialects particulars, ch’èn dentant fermamain periclitads, vegnan discurrids a [[Bravuogn]] ed a [[Beiva]]. Il [[bargunsegner]] (rumantsch da Bravuogn) demussa dasper sias atgnas caracteristicas er elements dal [[puter]], damai che Bravuogn è vegnì refurmà davent da l’Engiadin’Ota ed ha introducì il puter sco lingua uffiziala e d’alfabetisaziun. Ina situaziun cumparegliabla hai er dà en il passà en la vischnanca limitrofa [[Filisur]] (Filisour) ch’è daditg germanisada. Il [[bivian]] (rumantsch da Beiva) è influenzà dal [[dialect bregagliot]] (bargajot) da la [[Val Bregaglia]] e dat perditga da l’istorgia linguistica multifara da la vischnanca «agl pè da [[Pass dal Set|Set]] e [[Pass dal Güglia|Gelgia]]». Er il dialect da [[Murmarera]], ch’è sin il precint da svanir, preschenta tratgs communabels cun il puter ed il bregagliot.
== Caracteristicas ==
En il Surmeir existan dialects locals fitg exprimids che sa differenzieschan per part vaira ferm da la lingua da scrittira surmirana. Sco lingua scritta vegn duvrà tenor definiziun il dialect local da Stierva.
Ils dialects en la Val d’Alvra èn segnads d’ina gronda ritgezza da diftongs. En il Surses ed a Bravuogn fruntan ins sin il fenomen da l’endirida dals diftongs (''louf'' daventa ''locf'').
== Retratga da la lingua ==
Sco tut ils auters idioms è er il surmiran segnà d’ina ferma retratga. Durant la segunda mesadad dal 20avel tschientaner ha gì lieu en il Grischun Central (surtut en la Val d’Alvra) ina ferma germanisaziun. En tschertas vischnancas da la Val d’Alvra è la lingua rumantscha vegnida stgatschada quasi cumplettamain tras la lingua tudestga.
Tenor la dumbraziun dal pievel da l’onn 2000 discurran en il Grischun Central radund 2200 persunas surmiran. Quai correspunda – applitgà sin il dumber d’abitants da tut ils abitadis che discurrivan antruras rumantsch – ad ina cumpart da radund 28 %. Entant che singuls abitadis en la Val d’Alvra enconuschan cumparts da be pli 10 % (p.ex. Vaz/Obervaz e Bergün/Bravuogn), discurran en singuls abitadis dal Surses dapli che 70 % rumantsch (p.ex. a Salouf e Sur). Da menziunar è però che questa cifra cumpiglia be la lingua che vegn discurrida il pli savens en il mintgadi; er bleras persunas ch’han inditgà il tudestg sco lingua principala disponan da bunas enconuschientschas dal rumantsch u d’ina chapientscha da la lingua almain passiva.
== Medias ==
En surmiran cumpara la gasetta regiunala ‹La Pagina da Surmeir›.
== Prova da text ==
{| border=0 cellspacing=5
|-
! Surmiran
! Rumantsch Grischun
! Deutsch
|-
| La golp era puspe eneda famantada. Cò ò ella via sen en pegn en corv tgi tigniva en toc caschiel an sies pecal. Chegl am gustess, ò ella panso, ed ò clamo agl corv: «Tge bel tgi te ist! Schi ties cant è schi bel scu tia parentscha, alloura ist te igl pi bel utschel da tots.»<ref>Tenor: Lia Rumantscha (ed.): ''Rumantsch – Facts & Figures.'' 2. ediziun actualisada, Cuira 2004, ISBN 3-03900-033-0, p. 31.</ref>
| La vulp era puspè ina giada fomentada. Qua ha ella vis sin in pign in corv che tegneva in toc chaschiel en ses pichel. Quai ma gustass, ha ella pensà, ed ha clamà al corv: «Tge bel che ti es! Sche tes chant è uschè bel sco tia parita, lura es ti il pli bel utschè da tuts.»
| Der Fuchs war wieder einmal hungrig. Da sah er auf einer Tanne einen Raben, der ein Stück Käse in seinem Schnabel hielt. Das würde mir schmecken, dachte er, und rief dem Raben zu: «Wie schön du bist! Wenn dein Gesang ebenso schön ist wie dein Aussehen, dann bist du der schönste von allen Vögeln.»
|}
== Annotaziuns ==
<references/>
== Colliaziuns ==
*[http://www.pledarigrond.ch/surmiran/ Vocabulari surmiran]
* {{E-LIR|2843}}
== Litteratura ==
* Faust Signorell, Mena Wuethrich-Grisch e Gion Pol Simeon: [https://www.spellchecker.pledarigrond.ch/pdf/normas_surmiranas.pdf ''Normas surmiranas. Grammatica rumantscha digl idiom da Sur- e Sotses'']. Coira : Tgesa editoura cantunala per stampats e meds d'instrucziun, 1987. (datoteca PDF)
{{Navigaziun Linguas retoromanas}}
[[Categoria:Surmiran| ]]
[[Categoria:Lingua rumantscha]]
[[Categoria:Surmeir]]
[[Categoria:Linguas da la Svizra]]
[[Categoria:Artitgels recumandads (Lingua rumantscha)]]
6bqqlrqb1yds99oudo66jqpg524atq3
Utilisader:DidiWeidmann
2
5206
173891
29971
2026-09-13T21:47:37Z
~2026-48950-40
23956
perstgisa, questa categoria ei destinada sulettamein per artechels, buca per paginas d'utilisader
173891
wikitext
text/x-wiki
[[Image:DidiWeidmann.jpg|thumb|300px|left]]
Jau sun '''Didi Weidmann''' da [[Turitg]]. Jau sun in User da Wikipedia en [[Esperanto]].
==Mia Homepage==
* [http://informejo.com Blog da Didi Weidmann]
* [[commons:User:DidiWeidmann]]
{{Babel|de|eo|gsw|en-3|fr-3|es-3|it-3|nl-2|pt-1|rm-1|la-1|}}
[[als:Benutzer:DidiWeidmann]]
[[de:Benutzer:DidiWeidmann]]
[[en:vikipediisto:DidiWeidmann]]
[[eo:vikipediisto:DidiWeidmann]]
[[fr:utilisateur:DidiWeidmann]]
[[es:Usuario:DidiWeidmann]]
[[it:utente:DidiWeidmann]]
[[nl:Gebruiker:DidiWeidmann]]
s4xh15rz2uyvdbfa90tekduro7q18z5
Lescha da linguas chantunala
0
5243
173982
141686
2026-09-14T04:05:26Z
~2026-48950-40
23956
173982
wikitext
text/x-wiki
{{idiom|rumantsch grischun|idiom2=sursilvan|lemma2=Lescha da lungatgs cantunala}}
[[image:ja-gea-si1.jpg|right|thumb|200px|Placat per la lescha da linguas da GiuRu e PUNTS]]
Ils 17 da zercladur [[2007]] ha la populaziun [[Grischun|grischuna]] approvà la nova '''lescha da linguas chantunala'''.
== Tge che è sa midà ==
La lescha da linguatgs chantunala è ina consequenza da la nova constituziun dal chantun che organisescha da nov ils dretgs linguistics. Fin qua tutgava la suveranitad linguistica exclusivamain a las vischnancas. Ellas sezzas decidevan tge lingua chantunala ch’ellas applitgeschan sco lingua uffiziala e lingua da scola. La nova Constituziun restrenscha quel dretg, uschia che las vischnancas pon be midar lingua en accord cun il chantun. La lescha da linguas vul concretisar l’idea da la constituziun.
Tenor la lescha po ina vischnanca be midar lingua sche tschertas cundiziuns èn ademplidas (60% tudestg = pussaivladad da daventar vischnanca bilingua). In referendum encunter n’ha betg gì success.
== Puncts principals ==
* Transposiziun da l'incumbensa da la constituziun federala e dal dretg internaziunal
* Rinforzar la trilinguitad sco segn caracteristic dal chantun Grischun
* Protecziun e promoziun da las linguas periclitadas [[rumantsch]] e [[lingua taliana|talian]]
* Promoziun dal barat da las differentas linguas
* Fixaziun da principis per l'attribuziun da vischnancas a territoris linguistics
* Fixaziun da linguas uffizialas e linguas da scola
== Campagnas per ed encunter la lescha ==
<gallery perrow="5">
Datoteca:triling_flurin_caviezel.jpg|La campagna da la Lia Rumantscha e da la Pro Grigioni Italiano (qua: Flurin Caviezel)
Datoteca:triling_logo.gif|Il logo da la campagna da la Lia Rumantscha e da la Pro Grigioni Italiano
Datoteca:ja-gea-si2.jpg|E-card da www.ja-gea-si.ch per la lescha da linguas
Datoteca:ja-gea-si3.jpg|E-card da www.ja-gea-si.ch per la lescha da linguas
Datoteca:inserat-cunter-lescha-da-linguas.jpg|Inserat da la «IG Sprachenfreiheit» en il «Bündner Tagblatt» dals 8 da zercladur 2007
</gallery>
== Colliaziuns ==
* [http://www.triling.ch/fileadmin/material/documents/lescha_da_linguas.pdf La lescha sco pdf]
* [http://www.triling.ch www.triling.ch]
* [http://www.ja-gea-si.ch www.ja-gea-si.ch]
[[Categoria:Politica linguistica]]
[[Categoria:Politica dal chantun Grischun]]
[[Categoria:Linguas dal chantun Grischun]]
87yqthgu8mvmeb3z3xyw5gn60cylvlo
Rets
0
6293
173889
172690
2026-09-13T21:29:41Z
~2026-48950-40
23956
173889
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Römische Provinzen im Alpenraum ca 14 n Chr.png|thumb|300px|Charta vers 14 a.C. cun pievels ‹retics› en la provinza Raetia ed en l’Italia vischinanta]]
Ils '''Rets''' èn stads in pievel u ina gruppa da pievels da l’antica che viveva en il territori da las Alps Centralas, tenor l’imaginaziun tradiziunala ca. tranter il [[Lago Maggiore]], [[Como]], [[Verona]], la part inferiura da la [[Val da l’En]] ed il [[Lai da Constanza]].
La denominaziun ‹Rets› va enavos sin la furma Ῥαιτοί (''Rhaitoí'') resp. ''Raeti'' che cumpara dapi il segund tschientaner a.C. en las funtaunas grecas e romanas. En quellas hai per part num ch’i sa tractia tar ils Rets dad [[Etruscs]] che sajan vegnids stgatschads tras l’invasiun celtica en la [[Planira dal Po]] (vers 400 a.C.) en las [[Alps]] e sajan daventads là ‹selvadis›. Quai vala oz sco pauc probabel; da l’autra vart ha la perscrutaziun pli nova pudì confermar ina tscherta parentella linguistica tranter tscherts abitants da las Alps da l’antica ed ils Etruscs.
En l’emprim tschientaner a.C. èn ils Rets vegnids incorporads en l’Imperi roman e romanisads en il decurs dal domini roman. La provinza romana Raetia han ils Romans numnà suenter els, cumbain che betg tut ils abitants da quella eran vegnids numnads oriundamain ''Raeti'' resp. ''Rhaitoí'' e cumbain che stirpas ‹reticas› (tenor in u l’auter autur) situadas en la part meridiunala da las Alps n’avevan betg vivì en questa provinza, mabain en la regiun da la provinza pli veglia Gallia cisalpina, nua che quels eran vegnids attribuids sut [[Augustus]] a las Regiones dal territori da tschep roman en l’[[Italia]] e munids cun il dretg da burgais roman.
La noziun ‹Rets› è stada suttaposta ad imaginaziuns che varieschan ina da l’autra, uschia ch’i fiss magari inditgà da discurrer da «Rets en il senn da...». Ord vista archeologica e linguistica vegnan els identifitgads oz cun la cultura da Fritzens-Sanzeno resp. cun ils abitants dal Tirol, Trentino, da la Venezia dal Vest e d’ina part da l’Engiadina Bassa.
== Il pli impurtant en furma concisa ==
[[Datoteca:Portrait of Tiberius - Портрет Тиберия A54, 1.jpg|thumb|160px|Busta da Tiberius]]
Probablamain èn ils Rets arrivads enturn l’onn 800 a.C. en la part orientala dal territori alpin. A maun d’exchavaziuns san ins ch’els cultivavan ers ed allevavan muvel. Intgins istoriografs romans caracterisavan ils Rets sco fitg guerrescs – ina descripziun ch’era probablamain er influenzada politicamain.
L’onn 107 a.C. han ils Romans empruvà per l’emprima giada da s’avanzar en il territori retic, quai ch’als n’è però betg reussì pervi da la regiun maltransibla.
L’onn 15 a.C. èn ils Rets vegnids suttamess da [[Tiberius]] e [[Drusus]], ils figliasters dad [[Augustus]]), ed han pers lur autonomia. Da qua davent han ils Rets appartegnì a l’[[Imperi roman]]; ils Romans han stgaffì la provinza Rezia (Raetia) ch’era bler pli vasta ch’il territori retic supponì.
Ils Rets vegnan descrits da plirs auturs grecs e romans, uschia da [[Strabon]], [[Plinius]] e [[Pompeius Trogus]].
Da funtaunas romanas e grecas èsi enconuschent ch’ils Rets avevan contact cun ils [[Vindelichers]], ils [[Helvets]] ed er cun ils [[Boiens]]. Lur territori duai avair tanschì en il sid fin a [[Verona]] e [[Como]]. Uschia cumprendeva il territori retic oriund la regiun dal [[Tirol]] (ozendi il [[Trentino]], [[Tirol dal Sid]], [[Tirol dal Nord]], [[Tirol da l’Ost]]), ina part orientala da l’[[Engiadina Bassa]] sco er la [[Val Müstair]]. Quel territori correspundeva pli u main a quel da la cultura [[Fritzens-Sanzeno]] dal temp da fier tempriv che vegn considerada oz en general sco cultura retica.
Damai che ni ils Grecs ni ils Romans na s’interessavan durant l’antica spezialmain per ils Rets, san ins oz fitg pauc dad els. Intginas menziuns sa refereschan ad activitads guerrilas, a la derivanza supponida e lur relaziuns da parentella ed a lur bun vin.
La cultura retica ha gì sia culminaziun, cur che la pussanza dals [[Etruscs]] vischinants è sa sminuida. Gia ils scripturs romans [[Titus Livius]], [[Pompejus Trogus]] e [[Plinius]] sminavan ch’ils Rets sajan parents cun ils Etruscs, quai pervi da la vischinanza geografica ed il diever da la medema scrittira. La derivanza dal Rets e da la lingua retica resta però dispitaivla.
== Scripziun tudestga ==
Per tudestg èn usitadas las scripziuns ‹Räter› e ‹Rätien›, per part però tuttavia er anc ‹Rhäter› e ‹Rhätien›. Tar questas ultimas furmas sa tracti da derivaziuns da la furma greca Ῥαιτοί (''Rhaitoí'') ch’è stada en diever dapi il segund tschientaner a.C., pia da la transcripziun usitada dal tschep dal pled grec (cun spiritus asper). En scrittiras romanas stat a l’entschatta ''Raeti'' e.a., pli tard però er – sa referind a la scripziun greca – ''Rhaeti''.<ref >Heuberger, ''Räter'', p. 186.</ref>
== Istorgia da la noziun ==
Las suandantas constataziuns resumeschan detagls che vegnan preschentads pli tard en l’artitgel:
# Ils fatgs che vegnan descrits en las funtaunas anticas na correspundan savens betg in cun l’auter e na laschan betg enconuscher precis nua che ‹Rets› (''Raeti'' resp. ''Rhatoí'') vivevan e quant enavant che tratgs cuminaivels linguistics resp. culturals tranter las singulas stirpas giustifitgeschan da subsummar quellas sut la noziun collectiva ‹Rets›.
# Dapi il segund tschientaner muntava ''Raeti'' er simplamain ‹abitant da la provinza Raetia›, senza resguard a la provegnientscha da tals abitants.
# En la part da las Alps situada tranter il nord dal [[Lago Maggiore]] ed il vest da [[Venezia]] èn vegnidas a la glisch intginas tschient inscripziuns, da las qualas ils segns correspundan per gronda part als bustabs da l’alfabet etrusc. Sa basond sin indicaziuns anticas e surtut sin l’idea d’ina parentella tranter Rets ed Etruscs a basa da la vischinanza da questas inscripziuns a la lingua etrusca, han ins considerà en il 19avel e fin lunsch viaden en il 20avel tschientaner ils abitants da las regiuns respectivas sco Etruscs «daventads selvadis» resp. «alpins».
# En il 20avel tschientaner ha l’archeologia mussà ch’igl existivan tranter las singulas regiuns differenzas culturalas vaira grondas. En pli han analisas detagliadas da las inscripziuns mussà a la fin differenzas linguisticas fitg cleras, uschia che la perscrutaziun actuala considerescha be pli la cultura e lingua dals abitants dal temp da fier tardiv en il [[Tirol]], il [[Trentino]] e l’[[Engiadina Bassa]] ed en in senn in pau pli vast dals abitants en il conturn da las [[Alps Vicentinas]] sco ‹retic›. Be per quest territori ha pudì vegnir cumprovada ina stretga parentella tranter la lingua retica e la lingua etrusca, da las qualas l’appartegnientscha a la famiglia da linguas indogermana è intscherta. Quests resultats da la perscrutaziun pli novs cuntradin a l’idea da pli baud tenor la quala ils ‹Rets› duain er avair vivì en il [[Tessin]], la [[Val dal Rain Alpin]] e las [[Alps Bergamascas]].
== Funtaunas anticas ==
=== Indizis sparpagliads temprivs ===
[[Datoteca:Strabo,_Geographica,_Venice,_Gr._XI,6.jpg|thumb|160px|Manuscrit medieval da la Geografia da Strabon]]
Las pli veglias indicaziuns davart ils ‹Rets› èn las suandantas<ref>Cf. Frei-Stolba: ''Die Räter in den antiken Quellen''.</ref>:
* [[Cato il Vegl]] (234–149 a.C.) lauda en ses ‹libri ad M. Filium› il vin retic (resp. l’iva retica; quai tenor ina frasa ch’è vegnida dada vinavant tras [[Maurus Servius Honoratius]] a la fin dal quart tschientaner; Vergil, II, 95).
* [[Polybios]] (ca. 200–120 a.C.) menziunescha tenor la geografia da [[Strabon]] (7 a.C. cun agiuntas posteriuras) tranter quatter traversadas da las Alps in pass che maina tras «territori retic» (διά Ῥαιτῶν).
Auters auturs èn perina ch’il vin retic delizius creschiva en la regiun da Verona (Valpolicella). Strabon inditgescha ch’ils Rets vivian daspera er en la regiun da [[Como]]. L’oppidum celtic Como han ils Romans conquistà l’onn 196 a.C. (renovaziun dal domini en la Planira dal Po); l’onn 89 a.C. duain ils Rets avair destruì la colonia, la quala ils Romans han sinaquai reconstruì e colonisà da fund ensi (sut [[Gnaeus Pompeius Strabo]]). Da quel temp han ils Romans pia gì emprims contacts cun ils Rets – per lung da la lingia Como-Verona.
Sut [[Caesar]] han ins extendì l’Imperi roman en il nordvest da las Alps, l’administratur L. Munatius Plancus ha victorisà l’onn 44 a.C. Rets en la regiun dal Lai da Constanza. Da Rets en il territori dal Lai da Constanza, surtut en la Val dal Rain Alpin, forsa er en il nord dal Lai da Constanza, fan er menziun istoriografs e geografs da pli tard.
=== Derivanza etrusca apparenta ===
[[Pompeius Trogus]] (in contemporan dad [[Augustus]] e [[Livius]], enconuschent tras las scrittiras dad [[Iunianus Iustinus]]) e suenter el [[Plinius il Vegl]] (Naturalis Historia, terminà 77 a.C.) colporteschan ch’ils Rets sajan descendents dad [[Etruscs]] che sajan fugids dals [[Celts]] or da la Planira dal Po sut in tschert Raetus («duce Raeto»). Sumegliantamain descriva [[Livius]] († vers 17 s.C.) la colonisaziun etrusca da la Planira e concluda: «Er ils pievels da las Alps han indubitablamain il medem origin, surtut ils Rets, als quals la cuntrada sezza ha però surdà sia natira selvadia ed als quals n’è restà da tut lur ierta nagut auter ch’il tun da la lingua, ed er quel betg a moda intacta.»
Livius pretenda uschia medemamain ch’ils Rets derivian dals Etruscs, senza però entrar en ils detagls. Persuenter s’exprima el sco sulet davart la lingua dals Rets. Livius è probablamain naschì e mort a Padua, nua ch’èn vegnidas a la glisch inscripziuns reticas. Tut tenor ha el anc sez pudì cumparegliar il tun dal retic e da l’etrusc, ubain che quai vegniva raquintà da generaziuns pli veglias en sia patria.
=== Ils Romans conquistan la part centrala da las Alps ===
[[Datoteca:Droysens Hist Handatlas S17 Germanien.jpg|thumb|220px|La provinza romana Raetia (mellen) sin ina charta istorica]]
En connex cun las conquistas da las Alps dal temp dad [[Augustus]] (regent sulet en l’Imperi roman da 27 a.C. fin sia mort 14 s.C.) vegnan recepidas en las funtaunas singulas stirpas che vivevan en las Alps a la fin da l’emprim tschientaner a.C. Areguard ils Rets èn las indicaziuns respectivas però diffusas e cuntradictoricas.
Sco ch’i para han ins l’emprim conquistà ina part da la Val da l’Adisch, inclus Trent. 16 a.C. abatta Publius Silius Nerva Camuns (Valcamonica) e Vennioi, ils quals tscherts auturs considereschan sco Rets (cf. sutvart). 15 a.C. avanza [[Drusus]], il figliaster dad [[Augustus]], en la Val da l’Adisch. Pervi d’ulteriurs assagls dals Rets en territoris vischins fa el il medem onn ensemen cun ses frar [[Tiberius]] ina campagna militara, en rom da la quala vegnan conquistads l’ulteriura part da la Val da l’Adisch, la Val d’Isarco, la Val da l’En (alpin), la Val dal Rain Alpin, intgins territoris en la regiun dal Lai da Constanza e probablamain er divers territoris en la regiun prealpina settentriunala. Sco ch’i para han ins fundà il medem onn ils puncts da sustegn Cambodunum ([[Kempten]]) ed Augusta Vindelicorum ([[Augsburg]]).
Ils pievels alpins ch’ils Romans han suttamess ils onns 16/15 a.C. èn enumerads vi dal monument Tropaeum Alpium en vischinanza da Nizza ed – a moda pli cumpletta – en furma da la copia correspundenta che [[Plinius]] ha agiuntà a sia descripziun da singuls pievels e lieus. La campagna militara en las Alps da l’onn 15 a.C. vegn descritta tar [[Cassius Dio]] ed en furma lirica en ils chants 4 e 14 dal quart cudeschs da las Carmina da [[Horaz]]. Las emprovas da localisar ils singuls pievels che vivevan da quel temp en l’artg alpin sa basan per gronda part sin questas infurmaziuns, en pli sin las ovras geograficas da [[Strabon]] e da [[Claudius Ptolomeus]] e sin singulas inscripziuns latinas localas sco la Tabula Clesiana en la Val da Non.
=== Pievels vischins ===
Las funtaunas grecas e romanas che resguardan la campagna militara en las Alps l’onn 15 a.C. lubeschan en in tschert senn da localisar ils Rets a moda indirecta, numnadamain uschè lunsch sco che quellas inditgeschan ils pievels vischins. I dat en egl che quests ultims vegnan designads tras e tras sco Celts. Ils pievels vischins vegnan er numnads sco unfrendas da las expediziuns da sblundregiada proverbialas dals Rets.
Pervi da la cunfinaziun numnada vers sid ([[Como]] e [[Verona]]) èn sulettamain da trair en consideraziun ils vischins en il vest, ost e nord. Vers vest vegnan numnads sco vischins ils Helvets che vivevan en la planira. Vers ost existiva en l’emprim tschientaner a.C. il reginavel celtic Noricum, cun il qual l’[[Imperi roman]] era collià a moda contractuala ed amicabla. Sco vischins en las regiuns prealpinas settentriunalas vegnan anc menziunads ils Boiens.
En connex cun la campagna militara da 15 a.C. vegn surtut fatg menziunà la gruppa da pievels dals Vindelichers ch’era fin qua apparentamain nunenconuschenta. Er els duain esser stads Celts. Tuttina sco ils Rets hajan els fatg expediziuns da sblundregiada e vivì en las Alps en vischinanza dal reginavel Noricum ed al Lai da Constanza. [[Strabon]] fa menziun da stirpas vindelicas che vivevan en la regiun da Bregenz (Brigants) ed en l’Allgäu; ulteriurs numna (forsa) il Tropaeum Alpium (Plinius).
La finala fan ils chants da battaglia da [[Horaz]] e la geografia da [[Claudius Ptolomeus]] allusiun a Rets ch’han forsa vivì en il nord da las Alps e dal Lai da Constanza (en vischinanza dals Vindelichers) fin al Danubi. Tenor Ptolomeus haja il flum Iller separà là in da l’auter ils Rets (vest) e Vindelichers.
== Cumparegliaziun d’indicaziuns anticas e d’enconuschientschas odiernas ==
=== Il ‹territori dals Rets› ===
La tabella che suonda resumescha illustraziuns or da Gleirscher (1991) resp. Metzger/Gleirscher 1992. Las retschas da las tabellas stattan per sis regiuns da las Alps Centralas (numnadas mintgamai en la colonna sanestra) che vegnan differenziadas archeologicamain-culturalmain ils ultims 13 tschientaners a.C. A dretga èn enumeradas intginas stirpas che cumparan dapi la campagna militara en las Alps en las funtaunas e che vegnan almain attribuidas savens a las regiuns respectivas. Per part enumereschan cellas da la colonna a sanestra singulas vals, a las qualas ins po attribuir tenor lur successiun singulas stirpas da la colonna a dretga (intgins nums da valladas alpinas derivan da la denominaziun dals abitants da lez temp, la sumeglientscha dals nums è vaira evidenta).
Uschè lunsch ch’i sa tracta da stirpas che vegnan numnadas dals Romans u Grecs Rets, èn relevantas las gruppas da culturas enumeradas en la colonna amez («a partir da 400 a.C.»).
{| class="wikitable"
!width="38%"| Regiun
!width="15%"| Gruppa da cultura fin 600 a.C.
! Gruppa da cultura a partir da 400 a.C.
! Alfabet da
!width="27%"| Abitant en il<br />prim tschientaner a.C.
|-
| Intschess alpin dal Lago Maggiore, Bergaglia(?)
| Cultura da Golasecca alpina ||Leponts ||Lugano ||Leponts, Bergalais(?)
|-
| Intschess dal Rain alpin, Vorarlberg ||Gruppa da la vallada dal Rain alpin || Gruppa da la vallada dal Rain alpin ||Lugano ||Calucons (stirpa retica)| Calucons, Suanets; Vennons
|-
| Da la Val dal Sarca e la part superiura dal Lai da Garda sur la Val Trompia, la Valcamonica e la Vuclina fin en l’Engiadin’Ota
| Gruppa da la Valcamonica || Gruppa da la Valcamonica || Sondrio, «retic dal vest»<ref>Risch: ''Die Räter als sprachliches Problem'', p. 684.</ref>
| Vennons? Stons, Benacens, Trumpilins, Camuns
|-
| Val da l’En dal Tirol dal Nord ||Gruppa da la Val da l’En ||Cultura da Fritzens-Sanzeno ||Bulsaun-Sanzeno ||Breuns, Genauns
|-
| Tirol dal Sid e Trentino en il nord da Rovereto (Val d’Isarc, Val da l’Adisch e Trent, Val di Non, Vnuost), per part Engiadina Bassa; Val Pusteria, Tirol da l’Ost
| Cultura da Laugen-Melaun | Cultura da Laugen-Melaun ||Cultura da Fritzens-Sanzeno |
| Bulsaun-Sanzeno
| Isarcs
|-
| Val da l’Adisch sper il Lai da Garda | Chiusa di Verona ed Alps Vicentinas (Valpolicella), Valsugana, da là fin al Piave sper Feltre
| Gruppa dad Angarano-Garda ||Gruppa da Magrè ||Magrè
| Arusnats<!--Valpolicella-->, Feltrins (cf. Feltre), Beruens
|}
La segunda colonna (da sanestra) enumerescha culturas archeologicas che sa laschan distinguer en las Alps Centralas en il temp da bronz tardiv e temp da fier tempriv (temp da Hallstatt). Ins pudess sa dumandar sch’i saja bain immigrà vers 1300 a.C. in pievel retic. Pelvaira èn las regiuns dal vest e dal nord stadas pertutgadas a partir da ca. 1300 a.C. d’immigraziuns nà dal vest e dal nord, las qualas han manà a sumeglientschas cun la cultura (celtica) (cultura da santeris cun urnas) da las regiuns prealpinas respectivas. La ‹cultura da Golasecca alpina› en il sidvest stat en connex cun la cultura da Golasecca da la regiun prealpina meridiunala. A moda sumeglianta èn las culturas en il sidost influenzadas da la cultura dad Este veneta.
Ulteriuras immigraziuns na sa laschan strusch pertschaiver. La proxima midada archeologica che dat en egl en las Alps Centralas è il fatg che la fluriziun economica ch’era colliada cun las minieras d’arom va a fin a partir da 1000 a.C., cur ch’il diever dal fier daventa pli e pli frequent en las regiuns cunfinantas. Il fatg ch’il fier è er vegnì en il territori retic adina pli frequent a partir dal 8avel tschientaner n’ha betg manà ad ina ruptura culturala; menziun merita forsa la midada (per motivs betg sclerids) ad abitadis sin culegnas, quai che dat er en egl en autras regiuns alpinas.
A partir dal 6avel tschientaner è la regiun alpina che stat qua en discussiun en tutta cas vegnida influenzada da la fluriziun da la cultura etrusca en la Planira dal Po; medemamain han gì in effect las colonias grecas pervi da lur commerzi transalpin cun l’Europa Centrala. Ad in’ulteriura vieuta ha manà il fatg ch’ils Celts èn penetrads vers 400 a.C. en la Planira dal Po, nua ch’els han destruì las citads etruscas e la Cultura da Golasecca dal sidvest; l’onn 387 a.C. conquistan Gals (Senons sut Brennus?) quasi l’entira Roma. Questas duas vieutas han manà a la cultura sin la quala ils Romans èn fruntads en il nord da Como e Verona.
=== Nua vivevan tenor funtaunas anticas Rets? ===
[[Datoteca:View Castelrotto to Pedemonte Arbizzano Montericco hill-olea europaea-varietal corvina corvinone rondinella molinara dindarella oseleta croatina-april 2014-photo for Mamme della Valpolicella-by Paolo Villa.jpg|thumb|350px|Valpolicella]]
Il ‹territori dals Rets› en la tabella è vegnì elegì uschia che quais tut ils pievels e stirpas numnads (u parts da quels) cumparan en tut las parts dal territori enumeradas en ina u l’autra funtauna antica sco Rets. Da l’autra vart datti savens er funtaunas che cuntradin, ubain ch’ellas cuntradin schizunt a sasezzas. Uschia inditgescha [[Strabon]] en Geografia IV, 6, 6 apparentamain che Rets vivian be en la vart settentriunala da las Alps. En IV, 6, 8 è el però da tut autra opiniun.
# Leponts (Tessin e.a.): Rets tenor Strabon IV, 6, 8; nagins Rets tenor Strabon IV, 6, 6; tenor [[Plinius]] (III, 133–135 resp. [[Cato]]) Tauriscs resp. en tutta cas Celts (quai che correspunda er meglier a la perscrutaziun actuala), pia medemamain betg Rets.
# Val dal Rain alpina: ‹Da princip› vivan tenor Strabon (IV, 6, 8) en la regiun da las funtaunas dal Rain Rets, ma forsa auters pievels che quels numnads qua. Plinius attribuescha ils Sarunets (Suanetes tenor il Tropaeum Alpium?) e Vennonienses (Vennons?) als Rets. Tar Strabon percunter n’èn ils Vennons betg Rets (IV, 6, 6) resp. schizunt Vindelichers (IV, 6, 8).
# Gruppa da Valcamonica:
#* (‹Pro:›) Las expectoraziuns da Strabon (IV, 6, 8) ch’il territori da colonisaziun alpin dals Rets s’extendia fin en vischinanza da Como resp. Verona enserra atgnamain il territori da la Gruppa da la Valcamonica. Concret designescha els ils Camuns dal Valcamonica sez sco Rets.
#* (‹Contra:›) Er quai stat en in tschert senn en cuntradicziun cun la numnada passascha sut IV, 6, 6, nua che Rets duain viver be en regiuns settentriunalas e nua ch’ils Stons (Val dal Sarca) vegnan designads sco agen pievel. Plinius (III, 133s.) attribuescha ils Camuns, Trumpilins (Val Trompia) ed ils Stons sco «Euganes» – entant ch’el numna daspera tuttavia er Rets, cf. sutvart. Sumegliantamain rapporta Cassius Dio l’emprim curtamain d’ina campagna militara cunter ils Camuns (16 a.C.), senza menziunar ils Rets, ils quals el preschenta pir pli tard en connex cun la campagna militara da l’onn 15 a.C. – e quai a moda vaira detagliada.
# Val da l’En dal Tirol dal Nord: Ils Breuns vivevan forsa en la regiun dal Brenner e pudessan avair dà indirectamain il num a quel – els èn cumprovads anc en il temp medieval tempriv (il num odiern dal Brenner è pir cumprovà intgins tschientaners pli tard).
#* (‹Contra:›) Sin ils Breuns e Genauns è Drusus fruntà en la (segunda) campagna militara en las Alps 15 a.C., tenor Horaz – Carmina, IV, 14 (8–13) – il qual als designescha apparentamain sco Vindelichers; cf. er Horaz en IV, 4 (17s.), nua ch’el discurra sulettamain da guerras da Drusus cunter ils Vindelichers. Tenor Strabon (IV, 6, 8) eran ils Breuns e Genauns Illirs.
#* (‹Pro:›) Per considerar quels sco Rets sa lascha allegar sulettamain il fatg che Cassius Dio numna sco motiv per la campagna militara «invasiuns da rapina dals Rets». Insumma discurra el en sia descripziun be da Rets e na menziunescha nagins Vindelichers.
#* (‹Contra:›) En rom da la medema campagna èsi però vegnì tar ils cumbats tranter Tiberius ed ils Vindelichers; sin quests ultims èn ils Romans apparentamain fruntads «surprendentamain» durant lur campagna cunter ils «Rets» (almain tenor Horaz).
# Regiun da l’anteriura cultura da Laugen-Melaun (Tirol dal Sid e da l’Ost, Trentino):
#* Tridentum (Trient) vegn bain er mess en connex cun Celts, era però tenor Plinius retic. Tenor Cassius Dio vivevan Rets «en il conturn da las Alps Tridentinas, las qualas cunfineschan cun l’Italia». Cun quai po esser manegià surtut Tridentum, ma forsa er ils Anauns da la Val di Non e da la Val di Sole.
#* Ils Sevats da la Val Pusteria ed ils Laiancs dal Tirol da l’Ost tutgan geograficamain tar il Noricum ed èn (tenor quest criteri) celtics; il medem pudess eventualmain valair per ils Isarcs da la Val d’Isarc. Er ils Venosts dal Vnuost considerescha Richard Heuberger sco celtics, betg retics.
# Territori da Magrè – Alps Vicentinas e conturns: L’indicaziun da Strabons ch’il territori da colonisaziun dals Rets s’extendia fin en vischinanza da Verona, lascha almain supponer che la Valpolicella era abitada da Rets. Tenor Cassius Dio vivevan Rets «en il conturn da las Alps Tridentinas, las qualas cunfineschan cun l’Italia», pia almain la Val da l’Adisch sper il Lai da Garda e la Valsugana. Plinius numna Feltre (Feltrini) retic, Verona retic ed «euganais» (tras e tras ‹pro›).
=== Rets en il Tirol ed en il Grischun? La tradiziun ===
Areguard las indicaziuns fatgas qua survart en connex cun ils Rets en il Tirol dal Nord, dal Sid e da l’Ost dat en egl che Richard Heuberger snega categoricamain che Rets hajan vivì tenor las funtaunas anticas en il Tirol. Quai stat er en connex cun l’idea (che na vegn betg be fatga valair dad el) che la sutdivisiun da la provinza Raetia en l’antica tardiva en Raetia prima e Raetia secunda haja surtut resguardà, en tge part che vivevan oriundamain Rets e nua oriundamain Vindelichers – e che quest cunfin correspundia pli u main al cunfin odiern tranter la Svizra (Grischun) ed il Tirol. Las funtaunas sezzas cuntegnan però be fitg paucas infurmaziuns che gidassan a respunder las dumondas che sa dattan en quest connex, p.ex. er davart il decurs precis dal cunfin tranter la Raetia prima e la Raetia secunda.
A l’idea da Heuberger correspunda en in tschert senn il fatg ch’igl exista oz be pli en il [[Grischun]] ina tradiziun areguard l’atgna derivanza dals Rets. Questa tradiziun na sa basa però betg necessariamain sin funtaunas anticas u fatgs istorics. En tutta cas è ina tala tradiziun vegnida tgirada en spezial en il conturn da la Raetia prima e silsuenter da la [[Currezia]]. En il temp medieval tempriv vegniva l’expressiun Raeti duvrada per abitants da questa regiun – independentamain d’ina eventuala etnia dals Rets en l’emprim tschientaner a.C.
=== Inscripziuns en il ‹territori dals Rets› ed la(s) lingua(s) dals ‹Rets› ===
[[Datoteca:Venetic_and_Raetic_alphabets.png|thumb|180px|Scrittira venetica, retica orientala e retica occidentala]]
En il ‹territori dals Rets› (ed er en ils territoris planivs vischinants) han ins chattà pliras tschient inscripziuns en l’uschenumnà «alfabet nordetrusc» (Theodor Mommsen).<ref>Theodor Mommsen: ''Die nordetruskischen Alphabete auf Inschriften und Münzen.'' En: ''Mitteilungen der Antiquarischen Gesellschaft in Zürich'', tom 7, 1853, p. 199–260.</ref> Questa denominaziun stat probablamain en connex cun l’idea da Mommsen (che vala oz sco antiquada) che la lingua dals Rets – ch’el localisescha en il Grischun ed en il Tirol – saja stada etrusca (u in «dialect etrusc»). Ils bustabs sumeglian quels dals alfabets dals Etruscs e dals Venets, ils quals derivan da lur vart da la scrittira greca occidentala. Las inscripziuns sa chattan surtut vi da grips u duns votivs sper sanctuaris e lieus d’unfrendas sin il fieu, en pli sin stelas da fossa. Correspundentamain èn quellas fitg curtas – quai che vala dal reminent er per las inscripziuns etruscas –, uschia ch’ellas relatan be fitg pauc davart la lingua. Il pli savens sa lascha enconuscher la furmaziun da nums da persunas (patronims). En quest reguard han tut las inscripziun sumeglientschas cun l’etrusc; il linguist Ernst Risch renda però attent che talas caracteristicas pon vegnir, en cas da proxima vischinanza geografica, sur ils cunfins da linguas da famiglia or.
Ins differenziescha entaifer il ‹territori dals Rets› quatter tips d’‹alfabets nordetruscs›:
* L’alfabet da Lugano cumpara en il territori lepontic ed en in lieu da chat en la Val dal Rain Alpin. La lingua da las inscripziuns sa mussa però sco parentada cun il celtic (ed oramai indoeuropeica). En il fratemp èn vegnidas a la glisch inscripziuns dal 6avel tschientaner a.C. che cumprovan ch’ina lingua lepontica, ch’era parentada cun il celtic, era gia en diever en las Alps Leponticas avant l’invasiun celtica en la Planira dal Po vers 400 a.C.
* L’alfabet da Sondrio è tipic per las inscripziuns en l’intschess da la gruppa da la Valcamonica. La lingua n’è betg parentada cun il celtic; pervi da differenzas memia grondas visavi ils alfabets da Bozen-Sanzeno e Magrè na vegn quel però er betg pli considerà sco ‹retic› (Aldo Luigi Prosdocimi, Alberto Mancini). Ernst Risch discurra be pli d’«inscripziuns reticas occidentalas», las qualas fetschian areguard l’alfabet, la lingua e las petroglifas en la Valcamonica «ina tut autra impressiun che las reticas»; la lingua pudess esser indoeuropeica.
* Be ils alfabets da Bozen-Sanzeno (cultura da Fritzens-Sanzeno) e da Magrè valan oz anc sco reticas. Ina collavuraziun tranter Helmut Rix e Stefan Schumacher, da la quala èn vegnids publitgads resultats dapi il 1998, mussa che quels represchentan ina lingua communabla, betg indoeuropeica, la quala era parentada stretgamain cun l’etrusc, ma n’era betg sez etrusca. Quai correspunda pli u main a la formulaziun da Livius (cf. survart), tenor la quala la derivanza apparentamain etrusca dals Rets duaja, malgrà las differenzas, anc esser stada d’udir vi dal «tun» da lur lingua. Sco lingua retica designesch’ins oz quella dals alfabets da Bozen-Sanzeno e da Magrè.
Inscripziuns en l’alfabet da Magrè èn er vegnidas chattadas en la part occidentala da la planira veneta, per exempel sper Padua. Quai correspunda a l’indicaziun da Plinius, tenor la quala er Verona e forsa ina citad Berua/Beria sper Vicenza sajan reticas. Per cumparegliar las linguas sin las qualas las inscripziuns sa basan cun l’etrusc è gia d’interess che quest’ultima lingua na dispona da nagins occlusivs sonors b, d, g e da nagin o (pia mo quatter vocals, cf. la cumparegliaziun da l’etrusc cun la lingua lemnica). Bustabs per b, d, g mancan er en ils alfabets dal ‹territori dals Rets› (ma er en la lingua veneta). En quel senn pon tut las linguas da las part centrala dal territori alpin avair tunà per Romans sco Livius «dir», «mit», «criv» sco l’etrusc (Mommsen). La mancanza da l’o cumpara sper l’etrusc però be en ils alfabets da Bozen-Sanzeno e da Magrè. Quests ultims dus cuntegnan da l’autra vart anc mintgamai in segn senza model etrusc u venetic per suns che n’eran apparentamain betg en diever tar ils vischins en il sid.
Da l’analisa da las inscripziuns è pia resultà in puntg da vista dals ‹Rets› che sa differenziescha da las indicaziuns anticas. Questas ultimas valan oz sco memia ‹superfizialas›. Ellas exagereschan per uschè dir las sumeglientschas da la lingua cun l’etrusc. En il cas da la lingua lepontica han ins survesì la stretga relaziun cun il celtic.
=== Facit, ulteriura parentella linguistica ===
Ord vista linguistica ed archeologica vegnan ils Rets oz identifitgads sco abitants dal temp da fier tardiv en il [[Tirol]], il [[Trentino]] e la part occidentala dal [[Veneto]], ord vista archeologica cun la cultura da [[Fritzens-Sanzeno]] e la [[Gruppa da Magrè]]. Quest ultim vegn da sia vart confermà tras ils resultats da la linguistica. Ina clera congruenza tranter las indicaziuns anticas e las enconuschientschas odiernas areguard ils ‹Rets› exista be per la regiun da las Alps Vicentinas.
La parentella tranter la lingua retica e la lingua etrusca ha manà al postulat d’ina famiglia betg indoeuropeica da «linguas tirsenicas», a la quala duai avair appartegnì sper las duas linguas numnadas er la lingua lemnica. La lingua da partenza tirsenica, da la quala paran d’esser sa sviluppadas las trais linguas numnadas, cumprovadas en inscripziuns, pudess avair existì vers 1000 a.C.<ref>Helmut Rix: ''Rätisch und Etruskisch.'' En: ''Innsbrucker Beiträge zur Sprachwissenschaft'', tom 68, Institut für Sprachwissenschaft der Universität Innsbruck, Innsbruck 1998, ISBN 3-85124-670-5, p. 59s.</ref>
== Origin dals Rets e da lur num ==
[[Image:Este_veduta.jpg|right|220px|thumb|Este (Veneto), nua ch’è vegnì a la glisch in sanctuari da la dieua Reitia]]
Ch’ils Raeti derivian sut in manader Raetus dals [[Etruscs]] (cf. survart: Plinius, Trogus), n’explitgescha sco ditga etiologica betg a moda seriusa lur num e sco ditga d’origin strusch lur origin.
Areguard l’origin dals Etruscs ha la vischinanza linguistica (che vegniva pli baud be supponida) nutrì la speculaziun cuntraria, numnadamain che quels sajan sa derasads oriundamain davent da la Planira dal Po vers sid e ch’ils Etruscs sajan forsa plitost da considerar sco ‹Rets civilisads› ch’ils ultims sco ‹Etruscs daventads selvadis›.
Medemamain en connex cun ils Etruscs datti tschertas sumeglientschas tranter ‹Raeti› e l’autodenominaziun (endonim) ‹Rasenna› dals Etruscs. Da resguardar è però che ‹Rhaitoí/Raeti› vegn considerà sco exonim. Meglra parita fa il patratg dad Oswald Menghin ch’ils Rets hajan furmà ina cuminanza da cult che venerava la dieua da la fritgaivladad Reitia, atgnamain venetica (cumprovada ad Este).
== Cultura ==
Uschè lunsch ch’ils Rets vegnan identifitgads cun la cultura da Fritzens-Sanzeno saja renvià areguard ils aspects culturals dals Rets a quella. Daspera han ils Rets en il stretg senn dal pled enconuschì tratgs communabels cun Rets ‹apparents› ed auters pievels vischins alpins sco ils Norics e Vindelichers. Archeologicamain sa mussa ch’els sa nutrivan surtut da l’agricultura. Restanzas d’ossa derivan be darar dal tschierv e dal portg selvadi (chatscha), mabain per gronda part da bov, nursa, chaura, portg dumesti, daspera er da chaun e chaval (animals da chasa).<ref>Alfredo Riedel: ''Zur spätbronze- und eisenzeitlichen Fauna im Rätergebiet.'' En: Metzger, Gleirscher: ''Die Räter'', Bulsaun 1992, p. 701–708.</ref> Tenor Strabon martgadavan ils abitants da las Alps t.a. cun ivettas, rascha, tieulas, tschaira, mel e chaschiel.
== Ils Rets ed il rumantsch ==
Dals Rets vegn pretendì ch’els sajan ils antenats dal pievel rumantsch. Ma quai constat be per part. Las vals dal Grischun Central e dal Grischun dal Nord odiern eran populadas da pievels celtics. Rets abitavan be en l’[[Engiadina Bassa]]. Il center dals Rets sa chattava en la regiun odierna dal [[Trentino]]/[[Tirol dal Sid]].
== Annotaziuns ==
<references/>
== Litteratura ==
* Stefan Schumacher: ''Sprachliche Gemeinsamkeiten zwischen Rätisch und Etruskisch''. En: ''Der Schlern'' 72, carnet 2, p. 90-114 (Bulsaun 1998).
* Stefan Schumacher: ''Die rätischen Inschriften. Geschichte und heutiger Stand der Forschung.'' 2. ed., (''Innsbrucker Beiträge zur Kulturwissenschaft'', tom 79). Institut für Sprachwissenschaft der Universität Innsbruck, Innsbruck 2004, ISBN 3-85124-155-X [restampa da l’ediziun dal 1992].
* Ingrid R. Metzger, Paul Gleirscher (red.): ''Die Räter. Aus Anlass der vom Rätischen Museum Chur erarbeiteten gleichnamigen Wanderausstellung''. Athesia, Bulsaun 1992, ISBN 88-7014-646-4.
* Paul Gleirscher: ''Die Räter''. Museum retic, Cuira 1991.
== Colliaziuns ==
* Jano Felice Pajarola: [https://web.archive.org/web/20070518203528/http://www.jfp.ch/inhalt/bw/infos/raeti/raeti.htm ''Raeti Incogniti. Vergangenheit, Gegenwart und Zukunft der Räterforschung'']
* [https://web.archive.org/web/20080228210446/http://www.raetiafilm.de/raetia/raetia1.html ''Die Entstehung der Provinz Rätien'']
[[Categoria:Temp da fier]]
[[Categoria:Lingua rumantscha]]
[[Categoria:Istorgia dal chantun Grischun]]
[[Categoria:Artitgels recumandads (Grischun)]]
dl7gleftz83chpqivij5ss8giqoczg5
173890
173889
2026-09-13T21:38:19Z
~2026-48950-40
23956
173890
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Römische Provinzen im Alpenraum ca 14 n Chr.png|thumb|300px|Charta vers 14 a.C. cun pievels ‹retics› en la provinza Raetia ed en l’Italia vischinanta]]
Ils '''Rets''' èn stads in pievel u ina gruppa da pievels da l’antica che viveva en il territori da las Alps Centralas, tenor l’imaginaziun tradiziunala ca. tranter il [[Lago Maggiore]], [[Como]], [[Verona]], la part inferiura da la [[Val da l’En]] ed il [[Lai da Constanza]].
La denominaziun ‹Rets› va enavos sin la furma Ῥαιτοί (''Rhaitoí'') resp. ''Raeti'' che cumpara dapi il segund tschientaner a.C. en las funtaunas grecas e romanas. En quellas hai per part num ch’i sa tractia tar ils Rets dad [[Etruscs]] che sajan vegnids stgatschads tras l’invasiun celtica en la [[Planira dal Po]] (vers 400 a.C.) en las [[Alps]] e sajan daventads là ‹selvadis›. Quai vala oz sco pauc probabel; da l’autra vart ha la perscrutaziun pli nova pudì confermar ina tscherta parentella linguistica tranter tscherts abitants da las Alps da l’antica ed ils Etruscs.
En l’emprim tschientaner a.C. èn ils Rets vegnids incorporads en l’Imperi roman e romanisads en il decurs dal domini roman. La provinza romana Raetia han ils Romans numnà suenter els, cumbain che betg tut ils abitants da quella eran vegnids numnads oriundamain ''Raeti'' resp. ''Rhaitoí'' e cumbain che stirpas ‹reticas› (tenor in u l’auter autur) situadas en la part meridiunala da las Alps n’avevan betg vivì en questa provinza, mabain en la regiun da la provinza pli veglia Gallia cisalpina, nua che quels eran vegnids attribuids sut [[Augustus]] a las Regiones dal territori da tschep roman en l’[[Italia]] e munids cun il dretg da burgais roman.
La noziun ‹Rets› è stada suttaposta ad imaginaziuns che varieschan ina da l’autra, uschia ch’i fiss magari inditgà da discurrer da «Rets en il senn da...». Ord vista archeologica e linguistica vegnan els identifitgads oz cun la cultura da Fritzens-Sanzeno resp. cun ils abitants dal Tirol, Trentino, da la Venezia dal Vest e d’ina part da l’Engiadina Bassa.
== Il pli impurtant en furma concisa ==
[[Datoteca:Portrait of Tiberius - Портрет Тиберия A54, 1.jpg|thumb|160px|Busta da Tiberius]]
Probablamain èn ils Rets arrivads enturn l’onn 800 a.C. en la part orientala dal territori alpin. A maun d’exchavaziuns san ins ch’els cultivavan ers ed allevavan muvel. Intgins istoriografs romans caracterisavan ils Rets sco fitg guerrescs – ina descripziun ch’era probablamain er influenzada politicamain.
L’onn 107 a.C. han ils Romans empruvà per l’emprima giada da s’avanzar en il territori retic, quai ch’als n’è però betg reussì pervi da la regiun maltransibla.
L’onn 15 a.C. èn ils Rets vegnids suttamess da [[Tiberius]] e [[Drusus]], ils figliasters dad [[Augustus]]), ed han pers lur autonomia. Da qua davent han ils Rets appartegnì a l’[[Imperi roman]]; ils Romans han stgaffì la provinza Rezia (Raetia) ch’era bler pli vasta ch’il territori retic supponì.
Ils Rets vegnan descrits da plirs auturs grecs e romans, uschia da [[Strabon]], [[Plinius]] e [[Pompeius Trogus]].
Da funtaunas romanas e grecas èsi enconuschent ch’ils Rets avevan contact cun ils [[Vindelichers]], ils [[Helvets]] ed er cun ils [[Boiens]]. Lur territori duai avair tanschì en il sid fin a [[Verona]] e [[Como]]. Uschia cumprendeva il territori retic oriund la regiun dal [[Tirol]] (ozendi il [[Trentino]], [[Tirol dal Sid]], [[Tirol dal Nord]], [[Tirol da l’Ost]]), ina part orientala da l’[[Engiadina Bassa]] sco er la [[Val Müstair]]. Quel territori correspundeva pli u main a quel da la cultura [[Fritzens-Sanzeno]] dal temp da fier tempriv che vegn considerada oz en general sco cultura retica.
Damai che ni ils Grecs ni ils Romans na s’interessavan durant l’antica spezialmain per ils Rets, san ins oz fitg pauc dad els. Intginas menziuns sa refereschan ad activitads guerrilas, a la derivanza supponida e lur relaziuns da parentella ed a lur bun vin.
La cultura retica ha gì sia culminaziun, cur che la pussanza dals [[Etruscs]] vischinants è sa sminuida. Gia ils scripturs romans [[Titus Livius]], [[Pompejus Trogus]] e [[Plinius]] sminavan ch’ils Rets sajan parents cun ils Etruscs, quai pervi da la vischinanza geografica ed il diever da la medema scrittira. La derivanza dal Rets e da la lingua retica resta però dispitaivla.
== Scripziun tudestga ==
Per tudestg èn usitadas las scripziuns ‹Räter› e ‹Rätien›, per part però tuttavia er anc ‹Rhäter› e ‹Rhätien›. Tar questas ultimas furmas sa tracti da derivaziuns da la furma greca Ῥαιτοί (''Rhaitoí'') ch’è stada en diever dapi il segund tschientaner a.C., pia da la transcripziun usitada dal tschep dal pled grec (cun spiritus asper). En scrittiras romanas stat a l’entschatta ''Raeti'' e.a., pli tard però er – sa referind a la scripziun greca – ''Rhaeti''.<ref >Heuberger, ''Räter'', p. 186.</ref>
== Istorgia da la noziun ==
Las suandantas constataziuns resumeschan detagls che vegnan preschentads pli tard en l’artitgel:
# Ils fatgs che vegnan descrits en las funtaunas anticas na correspundan savens betg in cun l’auter e na laschan betg enconuscher precis nua che ‹Rets› (''Raeti'' resp. ''Rhatoí'') vivevan e quant enavant che tratgs cuminaivels linguistics resp. culturals tranter las singulas stirpas giustifitgeschan da subsummar quellas sut la noziun collectiva ‹Rets›.
# Dapi il segund tschientaner muntava ''Raeti'' er simplamain ‹abitant da la provinza Raetia›, senza resguard a la provegnientscha da tals abitants.
# En la part da las Alps situada tranter il nord dal [[Lago Maggiore]] ed il vest da [[Venezia]] èn vegnidas a la glisch intginas tschient inscripziuns, da las qualas ils segns correspundan per gronda part als bustabs da l’alfabet etrusc. Sa basond sin indicaziuns anticas e surtut sin l’idea d’ina parentella tranter Rets ed Etruscs a basa da la vischinanza da questas inscripziuns a la lingua etrusca, han ins considerà en il 19avel e fin lunsch viaden en il 20avel tschientaner ils abitants da las regiuns respectivas sco Etruscs «daventads selvadis» resp. «alpins».
# En il 20avel tschientaner ha l’archeologia mussà ch’igl existivan tranter las singulas regiuns differenzas culturalas vaira grondas. En pli han analisas detagliadas da las inscripziuns mussà a la fin differenzas linguisticas fitg cleras, uschia che la perscrutaziun actuala considerescha be pli la cultura e lingua dals abitants dal temp da fier tardiv en il [[Tirol]], il [[Trentino]] e l’[[Engiadina Bassa]] ed en in senn in pau pli vast dals abitants en il conturn da las [[Alps Vicentinas]] sco ‹retic›. Be per quest territori ha pudì vegnir cumprovada ina stretga parentella tranter la lingua retica e la lingua etrusca, da las qualas l’appartegnientscha a la famiglia da linguas indogermana è intscherta. Quests resultats da la perscrutaziun pli novs cuntradin a l’idea da pli baud tenor la quala ils ‹Rets› duain er avair vivì en il [[Tessin]], la [[Val dal Rain Alpin]] e las [[Alps Bergamascas]].
== Funtaunas anticas ==
=== Indizis sparpagliads temprivs ===
[[Datoteca:Strabo,_Geographica,_Venice,_Gr._XI,6.jpg|thumb|160px|Manuscrit medieval da la Geografia da Strabon]]
Las pli veglias indicaziuns davart ils ‹Rets› èn las suandantas<ref>Cf. Frei-Stolba: ''Die Räter in den antiken Quellen''.</ref>:
* [[Cato il Vegl]] (234–149 a.C.) lauda en ses ‹libri ad M. Filium› il vin retic (resp. l’iva retica; quai tenor ina frasa ch’è vegnida dada vinavant tras [[Maurus Servius Honoratius]] a la fin dal quart tschientaner; Vergil, II, 95).
* [[Polybios]] (ca. 200–120 a.C.) menziunescha tenor la geografia da [[Strabon]] (7 a.C. cun agiuntas posteriuras) tranter quatter traversadas da las Alps in pass che maina tras «territori retic» (διά Ῥαιτῶν).
Auters auturs èn perina ch’il vin retic delizius creschiva en la regiun da Verona (Valpolicella). Strabon inditgescha ch’ils Rets vivian daspera er en la regiun da [[Como]]. L’oppidum celtic Como han ils Romans conquistà l’onn 196 a.C. (renovaziun dal domini en la Planira dal Po); l’onn 89 a.C. duain ils Rets avair destruì la colonia, la quala ils Romans han sinaquai reconstruì e colonisà da fund ensi (sut [[Gnaeus Pompeius Strabo]]). Da quel temp han ils Romans pia gì emprims contacts cun ils Rets – per lung da la lingia Como-Verona.
Sut [[Caesar]] han ins extendì l’Imperi roman en il nordvest da las Alps, l’administratur L. Munatius Plancus ha victorisà l’onn 44 a.C. Rets en la regiun dal Lai da Constanza. Da Rets en il territori dal Lai da Constanza, surtut en la Val dal Rain Alpin, forsa er en il nord dal Lai da Constanza, fan er menziun istoriografs e geografs da pli tard.
=== Derivanza etrusca apparenta ===
[[Pompeius Trogus]] (in contemporan dad [[Augustus]] e [[Livius]], enconuschent tras las scrittiras dad [[Iunianus Iustinus]]) e suenter el [[Plinius il Vegl]] (Naturalis Historia, terminà 77 a.C.) colporteschan ch’ils Rets sajan descendents dad [[Etruscs]] che sajan fugids dals [[Celts]] or da la Planira dal Po sut in tschert Raetus («duce Raeto»). Sumegliantamain descriva [[Livius]] († vers 17 s.C.) la colonisaziun etrusca da la Planira e concluda: «Er ils pievels da las Alps han indubitablamain il medem origin, surtut ils Rets, als quals la cuntrada sezza ha però surdà sia natira selvadia ed als quals n’è restà da tut lur ierta nagut auter ch’il tun da la lingua, ed er quel betg a moda intacta.»
Livius pretenda uschia medemamain ch’ils Rets derivian dals Etruscs, senza però entrar en ils detagls. Persuenter s’exprima el sco sulet davart la lingua dals Rets. Livius è probablamain naschì e mort a Padua, nua ch’èn vegnidas a la glisch inscripziuns reticas. Tut tenor ha el anc sez pudì cumparegliar il tun dal retic e da l’etrusc, ubain che quai vegniva raquintà da generaziuns pli veglias en sia patria.
=== Ils Romans conquistan la part centrala da las Alps ===
[[Datoteca:Droysens Hist Handatlas S17 Germanien.jpg|thumb|220px|La provinza romana Raetia (mellen) sin ina charta istorica]]
En connex cun las conquistas da las Alps dal temp dad [[Augustus]] (regent sulet en l’Imperi roman da 27 a.C. fin sia mort 14 s.C.) vegnan recepidas en las funtaunas singulas stirpas che vivevan en las Alps a la fin da l’emprim tschientaner a.C. Areguard ils Rets èn las indicaziuns respectivas però diffusas e cuntradictoricas.
Sco ch’i para han ins l’emprim conquistà ina part da la Val da l’Adisch, inclus Trent. 16 a.C. abatta Publius Silius Nerva Camuns (Valcamonica) e Vennioi, ils quals tscherts auturs considereschan sco Rets (cf. sutvart). 15 a.C. avanza [[Drusus]], il figliaster dad [[Augustus]], en la Val da l’Adisch. Pervi d’ulteriurs assagls dals Rets en territoris vischins fa el il medem onn ensemen cun ses frar [[Tiberius]] ina campagna militara, en rom da la quala vegnan conquistads l’ulteriura part da la Val da l’Adisch, la Val d’Isarco, la Val da l’En (alpin), la Val dal Rain Alpin, intgins territoris en la regiun dal Lai da Constanza e probablamain er divers territoris en la regiun prealpina settentriunala. Sco ch’i para han ins fundà il medem onn ils puncts da sustegn Cambodunum ([[Kempten]]) ed Augusta Vindelicorum ([[Augsburg]]).
Ils pievels alpins ch’ils Romans han suttamess ils onns 16/15 a.C. èn enumerads vi dal monument Tropaeum Alpium en vischinanza da Nizza ed – a moda pli cumpletta – en furma da la copia correspundenta che [[Plinius]] ha agiuntà a sia descripziun da singuls pievels e lieus. La campagna militara en las Alps da l’onn 15 a.C. vegn descritta tar [[Cassius Dio]] ed en furma lirica en ils chants 4 e 14 dal quart cudeschs da las Carmina da [[Horaz]]. Las emprovas da localisar ils singuls pievels che vivevan da quel temp en l’artg alpin sa basan per gronda part sin questas infurmaziuns, en pli sin las ovras geograficas da [[Strabon]] e da [[Claudius Ptolomeus]] e sin singulas inscripziuns latinas localas sco la Tabula Clesiana en la Val da Non.
=== Pievels vischins ===
Las funtaunas grecas e romanas che resguardan la campagna militara en las Alps l’onn 15 a.C. lubeschan en in tschert senn da localisar ils Rets a moda indirecta, numnadamain uschè lunsch sco che quellas inditgeschan ils pievels vischins. I dat en egl che quests ultims vegnan designads tras e tras sco Celts. Ils pievels vischins vegnan er numnads sco unfrendas da las expediziuns da sblundregiada proverbialas dals Rets.
Pervi da la cunfinaziun numnada vers sid ([[Como]] e [[Verona]]) èn sulettamain da trair en consideraziun ils vischins en il vest, ost e nord. Vers vest vegnan numnads sco vischins ils Helvets che vivevan en la planira. Vers ost existiva en l’emprim tschientaner a.C. il reginavel celtic Noricum, cun il qual l’[[Imperi roman]] era collià a moda contractuala ed amicabla. Sco vischins en las regiuns prealpinas settentriunalas vegnan anc menziunads ils Boiens.
En connex cun la campagna militara da 15 a.C. vegn surtut fatg menziunà la gruppa da pievels dals Vindelichers ch’era fin qua apparentamain nunenconuschenta. Er els duain esser stads Celts. Tuttina sco ils Rets hajan els fatg expediziuns da sblundregiada e vivì en las Alps en vischinanza dal reginavel Noricum ed al Lai da Constanza. [[Strabon]] fa menziun da stirpas vindelicas che vivevan en la regiun da Bregenz (Brigants) ed en l’Allgäu; ulteriurs numna (forsa) il Tropaeum Alpium (Plinius).
La finala fan ils chants da battaglia da [[Horaz]] e la geografia da [[Claudius Ptolomeus]] allusiun a Rets ch’han forsa vivì en il nord da las Alps e dal Lai da Constanza (en vischinanza dals Vindelichers) fin al Danubi. Tenor Ptolomeus haja il flum Iller separà là in da l’auter ils Rets (vest) e Vindelichers.
== Cumparegliaziun d’indicaziuns anticas e d’enconuschientschas odiernas ==
=== Il ‹territori dals Rets› ===
La tabella che suonda resumescha illustraziuns or da Gleirscher (1991) resp. Metzger/Gleirscher 1992. Las retschas da las tabellas stattan per sis regiuns da las Alps Centralas (numnadas mintgamai en la colonna sanestra) che vegnan differenziadas archeologicamain-culturalmain ils ultims 13 tschientaners a.C. A dretga èn enumeradas intginas stirpas che cumparan dapi la campagna militara en las Alps en las funtaunas e che vegnan almain attribuidas savens a las regiuns respectivas. Per part enumereschan cellas da la colonna a sanestra singulas vals, a las qualas ins po attribuir tenor lur successiun singulas stirpas da la colonna a dretga (intgins nums da valladas alpinas derivan da la denominaziun dals abitants da lez temp, la sumeglientscha dals nums è vaira evidenta).
Uschè lunsch ch’i sa tracta da stirpas che vegnan numnadas dals Romans u Grecs Rets, èn relevantas las gruppas da culturas enumeradas en la colonna amez («a partir da 400 a.C.»).
{| class="wikitable"
!width="38%"| Regiun
!width="15%"| Gruppa da cultura fin 600 a.C.
! Gruppa da cultura a partir da 400 a.C.
! Alfabet da
!width="27%"| Abitant en il<br />prim tschientaner a.C.
|-
| Intschess alpin dal Lago Maggiore, Bergaglia(?)
| Cultura da Golasecca alpina ||Leponts ||Lugano ||Leponts, Bergalais(?)
|-
| Intschess dal Rain alpin, Vorarlberg ||Gruppa da la vallada dal Rain alpin || Gruppa da la vallada dal Rain alpin ||Lugano ||Calucons (stirpa retica)| Calucons, Suanets; Vennons
|-
| Da la Val dal Sarca e la part superiura dal Lai da Garda sur la Val Trompia, la Valcamonica e la Vuclina fin en l’Engiadin’Ota
| Gruppa da la Valcamonica || Gruppa da la Valcamonica || Sondrio, «retic dal vest»<ref>Risch: ''Die Räter als sprachliches Problem'', p. 684.</ref>
| Vennons? Stons, Benacens, Trumpilins, Camuns
|-
| Val da l’En dal Tirol dal Nord ||Gruppa da la Val da l’En ||Cultura da Fritzens-Sanzeno ||Bulsaun-Sanzeno ||Breuns, Genauns
|-
| Tirol dal Sid e Trentino en il nord da Rovereto (Val d’Isarc, Val da l’Adisch e Trent, Val di Non, Vnuost), per part Engiadina Bassa; Val Pusteria, Tirol da l’Ost
| Cultura da Laugen-Melaun | Cultura da Laugen-Melaun ||Cultura da Fritzens-Sanzeno |
| Bulsaun-Sanzeno
| Isarcs
|-
| Val da l’Adisch sper il Lai da Garda | Chiusa di Verona ed Alps Vicentinas (Valpolicella), Valsugana, da là fin al Piave sper Feltre
| Gruppa dad Angarano-Garda ||Gruppa da Magrè ||Magrè
| Arusnats<!--Valpolicella-->, Feltrins (cf. Feltre), Beruens
|}
La segunda colonna (da sanestra) enumerescha culturas archeologicas che sa laschan distinguer en las Alps Centralas en il temp da bronz tardiv e temp da fier tempriv (temp da Hallstatt). Ins pudess sa dumandar sch’i saja bain immigrà vers 1300 a.C. in pievel retic. Pelvaira èn las regiuns dal vest e dal nord stadas pertutgadas a partir da ca. 1300 a.C. d’immigraziuns nà dal vest e dal nord, las qualas han manà a sumeglientschas cun la cultura (celtica) (cultura da santeris cun urnas) da las regiuns prealpinas respectivas. La ‹cultura da Golasecca alpina› en il sidvest stat en connex cun la cultura da Golasecca da la regiun prealpina meridiunala. A moda sumeglianta èn las culturas en il sidost influenzadas da la cultura dad Este veneta.
Ulteriuras immigraziuns na sa laschan strusch pertschaiver. La proxima midada archeologica che dat en egl en las Alps Centralas è il fatg che la fluriziun economica ch’era colliada cun las minieras d’arom va a fin a partir da 1000 a.C., cur ch’il diever dal fier daventa pli e pli frequent en las regiuns cunfinantas. Il fatg ch’il fier è er vegnì en il territori retic adina pli frequent a partir dal 8avel tschientaner n’ha betg manà ad ina ruptura culturala; menziun merita forsa la midada (per motivs betg sclerids) ad abitadis sin culegnas, quai che dat er en egl en autras regiuns alpinas.
A partir dal 6avel tschientaner è la regiun alpina che stat qua en discussiun en tutta cas vegnida influenzada da la fluriziun da la cultura etrusca en la Planira dal Po; medemamain han gì in effect las colonias grecas pervi da lur commerzi transalpin cun l’Europa Centrala. Ad in’ulteriura vieuta ha manà il fatg ch’ils Celts èn penetrads vers 400 a.C. en la Planira dal Po, nua ch’els han destruì las citads etruscas e la Cultura da Golasecca dal sidvest; l’onn 387 a.C. conquistan Gals (Senons sut Brennus?) quasi l’entira Roma. Questas duas vieutas han manà a la cultura sin la quala ils Romans èn fruntads en il nord da Como e Verona.
=== Nua vivevan tenor funtaunas anticas Rets? ===
[[Datoteca:View Castelrotto to Pedemonte Arbizzano Montericco hill-olea europaea-varietal corvina corvinone rondinella molinara dindarella oseleta croatina-april 2014-photo for Mamme della Valpolicella-by Paolo Villa.jpg|thumb|350px|Valpolicella]]
Il ‹territori dals Rets› en la tabella è vegnì elegì uschia che quais tut ils pievels e stirpas numnads (u parts da quels) cumparan en tut las parts dal territori enumeradas en ina u l’autra funtauna antica sco Rets. Da l’autra vart datti savens er funtaunas che cuntradin, ubain ch’ellas cuntradin schizunt a sasezzas. Uschia inditgescha [[Strabon]] en Geografia IV, 6, 6 apparentamain che Rets vivian be en la vart settentriunala da las Alps. En IV, 6, 8 è el però da tut autra opiniun.
# Leponts (Tessin e.a.): Rets tenor Strabon IV, 6, 8; nagins Rets tenor Strabon IV, 6, 6; tenor [[Plinius]] (III, 133–135 resp. [[Cato]]) Tauriscs resp. en tutta cas Celts (quai che correspunda er meglier a la perscrutaziun actuala), pia medemamain betg Rets.
# Val dal Rain alpina: ‹Da princip› vivan tenor Strabon (IV, 6, 8) en la regiun da las funtaunas dal Rain Rets, ma forsa auters pievels che quels numnads qua. Plinius attribuescha ils Sarunets (Suanetes tenor il Tropaeum Alpium?) e Vennonienses (Vennons?) als Rets. Tar Strabon percunter n’èn ils Vennons betg Rets (IV, 6, 6) resp. schizunt Vindelichers (IV, 6, 8).
# Gruppa da Valcamonica:
#* (‹Pro:›) Las expectoraziuns da Strabon (IV, 6, 8) ch’il territori da colonisaziun alpin dals Rets s’extendia fin en vischinanza da Como resp. Verona enserra atgnamain il territori da la Gruppa da la Valcamonica. Concret designescha els ils Camuns dal Valcamonica sez sco Rets.
#* (‹Contra:›) Er quai stat en in tschert senn en cuntradicziun cun la numnada passascha sut IV, 6, 6, nua che Rets duain viver be en regiuns settentriunalas e nua ch’ils Stons (Val dal Sarca) vegnan designads sco agen pievel. Plinius (III, 133s.) attribuescha ils Camuns, Trumpilins (Val Trompia) ed ils Stons sco «Euganes» – entant ch’el numna daspera tuttavia er Rets, cf. sutvart. Sumegliantamain rapporta Cassius Dio l’emprim curtamain d’ina campagna militara cunter ils Camuns (16 a.C.), senza menziunar ils Rets, ils quals el preschenta pir pli tard en connex cun la campagna militara da l’onn 15 a.C. – e quai a moda vaira detagliada.
# Val da l’En dal Tirol dal Nord: Ils Breuns vivevan forsa en la regiun dal Brenner e pudessan avair dà indirectamain il num a quel – els èn cumprovads anc en il temp medieval tempriv (il num odiern dal Brenner è pir cumprovà intgins tschientaners pli tard).
#* (‹Contra:›) Sin ils Breuns e Genauns è Drusus fruntà en la (segunda) campagna militara en las Alps 15 a.C., tenor Horaz – Carmina, IV, 14 (8–13) – il qual als designescha apparentamain sco Vindelichers; cf. er Horaz en IV, 4 (17s.), nua ch’el discurra sulettamain da guerras da Drusus cunter ils Vindelichers. Tenor Strabon (IV, 6, 8) eran ils Breuns e Genauns Illirs.
#* (‹Pro:›) Per considerar quels sco Rets sa lascha allegar sulettamain il fatg che Cassius Dio numna sco motiv per la campagna militara «invasiuns da rapina dals Rets». Insumma discurra el en sia descripziun be da Rets e na menziunescha nagins Vindelichers.
#* (‹Contra:›) En rom da la medema campagna èsi però vegnì tar ils cumbats tranter Tiberius ed ils Vindelichers; sin quests ultims èn ils Romans apparentamain fruntads «surprendentamain» durant lur campagna cunter ils «Rets» (almain tenor Horaz).
# Regiun da l’anteriura cultura da Laugen-Melaun (Tirol dal Sid e da l’Ost, Trentino):
#* Tridentum (Trient) vegn bain er mess en connex cun Celts, era però tenor Plinius retic. Tenor Cassius Dio vivevan Rets «en il conturn da las Alps Tridentinas, las qualas cunfineschan cun l’Italia». Cun quai po esser manegià surtut Tridentum, ma forsa er ils Anauns da la Val di Non e da la Val di Sole.
#* Ils Sevats da la Val Pusteria ed ils Laiancs dal Tirol da l’Ost tutgan geograficamain tar il Noricum ed èn (tenor quest criteri) celtics; il medem pudess eventualmain valair per ils Isarcs da la Val d’Isarc. Er ils Venosts dal Vnuost considerescha Richard Heuberger sco celtics, betg retics.
# Territori da Magrè – Alps Vicentinas e conturns: L’indicaziun da Strabons ch’il territori da colonisaziun dals Rets s’extendia fin en vischinanza da Verona, lascha almain supponer che la Valpolicella era abitada da Rets. Tenor Cassius Dio vivevan Rets «en il conturn da las Alps Tridentinas, las qualas cunfineschan cun l’Italia», pia almain la Val da l’Adisch sper il Lai da Garda e la Valsugana. Plinius numna Feltre (Feltrini) retic, Verona retic ed «euganais» (tras e tras ‹pro›).
=== Rets en il Tirol ed en il Grischun? La tradiziun ===
Areguard las indicaziuns fatgas qua survart en connex cun ils Rets en il Tirol dal Nord, dal Sid e da l’Ost dat en egl che Richard Heuberger snega categoricamain che Rets hajan vivì tenor las funtaunas anticas en il Tirol. Quai stat er en connex cun l’idea (che na vegn betg be fatga valair dad el) che la sutdivisiun da la provinza Raetia en l’antica tardiva en Raetia prima e Raetia secunda haja surtut resguardà, en tge part che vivevan oriundamain Rets e nua oriundamain Vindelichers – e che quest cunfin correspundia pli u main al cunfin odiern tranter la Svizra (Grischun) ed il Tirol. Las funtaunas sezzas cuntegnan però be fitg paucas infurmaziuns che gidassan a respunder las dumondas che sa dattan en quest connex, p.ex. er davart il decurs precis dal cunfin tranter la Raetia prima e la Raetia secunda.
A l’idea da Heuberger correspunda en in tschert senn il fatg ch’igl exista oz be pli en il [[Grischun]] ina tradiziun areguard l’atgna derivanza dals Rets. Questa tradiziun na sa basa però betg necessariamain sin funtaunas anticas u fatgs istorics. En tutta cas è ina tala tradiziun vegnida tgirada en spezial en il conturn da la Raetia prima e silsuenter da la [[Currezia]]. En il temp medieval tempriv vegniva l’expressiun Raeti duvrada per abitants da questa regiun – independentamain d’ina eventuala etnia dals Rets en l’emprim tschientaner a.C.
=== Inscripziuns en il ‹territori dals Rets› ed la(s) lingua(s) dals ‹Rets› ===
[[Datoteca:Venetic_and_Raetic_alphabets.png|thumb|180px|Scrittira venetica, retica orientala e retica occidentala]]
En il ‹territori dals Rets› (ed er en ils territoris planivs vischinants) han ins chattà pliras tschient inscripziuns en l’uschenumnà «alfabet nordetrusc» (Theodor Mommsen).<ref>Theodor Mommsen: ''Die nordetruskischen Alphabete auf Inschriften und Münzen.'' En: ''Mitteilungen der Antiquarischen Gesellschaft in Zürich'', tom 7, 1853, p. 199–260.</ref> Questa denominaziun stat probablamain en connex cun l’idea da Mommsen (che vala oz sco antiquada) che la lingua dals Rets – ch’el localisescha en il Grischun ed en il Tirol – saja stada etrusca (u in «dialect etrusc»). Ils bustabs sumeglian quels dals alfabets dals Etruscs e dals Venets, ils quals derivan da lur vart da la scrittira greca occidentala. Las inscripziuns sa chattan surtut vi da grips u duns votivs sper sanctuaris e lieus d’unfrendas sin il fieu, en pli sin stelas da fossa. Correspundentamain èn quellas fitg curtas – quai che vala dal reminent er per las inscripziuns etruscas –, uschia ch’ellas relatan be fitg pauc davart la lingua. Il pli savens sa lascha enconuscher la furmaziun da nums da persunas (patronims). En quest reguard han tut las inscripziun sumeglientschas cun l’etrusc; il linguist Ernst Risch renda però attent che talas caracteristicas pon vegnir, en cas da proxima vischinanza geografica, sur ils cunfins da linguas da famiglia or.
Ins differenziescha entaifer il ‹territori dals Rets› quatter tips d’‹alfabets nordetruscs›:
* L’alfabet da Lugano cumpara en il territori lepontic ed en in lieu da chat en la Val dal Rain Alpin. La lingua da las inscripziuns sa mussa però sco parentada cun il celtic (ed oramai indoeuropeica). En il fratemp èn vegnidas a la glisch inscripziuns dal 6avel tschientaner a.C. che cumprovan ch’ina lingua lepontica, ch’era parentada cun il celtic, era gia en diever en las Alps Leponticas avant l’invasiun celtica en la Planira dal Po vers 400 a.C.
* L’alfabet da Sondrio è tipic per las inscripziuns en l’intschess da la gruppa da la Valcamonica. La lingua n’è betg parentada cun il celtic; pervi da differenzas memia grondas visavi ils alfabets da Bozen-Sanzeno e Magrè na vegn quel però er betg pli considerà sco ‹retic› (Aldo Luigi Prosdocimi, Alberto Mancini). Ernst Risch discurra be pli d’«inscripziuns reticas occidentalas», las qualas fetschian areguard l’alfabet, la lingua e las petroglifas en la Valcamonica «ina tut autra impressiun che las reticas»; la lingua pudess esser indoeuropeica.
* Be ils alfabets da Bozen-Sanzeno (cultura da Fritzens-Sanzeno) e da Magrè valan oz anc sco reticas. Ina collavuraziun tranter Helmut Rix e Stefan Schumacher, da la quala èn vegnids publitgads resultats dapi il 1998, mussa che quels represchentan ina lingua communabla, betg indoeuropeica, la quala era parentada stretgamain cun l’etrusc, ma n’era betg sez etrusca. Quai correspunda pli u main a la formulaziun da Livius (cf. survart), tenor la quala la derivanza apparentamain etrusca dals Rets duaja, malgrà las differenzas, anc esser stada d’udir vi dal «tun» da lur lingua. Sco lingua retica designesch’ins oz quella dals alfabets da Bozen-Sanzeno e da Magrè.
Inscripziuns en l’alfabet da Magrè èn er vegnidas chattadas en la part occidentala da la planira veneta, per exempel sper Padua. Quai correspunda a l’indicaziun da Plinius, tenor la quala er Verona e forsa ina citad Berua/Beria sper Vicenza sajan reticas. Per cumparegliar las linguas sin las qualas las inscripziuns sa basan cun l’etrusc è gia d’interess che quest’ultima lingua na dispona da nagins occlusivs sonors b, d, g e da nagin o (pia mo quatter vocals, cf. la cumparegliaziun da l’etrusc cun la lingua lemnica). Bustabs per b, d, g mancan er en ils alfabets dal ‹territori dals Rets› (ma er en la lingua veneta). En quel senn pon tut las linguas da las part centrala dal territori alpin avair tunà per Romans sco Livius «dir», «mit», «criv» sco l’etrusc (Mommsen). La mancanza da l’o cumpara sper l’etrusc però be en ils alfabets da Bozen-Sanzeno e da Magrè. Quests ultims dus cuntegnan da l’autra vart anc mintgamai in segn senza model etrusc u venetic per suns che n’eran apparentamain betg en diever tar ils vischins en il sid.
Da l’analisa da las inscripziuns è pia resultà in puntg da vista dals ‹Rets› che sa differenziescha da las indicaziuns anticas. Questas ultimas valan oz sco memia ‹superfizialas›. Ellas exagereschan per uschè dir las sumeglientschas da la lingua cun l’etrusc. En il cas da la lingua lepontica han ins survesì la stretga relaziun cun il celtic.
=== Facit, ulteriura parentella linguistica ===
Ord vista linguistica ed archeologica vegnan ils Rets oz identifitgads sco abitants dal temp da fier tardiv en il [[Tirol]], il [[Trentino]] e la part occidentala dal [[Veneto]], ord vista archeologica cun la cultura da [[Fritzens-Sanzeno]] e la [[Gruppa da Magrè]]. Quest ultim vegn da sia vart confermà tras ils resultats da la linguistica. Ina clera congruenza tranter las indicaziuns anticas e las enconuschientschas odiernas areguard ils ‹Rets› exista be per la regiun da las Alps Vicentinas.
La parentella tranter la lingua retica e la lingua etrusca ha manà al postulat d’ina famiglia betg indoeuropeica da «linguas tirsenicas», a la quala duai avair appartegnì sper las duas linguas numnadas er la lingua lemnica. La lingua da partenza tirsenica, da la quala paran d’esser sa sviluppadas las trais linguas numnadas, cumprovadas en inscripziuns, pudess avair existì vers 1000 a.C.<ref>Helmut Rix: ''Rätisch und Etruskisch.'' En: ''Innsbrucker Beiträge zur Sprachwissenschaft'', tom 68, Institut für Sprachwissenschaft der Universität Innsbruck, Innsbruck 1998, ISBN 3-85124-670-5, p. 59s.</ref>
== Origin dals Rets e da lur num ==
[[Image:Este_veduta.jpg|right|220px|thumb|Este (Veneto), nua ch’è vegnì a la glisch in sanctuari da la dieua Reitia]]
Ch’ils Raeti derivian sut in manader Raetus dals [[Etruscs]] (cf. survart: Plinius, Trogus), n’explitgescha sco ditga etiologica betg a moda seriusa lur num e sco ditga d’origin strusch lur origin.
Areguard l’origin dals Etruscs ha la vischinanza linguistica (che vegniva pli baud be supponida) nutrì la speculaziun cuntraria, numnadamain che quels sajan sa derasads oriundamain davent da la Planira dal Po vers sid e ch’ils Etruscs sajan forsa plitost da considerar sco ‹Rets civilisads› ch’ils ultims sco ‹Etruscs daventads selvadis›.
Medemamain en connex cun ils Etruscs datti tschertas sumeglientschas tranter ‹Raeti› e l’autodenominaziun (endonim) ‹Rasenna› dals Etruscs. Da resguardar è però che ‹Rhaitoí/Raeti› vegn considerà sco exonim. Meglra parita fa il patratg dad Oswald Menghin ch’ils Rets hajan furmà ina cuminanza da cult che venerava la dieua da la fritgaivladad Reitia, atgnamain venetica (cumprovada ad Este).
== Cultura ==
Uschè lunsch ch’ils Rets vegnan identifitgads cun la cultura da Fritzens-Sanzeno saja renvià areguard ils aspects culturals dals Rets a quella. Daspera han ils Rets en il stretg senn dal pled enconuschì tratgs communabels cun Rets ‹apparents› ed auters pievels vischins alpins sco ils Norics e Vindelichers. Archeologicamain sa mussa ch’els sa nutrivan surtut da l’agricultura. Restanzas d’ossa derivan be darar dal tschierv e dal portg selvadi (chatscha), mabain per gronda part da bov, nursa, chaura, portg dumesti, daspera er da chaun e chaval (animals da chasa).<ref>Alfredo Riedel: ''Zur spätbronze- und eisenzeitlichen Fauna im Rätergebiet.'' En: Metzger, Gleirscher: ''Die Räter'', Bulsaun 1992, p. 701–708.</ref> Tenor Strabon martgadavan ils abitants da las Alps t.a. cun ivettas, rascha, tieulas, tschaira, mel e chaschiel.
== Ils Rets ed il rumantsch ==
Dals Rets vegn pretendì ch’els sajan ils antenats dal pievel rumantsch. Ma quai constat be per part. Las vals dal Grischun Central e dal Grischun dal Nord odiern eran populadas da pievels celtics. Rets abitavan be en l’[[Engiadina Bassa]]. Il center dals Rets sa chattava en la regiun odierna dal [[Trentino]]/[[Tirol dal Sid]].
== Annotaziuns ==
<references/>
== Litteratura ==
* Stefan Schumacher: ''Sprachliche Gemeinsamkeiten zwischen Rätisch und Etruskisch''. En: ''Der Schlern'' 72, carnet 2, p. 90-114 (Bulsaun 1998).
* Stefan Schumacher: ''Die rätischen Inschriften. Geschichte und heutiger Stand der Forschung.'' 2. ed., (''Innsbrucker Beiträge zur Kulturwissenschaft'', tom 79). Institut für Sprachwissenschaft der Universität Innsbruck, Innsbruck 2004, ISBN 3-85124-155-X [restampa da l’ediziun dal 1992].
* Ingrid R. Metzger, Paul Gleirscher (red.): ''Die Räter. Aus Anlass der vom Rätischen Museum Chur erarbeiteten gleichnamigen Wanderausstellung''. Athesia, Bulsaun 1992, ISBN 88-7014-646-4.
* Paul Gleirscher: ''Die Räter''. Museum retic, Cuira 1991.
== Colliaziuns ==
* Jano Felice Pajarola: [https://web.archive.org/web/20070518203528/http://www.jfp.ch/inhalt/bw/infos/raeti/raeti.htm ''Raeti Incogniti. Vergangenheit, Gegenwart und Zukunft der Räterforschung'']
* [https://web.archive.org/web/20080228210446/http://www.raetiafilm.de/raetia/raetia1.html ''Die Entstehung der Provinz Rätien'']
[[Categoria:Temp da fier]]
[[Categoria:Imperi Roman]]
[[Categoria:Lingua rumantscha]]
[[Categoria:Istorgia dal chantun Grischun]]
[[Categoria:Artitgels recumandads (Grischun)]]
obksq1gv6lhecc66q4neqzsgp322ksn
Johannes Gutenberg
0
6425
173887
149724
2026-09-13T17:06:27Z
Bild-Sprache
22665
173887
wikitext
text/x-wiki
{{Artitgel 1000|-10}}
{{repassada|La plipart da quest artitgel pertutga l'istorgia dal squitsch (u stampa) da cudeschs, la Bibla e la Refurmaziun en il Grischun. Ins duess exportar las parts relativas e scriver in pau dapli davart la persuna Gutenberg --[[Utilisader:Andreas|Andreas]] 15:56, 11 matg 2011 (CEST)}}
[[Datoteca:Gutenberg.jpg|thumb|Johannes Gutenberg]]
'''Johannes Gutenberg''' vala sco l'inventader da la tecnica da [[Stampa da cudeschs|stampa]]. Sia invenziun che lavurava cun letras moviblas, cun las qualas ins pudeva cumponer ils pli differents texts ha revoluziunà la multiplicaziun da scrittira e rendì accessibels texts scrits a persunas main ritgas. La [[Refurmaziun]] ha d'engraziar ses grond success a la stampa.
Ils emprims cudeschs stampads en il Grischun cumparan l'emprim en rumantsch e stattan medemamain en connex cun la Refurmaziun.
Gutenberg è naschì enturn l’onn 1397 a Mainz. Schegea ch’el era in nobel, s’intressava el per lavurs da mastergnants. L’onn 1445 ha el inventà la tecnica da stampa. El vuleva stampar la [[Bibla]] a moda pli sperta e pli favoraivla. Cun sia nova tecnica era quai pussaivel, ed el ha, l’onn 1452 l’emprima giada pudì stampar la Bibla. Per pudair stampar la Bibla ha el stuì tschantar letras da metal durant trais onns, fin ch’el aveva l’entira Bibla.
Ils refurmaturs levan ch’era la glieud simpla sappia leger la bibla ed interpretar sez ils texts. Cun l’invenziun da Gutenberg han ins pudì publitgar la Bibla en differents linguatgs. Ins stueva be translatar la Bibla en il linguatg dal pievel. Tar ils Romontschs ha [[Jachiam Bifrun]] da Samedan translatà la bibla. Uschia pudevan ins stampar fetg bleras biblas en curt temp.
Gutenberg ha uschia pussibilità da squitschar la Bibla era per ils Rumantschs.
[[Categoria:Umens]]
[[Categoria:Persunas dal 14avel tschientaner]]
[[Categoria:Persunas dal 15avel tschientaner]]
81gx8daa8i2gzyph7mzq5pq4c2k9tc6
Agid:Formatar
12
6474
173920
34713
2026-09-13T23:41:36Z
~2026-48950-40
23956
+ categoria
173920
wikitext
text/x-wiki
Quai è be ina pitschna resumaziun da tut las funcziuns che la wikipedia porscha, per formatar texts. Sche ti dovras chaussas pli extravagantas, lura stos ti deplorablamain guardar il [[:de:Wikipedia:Hilfe|manual tudestg]]
==Formatar text==
===Text normal===
:Text normal pos ti simplamain scriver. Ti na stos prender risguard da nagut. Era segns spezials (èìàöüä) èn nagin problem. Sche ti vuls far ina nova lingia, lascha simplamain
:
:ina lingia distanza
Per scriver quai text survart, dovras suandant code:
:<tt>Text normal pos ti simplamain scriver. Ti na stos prender risguard da nagut. Era segns spezials (èìàöüä) èn nagin problem. Sche ti vuls far ina nova lingia, lascha simplamain </tt><br><br>
:<tt>ina lingia distanza</tt>
===Scriver grass u cursiv===
====Grass====
:<tt><nowiki>'''Quai text è scrit grass'''</nowiki></tt>
vesa ora uschia:
:'''Quai text è scrit grass'''
====Cursiv====
:<tt><nowiki>''Quai text è scrit cursiv''</nowiki></tt>
vesa ora uschia:
:''Quai text è scrit cursiv''
===Structura===
Ti pos era far enumeraziuns cun la wikipedia:
:<tt><nowiki>* emprim punct</nowiki></tt>
:<tt><nowiki>* segund punct</nowiki></tt>
Quai vesa ora uschia:
:* emprim punct
:* segund punct
U cun cifras
:<tt><nowiki># emprim punct</nowiki></tt>
:<tt><nowiki># segund punct</nowiki></tt>
Resultat:
:# emprim punct
:# segund punct
==Colliaziuns (links)==
Il sistem da wikipedia enconuscha dus sistems per far colliaziuns:
===Colliaziuns internas===
Colliaziuns internas èn colliaziuns sin auters artitgels da la wikipedia. Quellas èn fitg simplas da realisar. Metta simplamain il text che duai esser ina colliaziun tranter duas parantesas quadras.
:<tt><nowiki>L'artitgel davart la [[GiuRu]]</nowiki></tt>
vesa ora uschia:
:L'artitgel davart la [[GiuRu]]
Ti pos era far in link intern, sche il text che ti scrivas na corrispunda betg exact al num da l'artitgel:
:<tt><nowiki>L'artitgel davart la [[GiuRu|Giuventetgna Rumantscha]]</nowiki></tt>
E quai è il resultat:
:L'artitgel davart la [[GiuRu|Giuventetgna Rumantscha]]
Sche ti stos be agiuntar ina finiziun, va quai anc bler pli simpel:
:<tt><nowiki>Nus essan [[rumantsch]]s.</nowiki></tt>
Quai vesa alura ora uschia:
:Nus essan [[rumantsch]]s.
===Colliaziuns externas===
Ti pos natiralmain era far colliaziuns sin paginas ordaifer la wikipedia.
:<tt><nowiki>[http://www.giuru.ch La pagina da la GiuRu]</nowiki></tt>
Il resultat:
:[http://www.giuru.ch La pagina da la GiuRu]
L'entschatta vign l'adressa d'internet (cun http:// !) scrita en parantesas quadras, ed alura pos anc initgar il text che duai vegnir mussà sco colliaziun. Quel pos ti era laschar davent, alura stat l'adressa d'internet sco colliaziun.
En la wikipedia èsi usit da rimnar las colliaziuns externas la fin da l'artitgel sut il chapitel <nowiki>==Colliaziuns==</nowiki>.
====Colliaziuns a l'e-lir====
Cunzunt davart tematicas spezificas dal Griscun datti savensa buns artitgels en il lexicon istoric retic. Sche ti vuls far ina colliaziun ad artitgels en quel, pos ti far quai suandantamain:
:<tt><nowiki>{{E-LIR|1122}}</nowiki></tt>
Cun suandant resultat
:{{E-LIR|1122}}
Il sistem agiunta adina automaticamain il titel da l'artitgel actual. Mintgatant (sco en quest cas qua) è quai betg adina giavischabel. Lura pon ins era agiuntar in agen titel:
:<tt><nowiki>{{E-LIR|1122|Giuventetgna Rumantscha (GiuRu)}}</nowiki></tt>
Cun suandant resultat
:{{E-LIR|1122|Giuventetgna Rumantscha (GiuRu)}}
Il numer da l'artitgel chattas ti en la URL da l'artitgel da l'e-lir che ti vuls integrar en la vichipedia: Circa a mez da l'ulr è scrit "id=" il numer che suanda stos ti copiar en il schema menziunà.
==Integrar maletgs==
Natiralmain pon ins era integrar maletgs en la wikipedia. Il pli simpel è quai, sch'els èn gia chargiads sin il server da la GiuRu. In grond archiv da maletgs che ti pos utilisar senz'auter è il [[:commons:Hauptseite|Wikipedia commons]]. Là pos ti tschertgar en ina gornda banca da datas maletgs.
===Integrar in maletg en l'artitgel===
In maletg pos ti integrar suandantamain:
:<tt><nowiki>[[Image:Logo-giuru.gif|thumb|200px|right|Il logo da la GiuRu]]</nowiki></tt>
Quai vesa alura ora uschia (guarda da vart dretga):
[[Image:Logo-giuru.gif|thumb|200px|right|Il logo da la GiuRu]]
Suandants parameters pos ti utilisar
:<tt><nowiki>Logo-giuru.gif</nowiki></tt> – Il num da la datoteca.
:<tt><nowiki>thumb</nowiki></tt> – Fa ch'il maletg po vegnir fatgs pli pitschen ed ha ina rama. Qua stos ti midar nagut.
:<tt><nowiki>200px</nowiki></tt> – La ladezza dal maletg. Facultativ.
:<tt><nowiki>right</nowiki></tt> – L'orientaziun dal maletg. Ti pos era scriver "left" u laschar davent.
:<tt><nowiki>Il logo da la GiuRu</nowiki></tt> – Ina descripziun dal maletg.
===Chargiar sin in agen maletg===
Sin [[Special:Upload|Questa pagina]] pos ti era chargiar si maletgs.
[[Image:Qsicon_Achtung.svg|left|35px]]
'''ADATG!''': Ti dastgas be chargiar maletgs sin la wikipedia, dals quals che ti possedas ils dretgs. Quai munta, ti stos avair fatg sez il maletg. Sch'il maletg n'è betg da tai, stos ti dumandar il possessur dals dretgs. Sche quel è d'accord, pos ti chargiar si il maletg ed far ina notizia sin la pagina dal maletg, che ti possedias (u hajas survegnì) ils dretgs vid quest maletg.
[[Categoria:Vichipedia:Paginas dal project|Formatar]]
0g6xct13m1yzv56qdzoj33vl7kamlm4
Celts (sursilvan)
0
6553
173983
151357
2026-09-14T04:13:25Z
~2026-48950-40
23956
173983
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Celts}}
{{sursilvan|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=Celts}}
Ils '''Celts''' ([[latin|lat.]] ''celtae'', ''galli''; [[lingua greca|grec.]] ''keltoi'', ''galatai'' – ils valurus, ils nobles) eran ina gruppa da pievel dall'antica ell'[[Europa]]. Igl ei buca clar, sche ils lungatgs celtics derivan dallas culturas dils Celts. Ils Celts eran buc mo in pievel, mobein seconstituevan da differentas gruppas culturalas.
Ils lungatgs celtics fuorman ina atgna gruppa da lungatgs indoeuropeics.
== Derasaziun ==
Tenor retschertgas archeologicas tanscheva la derasaziun da la cultura dals Celts dal l'[[Engalterra|Engheltiara]] dal sidost, [[Spagna]] e [[Frantscha|Frontscha]] dal nord, en il vest enfin [[Ungaria|Ungarea]], [[Slovenia]] e [[Croazia]] dal nord, da l'[[Italia]] dal nord enfin las muntognas en la [[Germania|Tiaratudestga]].
[[Categoria:Temp da fier]]
hrssima79sr98qg6gaxtfqnci9kkw92
Model:Puter
10
7841
173989
172935
2026-09-14T04:55:20Z
~2026-48950-40
23956
173989
wikitext
text/x-wiki
{| align=center width=100% id=toc
| <div class=center><div style="font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; font-weight: normal;">Quist artichel es scrit in '''rumauntsch puter'''. {{#if: {{{lemma2|}}} {{{idiom2|}}}|<br />A do eir [[{{{lemma2}}}|ün artichel davart il medem tema]] in '''{{{idiom2}}}'''.}}</div></div>
|}<noinclude>[[Category:Models d'avis|Puter]]</noinclude><includeonly>[[Category:Artichels in rumauntsch puter]]</includeonly>
rt8s3aggjtzi23woqt5wnt3estu0fwx
DJ BoBo
0
8089
173906
167019
2026-09-13T22:32:29Z
~2026-48950-40
23956
173906
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Peter René Baumann''', meglder cuntschieu scu '''DJ BoBo''' ([[Kölliken]], [[5 schner]] [[1968]]), es ün chantunz, musicist, cumponist e sutunz [[Svizra|svizzer]].
El est ün dal pöchs artists da la perioda dal stil musical u.d. "Eurodance", chi eir hoz publichescha albums cun success. Per que vegn el clamo da sieus fans "King of Dance" ("raig da la musica da sot"), eir scha düraunt las ültimas periodas sun sias chanzuns influenzedas dad elemaint da musica pop e rock. DJ Bobo es pelpü cuntschieu per ün stil, chi es üna masdüra da pop e dance.
[[Datoteca:DJ Bobo, Ergo Arena, 02.11.2024 39.jpg|thumb|250px|DJ BoBo düraunt ün concert, 2024, [[Gdańsk]]]]
== Carriera ==
=== Cumanzamaint scu discjockey e prüms success ===
Düraunt ils ans Ochaunta scuvrit Baumann sia paschiun pella musica e dal [[1985]] gnit ingascho scu discjockey da la Chesa da la giuventüna "Tuchlaube" in [[Aarau]]. Sieu nom d'artist "DJ Bobo" eira da quel temp sieu "Graffiti-Tag" e sieu surnom. Seguond sieu dir es il nom ün'allusiun a la figüra da comics "Bobo, il raig da l'evasiun". Già zieva ün an ragiundschet Baumann la seguonda plazza dal champiunedi [[Svizra|svizzer]] da discjockey.<br />
Ün otra sia pasciun eira la "breakdance",chi imprendet tar üna discoteca da sieu manager d'hozindi [[Oliver Imfeld]].<br />
Dal [[1986]] dvantet el discjockey professiunel da la discoteca "Don Paco" da [[Wohlen]] e traunter [[1990]] e [[1991]] da la discoteca "Hazyland" (hoz "The Loft") da [[Lucerna]].<br />
Düraunt quista perioda a gnit offert a DJ BoBo da prodür sieu prüm DC singul. Dal [[1989]] cumparit ''I Love You'', sia prüma chanzun: la chantunza eira la [[svizra]] [[Sandra Studer]], hozindi moderatura televisiva. Otras duos chanzun gnint our dal [[1991]], ''Ladies in the House'' e ''Let's Groove on''.<br />
Intaunt lavuraiva DJ BoBo scu "Resident DJ" illa discoteca "Oxa" da [[Turitg|Turich]], e minchataun faisaiva'l sia cumparsa in otras discos per promouver sias chanzuns. Già da quel temp eiran da la partida ils sutunzs [[Kurt Burger]] ("Curtis") e [[Daniel Burkart]] ("Dani"), chi eir hoz collavuran cun DJ BoBo, Curtis scu coreograf e Dani scu grafic e scenograf.
=== 1992-1994: ''Somebody Dance With Me'' ===
La chanzun seguaint, ''Somebody Dance With Me'', gnit fatta pella prümavouta in ün stüdi da registraziun professiunel insembel cul già da quel temp renumno tecnicum dal sun [[Axel Breitung]], chi eir hoz cullavura a scriver e prodür chanzuns. Già poch temp zieva sia preschantaziun, chi vet lö illa discoteca "Oxa" in [[october]] [[1992]], vet la chanzun fich success ed as deraset sün tuot la [[Svizra]]. In [[schner]] [[1993]] get ella aint illa 36. plazza da la parada da hits [[svizra]] ed a la fin finela ragiundschet la prüma plazza als [[14 marz]] [[1993]]. Las appariziuns s'augmantettan viepü in otras discotecas da la [[Svizra]]: a que pigliaivan part DJ BoBo, Curtis, Dani ed [[Emel Aykanat]], chi chantaiva il töch.<br />
La firma da discs [[Germania|tudas-cha]] "EAMS" purtet la chanzun eir in [[Germania]], inua ch'ella entret aint illa 32. plazza da la parada da hits als [[8 gün]] [[1993]]. L'interess davart DJ BoBo s'augmentet, uschè ch'el eira adüna darcho sün revistas scu "Thema" u "Bravo".<br />
In sted [[1993]] purtet la firma da discs dal chantunz [[USA|americaun]] [[Rockwell]] plaunt cunter DJ BoBo, perque cha'l ritornel da ''Somebody Dance With Me'' füss ün plagiat da la chanzun ''Somebody's Watching Me''. Els as perinclettan cun üna cunvegna extragüdiziela.<br />
In utuon [[1993]] gnit l'album ''Dance With Me'' sül marcho; el gnit prodüt in collavuraziun cun [[Axel Breitung]] zieva var 200 uras da lavur, ed eir [[Gutze Gauschi]] e [[Mark Wiss]] da la firma da discs "Fresh Music" pigliettan part a la producziun. In quist disc daiva que otras chanzuns renumnedas scu ''Keep on Dancing!'', ''Take Control'' ed ''Everybody'', chi vet fich success in sted [[1994]].<br />
DJ BoBo partecipet a la turnea lameda "Mega Dance Festival" insembel cun oters artists da la musica "Eurodance" scu [[Haddaway]] e [[Culture Beat]], cul quel get tres tuot la [[Germania]]. Düraunt quists concerts cugnuschet el [[Nancy Rentzsch]], sia duonna d'hozindi, chi faiva la chantunza tar [[Haddaway]] ed ultra da que cullavuraiva cul proget musical [[3-o-matic]].
=== 1994-1996:''There Is a Party'' e ''Just for You'' ===
Già in utuon [[1994]] gnit il seguond album da DJ BoBo publicho; aint el, clamo ''There Is a Party'' daiva que chanzun chi vettan fich success scu ''Let the Dream Come True'', ''Love Is All Around'', ''There Is a Party'' e ''Freedom''.<br />
In utuon [[1995]] fet el üna turnea tres tuot l'[[Europa]] cun sieu prüm egen spectacul e sunet in selas cun 2000-4000 plazzas. Al cumanzamaint dals concerts sunaiva la grüppa [[USA|americauna]] [[Backstreet Boys]], chi da quel temp eira auncha incuntschainta dal tuot.<br />
Quasi a listess temp da la turnea gnit lil terz album ''Just for You'' sül marcho. Dasper nouvs arrandschamaints da las chanzuns veglias daiva que eir sieu prüm töch musica pop, clamo ''Love Is the Price'', preschanto als [[14 schner]] [[1996]] düraunt il programm televisiv "Wetten, dass...?".<br />
In [[settember]] [[1996]] sunet DJ BoBo aunz ils concerts da l'"HIStory Tour" da [[Michael Jackson]] in [[Prag]], [[Budapest]], [[Bucaresta]], [[Moscau]] e [[Varsovia]], als quels pigliettan part fin 150.000 spectatuors.<br />
=== 1996-1997: ''World In Motion'' ===
In [[october]] [[1996]] gnit il quart album da DJ BoBo ''World In Motion'' publicho. El cuntgnaiva chanzuns scu ''Pray'', ''Respect Yourself'', ''It'My Life'' e ''Shadows of the Night'', registro insembel cul [[Vienna Symphonic Orchestra Project]]. Da quist discA gnittan vendieus 300.000 exemplers cun üna cuverta tridimensiunela fatta dal fotograf da [[Cologna]] [[Igor Tillmann]] aint il Museum [[Egipta|egipziaun]] da [[Berlin]].<br />
Sün basa da differenzas persunelas aunz la publicaziun da quist album as separet DJ BoBo da la firma da discs "Fresh Music" e fundet la "Yes Music". Daspö pruvettan [[Gutze Gautschi]] e [[Mark Wyss]] da dir mel dad el davart sia carriera e sieu success (reediziun da ''Dance With Me'' e publicaziun dal cudesch ''Die vergessenen Jahre'').<br />
La turnea "World In Motion" cumanzet in utuon [[1996]] cun quatter camiuns, ün'equipa da 50 persunas e darchö üna grüppa [[USA|americauna]] da quel temp aunca incuntschainta: ils [['N Sync]] da [[Justin Timberlake]]. La prüma plazza in [[Svizra]] da quista turnea füt il stadion da halla da [[Turitg|Turich]]-[[Oerlikon]]; daspö'l concert da la grüppa [[svizra]] hardrock [[Krokus]] dal [[1982]] nu es üngün musicist [[Svizra|svizzer]] pü sto bun da l'implir dal tuot. Percunter füt DJ BoBo bun als [[20 october]] [[1983]], e daspö quel di dvantet quel stadion da halla lö d'almain ün concert da mincha sia turnea.
=== 1998-1999: ''Magic'' ===
Il tschinchevel album ''Magic'' gnit our in [[april]] [[1998]] e cuntgnaiva las chanzuns ''Where Is Your Love'' ed ''Around the World''. La turnea clameda "Magic" cumanzet in utuon [[1998]]: la scenaria eira fatta scu ün vih, e'l palc lung 15 meters mnaiva aint il public.<br />
In utuon [[1998]] gnit our il DC ''Magic-Tour Edition'', cun la nouva chanzun ''Celebrate''. In [[marz]] [[1999]] publichet DJ Bobo l'album ''www.djbobo.ch - The Ultimate Megamix '99'', chi cuntgnaiva 20 chanzuns liedas insembel.<br />
La turnea "Magic" vet lö a l'aviert in tschinch cited in [[gün]] [[1999]].
=== 1999-2000: ''Level 6'' e ''Mystasia'' ===
Il sesevel album da DJ BoBo, ''Level 6'', gnit sül marcho in [[october]] [[1999]] e vuntgnaiva las chanzuns ''Together'' e ''Lies'' (in stil pop). Pella prüma vouta cullavurettan eir oters producturs da musica insembel cun DJ BoBo: ils töchs ''Last Days of 1999'', ''Best of My Lyfe'' e ''Nightfly'' gnittan registro in [[Göteborg]] insembel cun [[Jonas Berggren]] da la gruppa [[Svezia|svedaisa]] [[Ace of Base]]. La firma da discs giavüschaiva, cha ''Nightfly'' füss la prüma chanzun tratta our da ''Level 6'', ma DJ BoBo det sieu veto. Impè da que gnit ''Nightfly'' dafatta tratta davent da la glista finela da l'album e publicheda be dal [[2002]] i'l disc speciel da l'album ''Celebration''.<br />
La turnea "Mystasia" cumanzet in [[dicember]] [[1999]] e cuntgnaiva tschinch diversas scenarias.
=== 2001: ''Planet Colors'' ===
La preparaziun da quist disc cumanzet già in [[marz]] [[2000]], cur ch'ün dumandaiva als fans da sieu website, che chanzun renumneda dals ans Ochaunta dess el metter aint i'l nouv album. La chanzun tschernida füt ''What a Feeling'' da [[Irene Cara]] dal [[1983]]. Ella gnit preschanteda düraunt il program televisiv "Wetten, dass...?" insembel cun listessa chantunza [[USA|americauna]].<br />
L'album ''Planet Colors'' gnit publicho in [[favrer]] [[2001]], e dasper ''What a Feeling'' cuntgnaiva eir ''Hard to Say I'm Sorry'' e ''Colors of Life''.<br />
La turnea "Planet Colors" mnet DJ BoBo darcho cun quatter diversas scenarias i'ls stadion da halla ils pü grands da [[Germania]] e [[Svizra]]. Aunz ils concerts chantaivan eir ils [[No Angels]] e [[Marque]].
=== 2002: ''Celebration ===
Siand cha la carriera da DJ BoBo cumanzet dal [[1992]], dal [[2002]] eira il mumaint gnieu per festager il deschevel anniversari sülla scena. In l'album ''Celebration'' dasper la chanzun cun listess nom (nouva versiun da la chanzun da la gruppa [[Kool & The Gang]] dal [[1980]]) daiva que chanzuns da DJ BoBo interpretedas darcho per part da chantunzs giasts scu [[Melanie Thornton]], [[Gölä]], [[Emilia]] ed [[ATC]]. Ün pêr chanzuns scu per exaimpel ''Somebody Dance With Me'' e ''Pray'' gnittan publichedas in "versiun 2002".<br />
Il spectacul ''Celebration'' vet cumanzamaint in [[avrigl]] [[2002]] a l'Arena da [[Oberhausen]] in [[Germania]]. Il spectacul, al quêl bgers chantunzs gnittan invidos, füt unic, ed üngüna turnea nu seguit ad el.<br />
Il seguond concert dal [[2002]] vet lö ad [[Ulaanbaatar]] in [[Mongolia]], inua cha DJ BoBo füt il prüm artist occidentel a fer ün concert i'l stadion centrel da la cited; el chantet davaunt millis da spectatuors. Schabain cha DJ BoBo nu vess mê publicho lo sieus discs, rivet sia musica eir in Mongolia grazcha als "bootlegs".
=== 2002-2004: ''Chihuahua'' e ''Vision'' ===
[[Datoteca:Bobohand.jpg|thumb|Improntas dals mauns da DJ BoBo i'l "Olympiapark" da Minca]]
in sted [[2002]] zieva dumanda da la "[[Coca Cola]] [[Spagna]]" gnit la chanzun da stil mambo ''Chihuahua'' druveda scu musica da fuonz per ün spot da reclama da la renumneda bavranda. Seguond las cundiziun da [[Coca Cola]] stuaiva quista chanzun gnir prodütta in desch dis, e zieva gnir tramissa in [[Spagna]] in format mp3. Lo ho Coca Cola do la chanzun a tuot las radios sainz'oters avis, e poch zieva dvantet ella la pü vendida in [[Spagna]] e [[Mexico]].<br />
Düraunt cha ''Chihuahua'' vaiva success in quels stedis, preparaiva DJ BoBo sieu nouv album ''Visions''. Al cumanzamaint da [[schner]] [[2003]] gnit il disc sül marcho: el cuntgnaiva las chanzuns ''I Believe'', ''Let's Come Together (We Are Family)'' ed eir l'imna uffiziela dal champiunedi mondiel da ski alpin, chi vettan lö dal [[2003]] a [[San Murezzan]].<br />
La turnea "Visions" cumanzet in [[meg]] [[2003]], e trais differentas scenarias gnivan druvedas (tempel aztec, muond da film da disegns e "western saloon" dal futur). Novited da quista turnea eira la presenzcha d'üna gruppa da vairs instrumaints (battaria, percussiuns, orgel electric, ghitarra e bass), chi sunaiva directamaing la megldra part da las chanzuns; scu fin alura chantaiva la vusch feminina in playback, percunter chantaivan DJ BoBo e Tone cun lur vusch già daspö fin ans Nonaunta.<br />
La seguonda chanzun tratta our da ''Vision'' füt ''Chihuahua'', chi in quist möd gnit publicheda eir in [[Svizra]]; ella gnit aint illa parada da hits a la prüma plazza e dvantet la chanzun da la sted [[2003]]. Eir in [[Frantscha|Frauntscha]] gnit ''Chihuahua'' druveda scu musica da fuonz dal spot da reclama da [[Coca Cola]] e dvantet medemmaing la chanzun da la sted [[2003]], vendind 750.000 discs e restand ündesch eivnas illa prüma plazza da la parada da hits. Ella vet success eir in [[Italia]] e [[Tschechia|Tschekia]], inua ch'ella ragiundschet la seguonda plazza in amenduos ils stedis. In utuon [[2003]] rivet la chanzun eir in [[Gronda Britannia|Granda Bretagna]] e [[Irlanda]], inua ch'ella ragiundschet la 36. resp. 11. plazza. Impü gnit ''Chihuahua'' publicheda in [[Australia]] e [[Giapun]]. Scu reacziun pervi dal grand success publichet DJ BoBo in [[Svizra]] ün "techno-remix" da ''Chihuahua'' ed eir ün DC cun listess nom, chi cuntgnaiva sieus pü grands success da sted.<br />
In utuon [[2003]] preschantet DJ BoBo ün dc speciel clamo ''Live in Concert'', sieu prüm album "live".<br />
Dal [[2004]] as retret DJ BoBo per lavurer a sieu nouv program.
=== 2005: ''Pirates of Dance'' ===
Già a fin [[november]] [[2004]] preschantet DJ BoBo sias nouvas chanzuns e sieu nouv palc ad [[Engelberg]]; siand cha'l tema da la turnea eira ils pirats, eira il palc simila ad üna barcha da pirats cun quatter scenarias pussiblas: que eira lung 32 meters e larg 10 e giaiva immez il public. L'album ''Pirates of Dance'' gnit our in [[favrer]] [[2005]] e cuntgnaiva la chanzun cun listess nom dal disc ed eir ''Amazing Life''.<br />
La turnea "Pirate of Dance" cumanzet in [[avrigl]] [[2005]] e get tres [[Svizra]], [[Germania]], [[Pologna]] e [[Frantscha|Frauntscha]],inua cha DJ BoBo fet tschinch concerts al "Disneyland Resort" da [[Paris]]. Aunz sieus concerts daiva que la chantunza [[Nicole da Silva]] e'ls [[Virus Incorporation]], chi pigliivan eir part al spectacul scu gruppa acrobatica.
=== 2006: ''Greatest Hits'' ===
Schabain cha DJ BoBo vess già publichos DCs da nouvs arranschamaints ed ün album per sieu deschevel anniversari da carriera, decidet el da fer gnir our sieu ''Greatest Hits'' (nempe "Ils success ils pü grands") in [[favrer]] [[2006]]. La prüma chanzun publicheda da quist album füt ''Secrets of Love'', chanteda insembel cun [[Sandra]], chi eira già steda giast in [[favrer]] [[2006]] da l'ultim concert da la turnea "Pirates of Love".<br />
Scu evenimaint speciel organiset DJ BoBo ün spectacul clamo "Greatest Hits" ad [[Engelberg]] als [[1. avuost]] [[2006]] (di da la Festa naziunela svizra). Ils bigliets pel concert gnivan vendieus insembel cul DC ''Greatest Hits'': per que gnit il spectacul declaro eir scu "concert d'ingrazchamaint". Aunz gnit ruvo il public da gnir al concert culs vstieus cotschens illa part superiura, perque cha'l palc consistaiva in üna granda crusch alva: ün pudaiva fer in quist möd una granda bindera [[svizra]].
=== 2007: Eurovision Song Contest ===
[[Datoteca:ESC 2007 Switzerland - DJ Bobo - Vampires are alive.jpg|thumb|250px|DJ BoBo düraunt l'"Eurovision Song Contest" 2007]]
In occasiun d'üna cumparsa televisiva la mited da l'[[october]] [[2006]] exprimet DJ BoBo l'intenziun da rapreschanter la [[Svizra]] a l'"Eurovision Song Contest" [[2007]] (concurrenza europeana da chanzuns) da [[Helsinki]],scha'l pievel svizzer vess gugent da que. Las votaziuns süls websites da las giazettas ed a la radio füttan fich positivas, e DJ BoBo inoltret üna chanzun a la giuria da la concurrenza.<br />
La mited dal [[dicember]] [[2006]] decidet la giuria, cha DJ BoBo pudaiva piglier part a l'"Eurovision Song Contest" [[2007]] scu rapreschantant da la [[Svizra]] culla chanzun ''Vampires Are Alive''. Ella gnit publicheda als [[9 marz]] [[2007]] in [[Svizra]] ed als [[20 avrigl]] [[2007]] in tuotta [[Europa]], ma gnit boicotteda da qualche staziun da radio [[svizra]]<ref>https://web.archive.org/web/20070306065936/http://www.blick.ch/sonntagsblick/sounds/artikel57340</ref>: l'[[Allianza evangelica]] dumandet üna modificaziun dal text resp. la retratta da la contribuziun, perque cha la chanzun rapreschainta "ün prievel pels giuvenils in prievel da suicid". Üna petiziun da cristiauns inquiets e da l'[[Uniun democratica federela]] vulaiva fer retrer la chanzun: in tuot gnittan 49.083 signaturas ramassedas; impü gnit il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel svizzer]] appello per chürer la pêsch publica<ref>[https://web.archive.org/web/20090224101121/http://tagesschau.sf.tv/nachrichten/archiv/2007/03/21/vermischtes/28_000_unterschriften_gegen_dj_bobo SF-Tagesschau: ''28'000 Unterschriften gegen DJ Bobo'' - 21 marz 2007]</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070309132243/http://www.netzeitung.de/entertainment/music/574391.html</ref>. Melgrô tuot rivet la chanzun a la 3. plazza da la parada da hits ufficiela [[svizra]] als [[25 marz]] [[2007]]<ref>http://hitparade.ch/showitem.asp?interpret=DJ+Bobo&titel=Vampires+Are+Alive&cat=s</ref>. In sia resposta a la petiziun rinviet il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] a la liberted d'opiniun, a l'autonomia da la giuria da la Televisiun svizra, chi vaiva seleziuno la chanzun, ed a la liberted da las ouvras d'art: per que nu pudaiva la chanzun gnir retratta<ref>[http://www.20min.ch/tools/suchen/story/11199568 20 Minuten: ''Leuenberger: BoBo darf weiter Vampir sein'' - 7 meg 2007]</ref>.<br />
Adonta da gandas aspettativas (üna giuria [[Gronda Britannia|inglesa]] al vaiva miss a la seguonda plazza) rivet DJ BoBo be al mezfinel da l'"Eurovision Song Contest", inua ch'el as classifichet scu vainchevel<ref>[http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=434 Resultats dal mezfinel da l'Eurovision Song Contest 2007 in eurovision.de]</ref>. DJ BoBo s'exprimet per müder il reglamaint da la concurrenza<ref>[http://www.stern.de/unterhaltung/musik/:DJ-Bobo-Grand-Prix-Aus-T%FCrkische-Flagge/588904.html Stern: ''DJ Bobo nach Grandprix aus – Die türkische Flagge hätte gereicht'' - 11 meg 2007]</ref>.
=== 2008: ''Vampires'' ===
L'album ''Vampires'' gnit our als [[11 meg]] [[2007]] e cuntgnaiva las chanzunzs ''Vampires Are Alive'', ''We Gotta Hold on'' e ''Because of You''.<br />
Già la fin [[november]] [[2007]] fet DJ BoBo ün concert in [[Germania]] a l'"Europa-Park" da [[Rust]], ed a fin [[avrigl]] [[2008]] cumanzet la turnea "Vampires Are Alive". Al cumanzamaint dals concerts do que la gruppa [[Room2012]] e minchataunt eir ils [[Magic Artists]]. La prüma part da la turnea glivret als [[29 meg]] [[2008]] ad [[Erfurt]] pervi dal Champiunedi europeaun da ballapè. La seguonda part cumanzet als [[6 settember]] [[2008]] a [[Genevra]]. Traunter [[25 october]] e [[2 november]] [[2008]] cumparit DJ BoBo düraunt l'"Halloween Festival" culs purtrets pü importants da sia turnea a l'"Europa-Park". L'ultim concert da la turnea "Vampires Are Alive" vet lö al cumanzamaint da [[november]] [[2008]] a [[Berna]], inua ch'a gnittan festagedas l'inauguraziun da la "PostFinance-Arena" e la fin dals concerts. Per quista turnea gnittan pü cu 150.000 bigliets vendieus.<br />
In [[avrigl]] [[2008]] gnit la chanzun ''Olé Olé'' publicheda, chi faiva part da l'album ''Olé Olé - The Party''. Quista chanzun, chi nu vaiva ün videoclip, ragiundschet la 12. plazza da la parada da hits [[svizra]] e la 58. da quella [[Germania|tudas-cha]].
=== 2010: ''Fantasy'' ===
La fin da [[favrer]] [[2010]] gnit l'album ''Fantasy'' publicho, dal quêl gnit tratta our la chanzun ''Superstar'' scu unic DC singul. Da quel temp a [[Speyer]], [[Lipsia]], [[Berlin]], [[Hamburg]] e [[Turitg|Turich]] vettan lö eir "concerts secrets", duraunt ils quêls DJ BoBo e sia gruppa preschantettan il disc ''Fantasy'' davaunt pochas persunas; in [[marz]] det que simils concerts a [[Sankt Anton am Arlberg]] e [[Minca]].<br>
Da sted [[2010]] get DJ BoBo tres [[Germania]] e [[Svizra]] cun sieu 12evel spectacul, numno "Fantasy", antecipo als [[27 november|27]] e [[28 november]] [[2009]] a l'"Europa-Park" da [[Rust]], inua cha'l videoclip da ''Superstar'' gnit filmo. Immez il palc, larg 14,5 meters ed ot 12,5 meters, as chattaiva üna gigantesca statua da [[Buddha]] cun ses braschs<ref>''Die neue Show heisst «Fantasy»'', ''Neue Luzerner Zeitung'', [[19 gün]] [[2009]]</ref>. Pella prüma vouta daive que üna chantadura dal viv sül palc, [[Jane Bogaert]].
== Vita priveda ==
Peter René Baumann creschit a [[Kölliken]] be cun sia mama, perque cha sieu bap turnet in [[Italia]] - sia patria - aunz sia naschentscha. Traunter oter füt il ballapè sia paschiun d'infanzia e giuventüna, ed el giuvet eir scu chapitauni. Scu guardgiaplazza dal FC Kölliken guadagnet el sieus prüms raps, chi spendaiva per ir a discotecas u per sieu mofa. Dal [[1984]] as decidet a fer ün giarsunedi scu furner e pastizier, ch'el glivret cun success.<br />
DJ BoBo s'inscuntret persunelmaing cun sieu bap be dal [[2001]]; daspö haune regulermaings contacts.<br />
DJ BoBo viva i'l [[Chantun Lucerna]] insembel cun sia seguonda duonna [[Nancy Rentzsch|Nancy]], chi düraunt ils auns Nonaunta faiva la chantunza dal proget da musica [[3-o-matic]]. Insembel haune duos figls.<br />
Daspö [[october]] [[2006]] è'l ambaschadur naziunel dal [[Program alimentar mundiel]] da l'[[Organisaziun da las Naziuns unidas]], ed in connex cun quist proget la mited dal [[marz]] [[2007]] fet el sieu prüm viedi in [[Etiopia]], ed in [[october]] [[2009]] get el in [[Kenya]].
== Premis ==
Sün tuot il muond ho DJ BoBo obtgnieu pü cu 260 discs da platin, ho contabiliso 31 chanzuns chi sun entredas illa parada da hits e gnit premio desch voutas cul "World Music Award" ("Premi mundiel da musica") scu artist svizzer chi ho vendieu pü discs i'l muond.<br />
Pustüt la mited dals ans Nonaunta vaindschet DJ BoBo püssas voutas il premi "Bravo Otto" traunter oter scu "Meglder chantunz", "Meglder spectacul" e dal [[2002]] surtuot l'"Ehren-Otto" ("Otto d'onur") scu prüm artist<ref>http://www.bravo-archiv.de/auswahl.php?link=ottosieger.php</ref>.<br />
Dal [[2006]] guadagnet el il disc da diamant per avair vendieu ün milliun discs in [[Svizra]]. In tuot ho'l vendieu pü cu 14 millions discs sün tuot il muond.
== Spectaculs ==
Las turneas da DJ BoBo vegnan creedas cun bgera lavur: pella planaziun fo que dabsögn da var ün an; ellas haun adüna lö mincha duos ans.<br>
Daspö la turnea "Visions" dal [[2003]] suna dal viv üna gruppa da musica dasper DJ BoBo. Actuelmaing as cumpuon'la da Alex Vesper (battaria), Andreas Sigrist (ghitarra), Pierangelo Crescenzio (bass) e Thomas J. Gyger (keyboard); da pü bod eiran commembers Phil Dankner (keyboard), Zlatko Perica (ghitarra) e Hilko Schomerus (percussiuns). Impü chantaiva dal viv sül palc air Anthony "Tone" Moriah; zieva sia mort ([[2009]]) gnit el rimplazzo da [[Jane Bogaert]], chi vaiva già piglio part a qualche concert.
== Discs ==
=== Chanzuns ===
{| class="wikitable"
|- bgcolor="#cccccc"
! width="25" rowspan="2" | An
! width="270" rowspan="2" | Titul
! colspan="4" | Plazza illa parada da hits<ref name="charts">Funtaunas: [http://swisscharts.com/showinterpret.asp?interpret=DJ+Bobo Svizra] [http://www.musicline.Germania/Germania/chartverfolgung_summary/artist/DJ+Bobo Germania] [http://austriancharts.Austria/showinterpret.asp?interpret=DJ+Bobo Austria] [http://www.chartstAustrias.com/artistinfo.php?id=7195 GB]</ref>
|- bgcolor="#dddddd"
! width="40"|[[Svizra]]
! width="40"|[[Germania]]
! width="40"|[[Austria]]
! width="40"|[[Gronda Britannia|GB]]
|-
| 1989
| I Love You<br /><small>''-''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| −
| align="center" <!--GERMANIA-->| −
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1990
| Ladies in the House<br /><small>''-''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| −
| align="center" <!--GERMANIA-->| −
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 1991
| Let's Groove On<br /><small>''Dance With Me''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| −
| align="center" <!--GERMANIA-->| −
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1992
| Somebody Dance With Me<br /><small>''Dance With Me''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 1<br /><small>(1 eivna)</small>
| align="center" <!--GERMANIA-->| 4
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 3
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 1993
| Keep On Dancing<br /><small>''Dance With Me''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 2
| align="center" <!--GERMANIA-->| 5
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 7
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1994
| Take Control<br /><small>''Dance With Me''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 4
| align="center" <!--GERMANIA-->| 12
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 9
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 1994
| Everybody<br /><small>''Dance With Me''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 3
| align="center" <!--GERMANIA-->| 2
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 24
| align="center" <!--GB-->| 47
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1994
| Let the Dream Come True<br /><small>''There Is a Party''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 1<br /><small>(2 eivnas)</small>
| align="center" <!--GERMANIA-->| 4
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 6
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 1995
| Love Is All Around<br /><small>''There Is a Party''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 16
| align="center" <!--GERMANIA-->| 10
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 13
| align="center" <!--GB-->| 49
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1995
| There Is a Party<br /><small>''There Is a Party''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 13
| align="center" <!--GERMANIA-->| 17
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 29
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 1995
| Freedom<br /><small>''There Is a Party''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 4
| align="center" <!--GERMANIA-->| 8
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 7
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1996
| Love Is the Price<br /><small>''Just for You''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 11
| align="center" <!--GERMANIA-->| 11
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 13
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 1996
| Pray<br /><small>''World in Motion''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 2
| align="center" <!--GERMANIA-->| 3
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 6
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1997
| Respect Yourself<br /><small>''World in Motion''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 16
| align="center" <!--GERMANIA-->| 31
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 23
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 1997
| It's My Life<br /><small>''World in Motion''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 7
| align="center" <!--GERMANIA-->| 16
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 16
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1997
| Shadows of the Night <small>(cun [[Vienna Symphonic Orchestra Project]])</small><br /><small>''World in Motion''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 7
| align="center" <!--GERMANIA-->| 23
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 25
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 1998
| Where Is Your Love<br /><small>''Magic''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 3
| align="center" <!--GERMANIA-->| 21
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 20
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1998
| Around the World<br /><small>''Magic''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 23
| align="center" <!--GERMANIA-->| 55
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 1998
| Celebrate<br /><small>''Magic''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 8
| align="center" <!--GERMANIA-->| 48
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1999
| Together<br /><small>''Level 6''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 4
| align="center" <!--GERMANIA-->| 26
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 34
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 1999
| Lies<br /><small>''Level 6''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 48
| align="center" <!--GERMANIA-->| 73
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2001
| What a Feeling <small>(cun [[Irene Cara]])</small><br /><small>''Planet Colors''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 2
| align="center" <!--GERMANIA-->| 3
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 11
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 2001
| Hard to Say I'm Sorry<br /><small>''Planet Colors''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 25
| align="center" <!--GERMANIA-->| 60
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2001
| Way to Your Heart<br /><small>''Planet Colors''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| −
| align="center" <!--GERMANIA-->| −
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 2001
| Colors of Life<br /><small>''Planet Colors''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 37
| align="center" <!--GERMANIA-->| 75
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2002
| Celebration<br /><small>''CelebrAustriaion''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 14
| align="center" <!--GERMANIA-->| 29
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 48
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 2002
| I Believe<br /><small>''Visions''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 13
| align="center" <!--GERMANIA-->| 18
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 61
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2002
| Chihuahua<br /><small>''Visions''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 1<br /><small>(10 eivnas)</small>
| align="center" <!--GERMANIA-->| 19
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 48
| align="center" <!--GB-->| 36
|-
| 2003
| One Vision One World<br /><small>''Visions''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| −
| align="center" <!--GERMANIA-->| −
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2005
| Pirates of Dance<br /><small>''PirAustriaes of Dance''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 3
| align="center" <!--GERMANIA-->| 16
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 43
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 2005
| Amazing Life<br /><small>''PirAustriaes of Dance''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 27
| align="center" <!--GERMANIA-->| 48
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2006
| Secrets of Love <small>(cun [[Sandra]])</small><br /><small>''GreAustriaest Hits''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 5
| align="center" <!--GERMANIA-->| 11
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 39
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 2007
| Vampires Are Alive<br /><small>''Vampires''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 3
| align="center" <!--GERMANIA-->| 24
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 62
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2007
| We Gotta Hold On<br /><small>''Vampires''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 24
| align="center" <!--GERMANIA-->| −
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 2007
| Because of You<br /><small>''Vampires''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| −
| align="center" <!--GERMANIA-->| 47
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2008
| Olé Olé<br /><small>''Olé Olé - The Party''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 12
| align="center" <!--GERMANIA-->| 58
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 2010
| Superstar<br /><small>''Fantasy''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 14
| align="center" <!--GERMANIA-->| 41
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 72
| align="center" <!--GB-->| −
|}
=== Albums ===
{| class="wikitable"
|- bgcolor="#cccccc"
! width="25" rowspan="2" | An
! width="270" rowspan="2" | Titul
! colspan="3" | Plazza illa parada da hits<ref name="charts"/>
|- bgcolor="#dddddd"
! width="40"|[[Svizra]]
! width="40"|[[Germania]]
! width="40"|[[Austria]]
|-
| 1993
| Dance With Me
| align="center" <!--Svizra-->| 4
| align="center" <!--GERMANIA-->| 18
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 16
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1994
| There Is a Party
| align="center" <!--Svizra-->| 4
| align="center" <!--GERMANIA-->| 9
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 17
|-
| 1995
| Just for You
| align="center" <!--Svizra-->| 5
| align="center" <!--GERMANIA-->| 25
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 26
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1996
| World in Motion
| align="center" <!--Svizra-->| 1<br /><small>(3 eivnas)</small>
| align="center" <!--GERMANIA-->| 3
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 2
|-
| 1998
| Magic
| align="center" <!--Svizra-->| 1<br /><small>(4 eivnas)</small>
| align="center" <!--GERMANIA-->| 5
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 8
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1999
| The Ultimate Megamix '99
| align="center" <!--Svizra-->| 2
| align="center" <!--GERMANIA-->| 20
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
|-
| 1999
| Level 6
| align="center" <!--Svizra-->| 1<br /><small>(4 eivnas)</small>
| align="center" <!--GERMANIA-->| 11
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 24
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2001
| Planet Colors
| align="center" <!--Svizra-->| 2
| align="center" <!--GERMANIA-->| 4
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 27
|-
| 2002
| Celebration
| align="center" <!--Svizra-->| 2
| align="center" <!--GERMANIA-->| 4
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 18
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2003
| Visions
| align="center" <!--Svizra-->| 3
| align="center" <!--GERMANIA-->| 11
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
|-
| 2003
| Chihuahua - The Album
| align="center" <!--Svizra-->| 1<br /><small>(1 eivna)</small>
| align="center" <!--GERMANIA-->| −
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2003
| Live in Concert
| align="center" <!--Svizra-->| 28
| align="center" <!--GERMANIA-->| 36
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
|-
| 2005
| Pirates of Dance
| align="center" <!--Svizra-->| 1<br /><small>(2 eivnas)</small>
| align="center" <!--GERMANIA-->| 13
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2006
| Greatest Hits
| align="center" <!--Svizra-->| 1<br /><small>(1 eivna)</small>
| align="center" <!--Germania-->| 11
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 58
|-
| 2007
| Vampires
| align="center" <!--Svizra-->| 2
| align="center" <!--Germania-->| 15
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 74
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2008
| Olé Olé - The Party
| align="center" <!--Svizra-->| 11
| align="center" <!--Germania-->| 85
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
|-
| 2010
| Fantasy
| align="center" <!--Svizra-->| 2
| align="center" <!--Germania-->| 10
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 43
|}
=== Videos e DVD ===
* ''Das Live Video'' (1994)
* ''Live on Stage'' (1995)
* ''World in Motion'' (1997)
* ''Magic - The Show'' (1998)
* ''Mystasia'' (1999)
* ''The Videos & Making of'' (2000)
* ''Planet Colors - The Show''(2001)
* ''Celebration - The 10th Anniversary Show'' (2002)
* ''Visions - Live in Concert'' (2003)
* ''Remember Hazyland'' (2003)
* ''Pirates of Dance - The Show'' (2005)
* ''Greatest Hits'' (2006)
* ''Vampires Alive - Making the Show'' (2008)
* ''Vampires Alive - The Show'' (2008)
* ''Fantasy - Making the Show'' (2010)
* ''Fantasy - The Show'' (2010)
;Publichos culla propia chesa editura:
* ''Specials Volume 1'' (2006)
* ''The Videos & Making of Part 2'' (2006)
== Cudeschs ==
* ''DJ BoBo - Gestatten, René Baumann'' (2000, biografia uffiziela)
* ''DJ BoBo - Die vergessenen Jahre'' (publicho dals producents dal prüm album)
* ''DJ BoBo - Der Star mit der Mega-Power''
* ''DJ BoBo - Magic Moments ("EarBook" cun 4 DC/DVD)''
== Films e spectaculs televisivs ==
* ''Handyman'' ([[Svizra]], [[2006]]): DJ BoBo as preschainta pel casting da "Be a Star" scu "René Baumann da l'[[Argovia]]" e chaunta sia chanzun ''There Is a Party''. Tuottüna vegn el refüso
* In ''Beverly Hills Chihuahua'' fet DJ BoBo sieu debüt illa sincronisaziun da films. Illa versiun [[lingua tudestga|tudas-cha]] det el sia vusch al chihuahua Montezuma
* Da sted [[2009]] preschainta DJ BoBo sieu spectacul televisiv "Germany's Next Showstars" sün Pro7. Illa giuria dasper DJ BoBo do que eir [[Verona Pooth]] ed [[Elton]]. A vegn chanteda la chanzun ''Take Me to the Top'' da DJ BoBo al cumanzamaint dal program
== Varias ==
Illa part [[svizra]] dal "Miniatur-Wunderland" da [[Hamburg]] gnit ün concert da la turnea "Vampires Are Alive" fat in pitschnas proporziuns<ref>http://www.miniatur-wunderland.de/anlage/abschnitte/schweiz/highlights/open-air-konzert-dj-bobo/</ref>.
== Funtaunas ==
<references />
== Colliaziuns ==
{{Commons|DJ Bobo}}
* [https://www.djbobo.ch/ Website uffiziel]
* [https://myspace.com/djbobo2 Website sün MySpace da DJ BoBo]
[[Categoria:Musicist]]
[[Categoria:Chantadurs]]
[[Categoria:Cumponists]]
15zzejmqeyx0fvdz5zi253s9ttkssle
173907
173906
2026-09-13T22:33:22Z
~2026-48950-40
23956
173907
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Peter René Baumann''', meglder cuntschieu scu '''DJ BoBo''' ([[Kölliken]], [[5 schner]] [[1968]]), es ün chantunz, musicist, cumponist e sutunz [[Svizra|svizzer]].
El est ün dal pöchs artists da la perioda dal stil musical u.d. "Eurodance", chi eir hoz publichescha albums cun success. Per que vegn el clamo da sieus fans "King of Dance" ("raig da la musica da sot"), eir scha düraunt las ültimas periodas sun sias chanzuns influenzedas dad elemaint da musica pop e rock. DJ Bobo es pelpü cuntschieu per ün stil, chi es üna masdüra da pop e dance.
[[Datoteca:DJ Bobo, Ergo Arena, 02.11.2024 39.jpg|thumb|250px|DJ BoBo düraunt ün concert, 2024, [[Gdańsk]]]]
== Carriera ==
=== Cumanzamaint scu discjockey e prüms success ===
Düraunt ils ans Ochaunta scuvrit Baumann sia paschiun pella musica e dal [[1985]] gnit ingascho scu discjockey da la Chesa da la giuventüna "Tuchlaube" in [[Aarau]]. Sieu nom d'artist "DJ Bobo" eira da quel temp sieu "Graffiti-Tag" e sieu surnom. Seguond sieu dir es il nom ün'allusiun a la figüra da comics "Bobo, il raig da l'evasiun". Già zieva ün an ragiundschet Baumann la seguonda plazza dal champiunedi [[Svizra|svizzer]] da discjockey.<br />
Ün otra sia pasciun eira la "breakdance",chi imprendet tar üna discoteca da sieu manager d'hozindi [[Oliver Imfeld]].<br />
Dal [[1986]] dvantet el discjockey professiunel da la discoteca "Don Paco" da [[Wohlen]] e traunter [[1990]] e [[1991]] da la discoteca "Hazyland" (hoz "The Loft") da [[Lucerna]].<br />
Düraunt quista perioda a gnit offert a DJ BoBo da prodür sieu prüm DC singul. Dal [[1989]] cumparit ''I Love You'', sia prüma chanzun: la chantunza eira la [[svizra]] [[Sandra Studer]], hozindi moderatura televisiva. Otras duos chanzun gnint our dal [[1991]], ''Ladies in the House'' e ''Let's Groove on''.<br />
Intaunt lavuraiva DJ BoBo scu "Resident DJ" illa discoteca "Oxa" da [[Turitg|Turich]], e minchataun faisaiva'l sia cumparsa in otras discos per promouver sias chanzuns. Già da quel temp eiran da la partida ils sutunzs [[Kurt Burger]] ("Curtis") e [[Daniel Burkart]] ("Dani"), chi eir hoz collavuran cun DJ BoBo, Curtis scu coreograf e Dani scu grafic e scenograf.
=== 1992-1994: ''Somebody Dance With Me'' ===
La chanzun seguaint, ''Somebody Dance With Me'', gnit fatta pella prümavouta in ün stüdi da registraziun professiunel insembel cul già da quel temp renumno tecnicum dal sun [[Axel Breitung]], chi eir hoz cullavura a scriver e prodür chanzuns. Già poch temp zieva sia preschantaziun, chi vet lö illa discoteca "Oxa" in [[october]] [[1992]], vet la chanzun fich success ed as deraset sün tuot la [[Svizra]]. In [[schner]] [[1993]] get ella aint illa 36. plazza da la parada da hits [[svizra]] ed a la fin finela ragiundschet la prüma plazza als [[14 marz]] [[1993]]. Las appariziuns s'augmantettan viepü in otras discotecas da la [[Svizra]]: a que pigliaivan part DJ BoBo, Curtis, Dani ed [[Emel Aykanat]], chi chantaiva il töch.<br />
La firma da discs [[Germania|tudas-cha]] "EAMS" purtet la chanzun eir in [[Germania]], inua ch'ella entret aint illa 32. plazza da la parada da hits als [[8 gün]] [[1993]]. L'interess davart DJ BoBo s'augmentet, uschè ch'el eira adüna darcho sün revistas scu "Thema" u "Bravo".<br />
In sted [[1993]] purtet la firma da discs dal chantunz [[USA|americaun]] [[Rockwell]] plaunt cunter DJ BoBo, perque cha'l ritornel da ''Somebody Dance With Me'' füss ün plagiat da la chanzun ''Somebody's Watching Me''. Els as perinclettan cun üna cunvegna extragüdiziela.<br />
In utuon [[1993]] gnit l'album ''Dance With Me'' sül marcho; el gnit prodüt in collavuraziun cun [[Axel Breitung]] zieva var 200 uras da lavur, ed eir [[Gutze Gauschi]] e [[Mark Wiss]] da la firma da discs "Fresh Music" pigliettan part a la producziun. In quist disc daiva que otras chanzuns renumnedas scu ''Keep on Dancing!'', ''Take Control'' ed ''Everybody'', chi vet fich success in sted [[1994]].<br />
DJ BoBo partecipet a la turnea lameda "Mega Dance Festival" insembel cun oters artists da la musica "Eurodance" scu [[Haddaway]] e [[Culture Beat]], cul quel get tres tuot la [[Germania]]. Düraunt quists concerts cugnuschet el [[Nancy Rentzsch]], sia duonna d'hozindi, chi faiva la chantunza tar [[Haddaway]] ed ultra da que cullavuraiva cul proget musical [[3-o-matic]].
=== 1994-1996:''There Is a Party'' e ''Just for You'' ===
Già in utuon [[1994]] gnit il seguond album da DJ BoBo publicho; aint el, clamo ''There Is a Party'' daiva que chanzun chi vettan fich success scu ''Let the Dream Come True'', ''Love Is All Around'', ''There Is a Party'' e ''Freedom''.<br />
In utuon [[1995]] fet el üna turnea tres tuot l'[[Europa]] cun sieu prüm egen spectacul e sunet in selas cun 2000-4000 plazzas. Al cumanzamaint dals concerts sunaiva la grüppa [[USA|americauna]] [[Backstreet Boys]], chi da quel temp eira auncha incuntschainta dal tuot.<br />
Quasi a listess temp da la turnea gnit lil terz album ''Just for You'' sül marcho. Dasper nouvs arrandschamaints da las chanzuns veglias daiva que eir sieu prüm töch musica pop, clamo ''Love Is the Price'', preschanto als [[14 schner]] [[1996]] düraunt il programm televisiv "Wetten, dass...?".<br />
In [[settember]] [[1996]] sunet DJ BoBo aunz ils concerts da l'"HIStory Tour" da [[Michael Jackson]] in [[Prag]], [[Budapest]], [[Bucaresta]], [[Moscau]] e [[Varsovia]], als quels pigliettan part fin 150.000 spectatuors.<br />
=== 1996-1997: ''World In Motion'' ===
In [[october]] [[1996]] gnit il quart album da DJ BoBo ''World In Motion'' publicho. El cuntgnaiva chanzuns scu ''Pray'', ''Respect Yourself'', ''It'My Life'' e ''Shadows of the Night'', registro insembel cul [[Vienna Symphonic Orchestra Project]]. Da quist discA gnittan vendieus 300.000 exemplers cun üna cuverta tridimensiunela fatta dal fotograf da [[Cologna]] [[Igor Tillmann]] aint il Museum [[Egipta|egipziaun]] da [[Berlin]].<br />
Sün basa da differenzas persunelas aunz la publicaziun da quist album as separet DJ BoBo da la firma da discs "Fresh Music" e fundet la "Yes Music". Daspö pruvettan [[Gutze Gautschi]] e [[Mark Wyss]] da dir mel dad el davart sia carriera e sieu success (reediziun da ''Dance With Me'' e publicaziun dal cudesch ''Die vergessenen Jahre'').<br />
La turnea "World In Motion" cumanzet in utuon [[1996]] cun quatter camiuns, ün'equipa da 50 persunas e darchö üna grüppa [[USA|americauna]] da quel temp aunca incuntschainta: ils [['N Sync]] da [[Justin Timberlake]]. La prüma plazza in [[Svizra]] da quista turnea füt il stadion da halla da [[Turitg|Turich]]-[[Oerlikon]]; daspö'l concert da la grüppa [[svizra]] hardrock [[Krokus]] dal [[1982]] nu es üngün musicist [[Svizra|svizzer]] pü sto bun da l'implir dal tuot. Percunter füt DJ BoBo bun als [[20 october]] [[1983]], e daspö quel di dvantet quel stadion da halla lö d'almain ün concert da mincha sia turnea.
=== 1998-1999: ''Magic'' ===
Il tschinchevel album ''Magic'' gnit our in [[april]] [[1998]] e cuntgnaiva las chanzuns ''Where Is Your Love'' ed ''Around the World''. La turnea clameda "Magic" cumanzet in utuon [[1998]]: la scenaria eira fatta scu ün vih, e'l palc lung 15 meters mnaiva aint il public.<br />
In utuon [[1998]] gnit our il DC ''Magic-Tour Edition'', cun la nouva chanzun ''Celebrate''. In [[marz]] [[1999]] publichet DJ Bobo l'album ''www.djbobo.ch - The Ultimate Megamix '99'', chi cuntgnaiva 20 chanzuns liedas insembel.<br />
La turnea "Magic" vet lö a l'aviert in tschinch cited in [[gün]] [[1999]].
=== 1999-2000: ''Level 6'' e ''Mystasia'' ===
Il sesevel album da DJ BoBo, ''Level 6'', gnit sül marcho in [[october]] [[1999]] e vuntgnaiva las chanzuns ''Together'' e ''Lies'' (in stil pop). Pella prüma vouta cullavurettan eir oters producturs da musica insembel cun DJ BoBo: ils töchs ''Last Days of 1999'', ''Best of My Lyfe'' e ''Nightfly'' gnittan registro in [[Göteborg]] insembel cun [[Jonas Berggren]] da la gruppa [[Svezia|svedaisa]] [[Ace of Base]]. La firma da discs giavüschaiva, cha ''Nightfly'' füss la prüma chanzun tratta our da ''Level 6'', ma DJ BoBo det sieu veto. Impè da que gnit ''Nightfly'' dafatta tratta davent da la glista finela da l'album e publicheda be dal [[2002]] i'l disc speciel da l'album ''Celebration''.<br />
La turnea "Mystasia" cumanzet in [[dicember]] [[1999]] e cuntgnaiva tschinch diversas scenarias.
=== 2001: ''Planet Colors'' ===
La preparaziun da quist disc cumanzet già in [[marz]] [[2000]], cur ch'ün dumandaiva als fans da sieu website, che chanzun renumneda dals ans Ochaunta dess el metter aint i'l nouv album. La chanzun tschernida füt ''What a Feeling'' da [[Irene Cara]] dal [[1983]]. Ella gnit preschanteda düraunt il program televisiv "Wetten, dass...?" insembel cun listessa chantunza [[USA|americauna]].<br />
L'album ''Planet Colors'' gnit publicho in [[favrer]] [[2001]], e dasper ''What a Feeling'' cuntgnaiva eir ''Hard to Say I'm Sorry'' e ''Colors of Life''.<br />
La turnea "Planet Colors" mnet DJ BoBo darcho cun quatter diversas scenarias i'ls stadion da halla ils pü grands da [[Germania]] e [[Svizra]]. Aunz ils concerts chantaivan eir ils [[No Angels]] e [[Marque]].
=== 2002: ''Celebration ===
Siand cha la carriera da DJ BoBo cumanzet dal [[1992]], dal [[2002]] eira il mumaint gnieu per festager il deschevel anniversari sülla scena. In l'album ''Celebration'' dasper la chanzun cun listess nom (nouva versiun da la chanzun da la gruppa [[Kool & The Gang]] dal [[1980]]) daiva que chanzuns da DJ BoBo interpretedas darcho per part da chantunzs giasts scu [[Melanie Thornton]], [[Gölä]], [[Emilia]] ed [[ATC]]. Ün pêr chanzuns scu per exaimpel ''Somebody Dance With Me'' e ''Pray'' gnittan publichedas in "versiun 2002".<br />
Il spectacul ''Celebration'' vet cumanzamaint in [[avrigl]] [[2002]] a l'Arena da [[Oberhausen]] in [[Germania]]. Il spectacul, al quêl bgers chantunzs gnittan invidos, füt unic, ed üngüna turnea nu seguit ad el.<br />
Il seguond concert dal [[2002]] vet lö ad [[Ulaanbaatar]] in [[Mongolia]], inua cha DJ BoBo füt il prüm artist occidentel a fer ün concert i'l stadion centrel da la cited; el chantet davaunt millis da spectatuors. Schabain cha DJ BoBo nu vess mê publicho lo sieus discs, rivet sia musica eir in Mongolia grazcha als "bootlegs".
=== 2002-2004: ''Chihuahua'' e ''Vision'' ===
[[Datoteca:Bobohand.jpg|thumb|Improntas dals mauns da DJ BoBo i'l "Olympiapark" da Minca]]
in sted [[2002]] zieva dumanda da la "[[Coca Cola]] [[Spagna]]" gnit la chanzun da stil mambo ''Chihuahua'' druveda scu musica da fuonz per ün spot da reclama da la renumneda bavranda. Seguond las cundiziun da [[Coca Cola]] stuaiva quista chanzun gnir prodütta in desch dis, e zieva gnir tramissa in [[Spagna]] in format mp3. Lo ho Coca Cola do la chanzun a tuot las radios sainz'oters avis, e poch zieva dvantet ella la pü vendida in [[Spagna]] e [[Mexico]].<br />
Düraunt cha ''Chihuahua'' vaiva success in quels stedis, preparaiva DJ BoBo sieu nouv album ''Visions''. Al cumanzamaint da [[schner]] [[2003]] gnit il disc sül marcho: el cuntgnaiva las chanzuns ''I Believe'', ''Let's Come Together (We Are Family)'' ed eir l'imna uffiziela dal champiunedi mondiel da ski alpin, chi vettan lö dal [[2003]] a [[San Murezzan]].<br />
La turnea "Visions" cumanzet in [[meg]] [[2003]], e trais differentas scenarias gnivan druvedas (tempel aztec, muond da film da disegns e "western saloon" dal futur). Novited da quista turnea eira la presenzcha d'üna gruppa da vairs instrumaints (battaria, percussiuns, orgel electric, ghitarra e bass), chi sunaiva directamaing la megldra part da las chanzuns; scu fin alura chantaiva la vusch feminina in playback, percunter chantaivan DJ BoBo e Tone cun lur vusch già daspö fin ans Nonaunta.<br />
La seguonda chanzun tratta our da ''Vision'' füt ''Chihuahua'', chi in quist möd gnit publicheda eir in [[Svizra]]; ella gnit aint illa parada da hits a la prüma plazza e dvantet la chanzun da la sted [[2003]]. Eir in [[Frantscha|Frauntscha]] gnit ''Chihuahua'' druveda scu musica da fuonz dal spot da reclama da [[Coca Cola]] e dvantet medemmaing la chanzun da la sted [[2003]], vendind 750.000 discs e restand ündesch eivnas illa prüma plazza da la parada da hits. Ella vet success eir in [[Italia]] e [[Tschechia|Tschekia]], inua ch'ella ragiundschet la seguonda plazza in amenduos ils stedis. In utuon [[2003]] rivet la chanzun eir in [[Gronda Britannia|Granda Bretagna]] e [[Irlanda]], inua ch'ella ragiundschet la 36. resp. 11. plazza. Impü gnit ''Chihuahua'' publicheda in [[Australia]] e [[Giapun]]. Scu reacziun pervi dal grand success publichet DJ BoBo in [[Svizra]] ün "techno-remix" da ''Chihuahua'' ed eir ün DC cun listess nom, chi cuntgnaiva sieus pü grands success da sted.<br />
In utuon [[2003]] preschantet DJ BoBo ün dc speciel clamo ''Live in Concert'', sieu prüm album "live".<br />
Dal [[2004]] as retret DJ BoBo per lavurer a sieu nouv program.
=== 2005: ''Pirates of Dance'' ===
Già a fin [[november]] [[2004]] preschantet DJ BoBo sias nouvas chanzuns e sieu nouv palc ad [[Engelberg]]; siand cha'l tema da la turnea eira ils pirats, eira il palc simila ad üna barcha da pirats cun quatter scenarias pussiblas: que eira lung 32 meters e larg 10 e giaiva immez il public. L'album ''Pirates of Dance'' gnit our in [[favrer]] [[2005]] e cuntgnaiva la chanzun cun listess nom dal disc ed eir ''Amazing Life''.<br />
La turnea "Pirate of Dance" cumanzet in [[avrigl]] [[2005]] e get tres [[Svizra]], [[Germania]], [[Pologna]] e [[Frantscha|Frauntscha]],inua cha DJ BoBo fet tschinch concerts al "Disneyland Resort" da [[Paris]]. Aunz sieus concerts daiva que la chantunza [[Nicole da Silva]] e'ls [[Virus Incorporation]], chi pigliivan eir part al spectacul scu gruppa acrobatica.
=== 2006: ''Greatest Hits'' ===
Schabain cha DJ BoBo vess già publichos DCs da nouvs arranschamaints ed ün album per sieu deschevel anniversari da carriera, decidet el da fer gnir our sieu ''Greatest Hits'' (nempe "Ils success ils pü grands") in [[favrer]] [[2006]]. La prüma chanzun publicheda da quist album füt ''Secrets of Love'', chanteda insembel cun [[Sandra]], chi eira già steda giast in [[favrer]] [[2006]] da l'ultim concert da la turnea "Pirates of Love".<br />
Scu evenimaint speciel organiset DJ BoBo ün spectacul clamo "Greatest Hits" ad [[Engelberg]] als [[1. avuost]] [[2006]] (di da la Festa naziunela svizra). Ils bigliets pel concert gnivan vendieus insembel cul DC ''Greatest Hits'': per que gnit il spectacul declaro eir scu "concert d'ingrazchamaint". Aunz gnit ruvo il public da gnir al concert culs vstieus cotschens illa part superiura, perque cha'l palc consistaiva in üna granda crusch alva: ün pudaiva fer in quist möd una granda bindera [[svizra]].
=== 2007: Eurovision Song Contest ===
[[Datoteca:ESC 2007 Switzerland - DJ Bobo - Vampires are alive.jpg|thumb|250px|DJ BoBo düraunt l'"Eurovision Song Contest" 2007]]
In occasiun d'üna cumparsa televisiva la mited da l'[[october]] [[2006]] exprimet DJ BoBo l'intenziun da rapreschanter la [[Svizra]] a l'"Eurovision Song Contest" [[2007]] (concurrenza europeana da chanzuns) da [[Helsinki]],scha'l pievel svizzer vess gugent da que. Las votaziuns süls websites da las giazettas ed a la radio füttan fich positivas, e DJ BoBo inoltret üna chanzun a la giuria da la concurrenza.<br />
La mited dal [[dicember]] [[2006]] decidet la giuria, cha DJ BoBo pudaiva piglier part a l'"Eurovision Song Contest" [[2007]] scu rapreschantant da la [[Svizra]] culla chanzun ''Vampires Are Alive''. Ella gnit publicheda als [[9 marz]] [[2007]] in [[Svizra]] ed als [[20 avrigl]] [[2007]] in tuotta [[Europa]], ma gnit boicotteda da qualche staziun da radio [[svizra]]<ref>https://web.archive.org/web/20070306065936/http://www.blick.ch/sonntagsblick/sounds/artikel57340</ref>: l'[[Allianza evangelica]] dumandet üna modificaziun dal text resp. la retratta da la contribuziun, perque cha la chanzun rapreschainta "ün prievel pels giuvenils in prievel da suicid". Üna petiziun da cristiauns inquiets e da l'[[Uniun democratica federela]] vulaiva fer retrer la chanzun: in tuot gnittan 49.083 signaturas ramassedas; impü gnit il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel svizzer]] appello per chürer la pêsch publica<ref>[https://web.archive.org/web/20090224101121/http://tagesschau.sf.tv/nachrichten/archiv/2007/03/21/vermischtes/28_000_unterschriften_gegen_dj_bobo SF-Tagesschau: ''28'000 Unterschriften gegen DJ Bobo'' - 21 marz 2007]</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070309132243/http://www.netzeitung.de/entertainment/music/574391.html</ref>. Melgrô tuot rivet la chanzun a la 3. plazza da la parada da hits ufficiela [[svizra]] als [[25 marz]] [[2007]]<ref>http://hitparade.ch/showitem.asp?interpret=DJ+Bobo&titel=Vampires+Are+Alive&cat=s</ref>. In sia resposta a la petiziun rinviet il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] a la liberted d'opiniun, a l'autonomia da la giuria da la Televisiun svizra, chi vaiva seleziuno la chanzun, ed a la liberted da las ouvras d'art: per que nu pudaiva la chanzun gnir retratta<ref>[http://www.20min.ch/tools/suchen/story/11199568 20 Minuten: ''Leuenberger: BoBo darf weiter Vampir sein'' - 7 meg 2007]</ref>.<br />
Adonta da gandas aspettativas (üna giuria [[Gronda Britannia|inglesa]] al vaiva miss a la seguonda plazza) rivet DJ BoBo be al mezfinel da l'"Eurovision Song Contest", inua ch'el as classifichet scu vainchevel<ref>[http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=434 Resultats dal mezfinel da l'Eurovision Song Contest 2007 in eurovision.de]</ref>. DJ BoBo s'exprimet per müder il reglamaint da la concurrenza<ref>[http://www.stern.de/unterhaltung/musik/:DJ-Bobo-Grand-Prix-Aus-T%FCrkische-Flagge/588904.html Stern: ''DJ Bobo nach Grandprix aus – Die türkische Flagge hätte gereicht'' - 11 meg 2007]</ref>.
=== 2008: ''Vampires'' ===
L'album ''Vampires'' gnit our als [[11 meg]] [[2007]] e cuntgnaiva las chanzunzs ''Vampires Are Alive'', ''We Gotta Hold on'' e ''Because of You''.<br />
Già la fin [[november]] [[2007]] fet DJ BoBo ün concert in [[Germania]] a l'"Europa-Park" da [[Rust]], ed a fin [[avrigl]] [[2008]] cumanzet la turnea "Vampires Are Alive". Al cumanzamaint dals concerts do que la gruppa [[Room2012]] e minchataunt eir ils [[Magic Artists]]. La prüma part da la turnea glivret als [[29 meg]] [[2008]] ad [[Erfurt]] pervi dal Champiunedi europeaun da ballapè. La seguonda part cumanzet als [[6 settember]] [[2008]] a [[Genevra]]. Traunter [[25 october]] e [[2 november]] [[2008]] cumparit DJ BoBo düraunt l'"Halloween Festival" culs purtrets pü importants da sia turnea a l'"Europa-Park". L'ultim concert da la turnea "Vampires Are Alive" vet lö al cumanzamaint da [[november]] [[2008]] a [[Berna]], inua ch'a gnittan festagedas l'inauguraziun da la "PostFinance-Arena" e la fin dals concerts. Per quista turnea gnittan pü cu 150.000 bigliets vendieus.<br />
In [[avrigl]] [[2008]] gnit la chanzun ''Olé Olé'' publicheda, chi faiva part da l'album ''Olé Olé - The Party''. Quista chanzun, chi nu vaiva ün videoclip, ragiundschet la 12. plazza da la parada da hits [[svizra]] e la 58. da quella [[Germania|tudas-cha]].
=== 2010: ''Fantasy'' ===
La fin da [[favrer]] [[2010]] gnit l'album ''Fantasy'' publicho, dal quêl gnit tratta our la chanzun ''Superstar'' scu unic DC singul. Da quel temp a [[Speyer]], [[Lipsia]], [[Berlin]], [[Hamburg]] e [[Turitg|Turich]] vettan lö eir "concerts secrets", duraunt ils quêls DJ BoBo e sia gruppa preschantettan il disc ''Fantasy'' davaunt pochas persunas; in [[marz]] det que simils concerts a [[Sankt Anton am Arlberg]] e [[Minca]].<br>
Da sted [[2010]] get DJ BoBo tres [[Germania]] e [[Svizra]] cun sieu 12evel spectacul, numno "Fantasy", antecipo als [[27 november|27]] e [[28 november]] [[2009]] a l'"Europa-Park" da [[Rust]], inua cha'l videoclip da ''Superstar'' gnit filmo. Immez il palc, larg 14,5 meters ed ot 12,5 meters, as chattaiva üna gigantesca statua da [[Buddha]] cun ses braschs<ref>''Die neue Show heisst «Fantasy»'', ''Neue Luzerner Zeitung'', [[19 gün]] [[2009]]</ref>. Pella prüma vouta daive que üna chantadura dal viv sül palc, [[Jane Bogaert]].
== Vita priveda ==
Peter René Baumann creschit a [[Kölliken]] be cun sia mama, perque cha sieu bap turnet in [[Italia]] - sia patria - aunz sia naschentscha. Traunter oter füt il ballapè sia paschiun d'infanzia e giuventüna, ed el giuvet eir scu chapitauni. Scu guardgiaplazza dal FC Kölliken guadagnet el sieus prüms raps, chi spendaiva per ir a discotecas u per sieu mofa. Dal [[1984]] as decidet a fer ün giarsunedi scu furner e pastizier, ch'el glivret cun success.<br />
DJ BoBo s'inscuntret persunelmaing cun sieu bap be dal [[2001]]; daspö haune regulermaings contacts.<br />
DJ BoBo viva i'l [[Chantun Lucerna]] insembel cun sia seguonda duonna [[Nancy Rentzsch|Nancy]], chi düraunt ils auns Nonaunta faiva la chantunza dal proget da musica [[3-o-matic]]. Insembel haune duos figls.<br />
Daspö [[october]] [[2006]] è'l ambaschadur naziunel dal [[Program alimentar mundiel]] da l'[[Organisaziun da las Naziuns unidas]], ed in connex cun quist proget la mited dal [[marz]] [[2007]] fet el sieu prüm viedi in [[Etiopia]], ed in [[october]] [[2009]] get el in [[Kenya]].
== Premis ==
Sün tuot il muond ho DJ BoBo obtgnieu pü cu 260 discs da platin, ho contabiliso 31 chanzuns chi sun entredas illa parada da hits e gnit premio desch voutas cul "World Music Award" ("Premi mundiel da musica") scu artist svizzer chi ho vendieu pü discs i'l muond.<br />
Pustüt la mited dals ans Nonaunta vaindschet DJ BoBo püssas voutas il premi "Bravo Otto" traunter oter scu "Meglder chantunz", "Meglder spectacul" e dal [[2002]] surtuot l'"Ehren-Otto" ("Otto d'onur") scu prüm artist<ref>http://www.bravo-archiv.de/auswahl.php?link=ottosieger.php</ref>.<br />
Dal [[2006]] guadagnet el il disc da diamant per avair vendieu ün milliun discs in [[Svizra]]. In tuot ho'l vendieu pü cu 14 millions discs sün tuot il muond.
== Spectaculs ==
Las turneas da DJ BoBo vegnan creedas cun bgera lavur: pella planaziun fo que dabsögn da var ün an; ellas haun adüna lö mincha duos ans.<br>
Daspö la turnea "Visions" dal [[2003]] suna dal viv üna gruppa da musica dasper DJ BoBo. Actuelmaing as cumpuon'la da Alex Vesper (battaria), Andreas Sigrist (ghitarra), Pierangelo Crescenzio (bass) e Thomas J. Gyger (keyboard); da pü bod eiran commembers Phil Dankner (keyboard), Zlatko Perica (ghitarra) e Hilko Schomerus (percussiuns). Impü chantaiva dal viv sül palc air Anthony "Tone" Moriah; zieva sia mort ([[2009]]) gnit el rimplazzo da [[Jane Bogaert]], chi vaiva già piglio part a qualche concert.
== Discs ==
=== Chanzuns ===
{| class="wikitable"
|- bgcolor="#cccccc"
! width="25" rowspan="2" | An
! width="270" rowspan="2" | Titul
! colspan="4" | Plazza illa parada da hits<ref name="charts">Funtaunas: [http://swisscharts.com/showinterpret.asp?interpret=DJ+Bobo Svizra] [http://www.musicline.Germania/Germania/chartverfolgung_summary/artist/DJ+Bobo Germania] [http://austriancharts.Austria/showinterpret.asp?interpret=DJ+Bobo Austria] [http://www.chartstAustrias.com/artistinfo.php?id=7195 GB]</ref>
|- bgcolor="#dddddd"
! width="40"|[[Svizra]]
! width="40"|[[Germania]]
! width="40"|[[Austria]]
! width="40"|[[Gronda Britannia|GB]]
|-
| 1989
| I Love You<br /><small>''-''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| −
| align="center" <!--GERMANIA-->| −
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1990
| Ladies in the House<br /><small>''-''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| −
| align="center" <!--GERMANIA-->| −
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 1991
| Let's Groove On<br /><small>''Dance With Me''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| −
| align="center" <!--GERMANIA-->| −
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1992
| Somebody Dance With Me<br /><small>''Dance With Me''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 1<br /><small>(1 eivna)</small>
| align="center" <!--GERMANIA-->| 4
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 3
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 1993
| Keep On Dancing<br /><small>''Dance With Me''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 2
| align="center" <!--GERMANIA-->| 5
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 7
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1994
| Take Control<br /><small>''Dance With Me''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 4
| align="center" <!--GERMANIA-->| 12
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 9
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 1994
| Everybody<br /><small>''Dance With Me''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 3
| align="center" <!--GERMANIA-->| 2
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 24
| align="center" <!--GB-->| 47
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1994
| Let the Dream Come True<br /><small>''There Is a Party''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 1<br /><small>(2 eivnas)</small>
| align="center" <!--GERMANIA-->| 4
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 6
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 1995
| Love Is All Around<br /><small>''There Is a Party''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 16
| align="center" <!--GERMANIA-->| 10
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 13
| align="center" <!--GB-->| 49
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1995
| There Is a Party<br /><small>''There Is a Party''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 13
| align="center" <!--GERMANIA-->| 17
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 29
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 1995
| Freedom<br /><small>''There Is a Party''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 4
| align="center" <!--GERMANIA-->| 8
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 7
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1996
| Love Is the Price<br /><small>''Just for You''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 11
| align="center" <!--GERMANIA-->| 11
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 13
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 1996
| Pray<br /><small>''World in Motion''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 2
| align="center" <!--GERMANIA-->| 3
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 6
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1997
| Respect Yourself<br /><small>''World in Motion''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 16
| align="center" <!--GERMANIA-->| 31
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 23
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 1997
| It's My Life<br /><small>''World in Motion''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 7
| align="center" <!--GERMANIA-->| 16
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 16
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1997
| Shadows of the Night <small>(cun [[Vienna Symphonic Orchestra Project]])</small><br /><small>''World in Motion''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 7
| align="center" <!--GERMANIA-->| 23
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 25
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 1998
| Where Is Your Love<br /><small>''Magic''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 3
| align="center" <!--GERMANIA-->| 21
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 20
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1998
| Around the World<br /><small>''Magic''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 23
| align="center" <!--GERMANIA-->| 55
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 1998
| Celebrate<br /><small>''Magic''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 8
| align="center" <!--GERMANIA-->| 48
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1999
| Together<br /><small>''Level 6''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 4
| align="center" <!--GERMANIA-->| 26
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 34
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 1999
| Lies<br /><small>''Level 6''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 48
| align="center" <!--GERMANIA-->| 73
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2001
| What a Feeling <small>(cun [[Irene Cara]])</small><br /><small>''Planet Colors''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 2
| align="center" <!--GERMANIA-->| 3
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 11
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 2001
| Hard to Say I'm Sorry<br /><small>''Planet Colors''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 25
| align="center" <!--GERMANIA-->| 60
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2001
| Way to Your Heart<br /><small>''Planet Colors''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| −
| align="center" <!--GERMANIA-->| −
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 2001
| Colors of Life<br /><small>''Planet Colors''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 37
| align="center" <!--GERMANIA-->| 75
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2002
| Celebration<br /><small>''CelebrAustriaion''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 14
| align="center" <!--GERMANIA-->| 29
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 48
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 2002
| I Believe<br /><small>''Visions''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 13
| align="center" <!--GERMANIA-->| 18
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 61
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2002
| Chihuahua<br /><small>''Visions''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 1<br /><small>(10 eivnas)</small>
| align="center" <!--GERMANIA-->| 19
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 48
| align="center" <!--GB-->| 36
|-
| 2003
| One Vision One World<br /><small>''Visions''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| −
| align="center" <!--GERMANIA-->| −
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2005
| Pirates of Dance<br /><small>''PirAustriaes of Dance''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 3
| align="center" <!--GERMANIA-->| 16
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 43
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 2005
| Amazing Life<br /><small>''PirAustriaes of Dance''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 27
| align="center" <!--GERMANIA-->| 48
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2006
| Secrets of Love <small>(cun [[Sandra]])</small><br /><small>''GreAustriaest Hits''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 5
| align="center" <!--GERMANIA-->| 11
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 39
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 2007
| Vampires Are Alive<br /><small>''Vampires''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 3
| align="center" <!--GERMANIA-->| 24
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 62
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2007
| We Gotta Hold On<br /><small>''Vampires''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 24
| align="center" <!--GERMANIA-->| −
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 2007
| Because of You<br /><small>''Vampires''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| −
| align="center" <!--GERMANIA-->| 47
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2008
| Olé Olé<br /><small>''Olé Olé - The Party''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 12
| align="center" <!--GERMANIA-->| 58
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 2010
| Superstar<br /><small>''Fantasy''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 14
| align="center" <!--GERMANIA-->| 41
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 72
| align="center" <!--GB-->| −
|}
=== Albums ===
{| class="wikitable"
|- bgcolor="#cccccc"
! width="25" rowspan="2" | An
! width="270" rowspan="2" | Titul
! colspan="3" | Plazza illa parada da hits<ref name="charts"/>
|- bgcolor="#dddddd"
! width="40"|[[Svizra]]
! width="40"|[[Germania]]
! width="40"|[[Austria]]
|-
| 1993
| Dance With Me
| align="center" <!--Svizra-->| 4
| align="center" <!--GERMANIA-->| 18
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 16
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1994
| There Is a Party
| align="center" <!--Svizra-->| 4
| align="center" <!--GERMANIA-->| 9
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 17
|-
| 1995
| Just for You
| align="center" <!--Svizra-->| 5
| align="center" <!--GERMANIA-->| 25
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 26
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1996
| World in Motion
| align="center" <!--Svizra-->| 1<br /><small>(3 eivnas)</small>
| align="center" <!--GERMANIA-->| 3
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 2
|-
| 1998
| Magic
| align="center" <!--Svizra-->| 1<br /><small>(4 eivnas)</small>
| align="center" <!--GERMANIA-->| 5
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 8
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1999
| The Ultimate Megamix '99
| align="center" <!--Svizra-->| 2
| align="center" <!--GERMANIA-->| 20
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
|-
| 1999
| Level 6
| align="center" <!--Svizra-->| 1<br /><small>(4 eivnas)</small>
| align="center" <!--GERMANIA-->| 11
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 24
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2001
| Planet Colors
| align="center" <!--Svizra-->| 2
| align="center" <!--GERMANIA-->| 4
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 27
|-
| 2002
| Celebration
| align="center" <!--Svizra-->| 2
| align="center" <!--GERMANIA-->| 4
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 18
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2003
| Visions
| align="center" <!--Svizra-->| 3
| align="center" <!--GERMANIA-->| 11
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
|-
| 2003
| Chihuahua - The Album
| align="center" <!--Svizra-->| 1<br /><small>(1 eivna)</small>
| align="center" <!--GERMANIA-->| −
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2003
| Live in Concert
| align="center" <!--Svizra-->| 28
| align="center" <!--GERMANIA-->| 36
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
|-
| 2005
| Pirates of Dance
| align="center" <!--Svizra-->| 1<br /><small>(2 eivnas)</small>
| align="center" <!--GERMANIA-->| 13
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2006
| Greatest Hits
| align="center" <!--Svizra-->| 1<br /><small>(1 eivna)</small>
| align="center" <!--Germania-->| 11
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 58
|-
| 2007
| Vampires
| align="center" <!--Svizra-->| 2
| align="center" <!--Germania-->| 15
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 74
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2008
| Olé Olé - The Party
| align="center" <!--Svizra-->| 11
| align="center" <!--Germania-->| 85
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
|-
| 2010
| Fantasy
| align="center" <!--Svizra-->| 2
| align="center" <!--Germania-->| 10
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 43
|}
=== Videos e DVD ===
* ''Das Live Video'' (1994)
* ''Live on Stage'' (1995)
* ''World in Motion'' (1997)
* ''Magic - The Show'' (1998)
* ''Mystasia'' (1999)
* ''The Videos & Making of'' (2000)
* ''Planet Colors - The Show''(2001)
* ''Celebration - The 10th Anniversary Show'' (2002)
* ''Visions - Live in Concert'' (2003)
* ''Remember Hazyland'' (2003)
* ''Pirates of Dance - The Show'' (2005)
* ''Greatest Hits'' (2006)
* ''Vampires Alive - Making the Show'' (2008)
* ''Vampires Alive - The Show'' (2008)
* ''Fantasy - Making the Show'' (2010)
* ''Fantasy - The Show'' (2010)
;Publichos culla propia chesa editura:
* ''Specials Volume 1'' (2006)
* ''The Videos & Making of Part 2'' (2006)
== Cudeschs ==
* ''DJ BoBo - Gestatten, René Baumann'' (2000, biografia uffiziela)
* ''DJ BoBo - Die vergessenen Jahre'' (publicho dals producents dal prüm album)
* ''DJ BoBo - Der Star mit der Mega-Power''
* ''DJ BoBo - Magic Moments ("EarBook" cun 4 DC/DVD)''
== Films e spectaculs televisivs ==
* ''Handyman'' ([[Svizra]], [[2006]]): DJ BoBo as preschainta pel casting da "Be a Star" scu "René Baumann da l'[[Argovia]]" e chaunta sia chanzun ''There Is a Party''. Tuottüna vegn el refüso
* In ''Beverly Hills Chihuahua'' fet DJ BoBo sieu debüt illa sincronisaziun da films. Illa versiun [[lingua tudestga|tudas-cha]] det el sia vusch al chihuahua Montezuma
* Da sted [[2009]] preschainta DJ BoBo sieu spectacul televisiv "Germany's Next Showstars" sün Pro7. Illa giuria dasper DJ BoBo do que eir [[Verona Pooth]] ed [[Elton]]. A vegn chanteda la chanzun ''Take Me to the Top'' da DJ BoBo al cumanzamaint dal program
== Varias ==
Illa part [[svizra]] dal "Miniatur-Wunderland" da [[Hamburg]] gnit ün concert da la turnea "Vampires Are Alive" fat in pitschnas proporziuns<ref>http://www.miniatur-wunderland.de/anlage/abschnitte/schweiz/highlights/open-air-konzert-dj-bobo/</ref>.
== Funtaunas ==
<references />
== Colliaziuns ==
{{Commons|DJ Bobo}}
* [https://www.djbobo.ch/ Website uffiziel]
* [https://myspace.com/djbobo2 Website sün MySpace da DJ BoBo]
[[Categoria:Musicists]]
[[Categoria:Chantadurs]]
[[Categoria:Cumponists]]
js1ik6v9mpbf7wpjyzxpn958o5enld8
173908
173907
2026-09-13T22:36:47Z
~2026-48950-40
23956
173908
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Peter René Baumann''', meglder cuntschieu scu '''DJ BoBo''' ([[Kölliken]], [[5 schner]] [[1968]]), es ün chantunz, musicist, cumponist e sutunz [[Svizra|svizzer]].
El est ün dal pöchs artists da la perioda dal stil musical u.d. "Eurodance", chi eir hoz publichescha albums cun success. Per que vegn el clamo da sieus fans "King of Dance" ("raig da la musica da sot"), eir scha düraunt las ültimas periodas sun sias chanzuns influenzedas dad elemaint da musica pop e rock. DJ Bobo es pelpü cuntschieu per ün stil, chi es üna masdüra da pop e dance.
[[Datoteca:DJ Bobo, Ergo Arena, 02.11.2024 39.jpg|thumb|250px|DJ BoBo düraunt ün concert, 2024, [[Gdańsk]]]]
== Carriera ==
=== Cumanzamaint scu discjockey e prüms success ===
Düraunt ils ans Ochaunta scuvrit Baumann sia paschiun pella musica e dal [[1985]] gnit ingascho scu discjockey da la Chesa da la giuventüna "Tuchlaube" in [[Aarau]]. Sieu nom d'artist "DJ Bobo" eira da quel temp sieu "Graffiti-Tag" e sieu surnom. Seguond sieu dir es il nom ün'allusiun a la figüra da comics "Bobo, il raig da l'evasiun". Già zieva ün an ragiundschet Baumann la seguonda plazza dal champiunedi [[Svizra|svizzer]] da discjockey.<br />
Ün otra sia pasciun eira la "breakdance",chi imprendet tar üna discoteca da sieu manager d'hozindi [[Oliver Imfeld]].<br />
Dal [[1986]] dvantet el discjockey professiunel da la discoteca "Don Paco" da [[Wohlen]] e traunter [[1990]] e [[1991]] da la discoteca "Hazyland" (hoz "The Loft") da [[Lucerna]].<br />
Düraunt quista perioda a gnit offert a DJ BoBo da prodür sieu prüm DC singul. Dal [[1989]] cumparit ''I Love You'', sia prüma chanzun: la chantunza eira la [[svizra]] [[Sandra Studer]], hozindi moderatura televisiva. Otras duos chanzun gnint our dal [[1991]], ''Ladies in the House'' e ''Let's Groove on''.<br />
Intaunt lavuraiva DJ BoBo scu "Resident DJ" illa discoteca "Oxa" da [[Turitg|Turich]], e minchataun faisaiva'l sia cumparsa in otras discos per promouver sias chanzuns. Già da quel temp eiran da la partida ils sutunzs [[Kurt Burger]] ("Curtis") e [[Daniel Burkart]] ("Dani"), chi eir hoz collavuran cun DJ BoBo, Curtis scu coreograf e Dani scu grafic e scenograf.
=== 1992-1994: ''Somebody Dance With Me'' ===
La chanzun seguaint, ''Somebody Dance With Me'', gnit fatta pella prümavouta in ün stüdi da registraziun professiunel insembel cul già da quel temp renumno tecnicum dal sun [[Axel Breitung]], chi eir hoz cullavura a scriver e prodür chanzuns. Già poch temp zieva sia preschantaziun, chi vet lö illa discoteca "Oxa" in [[october]] [[1992]], vet la chanzun fich success ed as deraset sün tuot la [[Svizra]]. In [[schner]] [[1993]] get ella aint illa 36. plazza da la parada da hits [[svizra]] ed a la fin finela ragiundschet la prüma plazza als [[14 marz]] [[1993]]. Las appariziuns s'augmantettan viepü in otras discotecas da la [[Svizra]]: a que pigliaivan part DJ BoBo, Curtis, Dani ed [[Emel Aykanat]], chi chantaiva il töch.<br />
La firma da discs [[Germania|tudas-cha]] "EAMS" purtet la chanzun eir in [[Germania]], inua ch'ella entret aint illa 32. plazza da la parada da hits als [[8 gün]] [[1993]]. L'interess davart DJ BoBo s'augmentet, uschè ch'el eira adüna darcho sün revistas scu "Thema" u "Bravo".<br />
In sted [[1993]] purtet la firma da discs dal chantunz [[USA|americaun]] [[Rockwell]] plaunt cunter DJ BoBo, perque cha'l ritornel da ''Somebody Dance With Me'' füss ün plagiat da la chanzun ''Somebody's Watching Me''. Els as perinclettan cun üna cunvegna extragüdiziela.<br />
In utuon [[1993]] gnit l'album ''Dance With Me'' sül marcho; el gnit prodüt in collavuraziun cun [[Axel Breitung]] zieva var 200 uras da lavur, ed eir [[Gutze Gauschi]] e [[Mark Wiss]] da la firma da discs "Fresh Music" pigliettan part a la producziun. In quist disc daiva que otras chanzuns renumnedas scu ''Keep on Dancing!'', ''Take Control'' ed ''Everybody'', chi vet fich success in sted [[1994]].<br />
DJ BoBo partecipet a la turnea lameda "Mega Dance Festival" insembel cun oters artists da la musica "Eurodance" scu [[Haddaway]] e [[Culture Beat]], cul quel get tres tuot la [[Germania]]. Düraunt quists concerts cugnuschet el [[Nancy Rentzsch]], sia duonna d'hozindi, chi faiva la chantunza tar [[Haddaway]] ed ultra da que cullavuraiva cul proget musical [[3-o-matic]].
=== 1994-1996:''There Is a Party'' e ''Just for You'' ===
Già in utuon [[1994]] gnit il seguond album da DJ BoBo publicho; aint el, clamo ''There Is a Party'' daiva que chanzun chi vettan fich success scu ''Let the Dream Come True'', ''Love Is All Around'', ''There Is a Party'' e ''Freedom''.<br />
In utuon [[1995]] fet el üna turnea tres tuot l'[[Europa]] cun sieu prüm egen spectacul e sunet in selas cun 2000-4000 plazzas. Al cumanzamaint dals concerts sunaiva la grüppa [[USA|americauna]] [[Backstreet Boys]], chi da quel temp eira auncha incuntschainta dal tuot.<br />
Quasi a listess temp da la turnea gnit lil terz album ''Just for You'' sül marcho. Dasper nouvs arrandschamaints da las chanzuns veglias daiva que eir sieu prüm töch musica pop, clamo ''Love Is the Price'', preschanto als [[14 schner]] [[1996]] düraunt il programm televisiv "Wetten, dass...?".<br />
In [[settember]] [[1996]] sunet DJ BoBo aunz ils concerts da l'"HIStory Tour" da [[Michael Jackson]] in [[Prag]], [[Budapest]], [[Bucaresta]], [[Moscau]] e [[Varsovia]], als quels pigliettan part fin 150.000 spectatuors.<br />
=== 1996-1997: ''World In Motion'' ===
In [[october]] [[1996]] gnit il quart album da DJ BoBo ''World In Motion'' publicho. El cuntgnaiva chanzuns scu ''Pray'', ''Respect Yourself'', ''It'My Life'' e ''Shadows of the Night'', registro insembel cul [[Vienna Symphonic Orchestra Project]]. Da quist discA gnittan vendieus 300.000 exemplers cun üna cuverta tridimensiunela fatta dal fotograf da [[Cologna]] [[Igor Tillmann]] aint il Museum [[Egipta|egipziaun]] da [[Berlin]].<br />
Sün basa da differenzas persunelas aunz la publicaziun da quist album as separet DJ BoBo da la firma da discs "Fresh Music" e fundet la "Yes Music". Daspö pruvettan [[Gutze Gautschi]] e [[Mark Wyss]] da dir mel dad el davart sia carriera e sieu success (reediziun da ''Dance With Me'' e publicaziun dal cudesch ''Die vergessenen Jahre'').<br />
La turnea "World In Motion" cumanzet in utuon [[1996]] cun quatter camiuns, ün'equipa da 50 persunas e darchö üna grüppa [[USA|americauna]] da quel temp aunca incuntschainta: ils [['N Sync]] da [[Justin Timberlake]]. La prüma plazza in [[Svizra]] da quista turnea füt il stadion da halla da [[Turitg|Turich]]-[[Oerlikon]]; daspö'l concert da la grüppa [[svizra]] hardrock [[Krokus]] dal [[1982]] nu es üngün musicist [[Svizra|svizzer]] pü sto bun da l'implir dal tuot. Percunter füt DJ BoBo bun als [[20 october]] [[1983]], e daspö quel di dvantet quel stadion da halla lö d'almain ün concert da mincha sia turnea.
=== 1998-1999: ''Magic'' ===
Il tschinchevel album ''Magic'' gnit our in [[april]] [[1998]] e cuntgnaiva las chanzuns ''Where Is Your Love'' ed ''Around the World''. La turnea clameda "Magic" cumanzet in utuon [[1998]]: la scenaria eira fatta scu ün vih, e'l palc lung 15 meters mnaiva aint il public.<br />
In utuon [[1998]] gnit our il DC ''Magic-Tour Edition'', cun la nouva chanzun ''Celebrate''. In [[marz]] [[1999]] publichet DJ Bobo l'album ''www.djbobo.ch - The Ultimate Megamix '99'', chi cuntgnaiva 20 chanzuns liedas insembel.<br />
La turnea "Magic" vet lö a l'aviert in tschinch cited in [[gün]] [[1999]].
=== 1999-2000: ''Level 6'' e ''Mystasia'' ===
Il sesevel album da DJ BoBo, ''Level 6'', gnit sül marcho in [[october]] [[1999]] e vuntgnaiva las chanzuns ''Together'' e ''Lies'' (in stil pop). Pella prüma vouta cullavurettan eir oters producturs da musica insembel cun DJ BoBo: ils töchs ''Last Days of 1999'', ''Best of My Lyfe'' e ''Nightfly'' gnittan registro in [[Göteborg]] insembel cun [[Jonas Berggren]] da la gruppa [[Svezia|svedaisa]] [[Ace of Base]]. La firma da discs giavüschaiva, cha ''Nightfly'' füss la prüma chanzun tratta our da ''Level 6'', ma DJ BoBo det sieu veto. Impè da que gnit ''Nightfly'' dafatta tratta davent da la glista finela da l'album e publicheda be dal [[2002]] i'l disc speciel da l'album ''Celebration''.<br />
La turnea "Mystasia" cumanzet in [[dicember]] [[1999]] e cuntgnaiva tschinch diversas scenarias.
=== 2001: ''Planet Colors'' ===
La preparaziun da quist disc cumanzet già in [[marz]] [[2000]], cur ch'ün dumandaiva als fans da sieu website, che chanzun renumneda dals ans Ochaunta dess el metter aint i'l nouv album. La chanzun tschernida füt ''What a Feeling'' da [[Irene Cara]] dal [[1983]]. Ella gnit preschanteda düraunt il program televisiv "Wetten, dass...?" insembel cun listessa chantunza [[USA|americauna]].<br />
L'album ''Planet Colors'' gnit publicho in [[favrer]] [[2001]], e dasper ''What a Feeling'' cuntgnaiva eir ''Hard to Say I'm Sorry'' e ''Colors of Life''.<br />
La turnea "Planet Colors" mnet DJ BoBo darcho cun quatter diversas scenarias i'ls stadion da halla ils pü grands da [[Germania]] e [[Svizra]]. Aunz ils concerts chantaivan eir ils [[No Angels]] e [[Marque]].
=== 2002: ''Celebration ===
Siand cha la carriera da DJ BoBo cumanzet dal [[1992]], dal [[2002]] eira il mumaint gnieu per festager il deschevel anniversari sülla scena. In l'album ''Celebration'' dasper la chanzun cun listess nom (nouva versiun da la chanzun da la gruppa [[Kool & The Gang]] dal [[1980]]) daiva que chanzuns da DJ BoBo interpretedas darcho per part da chantunzs giasts scu [[Melanie Thornton]], [[Gölä]], [[Emilia]] ed [[ATC]]. Ün pêr chanzuns scu per exaimpel ''Somebody Dance With Me'' e ''Pray'' gnittan publichedas in "versiun 2002".<br />
Il spectacul ''Celebration'' vet cumanzamaint in [[avrigl]] [[2002]] a l'Arena da [[Oberhausen]] in [[Germania]]. Il spectacul, al quêl bgers chantunzs gnittan invidos, füt unic, ed üngüna turnea nu seguit ad el.<br />
Il seguond concert dal [[2002]] vet lö ad [[Ulaanbaatar]] in [[Mongolia]], inua cha DJ BoBo füt il prüm artist occidentel a fer ün concert i'l stadion centrel da la cited; el chantet davaunt millis da spectatuors. Schabain cha DJ BoBo nu vess mê publicho lo sieus discs, rivet sia musica eir in Mongolia grazcha als "bootlegs".
=== 2002-2004: ''Chihuahua'' e ''Vision'' ===
[[Datoteca:Bobohand.jpg|thumb|Improntas dals mauns da DJ BoBo i'l "Olympiapark" da Minca]]
in sted [[2002]] zieva dumanda da la "[[Coca Cola]] [[Spagna]]" gnit la chanzun da stil mambo ''Chihuahua'' druveda scu musica da fuonz per ün spot da reclama da la renumneda bavranda. Seguond las cundiziun da [[Coca Cola]] stuaiva quista chanzun gnir prodütta in desch dis, e zieva gnir tramissa in [[Spagna]] in format mp3. Lo ho Coca Cola do la chanzun a tuot las radios sainz'oters avis, e poch zieva dvantet ella la pü vendida in [[Spagna]] e [[Mexico]].<br />
Düraunt cha ''Chihuahua'' vaiva success in quels stedis, preparaiva DJ BoBo sieu nouv album ''Visions''. Al cumanzamaint da [[schner]] [[2003]] gnit il disc sül marcho: el cuntgnaiva las chanzuns ''I Believe'', ''Let's Come Together (We Are Family)'' ed eir l'imna uffiziela dal champiunedi mondiel da ski alpin, chi vettan lö dal [[2003]] a [[San Murezzan]].<br />
La turnea "Visions" cumanzet in [[meg]] [[2003]], e trais differentas scenarias gnivan druvedas (tempel aztec, muond da film da disegns e "western saloon" dal futur). Novited da quista turnea eira la presenzcha d'üna gruppa da vairs instrumaints (battaria, percussiuns, orgel electric, ghitarra e bass), chi sunaiva directamaing la megldra part da las chanzuns; scu fin alura chantaiva la vusch feminina in playback, percunter chantaivan DJ BoBo e Tone cun lur vusch già daspö fin ans Nonaunta.<br />
La seguonda chanzun tratta our da ''Vision'' füt ''Chihuahua'', chi in quist möd gnit publicheda eir in [[Svizra]]; ella gnit aint illa parada da hits a la prüma plazza e dvantet la chanzun da la sted [[2003]]. Eir in [[Frantscha|Frauntscha]] gnit ''Chihuahua'' druveda scu musica da fuonz dal spot da reclama da [[Coca Cola]] e dvantet medemmaing la chanzun da la sted [[2003]], vendind 750.000 discs e restand ündesch eivnas illa prüma plazza da la parada da hits. Ella vet success eir in [[Italia]] e [[Tschechia|Tschekia]], inua ch'ella ragiundschet la seguonda plazza in amenduos ils stedis. In utuon [[2003]] rivet la chanzun eir in [[Gronda Britannia|Granda Bretagna]] e [[Irlanda]], inua ch'ella ragiundschet la 36. resp. 11. plazza. Impü gnit ''Chihuahua'' publicheda in [[Australia]] e [[Giapun]]. Scu reacziun pervi dal grand success publichet DJ BoBo in [[Svizra]] ün "techno-remix" da ''Chihuahua'' ed eir ün DC cun listess nom, chi cuntgnaiva sieus pü grands success da sted.<br />
In utuon [[2003]] preschantet DJ BoBo ün dc speciel clamo ''Live in Concert'', sieu prüm album "live".<br />
Dal [[2004]] as retret DJ BoBo per lavurer a sieu nouv program.
=== 2005: ''Pirates of Dance'' ===
Già a fin [[november]] [[2004]] preschantet DJ BoBo sias nouvas chanzuns e sieu nouv palc ad [[Engelberg]]; siand cha'l tema da la turnea eira ils pirats, eira il palc simila ad üna barcha da pirats cun quatter scenarias pussiblas: que eira lung 32 meters e larg 10 e giaiva immez il public. L'album ''Pirates of Dance'' gnit our in [[favrer]] [[2005]] e cuntgnaiva la chanzun cun listess nom dal disc ed eir ''Amazing Life''.<br />
La turnea "Pirate of Dance" cumanzet in [[avrigl]] [[2005]] e get tres [[Svizra]], [[Germania]], [[Pologna]] e [[Frantscha|Frauntscha]],inua cha DJ BoBo fet tschinch concerts al "Disneyland Resort" da [[Paris]]. Aunz sieus concerts daiva que la chantunza [[Nicole da Silva]] e'ls [[Virus Incorporation]], chi pigliivan eir part al spectacul scu gruppa acrobatica.
=== 2006: ''Greatest Hits'' ===
Schabain cha DJ BoBo vess già publichos DCs da nouvs arranschamaints ed ün album per sieu deschevel anniversari da carriera, decidet el da fer gnir our sieu ''Greatest Hits'' (nempe "Ils success ils pü grands") in [[favrer]] [[2006]]. La prüma chanzun publicheda da quist album füt ''Secrets of Love'', chanteda insembel cun [[Sandra]], chi eira già steda giast in [[favrer]] [[2006]] da l'ultim concert da la turnea "Pirates of Love".<br />
Scu evenimaint speciel organiset DJ BoBo ün spectacul clamo "Greatest Hits" ad [[Engelberg]] als [[1. avuost]] [[2006]] (di da la Festa naziunela svizra). Ils bigliets pel concert gnivan vendieus insembel cul DC ''Greatest Hits'': per que gnit il spectacul declaro eir scu "concert d'ingrazchamaint". Aunz gnit ruvo il public da gnir al concert culs vstieus cotschens illa part superiura, perque cha'l palc consistaiva in üna granda crusch alva: ün pudaiva fer in quist möd una granda bindera [[svizra]].
=== 2007: Eurovision Song Contest ===
[[Datoteca:ESC 2007 Switzerland - DJ Bobo - Vampires are alive.jpg|thumb|250px|DJ BoBo düraunt l'"Eurovision Song Contest" 2007]]
In occasiun d'üna cumparsa televisiva la mited da l'[[october]] [[2006]] exprimet DJ BoBo l'intenziun da rapreschanter la [[Svizra]] a l'"Eurovision Song Contest" [[2007]] (concurrenza europeana da chanzuns) da [[Helsinki]],scha'l pievel svizzer vess gugent da que. Las votaziuns süls websites da las giazettas ed a la radio füttan fich positivas, e DJ BoBo inoltret üna chanzun a la giuria da la concurrenza.<br />
La mited dal [[dicember]] [[2006]] decidet la giuria, cha DJ BoBo pudaiva piglier part a l'"Eurovision Song Contest" [[2007]] scu rapreschantant da la [[Svizra]] culla chanzun ''Vampires Are Alive''. Ella gnit publicheda als [[9 marz]] [[2007]] in [[Svizra]] ed als [[20 avrigl]] [[2007]] in tuotta [[Europa]], ma gnit boicotteda da qualche staziun da radio [[svizra]]<ref>https://web.archive.org/web/20070306065936/http://www.blick.ch/sonntagsblick/sounds/artikel57340</ref>: l'[[Allianza evangelica]] dumandet üna modificaziun dal text resp. la retratta da la contribuziun, perque cha la chanzun rapreschainta "ün prievel pels giuvenils in prievel da suicid". Üna petiziun da cristiauns inquiets e da l'[[Uniun democratica federela]] vulaiva fer retrer la chanzun: in tuot gnittan 49.083 signaturas ramassedas; impü gnit il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel svizzer]] appello per chürer la pêsch publica<ref>[https://web.archive.org/web/20090224101121/http://tagesschau.sf.tv/nachrichten/archiv/2007/03/21/vermischtes/28_000_unterschriften_gegen_dj_bobo SF-Tagesschau: ''28'000 Unterschriften gegen DJ Bobo'' - 21 marz 2007]</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070309132243/http://www.netzeitung.de/entertainment/music/574391.html</ref>. Melgrô tuot rivet la chanzun a la 3. plazza da la parada da hits ufficiela [[svizra]] als [[25 marz]] [[2007]]<ref>http://hitparade.ch/showitem.asp?interpret=DJ+Bobo&titel=Vampires+Are+Alive&cat=s</ref>. In sia resposta a la petiziun rinviet il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] a la liberted d'opiniun, a l'autonomia da la giuria da la Televisiun svizra, chi vaiva seleziuno la chanzun, ed a la liberted da las ouvras d'art: per que nu pudaiva la chanzun gnir retratta<ref>[http://www.20min.ch/tools/suchen/story/11199568 20 Minuten: ''Leuenberger: BoBo darf weiter Vampir sein'' - 7 meg 2007]</ref>.<br />
Adonta da gandas aspettativas (üna giuria [[Gronda Britannia|inglesa]] al vaiva miss a la seguonda plazza) rivet DJ BoBo be al mezfinel da l'"Eurovision Song Contest", inua ch'el as classifichet scu vainchevel<ref>[http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=434 Resultats dal mezfinel da l'Eurovision Song Contest 2007 in eurovision.de]</ref>. DJ BoBo s'exprimet per müder il reglamaint da la concurrenza<ref>[http://www.stern.de/unterhaltung/musik/:DJ-Bobo-Grand-Prix-Aus-T%FCrkische-Flagge/588904.html Stern: ''DJ Bobo nach Grandprix aus – Die türkische Flagge hätte gereicht'' - 11 meg 2007]</ref>.
=== 2008: ''Vampires'' ===
L'album ''Vampires'' gnit our als [[11 meg]] [[2007]] e cuntgnaiva las chanzunzs ''Vampires Are Alive'', ''We Gotta Hold on'' e ''Because of You''.<br />
Già la fin [[november]] [[2007]] fet DJ BoBo ün concert in [[Germania]] a l'"Europa-Park" da [[Rust]], ed a fin [[avrigl]] [[2008]] cumanzet la turnea "Vampires Are Alive". Al cumanzamaint dals concerts do que la gruppa [[Room2012]] e minchataunt eir ils [[Magic Artists]]. La prüma part da la turnea glivret als [[29 meg]] [[2008]] ad [[Erfurt]] pervi dal Champiunedi europeaun da ballapè. La seguonda part cumanzet als [[6 settember]] [[2008]] a [[Genevra]]. Traunter [[25 october]] e [[2 november]] [[2008]] cumparit DJ BoBo düraunt l'"Halloween Festival" culs purtrets pü importants da sia turnea a l'"Europa-Park". L'ultim concert da la turnea "Vampires Are Alive" vet lö al cumanzamaint da [[november]] [[2008]] a [[Berna]], inua ch'a gnittan festagedas l'inauguraziun da la "PostFinance-Arena" e la fin dals concerts. Per quista turnea gnittan pü cu 150.000 bigliets vendieus.<br />
In [[avrigl]] [[2008]] gnit la chanzun ''Olé Olé'' publicheda, chi faiva part da l'album ''Olé Olé - The Party''. Quista chanzun, chi nu vaiva ün videoclip, ragiundschet la 12. plazza da la parada da hits [[svizra]] e la 58. da quella [[Germania|tudas-cha]].
=== 2010: ''Fantasy'' ===
La fin da [[favrer]] [[2010]] gnit l'album ''Fantasy'' publicho, dal quêl gnit tratta our la chanzun ''Superstar'' scu unic DC singul. Da quel temp a [[Speyer]], [[Lipsia]], [[Berlin]], [[Hamburg]] e [[Turitg|Turich]] vettan lö eir "concerts secrets", duraunt ils quêls DJ BoBo e sia gruppa preschantettan il disc ''Fantasy'' davaunt pochas persunas; in [[marz]] det que simils concerts a [[Sankt Anton am Arlberg]] e [[Minca]].<br>
Da sted [[2010]] get DJ BoBo tres [[Germania]] e [[Svizra]] cun sieu 12evel spectacul, numno "Fantasy", antecipo als [[27 november|27]] e [[28 november]] [[2009]] a l'"Europa-Park" da [[Rust]], inua cha'l videoclip da ''Superstar'' gnit filmo. Immez il palc, larg 14,5 meters ed ot 12,5 meters, as chattaiva üna gigantesca statua da [[Buddha]] cun ses braschs<ref>''Die neue Show heisst «Fantasy»'', ''Neue Luzerner Zeitung'', [[19 gün]] [[2009]]</ref>. Pella prüma vouta daive que üna chantadura dal viv sül palc, [[Jane Bogaert]].
== Vita priveda ==
Peter René Baumann creschit a [[Kölliken]] be cun sia mama, perque cha sieu bap turnet in [[Italia]] - sia patria - aunz sia naschentscha. Traunter oter füt il ballapè sia paschiun d'infanzia e giuventüna, ed el giuvet eir scu chapitauni. Scu guardgiaplazza dal FC Kölliken guadagnet el sieus prüms raps, chi spendaiva per ir a discotecas u per sieu mofa. Dal [[1984]] as decidet a fer ün giarsunedi scu furner e pastizier, ch'el glivret cun success.<br />
DJ BoBo s'inscuntret persunelmaing cun sieu bap be dal [[2001]]; daspö haune regulermaings contacts.<br />
DJ BoBo viva i'l [[Chantun Lucerna]] insembel cun sia seguonda duonna [[Nancy Rentzsch|Nancy]], chi düraunt ils auns Nonaunta faiva la chantunza dal proget da musica [[3-o-matic]]. Insembel haune duos figls.<br />
Daspö [[october]] [[2006]] è'l ambaschadur naziunel dal [[Program alimentar mundiel]] da l'[[Organisaziun da las Naziuns unidas]], ed in connex cun quist proget la mited dal [[marz]] [[2007]] fet el sieu prüm viedi in [[Etiopia]], ed in [[october]] [[2009]] get el in [[Kenya]].
== Premis ==
Sün tuot il muond ho DJ BoBo obtgnieu pü cu 260 discs da platin, ho contabiliso 31 chanzuns chi sun entredas illa parada da hits e gnit premio desch voutas cul "World Music Award" ("Premi mundiel da musica") scu artist svizzer chi ho vendieu pü discs i'l muond.<br />
Pustüt la mited dals ans Nonaunta vaindschet DJ BoBo püssas voutas il premi "Bravo Otto" traunter oter scu "Meglder chantunz", "Meglder spectacul" e dal [[2002]] surtuot l'"Ehren-Otto" ("Otto d'onur") scu prüm artist<ref>http://www.bravo-archiv.de/auswahl.php?link=ottosieger.php</ref>.<br />
Dal [[2006]] guadagnet el il disc da diamant per avair vendieu ün milliun discs in [[Svizra]]. In tuot ho'l vendieu pü cu 14 millions discs sün tuot il muond.
== Spectaculs ==
Las turneas da DJ BoBo vegnan creedas cun bgera lavur: pella planaziun fo que dabsögn da var ün an; ellas haun adüna lö mincha duos ans.<br>
Daspö la turnea "Visions" dal [[2003]] suna dal viv üna gruppa da musica dasper DJ BoBo. Actuelmaing as cumpuon'la da Alex Vesper (battaria), Andreas Sigrist (ghitarra), Pierangelo Crescenzio (bass) e Thomas J. Gyger (keyboard); da pü bod eiran commembers Phil Dankner (keyboard), Zlatko Perica (ghitarra) e Hilko Schomerus (percussiuns). Impü chantaiva dal viv sül palc air Anthony "Tone" Moriah; zieva sia mort ([[2009]]) gnit el rimplazzo da [[Jane Bogaert]], chi vaiva già piglio part a qualche concert.
== Discs ==
=== Chanzuns ===
{| class="wikitable"
|- bgcolor="#cccccc"
! width="25" rowspan="2" | An
! width="270" rowspan="2" | Titul
! colspan="4" | Plazza illa parada da hits<ref name="charts">Funtaunas: [http://swisscharts.com/showinterpret.asp?interpret=DJ+Bobo Svizra] [http://www.musicline.Germania/Germania/chartverfolgung_summary/artist/DJ+Bobo Germania] [http://austriancharts.Austria/showinterpret.asp?interpret=DJ+Bobo Austria] [http://www.chartstAustrias.com/artistinfo.php?id=7195 GB]</ref>
|- bgcolor="#dddddd"
! width="40"|[[Svizra]]
! width="40"|[[Germania]]
! width="40"|[[Austria]]
! width="40"|[[Gronda Britannia|GB]]
|-
| 1989
| I Love You<br /><small>''-''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| −
| align="center" <!--GERMANIA-->| −
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1990
| Ladies in the House<br /><small>''-''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| −
| align="center" <!--GERMANIA-->| −
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 1991
| Let's Groove On<br /><small>''Dance With Me''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| −
| align="center" <!--GERMANIA-->| −
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1992
| Somebody Dance With Me<br /><small>''Dance With Me''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 1<br /><small>(1 eivna)</small>
| align="center" <!--GERMANIA-->| 4
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 3
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 1993
| Keep On Dancing<br /><small>''Dance With Me''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 2
| align="center" <!--GERMANIA-->| 5
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 7
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1994
| Take Control<br /><small>''Dance With Me''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 4
| align="center" <!--GERMANIA-->| 12
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 9
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 1994
| Everybody<br /><small>''Dance With Me''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 3
| align="center" <!--GERMANIA-->| 2
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 24
| align="center" <!--GB-->| 47
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1994
| Let the Dream Come True<br /><small>''There Is a Party''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 1<br /><small>(2 eivnas)</small>
| align="center" <!--GERMANIA-->| 4
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 6
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 1995
| Love Is All Around<br /><small>''There Is a Party''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 16
| align="center" <!--GERMANIA-->| 10
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 13
| align="center" <!--GB-->| 49
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1995
| There Is a Party<br /><small>''There Is a Party''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 13
| align="center" <!--GERMANIA-->| 17
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 29
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 1995
| Freedom<br /><small>''There Is a Party''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 4
| align="center" <!--GERMANIA-->| 8
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 7
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1996
| Love Is the Price<br /><small>''Just for You''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 11
| align="center" <!--GERMANIA-->| 11
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 13
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 1996
| Pray<br /><small>''World in Motion''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 2
| align="center" <!--GERMANIA-->| 3
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 6
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1997
| Respect Yourself<br /><small>''World in Motion''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 16
| align="center" <!--GERMANIA-->| 31
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 23
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 1997
| It's My Life<br /><small>''World in Motion''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 7
| align="center" <!--GERMANIA-->| 16
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 16
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1997
| Shadows of the Night <small>(cun [[Vienna Symphonic Orchestra Project]])</small><br /><small>''World in Motion''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 7
| align="center" <!--GERMANIA-->| 23
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 25
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 1998
| Where Is Your Love<br /><small>''Magic''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 3
| align="center" <!--GERMANIA-->| 21
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 20
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1998
| Around the World<br /><small>''Magic''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 23
| align="center" <!--GERMANIA-->| 55
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 1998
| Celebrate<br /><small>''Magic''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 8
| align="center" <!--GERMANIA-->| 48
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1999
| Together<br /><small>''Level 6''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 4
| align="center" <!--GERMANIA-->| 26
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 34
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 1999
| Lies<br /><small>''Level 6''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 48
| align="center" <!--GERMANIA-->| 73
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2001
| What a Feeling <small>(cun [[Irene Cara]])</small><br /><small>''Planet Colors''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 2
| align="center" <!--GERMANIA-->| 3
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 11
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 2001
| Hard to Say I'm Sorry<br /><small>''Planet Colors''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 25
| align="center" <!--GERMANIA-->| 60
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2001
| Way to Your Heart<br /><small>''Planet Colors''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| −
| align="center" <!--GERMANIA-->| −
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 2001
| Colors of Life<br /><small>''Planet Colors''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 37
| align="center" <!--GERMANIA-->| 75
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2002
| Celebration<br /><small>''CelebrAustriaion''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 14
| align="center" <!--GERMANIA-->| 29
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 48
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 2002
| I Believe<br /><small>''Visions''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 13
| align="center" <!--GERMANIA-->| 18
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 61
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2002
| Chihuahua<br /><small>''Visions''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 1<br /><small>(10 eivnas)</small>
| align="center" <!--GERMANIA-->| 19
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 48
| align="center" <!--GB-->| 36
|-
| 2003
| One Vision One World<br /><small>''Visions''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| −
| align="center" <!--GERMANIA-->| −
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2005
| Pirates of Dance<br /><small>''PirAustriaes of Dance''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 3
| align="center" <!--GERMANIA-->| 16
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 43
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 2005
| Amazing Life<br /><small>''PirAustriaes of Dance''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 27
| align="center" <!--GERMANIA-->| 48
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2006
| Secrets of Love <small>(cun [[Sandra]])</small><br /><small>''GreAustriaest Hits''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 5
| align="center" <!--GERMANIA-->| 11
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 39
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 2007
| Vampires Are Alive<br /><small>''Vampires''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 3
| align="center" <!--GERMANIA-->| 24
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 62
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2007
| We Gotta Hold On<br /><small>''Vampires''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 24
| align="center" <!--GERMANIA-->| −
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 2007
| Because of You<br /><small>''Vampires''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| −
| align="center" <!--GERMANIA-->| 47
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2008
| Olé Olé<br /><small>''Olé Olé - The Party''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 12
| align="center" <!--GERMANIA-->| 58
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
| align="center" <!--GB-->| −
|-
| 2010
| Superstar<br /><small>''Fantasy''</small>
| align="center" <!--Svizra-->| 14
| align="center" <!--GERMANIA-->| 41
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 72
| align="center" <!--GB-->| −
|}
=== Albums ===
{| class="wikitable"
|- bgcolor="#cccccc"
! width="25" rowspan="2" | An
! width="270" rowspan="2" | Titul
! colspan="3" | Plazza illa parada da hits<ref name="charts"/>
|- bgcolor="#dddddd"
! width="40"|[[Svizra]]
! width="40"|[[Germania]]
! width="40"|[[Austria]]
|-
| 1993
| Dance With Me
| align="center" <!--Svizra-->| 4
| align="center" <!--GERMANIA-->| 18
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 16
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1994
| There Is a Party
| align="center" <!--Svizra-->| 4
| align="center" <!--GERMANIA-->| 9
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 17
|-
| 1995
| Just for You
| align="center" <!--Svizra-->| 5
| align="center" <!--GERMANIA-->| 25
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 26
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1996
| World in Motion
| align="center" <!--Svizra-->| 1<br /><small>(3 eivnas)</small>
| align="center" <!--GERMANIA-->| 3
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 2
|-
| 1998
| Magic
| align="center" <!--Svizra-->| 1<br /><small>(4 eivnas)</small>
| align="center" <!--GERMANIA-->| 5
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 8
|- bgcolor="#eeeeee"
| 1999
| The Ultimate Megamix '99
| align="center" <!--Svizra-->| 2
| align="center" <!--GERMANIA-->| 20
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
|-
| 1999
| Level 6
| align="center" <!--Svizra-->| 1<br /><small>(4 eivnas)</small>
| align="center" <!--GERMANIA-->| 11
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 24
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2001
| Planet Colors
| align="center" <!--Svizra-->| 2
| align="center" <!--GERMANIA-->| 4
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 27
|-
| 2002
| Celebration
| align="center" <!--Svizra-->| 2
| align="center" <!--GERMANIA-->| 4
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 18
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2003
| Visions
| align="center" <!--Svizra-->| 3
| align="center" <!--GERMANIA-->| 11
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
|-
| 2003
| Chihuahua - The Album
| align="center" <!--Svizra-->| 1<br /><small>(1 eivna)</small>
| align="center" <!--GERMANIA-->| −
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2003
| Live in Concert
| align="center" <!--Svizra-->| 28
| align="center" <!--GERMANIA-->| 36
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
|-
| 2005
| Pirates of Dance
| align="center" <!--Svizra-->| 1<br /><small>(2 eivnas)</small>
| align="center" <!--GERMANIA-->| 13
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2006
| Greatest Hits
| align="center" <!--Svizra-->| 1<br /><small>(1 eivna)</small>
| align="center" <!--Germania-->| 11
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 58
|-
| 2007
| Vampires
| align="center" <!--Svizra-->| 2
| align="center" <!--Germania-->| 15
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 74
|- bgcolor="#eeeeee"
| 2008
| Olé Olé - The Party
| align="center" <!--Svizra-->| 11
| align="center" <!--Germania-->| 85
| align="center" <!--AUSTRIA-->| −
|-
| 2010
| Fantasy
| align="center" <!--Svizra-->| 2
| align="center" <!--Germania-->| 10
| align="center" <!--AUSTRIA-->| 43
|}
=== Videos e DVD ===
* ''Das Live Video'' (1994)
* ''Live on Stage'' (1995)
* ''World in Motion'' (1997)
* ''Magic - The Show'' (1998)
* ''Mystasia'' (1999)
* ''The Videos & Making of'' (2000)
* ''Planet Colors - The Show''(2001)
* ''Celebration - The 10th Anniversary Show'' (2002)
* ''Visions - Live in Concert'' (2003)
* ''Remember Hazyland'' (2003)
* ''Pirates of Dance - The Show'' (2005)
* ''Greatest Hits'' (2006)
* ''Vampires Alive - Making the Show'' (2008)
* ''Vampires Alive - The Show'' (2008)
* ''Fantasy - Making the Show'' (2010)
* ''Fantasy - The Show'' (2010)
;Publichos culla propia chesa editura:
* ''Specials Volume 1'' (2006)
* ''The Videos & Making of Part 2'' (2006)
== Cudeschs ==
* ''DJ BoBo - Gestatten, René Baumann'' (2000, biografia uffiziela)
* ''DJ BoBo - Die vergessenen Jahre'' (publicho dals producents dal prüm album)
* ''DJ BoBo - Der Star mit der Mega-Power''
* ''DJ BoBo - Magic Moments ("EarBook" cun 4 DC/DVD)''
== Films e spectaculs televisivs ==
* ''Handyman'' ([[Svizra]], [[2006]]): DJ BoBo as preschainta pel casting da "Be a Star" scu "René Baumann da l'[[Argovia]]" e chaunta sia chanzun ''There Is a Party''. Tuottüna vegn el refüso
* In ''Beverly Hills Chihuahua'' fet DJ BoBo sieu debüt illa sincronisaziun da films. Illa versiun [[lingua tudestga|tudas-cha]] det el sia vusch al chihuahua Montezuma
* Da sted [[2009]] preschainta DJ BoBo sieu spectacul televisiv "Germany's Next Showstars" sün Pro7. Illa giuria dasper DJ BoBo do que eir [[Verona Pooth]] ed [[Elton]]. A vegn chanteda la chanzun ''Take Me to the Top'' da DJ BoBo al cumanzamaint dal program
== Varias ==
Illa part [[svizra]] dal "Miniatur-Wunderland" da [[Hamburg]] gnit ün concert da la turnea "Vampires Are Alive" fat in pitschnas proporziuns<ref>http://www.miniatur-wunderland.de/anlage/abschnitte/schweiz/highlights/open-air-konzert-dj-bobo/</ref>.
== Funtaunas ==
<references />
== Colliaziuns ==
{{Commons|DJ Bobo}}
* [https://www.djbobo.ch/ Website uffiziel]
* [https://myspace.com/djbobo2 Website sün MySpace da DJ BoBo]
[[Categoria:Musicists]]
[[Categoria:Chantadurs]]
[[Categoria:Cumponists]]
[[Categoria:Persunas svizras]]
riywv9wz35j45835qmsz1osf61a1ezd
Agid:Resursas linguisticas
12
8144
173919
142829
2026-09-13T23:39:53Z
~2026-48950-40
23956
173919
wikitext
text/x-wiki
{{TOC right}}
Questa pagina cuntegna ina glista da '''resursas linguisticas sco dicziunaris, glossaris tematics u grammaticas''' ch'èn disponibels gratuitamain en la rait. Sche ti conuschas in auter dicziunari, pledari, glossari euv., pos ti agiunscher ina colliaziun a la glista u laschar in messadi sin la [[Agid discussiun:Resursas linguisticas|pagina da discussiun]].
== Dicziunaris generals ==
=== Tuttas variantas ===
* [http://www.pledari.ch/ mesPledaris] cun pleds en RG ed ils tschintg idioms e lur equivalents per tudestg, talian, franzos ed englais
=== Rumantsch grischun ===
* [http://www.pledarigrond.ch/ Pledari Grond] - Il pledari il pli extendì dal rumantsch grischun cun dapli che 200'000 chavazzins
* [http://www.lessico.ch/ Vocabulari lumbard-rumantsch-talian] da Lessico.ch cun la pussaivladad da tschertgar pleds en rumantsch grischun, talian e divers dialects da la gruppa lumbarda occidentala
=== Sursilvan ===
* [http://www.vocabularisursilvan.ch/ Niev Vocabulari Sursilvan] dad Alexi Decurtins, il grond dicziunari tudestg ⇔ sursilvan en furma digitala
=== Vallader ===
* [http://www.udg.ch/dicziunari/vallader/impressum Dicziunari tudais-ch ⇔ vallader] da Gion Tscharner cun furmas jauras ed ''expressiuns tipicas e s-chettas da l’Engiadina Bassa''<ref name="PL">''[http://www.engadinerpost.ch/2013/04/il-%C2%ABdicziunari-tscharner%C2%BB-es-online.html Il «Dicziunari Tscharner» es online]'', artitgel en la Posta Ladina dals 18 d'avrigl 2013 cun infurmaziuns da fund e tips da tschertgar</ref>
* [http://vocabulario.ch/index.php?id=502 Dicziunari tudais-ch ⇔ vallader] cun bleras frasas d'exempel
=== Puter ===
* [http://www.udg.ch/dicziunari/puter/impressum Dicziunari tudas-ch ⇔ puter] da Gion Tscharner<ref name="PL"/>
* [http://www.freelang.com/enligne/romanche.php Dicziunari frances ⇔ puter] da Freelang.
== Glossaris e dicziunaris tematics ==
La suandanta glista enumerescha glossaris tematics che n'han (cun excepziuns) nagina funcziun da tschertgar. Las linguas ed ils idioms dals documents e la direcziun da translaziun èn mintgamai inditgads en <span style="color:green;">verd</span>. Auters avertiments <u>impurtants</u> èn scrits en <span style="color:red;">cotschen</span>.
I vegn actualmain empruvà d'eruir sch'il glossari da politica da Lia Rumantscha, ch'è svanì en il fratemp, exista anc utrò en la rait.
=== Biologia ===
* [http://www.chatta.ch/fileadmin/user_upload/rg/uffants_giuvenils_scola_furm/Meds_da_scola/Biologia/Biologia/glossari_cudesch_biologia.pdf Glossari cun terms ord il champ da la biologia] da l'Uffizi per la scola populara ed il sport (<span style="color:green;">monoling rg cun definiziuns empè da translaziuns</span>) (datoteca PDF)
=== Construcziun (ladin: fabrica) ===
* [http://www.bvr.ch/data/downloads/file_1_719.pdf Glossari cun terms ord il sector da la construcziun] da l'Associaziun grischuna per il svilup dal territori (<span style="color:green;">tudestg → rg</span>) (datoteca PDF)
* [http://www.bvr.ch/data/downloads/file_1_720.pdf Glossari cun terms ord il sector da la construcziun] da l'Associaziun grischuna per il svilup dal territori (<span style="color:green;">rg → tudestg</span>) (datoteca PDF)
=== Geografia e toponims ===
;Toponims
<span style="color:red;">Adatg: Toponims antiquads n'èn betg marcads sco tals</span>
* [http://www.hls-dhs-dss.ch/ghh/?pagename=intro1 Glossarium Helvetiae historicum] - Glossari quadriling da la toponomastica svizra (<span style="color:green;">tud., fra., tal., rum. total</span>) (cun funcziun da tschertgar)
* [http://www.bahn-bus-ch.de/sprachen/listen.html Nums dals chantuns, regiuns, localitads, valladas, auas, pass e muntognas da la Svizra] en tut las quatter linguas uffizialas (<span style="color:green;">tud., fra., tal., rum. total</span>) (paginas HTML)
=== Matematica e geomatria ===
;Matematica
* [http://www.lmv.gr.ch/download/Matematica_Glossari_Download.pdf Glossari da la matematica (1.-6. classa)] da l'Uffizi per la scola populara ed il sport (<span style="color:green;">tudestg → rumantsch grischun</span>) (datoteca PDF)
;Geometria
* [http://www.lmv.gr.ch/download/terminologia-geometria-stgalim-mesaun.pdf Glossari da la geometria] da l'Uffizi per la scola populara ed il sport (<span style="color:green;">tudestg → rumantsch grischun</span>) (datoteca PDF)
=== Politica ===
* <s>[http://www.liarumantscha.ch/uploads/media/GlossariTermsPolitica.pdf Glossari cun terms da la politica] da la Lia Rumantscha</s> (<span style="color:red;">actualmain betg cuntanschibel</span>)
=== Religiun ===
;Baselgia catolica
* [http://www.rtr.ch/home/dossiers/actual/La-baselgia-catolica.html Glossari dal dossier «La baselgia catolica»] da Radiotelevisun Svizra Rumantscha (<span style="color:green;">rumantsch grischun cun definiziuns</span>) (paginas HTML)
=== Scola e furmaziun ===
* [http://www.chatta.ch/uploads/tx_icsrg/Glossar_de-rg-it_rm.pdf Terminologia da scola] da l'Inspecturat da scola e da scolina (<span style="color:green;">tudestg → rumantsch grischun → talian</span>) (datoteca PDF)
=== Sport ===
;Ballape
* [http://media-public.pmm.rtr.ch/media/object/rtr/fa6ced60-2b2c-4f21-b712-a936a3d4e8d5/download Glossari da ballape] da la Lia Rumantscha (<span style="color:green;">tudestg → rumantsch grischun</span>) (datoteca PDF, sto vegnir chargià giu)
;Parasgular (Gleitschirmfliegen)
* [http://web.archive.org/web/20090731105055/http://www.surselva-flaigers.ch/Romanisch.htm Stgazi da pleds per parasguladers] dals Surselva flaigers <span style="color:green;">(tudestg → sursilvan)</span> {<span style="color:red;">Versiun archivada, original exita buca pli</span>} (pagina HTML)
=== Victualias: mangiar e baiver ===
* [http://tschagrun.ch/petga/wp-content/uploads/glossari-pasternaria_petga-romontscha_lr.pdf Glossari per pasternarias] da la Lia Rumantscha (<span style="color:green;">tudestg → sursilvan e rg</span>) (datoteca PDF)
== Grammaticas ==
=== Rumantsch grischun ===
* [http://www.pledarigrond.ch/assets/binary/grammatica.pdf Grammatica I] - Survista grammaticala da la Lia Rumantscha (explitga las differenzas per part enormas cun il sursilvan!) (datoteca PDF)
* [http://www.unifr.ch/rheto/documents/Gramminstr.pdf Grammatica per l'instrucziun dal rumantsch grischun] - La grammatica la pli extendida dal rumantsch grischun (datoteca PDF)
=== Vallader ===
* [http://www.udg.ch/dicziunari/files/grammatica_vallader.pdf Explicaziuns grammaticalas] or dal dicziunari vallader da Gion Tscharner [[#Vallader|disponibel survart]] (datoteca PDF)
=== Puter ===
* [http://www.udg.ch/dicziunari/files/grammatica_puter.pdf Explicaziuns grammaticalas] or dal dicziunari puter da Gion Tscharner [[#Puter|disponibel survart]] (datoteca PDF)
== Annotaziuns ==
<references />
[[Categoria:Vichipedia:Paginas dal project|Resursas linguisticas]]
jzezdhov4m7pwtialsrzysxgj4cqpq3
173921
173919
2026-09-13T23:47:35Z
~2026-48950-40
23956
colligiaziuns salvadas
173921
wikitext
text/x-wiki
{{TOC right}}
Questa pagina cuntegna ina glista da '''resursas linguisticas sco dicziunaris, glossaris tematics u grammaticas''' ch'èn disponibels gratuitamain en la rait. Sche ti conuschas in auter dicziunari, pledari, glossari euv., pos ti agiunscher ina colliaziun a la glista u laschar in messadi sin la [[Agid discussiun:Resursas linguisticas|pagina da discussiun]].
== Dicziunaris generals ==
=== Tuttas variantas ===
* [http://www.pledari.ch/ mesPledaris] cun pleds en RG ed ils tschintg idioms e lur equivalents per tudestg, talian, franzos ed englais
=== Rumantsch grischun ===
* [http://www.pledarigrond.ch/ Pledari Grond] - Il pledari il pli extendì dal rumantsch grischun cun dapli che 200'000 chavazzins
* [http://www.lessico.ch/ Vocabulari lumbard-rumantsch-talian] da Lessico.ch cun la pussaivladad da tschertgar pleds en rumantsch grischun, talian e divers dialects da la gruppa lumbarda occidentala
=== Sursilvan ===
* [http://www.vocabularisursilvan.ch/ Niev Vocabulari Sursilvan] dad Alexi Decurtins, il grond dicziunari tudestg ⇔ sursilvan en furma digitala
=== Vallader ===
* [http://www.udg.ch/dicziunari/vallader/impressum Dicziunari tudais-ch ⇔ vallader] da Gion Tscharner cun furmas jauras ed ''expressiuns tipicas e s-chettas da l’Engiadina Bassa''<ref name="PL">''[http://www.engadinerpost.ch/2013/04/il-%C2%ABdicziunari-tscharner%C2%BB-es-online.html Il «Dicziunari Tscharner» es online]'', artitgel en la Posta Ladina dals 18 d'avrigl 2013 cun infurmaziuns da fund e tips da tschertgar</ref>
* [http://vocabulario.ch/index.php?id=502 Dicziunari tudais-ch ⇔ vallader] cun bleras frasas d'exempel
=== Puter ===
* [http://www.udg.ch/dicziunari/puter/impressum Dicziunari tudas-ch ⇔ puter] da Gion Tscharner<ref name="PL"/>
* [http://www.freelang.com/enligne/romanche.php Dicziunari frances ⇔ puter] da Freelang.
== Glossaris e dicziunaris tematics ==
La suandanta glista enumerescha glossaris tematics che n'han (cun excepziuns) nagina funcziun da tschertgar. Las linguas ed ils idioms dals documents e la direcziun da translaziun èn mintgamai inditgads en <span style="color:green;">verd</span>. Auters avertiments <u>impurtants</u> èn scrits en <span style="color:red;">cotschen</span>.
I vegn actualmain empruvà d'eruir sch'il glossari da politica da Lia Rumantscha, ch'è svanì en il fratemp, exista anc utrò en la rait.
=== Biologia ===
* [http://www.chatta.ch/fileadmin/user_upload/rg/uffants_giuvenils_scola_furm/Meds_da_scola/Biologia/Biologia/glossari_cudesch_biologia.pdf Glossari cun terms ord il champ da la biologia] da l'Uffizi per la scola populara ed il sport (<span style="color:green;">monoling rg cun definiziuns empè da translaziuns</span>) (datoteca PDF)
=== Construcziun (ladin: fabrica) ===
* [http://www.bvr.ch/data/downloads/file_1_719.pdf Glossari cun terms ord il sector da la construcziun] da l'Associaziun grischuna per il svilup dal territori (<span style="color:green;">tudestg → rg</span>) (datoteca PDF)
* [http://www.bvr.ch/data/downloads/file_1_720.pdf Glossari cun terms ord il sector da la construcziun] da l'Associaziun grischuna per il svilup dal territori (<span style="color:green;">rg → tudestg</span>) (datoteca PDF)
=== Geografia e toponims ===
;Toponims
<span style="color:red;">Adatg: Toponims antiquads n'èn betg marcads sco tals</span>
* [http://www.hls-dhs-dss.ch/ghh/?pagename=intro1 Glossarium Helvetiae historicum] - Glossari quadriling da la toponomastica svizra (<span style="color:green;">tud., fra., tal., rum. total</span>) (cun funcziun da tschertgar)
* [http://www.bahn-bus-ch.de/sprachen/listen.html Nums dals chantuns, regiuns, localitads, valladas, auas, pass e muntognas da la Svizra] en tut las quatter linguas uffizialas (<span style="color:green;">tud., fra., tal., rum. total</span>) (paginas HTML)
=== Matematica e geomatria ===
;Matematica
* [http://www.lmv.gr.ch/download/Matematica_Glossari_Download.pdf Glossari da la matematica (1.-6. classa)] da l'Uffizi per la scola populara ed il sport (<span style="color:green;">tudestg → rumantsch grischun</span>) (datoteca PDF)
;Geometria
* [http://www.lmv.gr.ch/download/terminologia-geometria-stgalim-mesaun.pdf Glossari da la geometria] da l'Uffizi per la scola populara ed il sport (<span style="color:green;">tudestg → rumantsch grischun</span>) (datoteca PDF)
=== Politica ===
* <s>[http://www.liarumantscha.ch/uploads/media/GlossariTermsPolitica.pdf Glossari cun terms da la politica] da la Lia Rumantscha</s> (<span style="color:red;">actualmain betg cuntanschibel</span>)
=== Religiun ===
;Baselgia catolica
* [http://www.rtr.ch/home/dossiers/actual/La-baselgia-catolica.html Glossari dal dossier «La baselgia catolica»] da Radiotelevisun Svizra Rumantscha (<span style="color:green;">rumantsch grischun cun definiziuns</span>) (paginas HTML)
=== Scola e furmaziun ===
* [http://www.chatta.ch/uploads/tx_icsrg/Glossar_de-rg-it_rm.pdf Terminologia da scola] da l'Inspecturat da scola e da scolina (<span style="color:green;">tudestg → rumantsch grischun → talian</span>) (datoteca PDF)
=== Sport ===
;Ballape
* [http://media-public.pmm.rtr.ch/media/object/rtr/fa6ced60-2b2c-4f21-b712-a936a3d4e8d5/download Glossari da ballape] da la Lia Rumantscha (<span style="color:green;">tudestg → rumantsch grischun</span>) (datoteca PDF, sto vegnir chargià giu)
;Parasgular (Gleitschirmfliegen)
* [http://web.archive.org/web/20090731105055/http://www.surselva-flaigers.ch/Romanisch.htm Stgazi da pleds per parasguladers] dals Surselva flaigers <span style="color:green;">(tudestg → sursilvan)</span> {<span style="color:red;">Versiun archivada, original exita buca pli</span>} (pagina HTML)
=== Victualias: mangiar e baiver ===
* [http://tschagrun.ch/petga/wp-content/uploads/glossari-pasternaria_petga-romontscha_lr.pdf Glossari per pasternarias] da la Lia Rumantscha (<span style="color:green;">tudestg → sursilvan e rg</span>) (datoteca PDF)
== Grammaticas ==
=== Rumantsch grischun ===
* [http://www.pledarigrond.ch/assets/binary/grammatica.pdf Grammatica I] - Survista grammaticala da la Lia Rumantscha (explitga las differenzas per part enormas cun il sursilvan!) (datoteca PDF)
* [http://www.unifr.ch/rheto/documents/Gramminstr.pdf Grammatica per l'instrucziun dal rumantsch grischun] - La grammatica la pli extendida dal rumantsch grischun (datoteca PDF)
=== Vallader ===
* [https://web.archive.org/web/20160303220329/http://www.udg.ch/dicziunari/files/grammatica_vallader.pdf grammaticalas] or dal dicziunari vallader da Gion Tscharner [[#Vallader|disponibel survart]] (datoteca PDF)
=== Puter ===
* [https://web.archive.org/web/20160425052102/http://www.udg.ch/dicziunari/files/grammatica_puter.pdf Explicaziuns grammaticalas] or dal dicziunari puter da Gion Tscharner [[#Puter|disponibel survart]] (datoteca PDF)
== Annotaziuns ==
<references />
[[Categoria:Vichipedia:Paginas dal project|Resursas linguisticas]]
i3l1vn5er4trgkcm7d70v12icjml3pp
173922
173921
2026-09-13T23:53:08Z
~2026-48950-40
23956
173922
wikitext
text/x-wiki
{{TOC right}}
Questa pagina cuntegna ina glista da '''resursas linguisticas sco dicziunaris, glossaris tematics u grammaticas''' ch'èn disponibels gratuitamain en la rait. Sche ti conuschas in auter dicziunari, pledari, glossari euv., pos ti agiunscher ina colliaziun a la glista u laschar in messadi sin la [[Agid discussiun:Resursas linguisticas|pagina da discussiun]].
== Dicziunaris generals ==
=== Tuttas variantas ===
* [http://www.pledari.ch/ mesPledaris] cun pleds en RG ed ils tschintg idioms e lur equivalents per tudestg, talian, franzos ed englais
=== Rumantsch grischun ===
* [http://www.pledarigrond.ch/ Pledari Grond] - Il pledari il pli extendì dal rumantsch grischun cun dapli che 200'000 chavazzins
* [http://www.lessico.ch/ Vocabulari lumbard-rumantsch-talian] da Lessico.ch cun la pussaivladad da tschertgar pleds en rumantsch grischun, talian e divers dialects da la gruppa lumbarda occidentala
=== Sursilvan ===
* [http://www.vocabularisursilvan.ch/ Niev Vocabulari Sursilvan] dad Alexi Decurtins, il grond dicziunari tudestg ⇔ sursilvan en furma digitala
=== Vallader ===
* [http://www.udg.ch/dicziunari/vallader/impressum Dicziunari tudais-ch ⇔ vallader] da Gion Tscharner cun furmas jauras ed ''expressiuns tipicas e s-chettas da l’Engiadina Bassa''<ref name="PL">''[http://www.engadinerpost.ch/2013/04/il-%C2%ABdicziunari-tscharner%C2%BB-es-online.html Il «Dicziunari Tscharner» es online]'', artitgel en la Posta Ladina dals 18 d'avrigl 2013 cun infurmaziuns da fund e tips da tschertgar</ref>
* [http://vocabulario.ch/index.php?id=502 Dicziunari tudais-ch ⇔ vallader] cun bleras frasas d'exempel
=== Puter ===
* [http://www.udg.ch/dicziunari/puter/impressum Dicziunari tudas-ch ⇔ puter] da Gion Tscharner<ref name="PL"/>
* [http://www.freelang.com/enligne/romanche.php Dicziunari frances ⇔ puter] da Freelang.
== Glossaris e dicziunaris tematics ==
La suandanta glista enumerescha glossaris tematics che n'han (cun excepziuns) nagina funcziun da tschertgar. Las linguas ed ils idioms dals documents e la direcziun da translaziun èn mintgamai inditgads en <span style="color:green;">verd</span>. Auters avertiments <u>impurtants</u> èn scrits en <span style="color:red;">cotschen</span>.
I vegn actualmain empruvà d'eruir sch'il glossari da politica da Lia Rumantscha, ch'è svanì en il fratemp, exista anc utrò en la rait.
=== Biologia ===
* [http://www.chatta.ch/fileadmin/user_upload/rg/uffants_giuvenils_scola_furm/Meds_da_scola/Biologia/Biologia/glossari_cudesch_biologia.pdf Glossari cun terms ord il champ da la biologia] da l'Uffizi per la scola populara ed il sport (<span style="color:green;">monoling rg cun definiziuns empè da translaziuns</span>) (datoteca PDF)
=== Construcziun (ladin: fabrica) ===
* [http://www.bvr.ch/data/downloads/file_1_719.pdf Glossari cun terms ord il sector da la construcziun] da l'Associaziun grischuna per il svilup dal territori (<span style="color:green;">tudestg → rg</span>) (datoteca PDF)
* [http://www.bvr.ch/data/downloads/file_1_720.pdf Glossari cun terms ord il sector da la construcziun] da l'Associaziun grischuna per il svilup dal territori (<span style="color:green;">rg → tudestg</span>) (datoteca PDF)
=== Geografia e toponims ===
;Toponims
<span style="color:red;">Adatg: Toponims antiquads n'èn betg marcads sco tals</span>
* [http://www.hls-dhs-dss.ch/ghh/?pagename=intro1 Glossarium Helvetiae historicum] - Glossari quadriling da la toponomastica svizra (<span style="color:green;">tud., fra., tal., rum. total</span>) (cun funcziun da tschertgar)
* [http://www.bahn-bus-ch.de/sprachen/listen.html Nums dals chantuns, regiuns, localitads, valladas, auas, pass e muntognas da la Svizra] en tut las quatter linguas uffizialas (<span style="color:green;">tud., fra., tal., rum. total</span>) (paginas HTML)
=== Matematica e geomatria ===
;Matematica
* [http://www.lmv.gr.ch/download/Matematica_Glossari_Download.pdf Glossari da la matematica (1.-6. classa)] da l'Uffizi per la scola populara ed il sport (<span style="color:green;">tudestg → rumantsch grischun</span>) (datoteca PDF)
;Geometria
* [http://www.lmv.gr.ch/download/terminologia-geometria-stgalim-mesaun.pdf Glossari da la geometria] da l'Uffizi per la scola populara ed il sport (<span style="color:green;">tudestg → rumantsch grischun</span>) (datoteca PDF)
=== Politica ===
* <s>[http://www.liarumantscha.ch/uploads/media/GlossariTermsPolitica.pdf Glossari cun terms da la politica] da la Lia Rumantscha</s> (<span style="color:red;">actualmain betg cuntanschibel</span>)
=== Religiun ===
;Baselgia catolica
* [http://www.rtr.ch/home/dossiers/actual/La-baselgia-catolica.html Glossari dal dossier «La baselgia catolica»] da Radiotelevisun Svizra Rumantscha (<span style="color:green;">rumantsch grischun cun definiziuns</span>) (paginas HTML)
=== Scola e furmaziun ===
* [http://www.chatta.ch/uploads/tx_icsrg/Glossar_de-rg-it_rm.pdf Terminologia da scola] da l'Inspecturat da scola e da scolina (<span style="color:green;">tudestg → rumantsch grischun → talian</span>) (datoteca PDF)
=== Sport ===
;Ballape
* [http://media-public.pmm.rtr.ch/media/object/rtr/fa6ced60-2b2c-4f21-b712-a936a3d4e8d5/download Glossari da ballape] da la Lia Rumantscha (<span style="color:green;">tudestg → rumantsch grischun</span>) (datoteca PDF, sto vegnir chargià giu)
;Parasgular (Gleitschirmfliegen)
* [http://web.archive.org/web/20090731105055/http://www.surselva-flaigers.ch/Romanisch.htm Stgazi da pleds per parasguladers] dals Surselva flaigers <span style="color:green;">(tudestg → sursilvan)</span> {<span style="color:red;">Versiun archivada, original exita buca pli</span>} (pagina HTML)
=== Victualias: mangiar e baiver ===
* [http://tschagrun.ch/petga/wp-content/uploads/glossari-pasternaria_petga-romontscha_lr.pdf Glossari per pasternarias] da la Lia Rumantscha (<span style="color:green;">tudestg → sursilvan e rg</span>) (datoteca PDF)
== Grammaticas ==
=== Rumantsch grischun ===
* [http://www.pledarigrond.ch/assets/binary/grammatica.pdf Grammatica I] - Survista grammaticala da la Lia Rumantscha (explitga las differenzas per part enormas cun il sursilvan!) (datoteca PDF)
* [http://www.unifr.ch/rheto/documents/Gramminstr.pdf Grammatica per l'instrucziun dal rumantsch grischun] - La grammatica la pli extendida dal rumantsch grischun (datoteca PDF)
=== Puter ===
* [https://web.archive.org/web/20160425052102/http://www.udg.ch/dicziunari/files/grammatica_puter.pdf Explicaziuns grammaticalas] or dal dicziunari puter da Gion Tscharner [[#Puter|disponibel survart]] (datoteca PDF)
=== Sursilvan ===
* Arnold Spescha: [https://www.spellchecker.pledarigrond.ch/pdf/grammatica_sursilvana.pdf ''Grammatica sursilvana'']. Cuera : Casa Ed. per Mieds d'Instrucziun, 1989. (datoteca PDF)
=== Vallader ===
* [https://web.archive.org/web/20160303220329/http://www.udg.ch/dicziunari/files/grammatica_vallader.pdf grammaticalas] or dal dicziunari vallader da Gion Tscharner [[#Vallader|disponibel survart]] (datoteca PDF)
== Annotaziuns ==
<references />
[[Categoria:Vichipedia:Paginas dal project|Resursas linguisticas]]
r0e96e690f5kzw3m2hmct8vek753nas
173923
173922
2026-09-13T23:54:50Z
~2026-48950-40
23956
173923
wikitext
text/x-wiki
{{TOC right}}
Questa pagina cuntegna ina glista da '''resursas linguisticas sco dicziunaris, glossaris tematics u grammaticas''' ch'èn disponibels gratuitamain en la rait. Sche ti conuschas in auter dicziunari, pledari, glossari euv., pos ti agiunscher ina colliaziun a la glista u laschar in messadi sin la [[Agid discussiun:Resursas linguisticas|pagina da discussiun]].
== Dicziunaris generals ==
=== Tuttas variantas ===
* [http://www.pledari.ch/ mesPledaris] cun pleds en RG ed ils tschintg idioms e lur equivalents per tudestg, talian, franzos ed englais
=== Rumantsch grischun ===
* [http://www.pledarigrond.ch/ Pledari Grond] - Il pledari il pli extendì dal rumantsch grischun cun dapli che 200'000 chavazzins
* [http://www.lessico.ch/ Vocabulari lumbard-rumantsch-talian] da Lessico.ch cun la pussaivladad da tschertgar pleds en rumantsch grischun, talian e divers dialects da la gruppa lumbarda occidentala
=== Sursilvan ===
* [http://www.vocabularisursilvan.ch/ Niev Vocabulari Sursilvan] dad Alexi Decurtins, il grond dicziunari tudestg ⇔ sursilvan en furma digitala
=== Vallader ===
* [http://www.udg.ch/dicziunari/vallader/impressum Dicziunari tudais-ch ⇔ vallader] da Gion Tscharner cun furmas jauras ed ''expressiuns tipicas e s-chettas da l’Engiadina Bassa''<ref name="PL">''[http://www.engadinerpost.ch/2013/04/il-%C2%ABdicziunari-tscharner%C2%BB-es-online.html Il «Dicziunari Tscharner» es online]'', artitgel en la Posta Ladina dals 18 d'avrigl 2013 cun infurmaziuns da fund e tips da tschertgar</ref>
* [http://vocabulario.ch/index.php?id=502 Dicziunari tudais-ch ⇔ vallader] cun bleras frasas d'exempel
=== Puter ===
* [http://www.udg.ch/dicziunari/puter/impressum Dicziunari tudas-ch ⇔ puter] da Gion Tscharner<ref name="PL"/>
* [http://www.freelang.com/enligne/romanche.php Dicziunari frances ⇔ puter] da Freelang.
== Glossaris e dicziunaris tematics ==
La suandanta glista enumerescha glossaris tematics che n'han (cun excepziuns) nagina funcziun da tschertgar. Las linguas ed ils idioms dals documents e la direcziun da translaziun èn mintgamai inditgads en <span style="color:green;">verd</span>. Auters avertiments <u>impurtants</u> èn scrits en <span style="color:red;">cotschen</span>.
I vegn actualmain empruvà d'eruir sch'il glossari da politica da Lia Rumantscha, ch'è svanì en il fratemp, exista anc utrò en la rait.
=== Biologia ===
* [http://www.chatta.ch/fileadmin/user_upload/rg/uffants_giuvenils_scola_furm/Meds_da_scola/Biologia/Biologia/glossari_cudesch_biologia.pdf Glossari cun terms ord il champ da la biologia] da l'Uffizi per la scola populara ed il sport (<span style="color:green;">monoling rg cun definiziuns empè da translaziuns</span>) (datoteca PDF)
=== Construcziun (ladin: fabrica) ===
* [http://www.bvr.ch/data/downloads/file_1_719.pdf Glossari cun terms ord il sector da la construcziun] da l'Associaziun grischuna per il svilup dal territori (<span style="color:green;">tudestg → rg</span>) (datoteca PDF)
* [http://www.bvr.ch/data/downloads/file_1_720.pdf Glossari cun terms ord il sector da la construcziun] da l'Associaziun grischuna per il svilup dal territori (<span style="color:green;">rg → tudestg</span>) (datoteca PDF)
=== Geografia e toponims ===
;Toponims
<span style="color:red;">Adatg: Toponims antiquads n'èn betg marcads sco tals</span>
* [http://www.hls-dhs-dss.ch/ghh/?pagename=intro1 Glossarium Helvetiae historicum] - Glossari quadriling da la toponomastica svizra (<span style="color:green;">tud., fra., tal., rum. total</span>) (cun funcziun da tschertgar)
* [http://www.bahn-bus-ch.de/sprachen/listen.html Nums dals chantuns, regiuns, localitads, valladas, auas, pass e muntognas da la Svizra] en tut las quatter linguas uffizialas (<span style="color:green;">tud., fra., tal., rum. total</span>) (paginas HTML)
=== Matematica e geomatria ===
;Matematica
* [http://www.lmv.gr.ch/download/Matematica_Glossari_Download.pdf Glossari da la matematica (1.-6. classa)] da l'Uffizi per la scola populara ed il sport (<span style="color:green;">tudestg → rumantsch grischun</span>) (datoteca PDF)
;Geometria
* [http://www.lmv.gr.ch/download/terminologia-geometria-stgalim-mesaun.pdf Glossari da la geometria] da l'Uffizi per la scola populara ed il sport (<span style="color:green;">tudestg → rumantsch grischun</span>) (datoteca PDF)
=== Politica ===
* <s>[http://www.liarumantscha.ch/uploads/media/GlossariTermsPolitica.pdf Glossari cun terms da la politica] da la Lia Rumantscha</s> (<span style="color:red;">actualmain betg cuntanschibel</span>)
=== Religiun ===
;Baselgia catolica
* [http://www.rtr.ch/home/dossiers/actual/La-baselgia-catolica.html Glossari dal dossier «La baselgia catolica»] da Radiotelevisun Svizra Rumantscha (<span style="color:green;">rumantsch grischun cun definiziuns</span>) (paginas HTML)
=== Scola e furmaziun ===
* [http://www.chatta.ch/uploads/tx_icsrg/Glossar_de-rg-it_rm.pdf Terminologia da scola] da l'Inspecturat da scola e da scolina (<span style="color:green;">tudestg → rumantsch grischun → talian</span>) (datoteca PDF)
=== Sport ===
;Ballape
* [http://media-public.pmm.rtr.ch/media/object/rtr/fa6ced60-2b2c-4f21-b712-a936a3d4e8d5/download Glossari da ballape] da la Lia Rumantscha (<span style="color:green;">tudestg → rumantsch grischun</span>) (datoteca PDF, sto vegnir chargià giu)
;Parasgular (Gleitschirmfliegen)
* [http://web.archive.org/web/20090731105055/http://www.surselva-flaigers.ch/Romanisch.htm Stgazi da pleds per parasguladers] dals Surselva flaigers <span style="color:green;">(tudestg → sursilvan)</span> {<span style="color:red;">Versiun archivada, original exita buca pli</span>} (pagina HTML)
=== Victualias: mangiar e baiver ===
* [http://tschagrun.ch/petga/wp-content/uploads/glossari-pasternaria_petga-romontscha_lr.pdf Glossari per pasternarias] da la Lia Rumantscha (<span style="color:green;">tudestg → sursilvan e rg</span>) (datoteca PDF)
== Grammaticas ==
=== Rumantsch grischun ===
* [http://www.pledarigrond.ch/assets/binary/grammatica.pdf Grammatica I] - Survista grammaticala da la Lia Rumantscha (explitga las differenzas per part enormas cun il sursilvan!) (datoteca PDF)
* [http://www.unifr.ch/rheto/documents/Gramminstr.pdf Grammatica per l'instrucziun dal rumantsch grischun] - La grammatica la pli extendida dal rumantsch grischun (datoteca PDF)
=== Puter ===
* [https://web.archive.org/web/20160425052102/http://www.udg.ch/dicziunari/files/grammatica_puter.pdf Explicaziuns grammaticalas] or dal dicziunari puter da Gion Tscharner [[#Puter|disponibel survart]] (datoteca PDF)
=== Sursilvan ===
* Arnold Spescha: [https://www.spellchecker.pledarigrond.ch/pdf/grammatica_sursilvana.pdf ''Grammatica sursilvana'']. Cuera : Casa Ed. per Mieds d'Instrucziun, 1989. (datoteca PDF)
=== Vallader ===
* [https://web.archive.org/web/20160303220329/http://www.udg.ch/dicziunari/files/grammatica_vallader.pdf Explicaziuns grammaticalas] or dal dicziunari vallader da Gion Tscharner [[#Vallader|disponibel survart]] (datoteca PDF)
== Annotaziuns ==
<references />
[[Categoria:Vichipedia:Paginas dal project|Resursas linguisticas]]
mxqvs8skfculcsul5dk5hjkowtsmtph
173924
173923
2026-09-14T00:13:31Z
~2026-48950-40
23956
173924
wikitext
text/x-wiki
{{TOC right}}
Questa pagina cuntegna ina glista da '''resursas linguisticas sco dicziunaris, glossaris tematics u grammaticas''' ch'èn disponibels gratuitamain en la rait. Sche ti conuschas in auter dicziunari, pledari, glossari euv., pos ti agiunscher ina colliaziun a la glista u laschar in messadi sin la [[Agid discussiun:Resursas linguisticas|pagina da discussiun]].
== Dicziunaris generals ==
=== Tuttas variantas ===
* [http://www.pledari.ch/ mesPledaris] cun pleds en RG ed ils tschintg idioms e lur equivalents per tudestg, talian, franzos ed englais
=== Rumantsch grischun ===
* [http://www.pledarigrond.ch/ Pledari Grond] - Il pledari il pli extendì dal rumantsch grischun cun dapli che 200'000 chavazzins
* [http://www.lessico.ch/ Vocabulari lumbard-rumantsch-talian] da Lessico.ch cun la pussaivladad da tschertgar pleds en rumantsch grischun, talian e divers dialects da la gruppa lumbarda occidentala
=== Sursilvan ===
* [http://www.vocabularisursilvan.ch/ Niev Vocabulari Sursilvan] dad Alexi Decurtins, il grond dicziunari tudestg ⇔ sursilvan en furma digitala
=== Vallader ===
* [http://www.udg.ch/dicziunari/vallader/impressum Dicziunari tudais-ch ⇔ vallader] da Gion Tscharner cun furmas jauras ed ''expressiuns tipicas e s-chettas da l’Engiadina Bassa''<ref name="PL">''[http://www.engadinerpost.ch/2013/04/il-%C2%ABdicziunari-tscharner%C2%BB-es-online.html Il «Dicziunari Tscharner» es online]'', artitgel en la Posta Ladina dals 18 d'avrigl 2013 cun infurmaziuns da fund e tips da tschertgar</ref>
* [http://vocabulario.ch/index.php?id=502 Dicziunari tudais-ch ⇔ vallader] cun bleras frasas d'exempel
=== Puter ===
* [http://www.udg.ch/dicziunari/puter/impressum Dicziunari tudas-ch ⇔ puter] da Gion Tscharner<ref name="PL"/>
* [http://www.freelang.com/enligne/romanche.php Dicziunari frances ⇔ puter] da Freelang.
== Glossaris e dicziunaris tematics ==
La suandanta glista enumerescha glossaris tematics che n'han (cun excepziuns) nagina funcziun da tschertgar. Las linguas ed ils idioms dals documents e la direcziun da translaziun èn mintgamai inditgads en <span style="color:green;">verd</span>. Auters avertiments <u>impurtants</u> èn scrits en <span style="color:red;">cotschen</span>.
I vegn actualmain empruvà d'eruir sch'il glossari da politica da Lia Rumantscha, ch'è svanì en il fratemp, exista anc utrò en la rait.
=== Biologia ===
* [http://www.chatta.ch/fileadmin/user_upload/rg/uffants_giuvenils_scola_furm/Meds_da_scola/Biologia/Biologia/glossari_cudesch_biologia.pdf Glossari cun terms ord il champ da la biologia] da l'Uffizi per la scola populara ed il sport (<span style="color:green;">monoling rg cun definiziuns empè da translaziuns</span>) (datoteca PDF)
=== Construcziun (ladin: fabrica) ===
* [http://www.bvr.ch/data/downloads/file_1_719.pdf Glossari cun terms ord il sector da la construcziun] da l'Associaziun grischuna per il svilup dal territori (<span style="color:green;">tudestg → rg</span>) (datoteca PDF)
* [http://www.bvr.ch/data/downloads/file_1_720.pdf Glossari cun terms ord il sector da la construcziun] da l'Associaziun grischuna per il svilup dal territori (<span style="color:green;">rg → tudestg</span>) (datoteca PDF)
=== Geografia e toponims ===
;Toponims
<span style="color:red;">Adatg: Toponims antiquads n'èn betg marcads sco tals</span>
* [http://www.hls-dhs-dss.ch/ghh/?pagename=intro1 Glossarium Helvetiae historicum] - Glossari quadriling da la toponomastica svizra (<span style="color:green;">tud., fra., tal., rum. total</span>) (cun funcziun da tschertgar)
* [http://www.bahn-bus-ch.de/sprachen/listen.html Nums dals chantuns, regiuns, localitads, valladas, auas, pass e muntognas da la Svizra] en tut las quatter linguas uffizialas (<span style="color:green;">tud., fra., tal., rum. total</span>) (paginas HTML)
=== Matematica e geomatria ===
;Matematica
* [http://www.lmv.gr.ch/download/Matematica_Glossari_Download.pdf Glossari da la matematica (1.-6. classa)] da l'Uffizi per la scola populara ed il sport (<span style="color:green;">tudestg → rumantsch grischun</span>) (datoteca PDF)
;Geometria
* [http://www.lmv.gr.ch/download/terminologia-geometria-stgalim-mesaun.pdf Glossari da la geometria] da l'Uffizi per la scola populara ed il sport (<span style="color:green;">tudestg → rumantsch grischun</span>) (datoteca PDF)
=== Politica ===
* <s>[http://www.liarumantscha.ch/uploads/media/GlossariTermsPolitica.pdf Glossari cun terms da la politica] da la Lia Rumantscha</s> (<span style="color:red;">actualmain betg cuntanschibel</span>)
=== Religiun ===
;Baselgia catolica
* [http://www.rtr.ch/home/dossiers/actual/La-baselgia-catolica.html Glossari dal dossier «La baselgia catolica»] da Radiotelevisun Svizra Rumantscha (<span style="color:green;">rumantsch grischun cun definiziuns</span>) (paginas HTML)
=== Scola e furmaziun ===
* [http://www.chatta.ch/uploads/tx_icsrg/Glossar_de-rg-it_rm.pdf Terminologia da scola] da l'Inspecturat da scola e da scolina (<span style="color:green;">tudestg → rumantsch grischun → talian</span>) (datoteca PDF)
=== Sport ===
;Ballape
* [http://media-public.pmm.rtr.ch/media/object/rtr/fa6ced60-2b2c-4f21-b712-a936a3d4e8d5/download Glossari da ballape] da la Lia Rumantscha (<span style="color:green;">tudestg → rumantsch grischun</span>) (datoteca PDF, sto vegnir chargià giu)
;Parasgular (Gleitschirmfliegen)
* [http://web.archive.org/web/20090731105055/http://www.surselva-flaigers.ch/Romanisch.htm Stgazi da pleds per parasguladers] dals Surselva flaigers <span style="color:green;">(tudestg → sursilvan)</span> {<span style="color:red;">Versiun archivada, original exita buca pli</span>} (pagina HTML)
=== Victualias: mangiar e baiver ===
* [http://tschagrun.ch/petga/wp-content/uploads/glossari-pasternaria_petga-romontscha_lr.pdf Glossari per pasternarias] da la Lia Rumantscha (<span style="color:green;">tudestg → sursilvan e rg</span>) (datoteca PDF)
== Grammaticas ==
=== Rumantsch grischun ===
* [http://www.pledarigrond.ch/assets/binary/grammatica.pdf Grammatica I] - Survista grammaticala da la Lia Rumantscha (explitga las differenzas per part enormas cun il sursilvan!) (datoteca PDF)
* [http://www.unifr.ch/rheto/documents/Gramminstr.pdf Grammatica per l'instrucziun dal rumantsch grischun] - La grammatica la pli extendida dal rumantsch grischun (datoteca PDF)
=== Puter ===
* [https://web.archive.org/web/20160425052102/http://www.udg.ch/dicziunari/files/grammatica_puter.pdf Explicaziuns grammaticalas] or dal dicziunari puter da Gion Tscharner [[#Puter|disponibel survart]] (datoteca PDF)
=== Surmiran ===
* Faust Signorell, Mena Wuethrich-Grisch e Gion Pol Simeon: [https://www.spellchecker.pledarigrond.ch/pdf/normas_surmiranas.pdf ''Normas surmiranas. Grammatica rumantscha digl idiom da Sur- e Sotses'']. Coira : Tgesa editoura cantunala per stampats e meds d'instrucziun, 1987. (datoteca PDF)
=== Sursilvan ===
* Arnold Spescha: [https://www.spellchecker.pledarigrond.ch/pdf/grammatica_sursilvana.pdf ''Grammatica sursilvana'']. Cuera : Casa Ed. per Mieds d'Instrucziun, 1989. (datoteca PDF)
=== Vallader ===
* [https://web.archive.org/web/20160303220329/http://www.udg.ch/dicziunari/files/grammatica_vallader.pdf Explicaziuns grammaticalas] or dal dicziunari vallader da Gion Tscharner [[#Vallader|disponibel survart]] (datoteca PDF)
== Annotaziuns ==
<references />
[[Categoria:Vichipedia:Paginas dal project|Resursas linguisticas]]
d3ul4w8eaxpcv78ce0dbc6b3tmcsjbd
Bit-Tuner
0
8537
173915
164520
2026-09-13T23:11:22Z
~2026-48950-40
23956
173915
wikitext
text/x-wiki
{{idiom|sursilvan}}
'''Bit-Tuner''' ei in musicist svizzer da [[Son Gagl]]. El ei naschius a Son Gagl ed habita ussa a [[Turitg]].
Sia musica ei pleina d'ideas sombras. El fa musica cun synthesizer, computer, ina gitarra electrica ed ina massa effects analogs.
== Discografia ==
* Aspects (2004, Local Form)
* Toxin (2008, Umbruch Recordings)
* Low-Speed Detonation (2009, [https://web.archive.org/web/20100227035808/http://www.trepok.com/ Trepok Rec.])
== Colligiaziuns ==
* [http://www.bit-tuner.net Pagina ufficiala]
* [http://www.myspace.com/bittuner Pagina ufficiala da Bit-Tuners en MySpace]
* [https://web.archive.org/web/20151227160541/http://www.tagblatt.ch/aktuell/kultur/tb-sk/Cineastische-Detonationen;art188,1434563 Artechel en il Tagblatt da Son Gagl], "Cineastische Detonationen" sur il album "Low-Speed Detonation"
[[Categoria:Musicists]]
[[Categoria:Persunas svizras]]
rvphh9tk482arizzae1fb2ggvsgjzu8
Model:Sursilvan
10
8596
173979
151098
2026-09-14T03:50:24Z
~2026-48950-40
23956
173979
wikitext
text/x-wiki
{| align=center width=100% id=toc
| <center>
<div style="font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; font-weight: normal;">Quest artechel ei screts per '''sursilvan'''. {{#if: {{{lemma2|}}} {{{idiom2|}}}|<br />Ei dat er [[{{{lemma2}}}|in artechel davart il medem tema]] per '''{{{idiom2}}}'''.}}</center>
|}<noinclude>[[Category:Models d'avis|Sursilvan]]</noinclude><includeonly>[[Category:Artitgels en sursilvan]]</includeonly>
k9desptfkmdapgey97t2te5l8zk8sb3
Brüsch/pt
0
9178
173991
172974
2026-09-14T05:04:00Z
~2026-48950-40
23956
173991
wikitext
text/x-wiki
{{puter|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=Brüsch}}
{{Infochascha Unitad d'administraziun svizra
|Num = Brüsch
|Tip = Vischnanca politica
|Vopna = CHE Brusio COA.svg
|Panorama = Brusio mit Kreisviadukt der Rhätischen Bahn .jpg
|Descripziun = Brüsch cun ils ''[[crotto|crotti]]'' tipics
<!--- ADMINISTRAZIUN --->
|Chantun = Grischun
|Regiun = Bernina
|Titel president =
|President =
|Lingua ufficiala =
<!--- TERRITORI --->
|Charta = Karte Gemeinde Brusio 2016.png
|Autezza = 780
|Surfatscha = 46,29
|Populaziun = {{EWZ CH|CH-GR|3551}}
|Data populaziun = {{EWD|CH-GR}}
|Spessezza = 24
|Fracziuns =
|Cunfina cun =
<!--- AUTRAS INFURMAZIUNS --->
|NP = 7743 Brusio<br />7744 [[Campocologno]]<br />7747 Viano<br />7748 Campascio
|Preselecziun = 081
|UST = 3551
|Abitants = talian: ''brusiesi''<br />dialect: ''brüsasc''
|Surnum =
|Lingua tradiziunala = [[lingua lumbarda]]
|Dialect = brüsasc
<!--- INTERNET --->
|Pagina-web = www.brusio.ch
|eLIR = 152
}}
'''Brüsch''' (''Brusio'' in [[lingua taliana|taliaun]], ''Brüs'' in [[lingua lumbarda|lombard]] e [[lingua tudestga|tudas-ch]] istoric) es üna vschnauncha politica [[svizra]] i'l {{chantun|Grischun}}. Ella appartegna al circul da Brüsch dal [[Bernina (district)|district Bernina]].
[[Categoria:Vischnancas dal chantun Grischun]]
[[Categoria:Brusio]]
hv30zjdsfy7fl3hvhsfpq0mt8qj4uvz
Model:LocMap Giapun
10
9661
173954
145792
2026-09-14T02:33:51Z
~2026-48950-40
23956
173954
wikitext
text/x-wiki
{{#switch:{{{1}}}
| name = Giapun
| top = 45.86
| bottom = 30.02
| left = 128.24
| right = 149.27
| image = {{#switch: {{{2|}}}
| relief=Japan natural location map with side map of the Ryukyu Islands.jpg
| #default=Japan location map with side map of the Ryukyu Islands.svg
}}
}}<noinclude>
{{LocMap/Info|Giapun}}
[[Categoria:LocMap|Giapun]]
[[fr:Modèle:Géolocalisation/Japon]]
</noinclude>
ay1bha8u88tgdff5f4yhm0eyqtviaeq
Cristianissem (puter)
0
9782
173990
160109
2026-09-14T05:00:21Z
~2026-48950-40
23956
173990
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Cristianissem}}
{{puter|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=Cristianissem}}
[[File:Christianity symbols.svg|thumb|ils simbols dal cristianissem: la crusch e'l pesch]]
[[File:Bloch-SermonOnTheMount.jpg|thumb|La predgia sül munt (evangeli seguond Matteus chap. 5-7: Gesu do instrucziun a sieus [[discipul|scolars]] ed a tuot il pövel intuorn (scena stiliseda dal pittüreder danais ''Carl Bloch'')]]
Il '''cristianissem''' es la pü granda [[religiun]] universela cun var 2,3 milliards commembers sül muond inter.
=== Classificaziun ===
Insembel cun [[giudaissem]], la sour pü veglia, e cun l'[[islam]], chi apparaiva pü tard, es il cristianissem üna religiun monoteistica caracteriseda da la [[cretta]] be in ün unic Dieu. Quistas trais religiuns fuorman la gruppa da las ''religiuns abrahamiticas'' chi integreschan ad Abraham in lur istorgias da fundaziun.
Il cristianissem es üna religiun missiunarica chi's drizza zieva il cumand da [[Gesu da Nazaret]] da fer deraser sieu evangeli fin als cunfins dal muond e suot tuots pövels.
=== Doctrina ===
I'l center da la cretta da tuottas confessiuns differentas infra il cristianissem sto la persuna da Gesu. El vain onuro scu il salveder chi ho chaschuno il reconciliamaint traunter Dieu e'ls umauns in forza da sia vita, da sia paschiun, da sia mort sülla crusch ed in vigur da sia resüstaunza dals morts zieva trais dis.
Gesu es medemmamaing vair umaun e vair Dieu. Scu l'ultim piglia'l part a la trinited divina insembel cun sieu bap celestiel e cul spiert sench.
=== Derasaziun ===
Il cristianissem es preschaint in tuots pajais dapertuot sün tuot il muond. In Europa, in America da Süd e da Nord, in Africa centrela e da Süd, süllas filippinas ed in Australia es la granda part da la populaziun tradiziunelmaing cristiauna.
Ün stedi greiv ho'l cristianissem in bod tuots pajais islamics ed in [[Corea]] da Nord. Cu vegnan crettaivels dischavantagios, oppress u perseguitos.
=== Confessiuns ===
Il cristianissem as parta in bgeras confessiuns, da las quêlas sun las pü importantas la [[Baselgia catolica romana|baselgia catolica romauna]] in Europa da Süd (il papa domicilo i'l [[Citad dal Vatican|Vatican]]) e sül continent americauna latina, las baselgias ortodoxas in Europa d'Ost ed illa part asiata da [[Russia]] e'l [[protestantissem]] in Europa centrela e da Nord ed in America da Nord.
=== Colliaziuns ===
* [https://web.archive.org/web/20160304061908/http://www.dreifaltigkeit-altdorf.de/christentum_weltveraenderung.htm Ün sguard süllas müdedas culturelas tres il cristianissem]
[[Categoria:Cristianissem| ]]
er1x2sfjcsb50lz85nuf0n04flppjbr
Model:CoordinateMap
10
10244
173977
158803
2026-09-14T03:26:59Z
~2026-48950-40
23956
173977
wikitext
text/x-wiki
{{#if:<includeonly>{{{text}}}{{{article}}}{{#iferror:{{{NS}}}{{{EW}}}{{{pop}}}{{{elevation}}}|X|}}{{#if:{{{region}}}{{{globe}}}||X}}{{#ifeq:{{{type}}}|{{{type_safe}}}||X}}</includeonly>
| {{Coordinate{{#switch:<span class="error"></span>
|{{{NS}}}
|{{{EW}}} = NO{{#if: {{NAMESPACE}} | x }}
| Main
}}
|NS = {{{NS}}}
|EW = {{{EW}}}
|type_safe = {{{type_safe}}}
|type = {{{type}}}
|pop = {{{pop}}}
|elevation = {{{elevation}}}
|dim_safe = {{{dim_safe}}}
|dim = {{{dim}}}
|region = {{{region}}}
|globe = {{{globe}}}
|text = {{{text}}}
|article = {{{article}}}
|name = {{{name}}}
|default = {{{default}}}
|tooltip = {{{tooltip}}}
|ttf = {{{ttf}}}
|sortkey = {{{sortkey}}}
}}
{{{maptrenner}}}
| <span class="geo noexcerpt" style=display:none><span class=body>{{ucfirst:{{{globe}}}}}</span><span class=latitude>{{{NS}}}</span><span class=longitude>{{{EW}}}</span><span class=elevation>{{{elevation}}}</span><!-- leere Tags werden von Tidy entfernt; Quoting von Attributwerten ist unnötig, kostet wertvolle Bytes und Tidy fügt die Quotes sowieso wieder ein --></span>
{{{maptrenner}}}
}}{{CoordinateMap/map
|mapname = {{#if:{{{mapname}}}
| {{{mapname<noinclude>|Erde</noinclude>}}}
| {{#switch: {{#if: {{{region}}}
| {{Info ISO-3166-2:{{#titleparts:{{{region}}}|1|1}}|level}}
}}
|0|1|2= {{CoordinateMap/name
|level = {{#switch:{{{maplevel}}}
|global=-2|continental=-1|national=0|adm1st=1|adm2nd=2|#default=0
}}
|region = {{#titleparts:{{{region}}}|1|1}}
|upperregion = {{Info ISO-3166-2:{{#titleparts:{{{region}}}|1|1}}|upper}}
|topregion = {{Info ISO-3166-2:{{#titleparts:{{{region}}}|1|1}}|top}}
|globe = {{{globe}}}
}}
|#default = {{Info globe
|globe= {{#if: {{{globe}}}
| {{{globe}}}
| earth
}}
|map
}}
}}
}}
|maptype = {{{maptype}}}
|float = {{{mapfloat}}}
|size = {{{mapsize<noinclude>|</noinclude>}}}
|caption = {{{mapcaption}}}
|layer = {{{maplayer<noinclude>|</noinclude>}}}
|label = {{#switch: {{{maplabel}}}
| none
| = {{#if: {{{name}}}
| {{#if: {{{text}}}
| {{#ifexist: {{{name}}}
| [[{{{name}}}]]
| {{{name}}}
}}
| {{{name}}}
}}
| {{PAGENAME}}
}}
|#default = {{{maplabel}}}
}}
|labelpos = {{#ifeq: {{{maplabel}}} | none | none }}
|NS = {{{NS}}}
|EW = {{{EW}}}
|type = {{{type_safe}}}
|pop = {{#iferror: {{{pop}}} | }}
|elevation = {{#iferror: {{{elevation}}} | }}
|dim_safe = {{{dim_safe}}}
|dim = {{{dim}}}
|region = {{{region}}}
|globe = {{{globe}}}
|name = {{#if: {{{name}}}
| {{{name}}}
| {{PAGENAME}}
}}
}}<noinclude>
{{Dokumentation/Unterseite}}
</noinclude><noinclude>[[Categoria:LocMap]]</noinclude>
swpyi6cr2h2j5zkysnscyu6kuafobsb
Model:Positionskarte/Rahmen
10
10252
173976
158862
2026-09-14T03:26:00Z
~2026-48950-40
23956
173976
wikitext
text/x-wiki
<onlyinclude><{{#if: {{{width|x}}}
| div
| table
}} class="positionskarte {{#if: {{{caption|x}}}
| thumb {{#if: {{{width|x}}}
| {{#switch: {{{float|}}}
|left = tleft" style="
|right = tright" style="
|center= tnone center" style="<!-- geht leider nicht mit centered. Korrektes thumb-Verhalten wäre div.poskarte.center>div.thumb.tnone -->
|inline= tnone" style="margin:0 1em; display:inline-block; <!-- mit caption inline? -->
|#default= tnone" style="margin:0 1em;
}}
| {{#switch: {{{float|}}}
|left = tleft float-left" style="margin:0.5em 1.4em 1.3em 0;<!-- div.tleft-Emulation. evtl mit .floatleft? -->
|right = tright float-right" style="margin:0.5em 0 1.3em 1.4em;<!-- div.tright-Emulation. evtl mit .floatright? -->
|center= tnone centered" style="
|inline= tnone" style="margin:0 1em; display:inline-table; <!-- mit caption inline? -->
|#default= tnone" style="margin:0 1em;
}}
}}{{#if:{{{width|x}}}
| "><div class="thumbinner" style="width:{{#ifeq: {{{border|}}} | none
| {{{width|240}}}px; border:none;
| {{#iferror: {{#expr:{{{width|240}}}+2}}px
| {{{width}}}
}}; {{#if: {{{border|}}}
| border:1px solid {{{border}}};
}}
}} {{#if: {{{background|}}} | background-color:{{{background}}}; }}"><div
| font-size:94%; overflow:hidden; padding:3px; text-align:center; border-spacing:0; border:{{#switch:{{{border|}}}
|none=none
|=1px solid #CCCCCC
|#default=1px solid {{{border}}}
}}; background-color:{{#if: {{{background|}}} | {{{background}}} | #F9F9F9 }};<!--thumbinner-Emulation--> width:1px;<!-- IMPORTANT *** zentraler Bestandteil des table-Hacks für alle Browser ausser Firefox *** WICHTIG -->"><tr><td style="border:0; padding:0"><div
}} class="thumbimage" style="{{#switch: {{{border|}}}
|none=border:none;
|={{#if:{{{width|x}}}
|
|border:1px solid #CCCCCC;
}}
|#default=border:1px solid {{{border}}};
}}
|<!-- else ! caption -->{{
#switch: {{{float|}}}
|left = float-left<!-- floatleft ? -->" style="margin-right:1em;
|right = float-right<!-- floatright ?-->" style="margin-left:1em;
|center= centered" style="
|inline= <!-- floatnone -->" style="margin:0 1em; display:inline-{{#if:{{{width|x}}}
| block
| table
}};
|#default= <!-- floatnone -->" style="margin: 0 1em;
}} background-color:{{#if:{{{background|}}} | {{{background}}} | #F9F9F9}}; border:{{#switch: {{{border|}}}
|none=none
|=1px solid #CCCCCC
|#default=1px solid {{{border}}}
}}; {{#if:{{{width|x}}}
| width:{{{width|240}}}px;
| border-collapse:collapse; border-spacing:0; width:1px;<!-- IMPORTANT *** zentraler Bestandteil des table-Hacks für alle Browser ausser Firefox *** WICHTIG -->"><tr><td style="border:0; padding:0"><div style="
}}
}} position:relative; z-index:0; padding:0; overflow:hidden;"><!--
INHALT
-->[[Datoteca:{{#if: {{{Alternativkarte|}}}
| {{{Alternativkarte}}}
| {{Positionskarte {{{1|Erde}}}|image|{{{maptype|}}} }}
}}|{{#if: {{{size|{{{width|x}}}}}}
| {{{size|{{{width|240}}}}}}px
| frameless{{!}}upright=1
}}|{{#if: {{{caption|x}}}
| link={{!}}{{Positionskarte {{{1|Erde}}}|name}}
| {{#if: {{{label|}}}
| {{{label}}}
| {{PAGENAME}}
}} ({{Positionskarte {{{1|Erde}}}|name}})
}}|alt={{#switch: {{{maptype}}}
|relief = Reliefkarte
|satellite = Satellitenbild
|#default = Karte
}}: {{Positionskarte {{{1|Erde}}}|name}}]]{{#if:{{{layer|}}}
| {{#if: {{Positionskartenlayer {{{1|Erde}}} | }}
| <!--Fehler, existiert nicht-->
| {{Positionskartenlayer {{{1|Erde}}}
|{{#titleparts:{{{layer}}}|1|1}}
|w={{{width|240}}}
}}{{#if:{{#titleparts:{{{layer}}}|1|2}}
| {{Positionskartenlayer {{{1|Erde}}}
|{{#titleparts:{{{layer}}}|1|2}}
|w={{{width|240}}}
}}{{#if:{{#titleparts:{{{layer}}}|1|3}}
| {{Positionskartenlayer {{{1|Erde}}}
|{{#titleparts:{{{layer}}}|1|3}}
|w={{{width|240}}}
}}
}}
}}
}}
}}{{{places}}}<!--
/INHALT
-->{{#if: {{{caption|x}}}
| </div><!-- class=thumbimage -->{{#if:{{{width|x}}}
| <div
| </td></tr><tr><td
}} class="thumbcaption"><!--
CAPTION
--><div class="magnify">[[Datoteca:Magnify-clip.png|link=Datoteca:{{#if: {{{Alternativkarte|}}}
| {{{Alternativkarte}}}
| {{Positionskarte {{{1|Erde}}}|image|{{{maptype|}}} }}
}}]]{{#if: {{{layer|}}}
| {{#if: {{Positionskartenlayer {{{1|Erde}}} | }}
|<!-- Fehler, existiert nicht -->
|{{Positionskartenlayer {{{1|Erde}}} |magnify |{{{layer}}} |w={{{width|240}}} }}
}}
}}</div><!-- class=magnify -->{{{caption|{{#if: {{{label|}}}
| {{{label}}}
| {{PAGENAME}}
}} ({{Positionskarte {{{1|Erde}}}|name}})
}}}{{#if:{{{width|x}}}
| </div><!-- class=thumbcaption --></div><!-- class=thumbinner -->
}}<!--
/CAPTION
-->
| {{#if: {{{width|x}}} | | </div> }}
}}{{#if: {{{width|x}}}
| </div>
| </td></tr></table>
}}<!-- class=positionskarte
-->{{#if: {{{width|x}}}
| {{#iferror: {{#expr:{{{width|240}}}+2}}px
| <span style="display:none;">[[Model:Positionskarte/Wartung/width|w]]</span>
|
}}
}}</onlyinclude>
{{Dokumentation}}<noinclude>[[Categoria:LocMap]]</noinclude>
rs0cy5lwbix48jmq2tkowcgjtczwlfh
Model:Positionskarte/Markierung
10
10256
173975
158867
2026-09-14T03:24:53Z
~2026-48950-40
23956
173975
wikitext
text/x-wiki
<noinclude>{{Dokumentation/Unterseite}}</noinclude>{{Positionskarte/Rahmen
|Alternativkarte=3by2white.svg
|places=
<onlyinclude><div style="position:absolute; top:{{#ifexpr:abs({{{Y<noinclude>|30</noinclude>}}}-50)>50
| 0
| {{{Y<noinclude>|30</noinclude>}}}
}}%; left:{{#ifexpr:abs({{{X<noinclude>|30</noinclude>}}}-50)>50
| 0
| {{{X<noinclude>|30</noinclude>}}}
}}%;{{#ifexpr:<includeonly>abs({{{Y}}}-50)>50 or abs({{{X}}}-50)>50</includeonly>
| " class="error">{{{marker}}} {{{label}}} nicht auf der Karte<span style="display:none">[[Model:Positionskarte/Wartung/Koordinate außerhalb|p3]]</span>
| height:0; width:0;">{{#if: {{{marker}}}
| <div style="position:relative;z-index:100;left:-{{{halfmarksize}}}px;top:-{{{halfmarksize}}}px;<!--width:{{{marksize}}}px;height:{{{marksize}}}px;-->line-height:0px;">{{{marker}}}</div>
}}{{#ifeq: {{{position}}} | none
|
| <div style="position:absolute; z-index:9; {{#switch: {{{position}}}
|={{#ifexpr:{{{Y}}}>33
| bottom:1px;
| top: 1px;
}}{{#ifexpr:{{{X}}}>50
| right:1px; text-align:right;
| left: 1px; text-align:left;
}}
|1 =bottom:3px; left:-1.5em; text-align:left;
|2 =bottom:1px; left: 1px; text-align:left;
|right
|3 =top: -2em; left: 3px; text-align:left; line-height:4em;
|4 =top: 1px; left: 1px; text-align:left;
|5 =top: 3px; left:-1.5em; text-align:left;
|bottom
|6 =top:3px; left:{{#ifeq: {{{wrap}}} | manual
| -5em
| -3em
}}; text-align:center;
|7 =top: 3px; right:-1.5em; text-align:right;
|8 =top: 1px; right: 1px; text-align:right;
|left
|9 =top: -2em; right: 3px; text-align:right; line-height:4em;
|10=bottom:1px; right: 1px; text-align:right;
|11=bottom:3px; right:-1.5em; text-align:right;
|top
|12=bottom:3px; left:{{#ifeq: {{{wrap}}} | manual
| -5em
| -3em
}}; text-align:center;
|center=top:-2em; left:{{#ifeq: {{{wrap}}} | manual
| -5em
| -3em
}}; text-align:center; line-height:4em;
}} margin: 0 .2em; {{#ifeq: {{{wrap}}} | manual
| white-space:nowrap; width:10em;
| width:6em;
}}"><span style="line-height:1em; {{#switch: {{{position}}}
|right |3 |left |9 |center <!-- alles mit (line-)height
http://www.student.oulu.fi/~laurirai/www/css/middle/#valhib
--> = display:inline; display:inline-table; display:inline-block; vertical-align:middle;
|#default =
}} {{{style}}}">{{{label}}}</span>​<!-- benötigt, um auch Text mit 4em Höhe zu haben: ZERO WIDTH SPACE --></div>
}}
}}</div></onlyinclude><!--Testframe end-->
}}<noinclude>[[Categoria:LocMap]]</noinclude>
ry4suna7f9ax8uxejaof34ifpzczk1r
Model:Positionskarte Türkei
10
10264
173966
158836
2026-09-14T03:11:51Z
~2026-48950-40
23956
173966
wikitext
text/x-wiki
{{#switch:{{{1}}}
|name = Tirchia
|top=42.5
|bottom=35.5
|left=25.4
|right=45.0
|image={{#switch: {{{2|}}}
|relief=Reliefkarte Türkei.png
|#default=Turkey adm location map.svg
}}
| zone = Land
}}<noinclude>
{{Positionskarte/Info|sortkey=Turkei}}
[[Categoria:LocMap|Tirchia]]
</noinclude>
8prunqxfxppru4ftnc1t2qa254otwol
Utilisader:Andreas/Model:Spartavias
2
10682
173917
132220
2026-09-13T23:25:25Z
~2026-48950-40
23956
remplazzau categoria tudestga cun la corrispundenta categoria romontscha
173917
wikitext
text/x-wiki
<div id="homonymie" class="homonymie" {{#if:{{{nohr|}}}|style="border-bottom:0"|}}>[[Image:Disambig colour.svg|20px|link=Aide:Homonymie|alt=Page d'aide sur l'homonymie]] Questa pagina è in '''spartavias''' che gida a distinguer diversas paginas cun il medem num.</div><includeonly>{{#ifeq:{{{1}}}|nocat||[[Categoria:Paginas per sclerir noziuns]]|}}</includeonly><noinclude>
3a024xgdmofw3tj8z3b88toyfz3j72h
173918
173917
2026-09-13T23:28:54Z
~2026-48950-40
23956
corr
173918
wikitext
text/x-wiki
<div id="homonymie" class="homonymie" {{#if:{{{nohr|}}}|style="border-bottom:0"|}}>[[Image:Disambig colour.svg|20px|link=Aide:Homonymie|alt=Page d'aide sur l'homonymie]] Questa pagina è in '''spartavias''' che gida a distinguer diversas paginas cun il medem num.</div><includeonly>{{#ifeq:{{{1}}}|nocat||[[Categoria:Vichipedia:Paginas per sclerir noziuns]]|}}</includeonly><noinclude>
nzbeno66lpfa7c04w2c16f67mcg8mbb
Wikipedia:Artitgels che mintga Vichipedia duai aver
4
11165
173952
161634
2026-09-14T02:19:02Z
~2026-48950-40
23956
173952
wikitext
text/x-wiki
{{Wikipedia:Artitgels vitals/Nivel/Navigaziun}}
Questa pagina cuntegna ina glista da '''1000 artitgels "vitals"''', q.v.d. artitgels che duain esser present en mintga lexicon general.
{{TOC right}}
== Biografias ==
=== Acturs, ballarins e models ===
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Sarah Bernhardt|Bernhardt, Sarah]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Charles Chaplin|Chaplin, Charles]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Marlene Dietrich|Dietrich, Marlene]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Marilyn Monroe|Monroe, Marilyn]]
=== Artists ed architects ===
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Le Corbusier|Corbusier, Le]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Salvador Dalí|Dalí, Salvador]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Albrecht Dürer|Dürer, Albrecht]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Vincent van Gogh|Gogh, Vincent van]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Francisco de Goya y Lucientes|Goya, y Lucientes, Francisco]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Katsushika Hokusai|Hokusai, Katsushika]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Frida Kahlo|Kahlo, Frida]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Leonardo da Vinci]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Henri Matisse|Matisse, Henri]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]]'''
# [[File:Star full.svg|15px]] '''[[Pablo Picasso|Picasso, Pablo]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Raffaello Sanzio|Raffaello]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Rembrandt]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Peter Paul Rubens|Rubens, Peter Paul]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Sinan]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Diego Velázquez|Velázquez, Diego]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Andy Warhol|Warhol, Andy]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Frank Lloyd Wright|Wright, Frank Lloyd]]
=== Scripturs e poets ===
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Abu Nuwas]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Hans Christian Andersen|Andersen, Hans Christian]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Matsuo Bashō|Bashō]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Jorge Luis Borges|Borges, Jorge Luis]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[George Gordon Byron|Byron, George Gordon]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Miguel de Cervantes|Cervantes, Miguel de]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Geoffrey Chaucer|Chaucer, Geoffrey]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Anton Tschechow|Tschechow, Anton]]
# [[File:Star full.svg|15px]] '''[[Dante Alighieri]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Charles Dickens|Dickens, Charles]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Fjodor Dostojewski|Dostojewski, Fjodor]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Gabriel García Márquez|García Márquez, Gabriel]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe, Johann Wolfgang von]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Hafez]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Homer]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Victor Hugo|Hugo, Victor]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[James Joyce|Joyce, James]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Franz Kafka|Kafka, Franz]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Kālidāsa]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Li Bai]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Nagib Mahfuz|Mahfuz, Nagib]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Molière]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Ovid]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Marcel Proust|Proust, Marcel]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Alexander Puschkin|Puschkin, Alexander]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[William Shakespeare|Shakespeare, William]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Sofocles]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Rabindranath Thakur|Thakur, Rabindranath]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Leo Tolstoi|Tolstoi, Leo]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Mark Twain|Twain, Mark]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Vergil]]
=== Cumponists e musicists ===
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Louis Armstrong|Armstrong, Louis]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Johann Sebastian Bach|Bach, Johann Sebastian]]'''
# [[File:Star full.svg|15px]] [[The Beatles|Beatles, The]]
# [[File:Star full.svg|15px]] '''[[Ludwig van Beethoven|Beethoven, Ludwig van]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Hector Berlioz|Berlioz, Hector]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Johannes Brahms|Brahms, Johannes]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Frédéric Chopin|Chopin, Frédéric]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Antonín Dvořák|Dvořák, Antonín]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[George Frideric Händel|Händel, Georg Frideric]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Gustav Mahler|Mahler, Gustav]]
# [[File:Star full.svg|15px]] '''[[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart, Wolfgang Amadeus]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Édith Piaf|Piaf, Édith]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Giacomo Puccini|Puccini, Giacomo]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Elvis Presley|Presley, Elvis]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Franz Schubert|Schubert, Franz]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Igor Strawinski|Strawinski, Igor]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Pjotr Tschaikowski|Tschaikowski, Pjotr]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Giuseppe Verdi|Verdi, Giuseppe]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Antonio Vivaldi|Vivaldi, Antonio]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Wladimir Wyssozki|Wyssozki, Wladimir]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Richard Wagner|Wagner, Richard]]
=== Exploraturs e scuvriders ===
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Roald Amundsen|Amundsen, Roald]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Neil Armstrong|Armstrong, Neil]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Jacques Cartier|Cartier, Jacques]]
# [[File:Star full.svg|15px]] '''[[Cristof Columbus|Columbus, Cristof]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[James Cook|Cook, James]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Hernán Cortés|Cortés, Hernán]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Juri Gagarin|Gagarin, Juri]]'''
# [[File:Star half.svg|15px]] [[Vasco da Gama|Gama, Vasco da]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Ibn Battuta]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Ferrando de Magallans|Magallans, Ferrando]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Marco Polo|Polo, Marco]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Zheng He]]
=== Reschissurs e scenarists ===
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Ingmar Bergman|Bergman, Ingmar]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Walt Disney|Disney, Walt]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Sergei Eisenstein|Eisenstein, Sergei]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Federico Fellini|Fellini, Federico]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Alfred Hitchcock|Hitchcock, Alfred]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Stanley Kubrick|Kubrick, Stanley]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Akira Kurosawa|Kurosawa, Akira]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Satyajit Ray|Ray, Satyajit]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Steven Spielberg|Spielberg, Steven]]
=== Inventaders, scienciads e matematichers ===
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Archimedes]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Avicena]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Tim Berners-Lee|Berners-Lee, Tim]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Nicolaus Copernicus|Copernicus, Nicolaus]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Marie Curie|Curie, Marie]]
# [[File:Star full.svg|15px]] '''[[Charles Darwin|Darwin, Charles]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Thomas Alva Edison|Edison, Thomas]]'''
# [[File:Star full.svg|15px]] '''[[Albert Einstein|Einstein, Albert]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Euclides]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Leonhard Euler|Euler, Leonhard]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Michael Faraday|Faraday, Michael]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Enrico Fermi|Fermi, Enrico]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Fibonacci]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Henry Ford|Ford, Henry]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Joseph Fourier|Fourier, Joseph]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Galén]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Galileo Galilei]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Carl Friedrich Gauss|Gauss, Carl Friedrich]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Johannes Gutenberg|Gutenberg, Johannes]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[James Prescott Joule|Joule, James Prescott]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Johannes Kepler|Kepler, Johannes]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Muhammad ibn Mūsā al-Khwārizmī|Khwarizmi, Muhammad ibn Musa al-]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Gottfried Leibniz|Leibniz, Gottfried]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Carl von Linné|Linné, Carl von]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[James Clerk Maxwell|Maxwell, James Clerk]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Dmitri Mendelejew|Mendelejew, Dmitri]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Isaac Newton|Newton, Isaac]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Louis Pasteur|Pasteur, Louis]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Max Planck|Planck, Max]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Ernest Rutherford|Rutherford, Ernest]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Erwin Schrödinger|Schrödinger, Erwin]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Nikola Tesla|Tesla, Nikola]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Alan Turing|Turing, Alan]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[James Watt|Watt, James]]'''
=== Filosofs e scienciads socials ===
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Aristoteles]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Confucius]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Simone de Beauvoir|Beauvoir, Simone de]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Chanakya]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Noam Chomsky|Chomsky, Noam]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[René Descartes|Descartes, René]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Sigmund Freud|Freud, Sigmund]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel, Georg Wilhelm Friedrich]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Ibn Khaldun]]
# [[File:Star full.svg|15px]] '''[[Immanuel Kant|Kant, Immanuel]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[John Maynard Keynes|Keynes, John Maynard]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Lao Tse]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[John Locke|Locke, John]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Niccolò Machiavelli|Machiavelli, Niccolò]]
# [[File:Star full.svg|15px]] '''[[Karl Marx|Marx, Karl]]'''
# [[File:Star full.svg|15px]] '''[[Friedrich Nietzsche|Nietzsche, Friedrich]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Platon]]'''
# [[File:Star full.svg|15px]] [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau, Jean-Jacques]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Jean-Paul Sartre|Sartre, Jean-Paul]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Sima Qian]]
# [[File:Star full.svg|15px]] [[Adam Smith|Smith, Adam]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Socrates]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Voltaire]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Max Weber|Weber, Max]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein, Ludwig]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Zhu Xi]]
=== Leaders politics ===
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Akbar]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Alexander il Grond]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Aśoka]] u [[Ashoka]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Mustafa Kemal Atatürk|Atatürk, Kemal]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Augustus]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Otto von Bismarck|Bismarck, Otto von]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Simón Bolívar|Bolívar, Simón]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Napoleun Bonaparte|Bonaparte, Napoleun]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Julius Cesar]]
# [[File:Star full.svg|15px]] [[Carl il Grond]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Winston Churchill|Churchill, Winston]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Constantin I|Constantin I il Grond]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Cyrus II il Grond]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Charles de Gaulle|De Gaulle, Charles]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Elisabetta I d'Engalterra]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Mohandas Karamchand Gandhi|Gandhi, Mohandas Karamchand]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Dschingis Khan]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Che Guevara|Guevara, Che]]
# [[File:Star half.svg|15px]] '''[[Adolf Hitler|Hitler, Adolf]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Giuanna d'Arc]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Martin Luther King, Jr.|King, Martin Luther, Jr.]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Lenin|Lenin, Vladimir]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Abraham Lincoln|Lincoln, Abraham]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] Loís XIV de Francia|Loís XIV
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Rosa Luksemburg|Luksemburg, Rosa]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Nelson Mandela|Mandela, Nelson]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Mao Zedong]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Jawaharlal Nehru|Nehru, Jawaharlal]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Kwame Nkrumah|Nkrumah, Kwame]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] Pero I de Rusia
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Qin Shi Huang]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Franklin Delano Roosevelt|Roosevelt, Franklin D.]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Saladin]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Josef Stalin|Stalin, Josef]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] Solimán I o Magnifico
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Sun Yat-sen]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Tamerlan]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Umar ibn al-Khattāb|Umar]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[George Washington|Washington, George]]'''
=== Figuras religiusas e teologs ===
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Abraham]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Tumasch d'Aquino]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Augustinus da Hippo]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Siddhartha Gautama|Buda]]''' e [[Buddha]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Al-Ghazali]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Jesus da Nazaret|Jesus]]''' e Gesu
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Martin Luther|Luther, Martin]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Moses]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Mohamed]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Paulus da Tarsus]]
== Filosofia, psicologia ==
=== Filosofia ===
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Belleza]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Dialectica]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Etica]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Epistemologia]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Feminissem]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Libra voluntad]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Enconuschientscha]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Logica]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Intelletg]]
# [[File:Star full.svg|15px]] '''[[Filosofia]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Probabilitad]] (probabladad)
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Realitad]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Vardad]]
=== Psicologia ===
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Cumportament]]''' (conduita)
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Emoziun]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Amur]] (surs. carezia)
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Psicologia]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Pensar]]''' (partratgar)
== Religiun e teologia ==
=== Religiun e spiritualitad ===
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Dieu]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Mitologia]]'''
# Filosofias
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Ateissem]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Fundamentalissem religius|Fundamentalissem]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Materialissem]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Monoteissem]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Politeissem]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Olma]]'''
# [[File:Star full.svg|15px]] '''[[Religiun]]'''
# Religiuns
## [[File:Star full.svg|15px]] '''[[Budissem]]'''
## [[File:Star full.svg|15px]] '''[[Cristianissem]]'''
### [[File:Star empty.svg|15px]] [[Baselgia catolica|Catolicissem]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Confucianissem]]
## [[File:Star full.svg|15px]] '''[[Hinduissem]]'''
### [[File:Star empty.svg|15px]] [[Trimurti]]
## [[File:Star full.svg|15px]] '''[[Islam]]'''
### [[File:Star empty.svg|15px]] [[Schia]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Jainissem]]
## [[File:Star full.svg|15px]] '''[[Giudaissem]]'''
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Sikhissem]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Taoissem]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Zoroastrissem]]
# Praticas spiritualas
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Sufissem]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Yoga]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Zen]]
== Sciencias socialas ==
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Societad]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Civilisaziun]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Educaziun]]'''
=== Famiglia e relaziuns ===
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Famiglia]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Uffant]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Um]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Matrimoni]]''' u [[Lètg]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Dunna]]
=== Politica ===
# [[File:Star full.svg|15px]] '''[[Politica]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Anarchissem]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Colonialissem]]
# [[File:Star full.svg|15px]] [[Communissem]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Conservativissem]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Democrauia]]
# [[File:Star full.svg|15px]] [[Dictatura]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Diplomazia]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Faschissem]]
# [[File:Star full.svg|15px]] [[Globalisaziun]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Regenza]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Ideologia]]
# [[File:Star full.svg|15px]] [[Imperialissem]]
# [[File:Star full.svg|15px]] [[Liberalissem]]
# [[File:Star full.svg|15px]] [[Marxissem]]
# [[File:Star full.svg|15px]] [[Monarchia]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Naziunalissem]]
# [[File:Star half.svg|15px]] [[Republica]]
# [[File:Star full.svg|15px]] [[Socialissem]]
# [[File:Star half.svg|15px]] '''[[Stadi]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Partida politica]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Propaganda]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Terrorissem]]
=== Commerci ed economia ===
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Economia]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Capital (economia)|Capital]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Capitalissem]]
# [[File:Star full.svg|15px]] [[Valuta]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Euro]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Yen]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Dollar american]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Industria]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Daners]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Taglia]]
=== Dretg ===
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Dretg]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Constituziun]]
=== Organisaziuns internaziunalas ===
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Uniun africana]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Liga araba]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Associaziun da la naziuns da l'Asia dal Sidest]] (ASEAN)
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Communitad dals Stadis Independents]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Commonwealth of Nation]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Uniun europeica]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Federaziun internaziunala da las Societads da la Crusch cotschna e da la Mesaglina cotschna]]'''
# [[File:Star full.svg|15px]] [[NATO]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Premi Nobel]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Organisaziun dals pajais exportaders da petroli]]
# [[File:Star full.svg|15px]] '''[[Organisaziun da las Naziuns unidas|Naziuns unidas]]'''
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Tribunal internaziunal]]
## [[File:Star half.svg|15px]] [[Fond monetar internaziunal]]
## [[File:Star half.svg|15px]] [[UNESCO]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Decleraziun universala dals dretgs umans]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Organisaziun mundiala da la sanadad]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Banca mundiala]]
# [[File:Star half.svg|15px]] [[Organisaziun mundiala da commerzi]]
=== Guerras ed armada ===
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Guerra civila]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Militar]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Pasch]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Guerra]]'''
=== Aspects socials ===
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Interrupziun da la gravidanza]] ([[Abort]])
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Paina da mort]]'''
# [[File:Star full.svg|15px]] '''[[Dretgs umans]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Rassissem]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Sclavitid]]'''
== Linguas e litteratura ==
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Lingua]]'''
# Linguas specificas
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Lingua araba|Arab]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Lingua bengala|Bengal]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Lingua chinaisa|Chinais]] <!--With the clarification that it is, linguistically speaking, not a single language.-->
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Lingua englaisa|Englais]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Esperanto]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Lingua franzosa|Franzos]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Lingua tudestga|Tudestg]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Lingua greca|Grec]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Lingua ebraica|Ebraic]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] Hindustani
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Lingua giapunaisa|Giapunais]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Latin]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Lingua persiana|Persian]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Lingua portugaisa|Portugais]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Lingua russa|Russ]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Sanscrit]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Lingua spagnola|Spagnol]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Lingua suaheli|Suaheli]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Lingua tirca|Tirc]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Linguistica]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Grammatica]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Pled]]'''
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Fonem]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Silba]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Sistem da scrittira]]'''
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Alfabet arab]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Scrittira chinaisa]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Alfabet cirillic]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Alfabet grec]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Hangul]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Alfabet latin]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Alfabetisaziun]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Translaziun]]''' e [[Traducziun]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Litteratura]]'''
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Prosa]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Ficziun]]
### [[File:Star empty.svg|15px]] [[Milli ed ina notg]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Roman]]
### [[File:Star empty.svg|15px]] O suenio d'a cambra roya
### [[File:Star empty.svg|15px]] [[Genji Monogatari]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Poesia]]'''
### [[File:Star empty.svg|15px]] [[Epopea da Gilgamesch]]
### [[File:Star empty.svg|15px]] [[Ilias]] ([[Iliada]]?)
### [[File:Star empty.svg|15px]] [[Mahābhārata]]
### [[File:Star empty.svg|15px]] [[Shāhnāma]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[L'art da la guerra]]
== Sciencia ==
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Scienza]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Natira]]
=== Astronomia ===
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Astronomia]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Asteroid]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Sfratg primar]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] Fora naira / Rusna naira
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Comet]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Galaxia]]'''
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Via da latg]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Glina]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Planet]]'''
## [[File:Star full.svg|15px]] '''[[Terra]]'''
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Jupiter (planet)|Jupiter]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Mars (planet)|Mars]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Mercur (planet)|Mercur]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Neptun (planet)|Neptun]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Saturn (planet)|Saturn]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Uranus (planet)|Uranus]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Venus (planet)|Venus]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Sistem solar]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Sgol spazial]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Staila]]'''
## [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Sulegl]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Univers]]
=== Biologia ===
# [[File:Star full.svg|15px]] '''[[Biologia]]'''
# Materials biologics
## [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Acid desoxiribonucleid|ADN]]''' (DNS, DNA)
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Encim]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Protein]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Botanica]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Mort]]'''
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Suicid]] u [[Suicidi]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Ecologia]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Spezia periclitada]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Domesticaziun]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Vita]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] Clasificación scientifica
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Spezia]]
==== Process biologics ====
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Metabolissem]]'''
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Digestiun]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Fotosintesa]]'''
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Respiraziun]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Evoluziun]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Reproducziun]]'''
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Gravidanza]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] Sexo
==== Anatomia ====
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Anatomia]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Cella]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Circulaziun dal sang]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Sang]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Cor]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] Sistema endocrino
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Tract digestiv]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Begl gross]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Begl stretg]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Gnirom]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Sain]] (pèz feminin)
## [[File:Star full.svg|15px]] [[Pel]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Muscul]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Sistem da la gnerva]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Tscharvè]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Organ sensitiv]]
### [[File:Star half.svg|15px]] [[Ureglia]]
### [[File:Star half.svg|15px]] [[Nas]]
### [[File:Star full.svg|15px]] [[Egl]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] Sistema reproductivo
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Tract respiratoric]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Pulmun]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Skelet]]
==== Sanadad e medischina ====
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Medischina]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Dependenza]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Malsogna d'Alzheimer]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Cancer]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Colera]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Dafraid]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Odontologia]] (medischina dentala)
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Impediment]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Surdadad]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Tschorvadad]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] Malsogna psichica? mentala?
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Malsogna]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Medicament]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Etanol]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Nicotin]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Tubac]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Sanadad]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Mal il chau]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Sistem d'immunitad]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Infarct dal cor]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Malaria]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] Malnutrición
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Menstruaziun]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] Obesidat
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Pandemia]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Antibiotic]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Penicillin]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Pneumonia]] (puntga, malcostas)
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Poliomielitis]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Malsognas sexualas contagiusas]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[SIDA]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Apoplexia]] (culp, attatga)
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Tuberculosa]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Diabetis mellitus]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Virus]]'''
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Grippa]] (influenza)
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Virola]]
==== Organissems ====
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Organissem]]''' (=esser vivent)
# [[File:Star half.svg|15px]] '''[[Animalia]] / [[animals]]''' ([[animal]])
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Arthropoda]] / [[artropods]]
### [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Insecta]] / [[insects]]''' ([[insect]])
#### [[File:Star empty.svg|15px]] [[Furmiclas]]
#### [[File:Star empty.svg|15px]] [[Anthophila]] / [[avieuls]] ([[avieuls]])
#### [[File:Star empty.svg|15px]] [[Culicidae]] / [[mustgins]] ([[mustgin]])
### [[File:Star empty.svg|15px]] [[Araneae]] / [[filiens che fa taila]] ([[filien che fa taila]])
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Chordata]] / cordats? (cordà) (Chordatiere)
### [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Amfibis]]'''
#### [[File:Star empty.svg|15px]] [[Anura]] / anurs? (anur) (Froschlurche)
### [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Utschels]]'''
#### [[File:Star empty.svg|15px]] [[Gallus domesticus]] /
#### [[File:Star empty.svg|15px]] [[Columbidae]] / [[columbas]] ([[columba]])
### [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Pisces]] / [[peschs]]''' ([[pesch]])
#### [[File:Star empty.svg|15px]] Selachimorpha / [[squagls]] ([[squagl]])
### [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Mammals]]'''
#### [[File:Star empty.svg|15px]] [[Camelus]] / [[chamel]]
#### [[File:Star empty.svg|15px]] [[Felis catus]] /
#### [[File:Star empty.svg|15px]] [[Bos primigenius taurus]] / [[bov]]
#### [[File:Star empty.svg|15px]] [[Canis lupus familiaris]] /
#### [[File:Star empty.svg|15px]] [[Elephantidae]] / [[elefants]] ([[elefants]])
#### [[File:Star empty.svg|15px]] [[Equus caballus]] /
#### [[File:Star empty.svg|15px]] [[Ovis aries]] /
#### [[File:Star empty.svg|15px]] [[Rodentia]] / [[ruiders]] u [[animals ruiders]] ([[ruider]] u [[animal ruider]])
#### [[File:Star empty.svg|15px]] [[Sus scrofa domesticus]] / [[portg domestic]] ([[portg]])
#### [[File:Star empty.svg|15px]] [[Primates]] / [[primats]] ([[primat]])
##### [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Homo sapiens]] / [[uman]] u [[carstgaun]]'''
#### [[File:Star empty.svg|15px]] [[Cetacea]] / [[balenas]] ([[balena]])
### [[File:Star half.svg|15px]] '''[[Reptils]]'''
#### [[File:Star half.svg|15px]] [[Dinosaurs]]
#### [[File:Star empty.svg|15px]] [[Serpentes]] / [[serps]] ([[serp]])
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Archaea]] / arceobacterias?
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Eubacteria]] / [[bacteria]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Fungi]] / [[bulieus]]''' ([[bulieu]])
# [[File:Star half.svg|15px]] '''[[Plantae]] / [[plantas]]'''
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[flur]] (fluriziun = Antesi)
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[planta]] u [[bostg]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Protista]] / protists?
=== Chemia ===
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Chemia]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Chemia anorganica]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Biochemia]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Cumposiziun chemica]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Acid]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Basa (chemia)|Basa]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Sal (chemia)|Sal]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Element chemic]]'''
## [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Tavla periodica]]''' ([[sistem periodic]])
##[[File:Star empty.svg|15px]] [[Aluminium]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Carbon]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Arom]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Aur]]'''
## [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Idrogen]]'''
## [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Fier]]'''
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Nitrogen]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Oxigen]]'''
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Argient]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Zin]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Chemia organica]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Alcohol]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Idrat carbonic]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Ormon]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Lipid]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Molecul]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Chemia analitica]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Chemia fisica]]
=== Aura, clima y geologia ===
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Lavina]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Clima]]'''
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[El Niño]]
## [[File:Star full.svg|15px]] [[Stgaudament global]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Terratrembel]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Geologia]]'''
## [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Mineral]]'''
### [[File:Star empty.svg|15px]] [[Diamant]]
## [[File:Star full.svg|15px]] [[Tectonica da plattas]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Crappa]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Catastrofa da la natira]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Tsunami]]
# [[File:Star half.svg|15px]] [[Vulcan]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Aura]]'''
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Nivel]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] aua gronda / auazun ≠ inundaziun
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Plievgia]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Naiv]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Tornado]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Ciclon tropic]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Vent]]
=== Fisica ===
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Fisica]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Acceleraziun]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Atom]]'''
# [[File:Star full.svg|15px]] '''[[Energia]]'''
## [[File:Star empty.svg|15px]] Conservación d'a enerchía
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Radiaziun electromagnetica]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Infracotschen]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Ultravriolet]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Glisch]]
### [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Colur]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Mecanica classica]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Forza]]'''
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Electromagnetissem]]
### [[File:Star empty.svg|15px]] [[Champ magnetic]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Gravitaziun]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] Interacción nucleyar fuerte
## [[File:Star empty.svg|15px]] Interacción nucleyar feble
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Magnet]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Massa]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Metal]]'''
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Atschal]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Fissiun nucleara]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Fasa (materia)]]'''
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Gas]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Liquid]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Plasma (fisica)|Plasma]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Solid]] (corp solid)
# [[File:Star empty.svg|15px]] Mecanica quantica
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Radioactivitad]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] Relatividat cheneral
# [[File:Star empty.svg|15px]] Relatividat especial
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Semiconductur]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Tun]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Sveltezza]]'''
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Sveltezza da la glisch]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Temperatura]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Temp]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Termodinamica]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Vacum]]
=== Mesiraziun ed unitads ===
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Mesiraziun]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Kilogram]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Liter]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Meter]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Sistem internaziunal d'unitads]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Secunda]]
=== Temp ===
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Chalender]]'''
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Chalender gregorian]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] Ura
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Di]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Zona d'urari]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Onn]]'''
=== Alimentos ===
{{repassada|Translatar}}
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Alimento]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Pan]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Cerial]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Hordeum vulgare|Hordio]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Zea mays|Panizo]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Avena sativa|Cebada]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Roz]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Secale cereale|Segal]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Sorghum|Sorgo]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Triticum|Trigo]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Queso]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Chicolate]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Miel]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Fruito]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Mazana]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Musa × paradisiaca|Banana]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Uga]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Glycine max|Soya]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Limón]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Nuez (fruito)]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Carne]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Zucre]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Verdura]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Solanum tuberosum|Trunfera]]
==== Bavrondas ====
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Biera]] u [[gervosa]]
# [[File:Star full.svg|15px]] [[Café]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Latg]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Té]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Aua]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Suc]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Vin]]
=== Matematicas ===
{{repassada|Translatar}}
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Matematicas]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Alchebra]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Alchebra lineal]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Logaritmo]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Aritmetica]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Sistema de coordenatas]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Analís matematica]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Equación diferencial]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Analís numerica]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Equación]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Función matematica]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Cheometría]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Anglo]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Aria]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Numero π|Pi]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Teorema de Pitagoras]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Demostración matematica]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Numero]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Numero compleixo]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Numero primero]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Infinito]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Teoría de conchuntos]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Estatistica]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Simetría]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Trigonometría]]
== Tecnolochía ==
{{repassada|Translatar}}
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Tecnolochía]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Biotecnolochía]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Ropa]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Gossypium|Cotón]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Incheniería]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Maquina]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Robot]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Torniello]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Rueda]]
# [[File:Star full.svg|15px]] '''[[Agricultura]]'''
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Regano]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Aladro]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Metalurchia]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Nanotecnolochía]]
=== Communicaziun ===
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Communicaziun]] '''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Cudesch]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Informaziun]]'''
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Enciclopedia]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Schurnalissem]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Gasetta]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Meds da massa]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Stampa]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Telefon]]
=== Electronica ===
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Electronica]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Corrient electrica]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Freqüencia]]
# Components
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Condensador]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Inductor]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Transistor]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Diodo]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Resistor]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Transformador]]
==== Ordinadors y Internet ====
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Ordinador]]'''
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Disco duro]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Unidat central de procesamiento]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Intelichencia artificial]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Tecnolochías d'a Información y a Comunicación]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Algorismo]]
# [[File:Star full.svg|15px]] [[Internet]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Correu electronico]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[World Wide Web]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Sistema operativo]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Luengache de programación]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Software]]
=== Enerchía y combustible ===
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Enerchía renovable]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Electrecidat]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Enerchía nucleyar]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Combustible fósil]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Motor de combustión interna]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Maquina de vapor]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Fuego]]
=== Materials ===
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Vidre]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Papel]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Plastico]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Fusta]]
=== Transporte ===
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Transporte]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Aeronau]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Auto]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Becicleta]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Submarín]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Barco]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Tren]]
=== Armas ===
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Arma]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Spada]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Arma da fieu]]
### [[File:Star empty.svg|15px]] [[Mitraglia]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Arma nucleara]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Tanc]] u [[char armà]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Material explosiv]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Pulvra da sajettar]]
== Art e temp liber ==
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Cultura]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Art]]'''
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Comic]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Pictura]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Fotografia]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Scultura]]
### [[File:Star empty.svg|15px]] [[Vaschlaria]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Saut]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Moda]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Teater]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Caligrafia]]
=== Arquitectura ed inschigneria civila ===
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Architectura]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Artg (architectura)|Artg]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Punt]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Chanal da navigaziun|Chanal]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Serra da vallada]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Cupla]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Chasa]]'''
# Bajetgs
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Angkor Wat]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Colosseum]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Grond Mir chinais]]
## [[File:Star full.svg|15px]] [[Tur d'Eiffel]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Empire State Building]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Hagia Sophia]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Partenon]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Necropola da Giza]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Dom da s. Peder]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Statua da la libertad]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Taj Mahal]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Serra da las Trais Chavorgias]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Piramida (architectura)|Piramida]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Tur]]
=== Film, radio e televisiun ===
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Film]]'''
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Animaziun]]
### [[File:Star empty.svg|15px]] [[Anime]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Radio (meyo de comunicación)|Radio]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Televisiun]]'''
=== Musica ===
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Musica]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Chant]]
# Geners musicals
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Blues]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Musica classica]]
### [[File:Star empty.svg|15px]] [[Opera]]
### [[File:Star empty.svg|15px]] [[Sinfonia]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Musica electronica]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Flamenco]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Hip hop]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Jazz]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Reggae]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Musica rock]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Samba]]
# Instruments musicals
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Schumber]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Flauta]]
## [[File:Star full.svg|15px]] [[Ghitarra]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Piano]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Trumbetta]]
## [[File:Star full.svg|15px]] [[Violina]] ([[gìa]])
=== Temp liber ===
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Gieu]]'''
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Backgammon]]
## [[File:Star half.svg|15px]] [[Schah]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Go]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Gieu da fortuna]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] Arte marcial
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Karate]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Judo]]
# [[File:Star half.svg|15px]] [[Gieus olimpics]]
# [[File:Star empty.svg|15px]]'''[[Sport]]'''
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Atletica]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Automobilissem]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Baseball]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Baloncesto]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Cricket]]
## [[File:Star full.svg|15px]] [[Ballape]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Golf]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Rugby]]
## [[File:Star empty.svg|15px]] [[Tennis]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Giugaret]]'''
== Istorgia e geografia ==
=== Istorgia ===
Habría que escribir, a lo menos, cinco frases de:
# [[File:Star half.svg|15px]] '''[[Istorgia]]'''
==== Preistorgia e Vegl Mund ====
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Preistorgia]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Temp da crap]]
# [[File:Star full.svg|15px]] [[Temp da bronz]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Temp da fier]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Mesopotamia]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] Antigo Echipto
# [[File:Star empty.svg|15px]] Antiga Grecia
# [[File:Star full.svg|15px]] [[Imperi roman]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Dinastia Han]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Imperi Gupta]]
==== Temp medieval e modern ====
# [[File:Star empty.svg|15px]] Abbasida
# [[File:Star full.svg|15px]] [[Illuminissem]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Azteca]]
# [[File:Star full.svg|15px]] [[Imperi bizantin]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Cruschadas]]
# [[File:Star full.svg|15px]] [[Sontg Imperi roman]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Guerra da tschient onns]]
# [[File:Star full.svg|15px]] [[Temp medieval]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Imperi mongol]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Dinastia Ming]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Imperi ottoman]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Refurmaziun]]
# [[File:Star full.svg|15px]] [[Guerra da trent'onns]]
# [[File:Star half.svg|15px]] [[Renaschientscha]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Dinastia Tang]]
# [[File:Star full.svg|15px]] [[Vikings]]
==== Temp contemporan ====
# [[File:Star empty.svg|15px]] Conflicto arabe-israelí
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Guerra civila dal Stadis Unids]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Apartheid]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Imperi britannic]]'''
# [[File:Star full.svg|15px]] '''[[Guerra fraida]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Revoluziun culturala]]
# [[File:Star full.svg|15px]] '''[[Revoluziun franzosa]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Gronda depressiun]]
# [[File:Star full.svg|15px]] [[Holocaust]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Revoluziun industriala]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] Alemanya Nazi (u [[Terz Reich]])
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Restauraziun Meiji]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Revoluziun russa dal 1917]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Dinastia Qing]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Tractat da Versailles]]
# [[File:Star full.svg|15px]] [[Guerra dal Vietnam]]
# [[File:Star full.svg|15px]] [[Emprima Guerra mundiala]]
# [[File:Star half.svg|15px]] '''[[Segunda Guerra mundiala]]'''
=== Geografia ===
# [[File:Star half.svg|15px]] '''[[Geografia]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Citad]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Continent]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Muntogna]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Desert]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Pol dal Nord]] u [[Pol Arctic]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Ocean]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Guaud]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Flum]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Mar]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Pol dal Sid]] u [[Pol Antarctic]]
==== Continents e regiuns grondas ====
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Africa]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Antarctica]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Asia]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Europa]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Orient Central]]'''
# [[File:Star half.svg|15px]] '''[[America dal Nord]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Oceania]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[America dal Sid]]'''
==== Stadis ====
Caldría tener articlos d'os 243 estatos que apareixen en a lista d'[[Glista dals stadis independents]]. Sin dembargo, os articlos d'estatos con mayor prioridat han d'estar:
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Afganistan]] u [[Afghanistan]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Algeria]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Argentina]] (en intgins pledaris er [[Argentinia]])
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Australia]]'''
# [[File:Star full.svg|15px]] [[Austria]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Bangladesch]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Brasilia]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Canada]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Republica Populara da la China|China, R.P.]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Republica Democratica dal Congo|Congo, R.D.]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Cuba]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Egipta]]
# [[File:Star half.svg|15px]] [[Etiopia]]
# [[File:Star full.svg|15px]] '''[[Frantscha]]'''
# [[File:Star full.svg|15px]] '''[[Germania]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[India]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Indonesia]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Iran]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Irac]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Israel]]
# [[File:Star full.svg|15px]] '''[[Italia]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Giapun]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Mexico]]
# [[File:Star full.svg|15px]] [[Pajais Bass]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Nova Zelanda]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Nigeria]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Pakistan]]
# [[File:Star full.svg|15px]] [[Pologna]]
# [[File:Star full.svg|15px]] [[Portugal]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Russia]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Arabia Saudita]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Singapur]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Africa dal Sid]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Corea dal Sid]]
# [[File:Star full.svg|15px]] '''[[Spagna]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Sudan]]
# [[File:Star half.svg|15px]] [[Svizra]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Tansania]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Tailanda]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Tirchia]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Ucraina]]
# [[File:Star full.svg|15px]] '''[[Reginavel Unì]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Stadis Unids]]'''
# [[File:Star half.svg|15px]] [[Citad dal Vatican]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Venezuela]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Vietnam]]
==== Citads ====
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Amsterdam]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Athen]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Bagdad]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Bangkok]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Peking]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Berlin]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Bogotá]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Bruxelles]] u [[Brüssel]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Buenos Aires]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Cairo]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Citad dal Cap]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Domás]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Delhi]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Dhaka]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Dubai]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Hongkong]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Istambul]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Jakarta]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Jerusalem]]''' u [[Gerusalem]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Karachi]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Kinshasa]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Calcuta]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Lagos]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Londra]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Los Angeles]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Madrid]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Mecca]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Citad da Mexico]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Moscau]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Bombai]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Nairobi]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[New York]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Paris]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Rio de Janeiro]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Roma]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Son Petersberg]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[São Paulo]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Seoul]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Schanghai]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Sydney]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Teheran]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Tokio]]'''
# [[File:Star full.svg|15px]] [[Vienna]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Washington D.C.]]
==== Aua ====
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Amazonas]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Ocean Arctic]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Ocean Atlantic]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Mar da l'Ost]]
# [[File:Star half.svg|15px]] [[Mar Naira]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Mar Caribica]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Mar Caspica]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Congo (flum)]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Danubi]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Ganges]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Gronda Barriera]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Lais Gronds]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Ocean Indic]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Indus]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Lai Baikal]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] Laco Tanganica
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Lai Victoria]]
# [[File:Star full.svg|15px]] [[Mar Mediterrana]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Mississippi]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Niger (flum)]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Nil]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Mar dal Nord]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Ocean Pacific]]'''
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Chanal da Panama]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Rain]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Chanal da Suez]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Ocean Antarctic]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Volga]] (era [[Wolga]])
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Yangtze]] u [[Jangtse]] u [[Jangtsekiang]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Flum Melen]]
==== Muntognas, vals e deserts ====
# [[File:Star full.svg|15px]] [[Alps]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Andas]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Himalaja]]''' u [[Himalaya]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Kilimandscharo]] u [[Kilimanjaro]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] [[Mount Everest]]
# [[File:Star empty.svg|15px]] Montanyas Rocosas
# [[File:Star empty.svg|15px]] '''[[Sahara]]'''
[[Categoria:Vichipedia:Paginas dal project]]
01y5dglo02masymdso0ewmbzehh25pw
Model:Translaziun en cursa
10
11203
173965
141046
2026-09-14T03:07:26Z
~2026-48950-40
23956
173965
wikitext
text/x-wiki
{| width="75%" align="center" style="background: #FFFFFF; border: 1px solid #aaaaaa; border-left:10px solid #1e90ff; text-align: left; margin-bottom: 0px; margin-top: 0px;"
| style="padding-right: 4px; padding-left: 4px;" | [[File:Translation arrow.svg|50px|link=]]
| '''Quest artitgel u questa secziun vegn actualmain translatà sin basa da la suandanta versiun cun la licenza CC-BY-SA u CC-BY-SA e GFDL:'''
<center>'''«<span lang="{{{1}}}">''[[:{{{1}}}:{{{2}}}|{{{2}}}]]</span>''»''' en {{{1}}} {{#if:{{{3|}}}|en [{{localurl:{{{1}}}:{{{2}}}|oldid={{{4|cur}}}}} sia versiun dals {{{3}}}]}}</center>
|}<noinclude>[[Categoria:Models d'avis|Translaziun en cursa]]</noinclude>
3x681yka7vskcqa2rzwb34zyy4pfxy7
Categoria:Models da metadatas da populaziun
14
11249
173962
141322
2026-09-14T02:51:52Z
~2026-48950-40
23956
173962
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Models da metadatas]]
[[als:Kategorie:Vorlage:Iiwohnerzahle]]
[[bar:Kategorie:Vorlage:Metadaten Einwohnerzahl]]
[[de:Kategorie:Vorlage:Metadaten Einwohnerzahl]]
[[en:Category:Population data templates]]
[[it:Categoria:Template dati demografici]]
j0x4clv2m6tmq59bb03oepk9k5ipw6j
Categoria:Models da metadatas da populaziun CH
14
11250
173963
141323
2026-09-14T02:56:16Z
~2026-48950-40
23956
173963
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Models da metadatas da populaziun]]
[[als:Kategorie:Vorlage:Iiwohnerzahle Schwiiz]]
[[bar:Kategorie:Vorlage:Metadaten Einwohnerzahl CH]]
[[de:Kategorie:Vorlage:Metadaten Einwohnerzahl CH]]
[[en:Category:Swiss populations data templates]]
[[es:Categoría:Wikipedia:Plantillas de datos de población de Suiza]]
[[fr:Catégorie:Modèle de population suisse cantonale]]
[[it:Categoria:Template dati demografici CH]]
3nbzyuhkwn82392z0nisderaa4dramd
Model:Metadatas da populaziun CH-GR
10
11251
173957
168493
2026-09-14T02:42:01Z
~2026-48950-40
23956
173957
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>{{#if: {{{2|}}} |
{{#switch: {{{2|}}} <!-- Stand und Quelle sind unabhängig vom Gemeindeschlüssel -->
| STAND = 2024-12-31
| QUELLE = {{Internetquelle |url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/bevoelkerung/stand-entwicklung.assetdetail.36073822.html |titel=Bilanz der ständigen Wohnbevölkerung nach Bezirken und Gemeinden, 1991–2024 |werk=bfs.[[admin.ch]] |hrsg=[[Bundesamt für Statistik]] |abruf=2025-08-28 |kommentar=bei späteren [[Gemeindefusionen in der Schweiz|Gemeindefusionen]] Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2024 zusammengefasst}}
| #default= <span class="error">Ungültiges Metadaten-Schlüsselwort <code>{{{2}}}</code></span>[[Kategorie:Wikipedia:Fehler in Vorlage Metadaten Einwohnerzahl]]
}} |
{{#switch: {{{1}}}
| CH-GR= 206138 <!-- Kanton Graubünden / Chantun Grischun / Cantone dei Grigioni -->
| B1841= 8172 <!-- Region Albula -->
| B1842= 4604 <!-- Region Bernina -->
| B1843= 9119 <!-- Region Engiadina Bassa / Val Müstair -->
| B1844= 22137 <!-- Region Imboden -->
| B1845= 26671 <!-- Region Landquart -->
| B1846= 18309 <!-- Region Maloja -->
| B1847= 9351 <!-- Region Moesa -->
| B1848= 44759 <!-- Region Plessur -->
| B1849= 26687 <!-- Region Prättigau / Davos -->
| B1850= 21887 <!-- Region Surselva -->
| B1851= 14442 <!-- Region Viamala -->
| 3506 = 2732 <!-- Vaz/Obervaz -->
| 3513 = 518 <!-- Lantsch/Lenz -->
| 3514 = 205 <!-- Schmitten (GR) -->
| 3542 = 1354 <!-- Albula/Alvra -->
| 3543 = 2465 <!-- Surses -->
| 3544 = 898 <!-- Bergün Filisur -->
| 3551 = 1099 <!-- Brusio -->
| 3561 = 3505 <!-- Poschiavo -->
| 3572 = 635 <!-- Falera -->
| 3575 = 2102 <!-- Laax -->
| 3581 = 769 <!-- Sagogn -->
| 3582 = 616 <!-- Schluein -->
| 3603 = 958 <!-- Vals -->
| 3618 = 2075 <!-- Lumnezia -->
| 3619 = 5067 <!-- Ilanz/Glion -->
| 3633 = 353 <!-- Fürstenau -->
| 3637 = 304 <!-- Rothenbrunnen -->
| 3638 = 836 <!-- Scharans -->
| 3640 = 976 <!-- Sils im Domleschg -->
| 3661 = 2439 <!-- Cazis -->
| 3662 = 255 <!-- Flerden -->
| 3663 = 531 <!-- Masein -->
| 3668 = 3439 <!-- Thusis -->
| 3669 = 146 <!-- Tschappina -->
| 3670 = 163 <!-- Urmein -->
| 3672 = 964 <!-- Safiental -->
| 3673 = 2262 <!-- Domleschg -->
| 3681 = 169 <!-- Avers -->
| 3695 = 147 <!-- Sufers -->
| 3701 = 923 <!-- Andeer -->
| 3711 = 59 <!-- Rongellen -->
| 3712 = 426 <!-- Zillis-Reischen -->
| 3713 = 76 <!-- Ferrera -->
| 3714 = 570 <!-- Rheinwald -->
| 3715 = 368 <!-- Muntogna da Schons -->
| 3721 = 3565 <!-- Bonaduz -->
| 3722 = 8392 <!-- Domat/Ems -->
| 3723 = 1612 <!-- Rhäzüns -->
| 3731 = 2886 <!-- Felsberg -->
| 3732 = 2902 <!-- Flims -->
| 3733 = 1223 <!-- Tamins -->
| 3734 = 1557 <!-- Trin -->
| 3746 = 1592 <!-- Zernez -->
| 3752 = 750 <!-- Samnaun -->
| 3762 = 4546 <!-- Scuol -->
| 3764 = 801 <!-- Valsot -->
| 3781 = 618 <!-- Bever -->
| 3782 = 1415 <!-- Celerina/Schlarigna -->
| 3783 = 196 <!-- Madulain -->
| 3784 = 2072 <!-- Pontresina -->
| 3785 = 750 <!-- La Punt Chamues-ch -->
| 3786 = 2901 <!-- Samedan -->
| 3787 = 4997 <!-- St. Moritz -->
| 3788 = 713 <!-- S-chanf -->
| 3789 = 708 <!-- Sils im Engadin/Segl -->
| 3790 = 1124 <!-- Silvaplana -->
| 3791 = 1224 <!-- Zuoz -->
| 3792 = 1591 <!-- Bregaglia -->
| 3804 = 91 <!-- Buseno -->
| 3805 = 254 <!-- Castaneda -->
| 3808 = 168 <!-- Rossa -->
| 3810 = 113 <!-- Santa Maria in Calanca -->
| 3821 = 866 <!-- Lostallo -->
| 3822 = 1414 <!-- Mesocco -->
| 3823 = 324 <!-- Soazza -->
| 3831 = 720 <!-- Cama -->
| 3832 = 1580 <!-- Grono -->
| 3834 = 2656 <!-- Roveredo (GR) -->
| 3835 = 961 <!-- San Vittore -->
| 3837 = 204 <!-- Calanca -->
| 3847 = 1430 <!-- Val Müstair -->
| 3851 = 10774 <!-- Davos -->
| 3861 = 626 <!-- Fideris -->
| 3862 = 203 <!-- Furna -->
| 3863 = 1164 <!-- Jenaz -->
| 3871 = 4478 <!-- Klosters -->
| 3881 = 224 <!-- Conters im Prättigau -->
| 3882 = 910 <!-- Küblis -->
| 3891 = 1689 <!-- Luzein -->
| 3901 = 39486 <!-- Chur -->
| 3911 = 2114 <!-- Churwalden -->
| 3921 = 3159 <!-- Arosa -->
| 3945 = 3424 <!-- Trimmis -->
| 3946 = 2674 <!-- Untervaz -->
| 3947 = 3691 <!-- Zizers -->
| 3951 = 879 <!-- Fläsch -->
| 3952 = 964 <!-- Jenins -->
| 3953 = 3266 <!-- Maienfeld -->
| 3954 = 2529 <!-- Malans -->
| 3955 = 9244 <!-- Landquart -->
| 3961 = 2176 <!-- Grüsch -->
| 3962 = 2993 <!-- Schiers -->
| 3972 = 1450 <!-- Seewis im Prättigau -->
| 3981 = 1706 <!-- Breil/Brigels -->
| 3982 = 2104 <!-- Disentis/Mustér -->
| 3983 = 328 <!-- Medel (Lucmagn) -->
| 3985 = 1063 <!-- Sumvitg -->
| 3986 = 1199 <!-- Tujetsch -->
| 3987 = 1141 <!-- Trun -->
| 3988 = 1160 <!-- Obersaxen Mundaun -->
| #default= <span class="error">Ungültiger Metadaten-Schlüssel <code>{{{1}}}</code></span>[[Kategorie:Wikipedia:Fehler in Vorlage Metadaten Einwohnerzahl]]
}} }}</includeonly><noinclude>
Diese [[Wikipedia:WikiProjekt Metadaten|Metadatenvorlage]] enthält die Einwohnerzahlen der [[Politische Gemeinde|politischen Gemeinden]] des [[Kanton Graubünden|Kantons Graubünden]] vom {{EWD|CH-GR}}.
== Quelle ==
* {{Metadaten Einwohnerzahl CH-GR||QUELLE}}
== Anmerkung ==
Diese Metadatenvorlage muss denselben Stand haben wie die [[Vorlage:Metadaten Ausländeranteil CH-GR]] und daher zeitgleich aktualisiert werden.
[[Categoria:Models da metadatas da populaziun CH|GR]]
</noinclude>
eu8alg8ug02jk7ot2cppxc4ns0wgzgt
Wolfgang Amadeus Mozart
0
11618
173900
167994
2026-09-13T22:13:04Z
~2026-48950-40
23956
173900
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Mozart Portrait Croce.jpg|miniatura|319x319px|W.A. Mozart, detagl d’in maletg da Johann Nepomuk della Croce (ca. 1780) [[Datoteca:Wolfgang Amadeus Mozart Signature.svg|frameless]]]]
'''Wolfgang Amadeus Mozart''', cun num da batten cumplet Joannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart (* 27 da schaner 1756 a [[Salzburg]], prinzi-archuvestgieu Salzburg; † 5 da december 1791 a [[Vienna]]), è stà in cumponist da la classica viennaisa. Si’ovra voluminusa è ordvart populara en tut il mund e vala sco in dals repertoris ils pli impurtants da la musica classica. El sez sa numnava per ordinari Wolfgang Amadé Mozart.
== Vita ==
=== L’uffant schenial (1756–1766) ===
[[Datoteca:Louis Carrogis dit Carmontelle - Portrait de Wolfgang Amadeus Mozart (Salzbourg, 1756-Vienne, 1791) jouant à Paris avec son père Jean... - Google Art Project.jpg|thumb|160px|La famiglia Mozart sin turnea: Leopold, Wolfgang e Nannerl (Louis Carrogis Carmontelle, ca. 1763)]]
Wolfgang Amadeus Mozart è naschì a Salzburg a la Getreidegasse 9 (Hagenauerhaus). El era gia il settavel uffant da ses geniturs, ma pir il segund ch’ha survivì. La sora gronda [[Maria Anna Walburga Ignatia]], numnada ‹Nannerl›, era naschida il 1751. Lur geniturs eran [[Leopold Mozart]] dad [[Augsburg]] ([[Baviera]]) ed [[Anna Maria Pertl]] da [[Sankt Gilgen]] (Salzburg). Leopold era engaschà tar il prinzi-uvestg da Salzburg sco musicist da chombra, a partir dal 1757 sco cumponist da la curt ed a partir dal 1763 sco vicedirigent.
Gia en la vegliadetgna da quatter onns ha Mozart survegnì ensemen cun sia sora l’emprima instrucziun musicala. Il bab als ha instruì da sunar il clavazin e la gìa ed als ha introducì en l’art da cumponer. Il 1761 ha Leopold nudà in andante, dus allegros ed in menuet sco «des Wolfgangerl Compositiones». En pli è bainprest sa mussà il talent da Mozart da sunar il clavazin e la gìa, uschia ch’el è sa preschentà a partir dal 1762 en la publicitad.
Emprims viadis da concerts han manà Wolfgang e sia sora Nannerl cun ils geniturs a [[Minca]] (entschatta 1762) e da [[Passau]] a [[Vienna]] (atun 1762). Ils fragliuns schenials èn sa preschentads cun grond success avant la noblezza, uschia che la famiglia ha lantschà la stad 1763 ina vasta turnea tras la [[Germania]] e l’entira [[Europa dal Vest]] che dueva durar trais onns e mez (fin al return a Salzburg il november 1766).
Las singulas staziuns da viadi èn stadas [[Minca]], [[Augsburg]], [[Ludwigsburg]], [[Schwetzingen]], [[Heidelberg]], [[Mainz]], [[Francfurt]], [[Koblenz]], [[Cologna]], [[Aachen]], [[Brüssel]], [[Paris]], [[Versailles]], [[Londra]], [[Dover]], [[Belgia]], [[Den Haag]], [[Amsterdam]], [[Utrecht]], [[Mechelen]], puspè [[Paris]], [[Dijon]], [[Lyon]], [[Genevra]], [[Losanna]], [[Berna]], [[Turitg]], [[Donaueschingen]], [[Ulm]] e [[Minca]]; ils uffants sa preschentavan mintgamai a la curt u en academias publicas. Durant quests viadis ha Mozart cumponì las emprimas sonatas per clavazin e violina sco er l’emprima sinfonia en Es-dur (KV 16). Las quatter sonatas per clavazin e violina KV 6 fin 9 èn cumparidas il 1764 sco emprimas cumposiziuns stampadas da Mozart.
A [[Londra]] è Mozart vegnì en contact cun la sinfonia e l’opera taliana. Là ha el en pli fatg l’enconuschientscha da [[Johann Christian Bach]] che dueva daventar ses emprim idol.
=== Emprimas cumposiziuns a Vienna e viadi en l’Italia (1766–1771) ===
Suenter il return èn suandadas primaudiziuns a Salzburg, tranter auter da l’opera da scola ‹Die Schuldigkeit des ersten Gebots› che Mozart cun ses endisch onns aveva cumponì ensemen cun ils musicists da la curt bundant pli vegls [[Anton Cajetan Adlgasser]] e [[Michael Haydn]].
Il settember è suandà in segund viadi da la famiglia a Vienna. Per guntgir la virola che furiava en la regiun, èn els viagiads a [[Brünn]] ed [[Olmütz]]. Ma er qua ha la malsogna cuntanschì ils uffants e duai avair laschà enavos nodas restantas en la fatscha da Wolfgang. Suenter il return a Vienna vers mez schaner 1768 ha Mozart terminà il gieu cun chant ‹Bastien und Bastienne› (KV 50), la ‹Waisenhausmesse› (KV 139) e l’opera buffa ‹La finta semplice› (KV 51). Cumbain che l’ultima ovra era vegnida empustada da l’imperatur [[Franz I]], n’ha quella betg pudì vegnir preschentada; il motiv èn stadas intrigas da l’uschenumnada ‹partida taliana› enturn l’intendant da la curt [[Giuseppe Affligio]].
Tranter il 1767 ed il 1769 è Mozart sa trategnì repetidamain en la [[claustra benedictina Seeon]]. Anc il 1771 ha el represchentà là offertoris. Dus offertoris ha Mozart scrit aposta per la claustra Seeon: ‹Scande coeli limina› (KV 34; 1769) ed ‹Inter natos mulierum› (KV 72; 1771). L’uschenumnà ruver da Mozart, sut il qual el duai esser sesì gugent, crescha fin oz al [[Lai da Seeon]].
Suenter 15 mais a Vienna è Mozart returnà il schaner 1769 cun sia famiglia a Salzburg. Qua ha ‹La finta semplice› finalmain pudì vegnir represchentada. E l’atun dal medem onn è Mozart vegnì elegì sco terz maister d’orchester da la chapella da la curt.
[[Datoteca:Mozart in Italy de.svg|thumb|160px|Emprim viadi en l’Italia (nair: ruta da viadi Salzburg – Napoli, blau: viadi da return)]]
Il december 1769 è Mozart partì cun ses bab per l’[[Italia]]. Cun interrupziuns dal mars fin l’avust 1771 e dal december 1771 fin l’october 1772 ha quest viadi durà bunamain trais onns e mez. Igl è stà l’emprim da trais viadis en l’Italia che duevan tuts daventar gronds success.
Il viadi ha manà a [[Verona]], [[Milaun]], [[Bologna]], [[Firenza]], [[Roma]], [[Napoli]], [[Turin]], [[Venezia]], [[Padua]], [[Vicenza]], [[Verona]] e sur [[Innsbruck]] enavos a [[Salzburg]]. A Roma al ha papa [[Clemens XIV]] numnà il 1770 chavalier dal sparun dad aur, ma cuntrari a Gluck n’ha Mozart mai fatg diever dal privilegi da sa numnar ‹chavalier›. A Roma al èsi er reussì, suenter avair udì be ina u duas giadas il miserere a nov vuschs da [[Gregorio Allegri]], da nudar a memoria e senza sbagls la structura da basa da questa partitura ch’il Vatican tegneva strictamain secreta.
A [[Bologna]] ha Mozart studegià cuntrapunct tar [[Padre Giovanni Battista Martini]]. Suenter ina clausura è el vegnì recepì a l’Accademia Filarmonica di Bologna. Là ha el fatg l’enconuschientscha da musicists da renum sco [[Giovanni Battista Sammartini]], [[Niccolò Piccinni]], [[Pietro Nardini]] e [[Giovanni Paisiello]]. Ils 26 da december ha gì lieu a Milaun la primaudiziun da si’opera seria ‹Mitridate, re di Ponto› (KV 87). Il public è stà talmain intgantà ch’igl èn suandadas duas ulteriuras incumbensas: la serenata teatrale ‹Ascanio in Alba› (KV 111, primaudiziun a Milaun ils 17 d’october 1771) ed il dramma per musica ‹Lucio Silla› (KV 135), primaudiziun a Milaun durant la stagiun 1772/73. Ils 15 da december 1771 èn bab e figl returnads a Salzburg, suenter che speranzas da pudair chattar in engaschament stabel en l’Italia n’eran betg s’accumplidas.
=== Maister d’orchester a Salzburg (1772–1777) ===
[[Datoteca:Mozarts_Wohnhaus_Makartplatz_8.jpg|thumb|180px|left|Domicil da la famiglia Mozart a Salzburg a partir dal 1773]]
Suenter la mort da [[Sigismund Christoph Graf von Schrattenbach]] è [[Hieronymus Franz Josef von Colloredo]] vegnì elegì il 1772 prinzi-archuvestg da Salzburg. Il nov prinzi ha nominà Mozart sco maister d’orchester da la chapella da la curt. Tuttina n’ha quest’elecziun betg muntà la fin dals blers viadis che Mozart fascheva cun ses bab. Mozart empruvava er vinavant da mitschar dal reglament rigid da ses servetsch a Salzburg: L’october 1772 fin il mars 1773 è suandà il terz viadi en l’Italia per la primaudiziun da ‹Lucio Silla›. Durant quest viadi ha Mozart plinavant cumponì l’‹Exsultate, jubilate›. E dal fanadur fin il settember 1773 è Mozart viagià per la terza giada a Vienna. Il medem onn ha Mozart scrit ses emprim concert per clavazin. A partir da l’october 1773 ha la famiglia Mozart abità a Salzburg en la chasa da l’anteriur maister da saut curtais [[Franz Gottlieb Spöckner]] (ca. 1705–1767).
Suenter ina pausa pli lunga, è suandà il december 1774 in viadi a Minca a chaschun da la primaudiziun da l’opera buffa ‹La finta giardiniera› (KV 196). Alura è Mozart returnà a Salzburg ed ha danovamain empruvà da s’etablir qua sco artist. El ha per exempel laschà preschentar l’avrigl 1774 il drama per musica ‹Il re pastore›, il qual n’ha dentant betg chattà buna accoglientscha da vart dal public. Suenter pliras dumondas invanas da pudair prender congedi, ha Mozart la finala inoltrà il 1777 al prinzi-archuvestg si’abdicaziun.
=== En tschertga da lavur e danovamain a Salzburg (1777–1781) ===
Liberà da tut ils servetschs dal prinzi, è Mozart sa mess il settember 1777 en viadi accumpagnà da sia mamma. En pliras citads ha el empruvà da survegnir in nov engaschament sut meglras cundiziuns. L’emprim è el sa preschentà adumbatten a la curt da l’electurat bavarais a Minca. Ed er ad [[Augsburg]] ed a la curt dal prinzi electur da [[Mannheim]], [[Karl Theodor]], n’ha el survegnì ni ina plazza ni incumbensas musicalas. Persuenter ha el emprendì d’enconuscher qua il maister d’orchester [[Christian Cannabich]] che dueva daventar pli tard ses ami. Medemamain ha el fatg l’enconuschientscha da la famiglia Weber e da lur figlia Aloisia, ina giuvna chantadura e pli tard primadonna a Minca, en la quala el è s’inamurà.
Suenter tschintg mais han Mozart e sia mamma bandunà [[Mannheim]] – sut insistenza dal bab – ed èn viagiads vinavant a [[Paris]]. Arrivads là il mars 1778 ha Mozart almain pudì represchentar sia musica da ballet ‹Les petits riens›, ma ultra da quai n’ha el chattà nagins engaschaments. Ils 3 da fanadur dal medem onn è morta sia mamma. Il giuven Mozart ha sinaquai anc vivì intgins mais en in’abitaziun dal baron [[Melchior Grimm]], nua ch’era [[Bologne]], chevalier de Saint-Georges, viveva gia dapi intgins onns.<ref>G. Banat: ''The Chevalier de Saint-Georges: Virtuoso of the Sword and the Bow.'' 2006, p. 171.</ref>
Il settember è Mozart sa mess cunter veglia en viadi en direcziun da Salzburg per surpigliar là la plazza vacanta da l’organist da la curt. L’emprim ha el dentant fatg staziun a [[Strassburg]], [[Mannheim]], [[Kaisersheim]] e [[Minca]], nua ch’el ha anc ina giada entupà la famiglia Weber. Pir mez schaner 1779 è Mozart arrivà a Salzburg ed è entrà en ses nov servetsch. Qua ha el cumponì l’enconuschenta ovra che dueva survegnir pli tard il num ‹Krönungsmesse› (KV 317).
Questa nov’emprova da fitgar musicalmain pe en sia patria ha funcziunà detg bain, e quai durant radund 20 mais. La relaziun tar l’archuvestg è dentant restada tendida, damai che quel al aveva scumandà da sa participar a concerts lucrativs a Vienna. A chaschun d’in segiurn a Minca ch’ha durà dal november 1780 fin il schaner 1781 ha Mozart percunter pudì realisar cun grond success la primaudiziun da si’opera sera ‹Idomeneo› (KV 366). Silsuenter ha Mozart prendì part a Vienna per incumbensa da l’archuvestg d’academias dals musicists da la curt da Salzburg. Suenter tarmentas dispitas cun l’archuvestg èsi la finala vegnì definitivamain a la ruptura. Il zercladur 1781 ha Mozart desditg sia plazza a Salzburg, è sa chasà a Vienna ed ha gudagnà ils proxims onns la vita cun dar concerts en academias privatas e publicas.
=== Cumponist liber a Vienna (1781–1791) ===
[[Datoteca:Mozart (unfinished) by Lange 1782.jpg|thumb|200px|Purtret incumplet da Mozart (Joseph Lange, 1782)]]
Liberà dals ‹latschs› salzburgais ha il cumponist independent e scolast da musica realisà a Vienna grondas operas ed in grond dumber da concerts da clavazin, ils quals el preschentava per ordinari sez:
* Ils 16 da fanadur 1782 ha gì lieu a Vienna la primaudiziun dal Singspiel (tudestg!) ‹Die Entführung aus dem Serail› (KV 384) che l’imperatur [[Joseph II]] aveva empustà. Alura èn suandads onns ch’èn stads emplenids cun la cumposiziun e represchentaziun da concerts da clavazin. Finanzialmain sa chattava Mozart uss en ina situaziun fitg confortabla.
* Il prim da matg 1786 ha gì lieu a Vienna la primaudiziun da l’opera buffa ‹Le nozze di Figaro› (KV 492).
* Ils 29 d’october 1787 è vegnì represchentà a Prag il dramma giocoso ‹Don Giovanni› (KV 527).
* Ils 26 da schaner 1790 è suandada a Vienna la primaudiziun da l’opera buffa ‹Così fan tutte› (KV 588).
* Ils 6 da settember 1791 è vegnida dada a Prag l’opera seria ‹La clemenza di Tito› (KV 621).
* Cun la primaudiziun da la gronda opera ‹Die Zauberflöte› (KV 620) ils 30 da settember 1791 è Mozart returnà a la lingua tudestga. Quest’ovra è vegnida represchentada en il Theater im Freihaus, situà da quel temp en l’aglomeraziun da Vienna. Il manader da quest teater, Emanuel Schikaneder, aveva furnì l’istorgia ed elavurà il text da la ‹Zauberflöte›.
En questa fasa ordvart creativa ha Mozart er cumponì la Messa gronda en c-mol (KV 427) (1783) ed impurtantas ovras instrumentalas: ils sis quartets d’instruments ad artg deditgads a Joseph Haydn (KV 387, 421, 428, 458, 464, 465) (1785), la ‹Sinfonia da Linz› (KV 425), la ‹Sinfonia da Prag› (KV 504) (1786), la serenada ‹Eine kleine Nachtmusik› (KV 525) (1787) sco er las trais sinfonias en Es-dur (KV 543, nr. 39), g-mol (KV 550, nr. 40) e C-dur, numnada ‹Sinfonia da Jupiter› (KV 551, nr. 41).
A Vienna ha Mozart fatg il 1782/83 l’enconuschientscha da [[Gottfried van Swieten]], prefect da la biblioteca imperiala ed amatur da la musica. Quel ha fatg enconuschent Mozart cun ils manuscrits da [[Johann Sebastian Bach]] e [[Georg Friedrich Händel]] ch’el aveva rimnà a Berlin. L’inscunter cun quests cumponists dal baroc ha impressiunà Mozart ed ha immediat gì ina grond’influenza sin sias cumposiziuns.<ref>Gia la part finala da la ‹Sinfonia da Jupiter› cuntegna ina fuga, in dals elements centrals dal baroc.</ref>
[[Datoteca:Constanze Mozart by Lange 1782.jpg|thumb|150px|Constanze Mozart (Joseph Lange, 1782)]]
Ils 4 d’avust 1782 ha Mozart maridà [[Constanze Weber]], ina sora pli giuvna d’Aloisia. Mozart aveva fatg l’enconuschientscha da sia dunna avant trais onns a Mannheim. Ils proxims onns èn naschids sis uffants, dals quels dentant be dus han survivì ils emprims onns d’uffanza: [[Karl Thomas]] (* 1784) e [[Franz Xaver Wolfgang]] (* 1791).
Il bab Leopold Mozart, il qual Wolfgang ha anc visità il 1783<ref>Günther G. Bauer: ''Mozart und Constanze 1783 zu Besuch in Salzburg''. (''Salzburg Studien, Forschungen zu Geschichte, Kunst und Kultur'', tom 12). Salzburg 2012, ISBN 978-3-902582-05-8.</ref> e ch’è stà il 1785 en visita a Vienna, è mort il matg 1787.
Tras si’amicizia cun [[Otto Heinrich von Gemmingen-Hornberg]] è Mozart daventà il december 1784 commember da la loscha da framassuns Zur Wohltätigkeit. Plinavant ha Mozart fatg part d’ina segunda loscha, Zur wahren Eintracht, ensemen cun ses ami [[Joseph Haydn]]. Sin iniziativa da Mozart è er ses bab Leopold daventà framassun.<ref>Eugen Lennhoff, Oskar Posner, Dieter A. Binder: ''Internationales Freimaurer-Lexikon''. 5. ed. Herbig Verlag, ISBN 978-3-7766-2478-6.</ref>
A questas commembranzas èsi d’attribuir che Mozart ha cumenzà ad integrar critica sociala en sias ovras (en spezial en las operas ‹Die Zauberflöte› e ‹Le nozze di Figaro›). Surtut ‹Le nozze di Figaro› ha surdumandà il public viennais, uschia che quel è sa retratg pli e pli da l’operar da Mozart. Bain aveva Joseph II dà liber quest’ovra – malgrà la critica da sistem immanenta – e nominà Mozart il december 1787 musicus da chombra da la curt imperiala ed il matg 1791 adjunct dal dirigent dal [[Dom da s. Steffan]]. Ma la situaziun finanziala è pegiurada marcantamain durant quests onns e success musical aveva el quasi be pli a Prag.
Las ovras da ses ultims onns ha Mozart creà davent da la publicitad viennaisa. Cun ulteriurs viadis ha el empruvà adumbatten da retegnair ses declin economic. Sper ses viadis a Prag a chaschun da las primaudiziuns il 1787 ed il 1791 è el viagià il 1789 sur [[Prag]], [[Dresden]] e [[Lipsia]] a [[Potsdam]] e [[Berlin]] tar il retg prussian [[Friedrich Wilhelm II]]. L’atun 1790 è el stà preschent a [[Francfurt]] a la curunaziun da l’imperatur [[Leopold II]] ch’è suandà [[Joseph II]].
Ma ils viadis a [[Berlin]] il 1789 e [[Francfurt]] il 1790 n’han betg manà natiers nova bainstanza. A Berlin ha el ni chattà novas entradas ni ina nova plazza. L’opera ‹Così fan tutte› ch’era vegnida empustada da l’imperatur ha chattà be ina resonanza mediocra, il medem vala per sia preschentaziun a [[Francfurt]] e per la primaudiziun da ‹La clemenza di Tito› a Prag. Pir il grond applaus per la ‹Zauberflöte› ha mess en vista in meglierament da la situaziun finanziala; lezza giada n’ha el dentant betg chattà resun da vart da l’aristocrazia, mabain da la burgaisia.
=== Davosas ovras e mort prematura ===
[[Datoteca:Zauberflöte-Theaterzettel1791.jpg|thumb|left|160px|Primaudiziun da la ‹Zauberflöte› ils 30 da settember 1791]]Suenter la primaudiziun da ‹La clemenza di Tito› a [[Prag]] era Mozart returnà mez settember 1791 a [[Vienna]] ed era s’approfundà en las preparativas per la primaudiziun da la ‹Zauberflöte› (KV 620). Quella dueva avair lieu duas emnas pli tard e finalmain puspè manà natiers il success giavischà.
A medem temp aveva el elavurà la motetta ‹Ave verum corpus› (KV 618) e cumenzà a nudar il ‹Requiem› (KV 626). Quest’ultima lavur n’è el betg vegnì da finir; [[Franz Xaver Süssmayr]], tenor Constanze Mozart in anteriur scolar da Mozart, la dueva terminar.
Paucas emnas suenter la primaudiziun da la ‹Zauberflöte› ils 30 da settember 1791 è Mozart vegnì malsaun ed ha stuì restar en letg. Ils 5 da december è el mort en la vegliadetgna da strusch 36 onns; il di suenter è el vegnì sepulì.
Dapi lura èsi vegnì speculà bler davart la raschun da sia mort (ch’era vegnida nudada da ses temp en l’attest da mort cun «fevra chalirada colliada cun eczems»). La medischina moderna suppona in’infecziun cun streptococcas; ils anticorpuls drizzads cunter quellas hajan la finala er attatgà l’atgna circulaziun dal sang e manà ad in’insuffizienza dal cor.<ref>[http://www.spiegel.de/wissenschaft/mensch/diagnose-mozarts-tod-endgueltig-geklaert-a-65144.html Annette Bolz: ''Diagnose: Mozarts Tod endgültig geklärt?'', Spiegel Online, 18 da favrer 2000.]</ref>
Mozart sez era persvas d’esser vegnì tissientà – uschia è el s’exprimì envers Constanze paucas emnas avant sia mort. Talas legendas cursavan er gia curt temp suenter la mort da Mozart. La pli enconuschenta da quellas accusescha ses collega [[Antonio Salieri]] e fa valair scuidanza sco motiv. Per cumprovar la tesa d’in assassinat cun tissi na datti dentant nagins indizis documentads.
Sepulì è il grond cumponist vegnì en ina fossa communabla al santeri da s. Marx. Sia vaiva ha visità il lieu da sepultura pir suenter 17 onns. Il 1855 è la fossa vegnida localisada uschè bain sco pussaivel ed il 1859 è vegnì erigì là in monument da fossa. Pli tard è quel vegnì transferì tras la citad da Vienna en la gruppa da las fossas d’onur dals musicists al Zentralfriedhof (32 A-55). Al lieu oriund ha il guardiasanteri erigì or d’atgna iniziativa ina tavla commemorativa; quella è sa sviluppada en il decurs dal temp ad in agen monument da fossa e furma oz in’attracziun che vegn visitada stediamain.
=== Relaziuns finanzialas e relasch ===
La tesa davart il «scheni poverisà Mozart» deriva da la romantica. Mintga biograf empruvava da laschar cumparair Mozart anc pli pover. En la vasta publicitad è quest clisché sa mantegnì fin oz, entant ch’el vegn refusà da la scienza. Mozart n’era segiramain betg fitg ritg en cumparegliaziun cun in cont u prinzi, ma tuttavia en congual cun in member da la classa dals burgais.<ref>Rudolph Angermüller, Geneviève Geffray (ed.): ''Florilegium pratense. Mozart, seine Zeit, seine Nachwelt. Ausgewählte Aufsätze von Rudolph Angermüller anlässlich seines 65. Geburtstages. Im Auftrag der Internationalen Stiftung Mozarteum Salzburg''. Königshausen & Neumann, Würzburg 2005, ISBN 3-8260-3258-6, p. 33.</ref>
Tenor criteris odierns gudagnava Mozart fitg bain, ma pervi da ses stil da viver era el tuttina savens en miserias finanzialas. Per in engaschament sco pianist gudagnava el, tenor atgnas indicaziuns, «almain 1000 rentschs» (per cumparegliar: a sia fantschella pajava el 1 rentsch per mais). Sch’ins quinta vitiers las lecziuns da clavazin, per las qualas el quintava dus rentschs, e las entradas dals concerts pon ins presumar entradas annualas da radund 10 000 rentschs, quai che correspunda oz ad ina capacitad da cumpra da radund 160 000 francs. Tuttina na tanschevan questas entradas betg per cuvrir ses stil da viver expansiv, uschia ch’el dumandava savens auters per daners (per exempel ses ami da loscha [[Johann Michael Puchberg]]). El viveva en grondas abitaziuns<ref>Michael Lorenz: ''[https://web.archive.org/web/20140704020052/http://homepage.univie.ac.at/michael.lorenz/alsergrund/ Mozart’s Apartment on the Alsergrund]''. ''Zentraler Informatikdienst der Universität Wien'', 8 da zercladur 2009.</ref> ed aveva engaschà bler persunal, plinavant – uschia vegn almain supponì – duai el avair gì in’affinitad per il bigliard e gieus per daners ed avair pers grondas summas. Entaifer l’inventari d’ierta na furmavan betg ses numerus cudeschs u ses instruments da musica la posiziun la pli custaivla, mabain sia vestgadira. Mozart n’è betg mort en povradad, mabain aveva da quel temp tuttavia credit. Er sia maisa da bigliard, che valeva da quel temp sco simbol da luxus, dat perditga da relaziuns finanzialas ch’eran l’onn da sia mort tut auter che desastrusas.
=== Sepultura da Mozart – fatgs e speculaziuns ===
[[Datoteca:Sankt_Marxer_Friedhof_Mozart-Grabmal_2.jpg|thumb|160px|Monument da Mozart sin il santeri da s. Marx a Vienna]]
==== Ils fatgs ====
* Wolfgang Amadeus Mozart è mort ils 5 da december 1791 vers l’ina da la damaun en sia chasa a Vienna.
* El è vegnì mess en bara il medem di a chasa ed è vegnì transferì ils 6 da december en la chapella dal crucifix al Dom da s. Steffan. Il funeral è vegnì celebrà tranter amis e parents.
* La saira dals 6 da december u la damaun dals 7 da december è il vaschè vegnì manà al santeri da s. Marx e sepulì en ina «simpla fossa communabla».
==== Las speculaziuns ====
* ''Mozart è mort depauperisà ed è vegnì sepulì en ina fossa da povers'': I na constat betg ch’el fiss mort senza avair possedì a la fin meds finanzials. Medemamain n’è el betg vegnì sepulì en ina fossa da povers, mabain en ina «simpla fossa communabla», quai che correspunda da quel temp tuttavia a la posiziun sociala d’in musicist.<ref>Peter Keller, Armin Kircher (ed.): ''Zwischen Himmel und Erde. Mozart geistliche Musik.'' Dommuseum zu Salzburg, Salzburg 2006, ISBN 3-7954-1869-0, p. 225.</ref> Da l’autra vart èsi er da dir che la vaiva da Mozart ha be pudì pajar tut ils daivets e garantir a mesa vista l’existenza da la famiglia cun agid d’ina pensiun consegnada da l’imperatur Leopold II sco er grazia al gudogn or d’in concert da benefizi.
* ''Nagin n’ha accumpagnà il til da bara da Mozart fin a sia fossa'': Igl è correct ch’ils amis e parents n’al han betg accumpagnà fin a la fossa. Quai n’è dentant betg succedì perquai ch’i fiss stà malaura, mabain correspundeva a l’isanza usitada da quel temp a Vienna.<ref>Max Becker, Stefan Schickhaus: ''Chronik Bildbiografie Wolfgang Amadeus Mozart.'' Chronik-Verlag, Gütersloh 2005, ISBN 3-577-14369-X, p. 125.</ref> Cun il funeral a S. Steffan era la ceremonia terminada<ref>Gernot Gruber: ''Wolfgang Amadeus Mozart.'' Beck, Minca 2005, ISBN 3-406-50876-6, p. 135 e Tadeusz Krzeszowiak: ''Freihaustheater in Wien. 1787–1801. Wirkungsstätte von W.A. Mozart und E. Schikaneder.'' Böhlau Verlag, Vienna 2009, ISBN 978-3-205-77748-9, p. 186.</ref>; il lieu da sepultura sa chattava 4 kilometers davent dal Dom.
* ''La bara da Mozart è vegnida messa en in’autra fossa'': Pir 17 onns suenter la mort da Mozart ha sia dunna Constanze empruvà da chattar la fossa da ses um. Damai ch’i n’eran dentant avant maun naginas cruschs u designaziuns da las fossas, stuevan ins sa fidar da la memoria dal persunal dal santeri. I n’è pia betg stà pussaivel d’eruir exactamain nua che Mozart era vegnì sepulì.
* ''La vaira chavazza da Mozart sa chatta en la fundaziun internaziunala Mozarteum a Salzburg'': Analisas da DNA pli novas e cumparegliaziuns cun skelets or da la fossa da famiglia dals Mozarts a Salzburg han purtà a la glisch nagins indizis che cumprovassan ch’i sa tractia da la vaira chavazza.
==== Speculaziuns medicinalas ====
Il neurolog danais e psichiater [[Rasmus Fog]] ha intercurì il 1985 schebain Mozart eri malsaun dal sindrom da Tourette.<ref>Fog, Rasmus e L. Regeur: ''Did Mozart suffer from Tourette’s syndrome?'' En: ''World congress of psychiatry'', Vienna 1985.</ref> Il 2005 ha il professer irlandais per psichiatria d’uffants e giuvenils [[Michael Fitzgerald]] tractà en sia publicaziun ‹The Genesis of Artistic Creativity› la dumonda, schebain i sa mussia en il material biografic ina connexiun tranter Mozart ed il sindrom d’Asperger. Fitzgerald vegn a la conclusiun che quai pudessi tuttavia esser il cas; l’iperactivitad ed impulsivitad da Mozart pudessan dentant er renviar al sindrom da deficit da l’attenziun cun iperactivitad.<ref>Michael Fitzgerald: ''The Genesis of Artistic Creativity.'' Londra 2005, p. 157.</ref>
=== Ils prenums da Mozart ===
[[Datoteca:Martini bologna mozart 1777.jpg|thumb|left|160px|W.A. Mozart en la vegliadetgna da 21 onns cun la medaglia da l’Urden dal sparun dad aur]]
Ils 28 da schaner 1756 – in di suenter sia naschientscha – è Mozart vegnì battegià sin ils nums Joannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus. L’emprim ed il davos da quests nums renvieschan al padrin da batten [[Joannes Theophilus Pergmayr, Senator et Mercator Civicus]], entant ch’il prenum Wolfgang renviescha al tat da Mozart, [[Wolfgang Nicolaus Pertl]]. La furma greca Theophilus (versiun tudestga: Gottlieb) ha Mozart transponì pli tard en la versiun correspundenta franzosa Amadé resp. (darar) en la versiun latinisanta Amadeus.
Durant ses temp da vita è il num usità adina stà Wolfgang. Durant ils viadis en l’Italia numnava el sasez savens er Wolfgango Amadeo Mozart. Sco creschì suttascriveva el per ordinari cun Wolfgang Amadé Mozart ubain be sco Wolfgang Mozart. Amadeus è el be sa numnà per spass en trais da sias numerusas brevs. Uffizialmain è la furma Wolfgang Amadeus documentada be ina giada durant ses temp da vita, numnadamain en in scriver da la sedia dal guvernatur da l’Austria Bassa.<ref>Michael Lorenz: ''Mozarts Haftungserklärung für Freystädtler. Eine Chronologie''. Mozart-Jahrbuch 1998, Bärenreiter, Kassel 2000, p. 12.</ref>
L’emprima menziun uffiziala postuma cun il num latinisant è quella da l’attest da mort en il protocol dal magistrat da Vienna dals 5 da december 1791. Popularisà il num ‹Amadeus› ha alura il scriptur [[E.T.A. Hoffmann]] ch’era in grond admiratur da Mozart e ch’è perquai sa numnà Ernst Theodor Amadeus Hoffmann. En il decurs dal 20avel tschientaner è il num ‹Wolfgang Amadeus› vegnì en diever en tut il mund grazia al radio e las firmas da plattas.
=== Las brevs da Mozart ===
Cumenzond gia en giuvens onns ha Mozart scrit durant sia vita numerusas brevs ch’èn sa mantegnidas fin oz. Il pli impurtant partenari da correspundenza era ses bab Leopold Mozart. La collecziun da brevs dat invista tant en aspects da la persunalitad sco er en dumondas musicalas ed en la moda da lavurar da Mozart e furma uschia in’impurtanta basa da perscrutaziun davart sia vita ed ovra.
=== Ils viadis da Mozart ===
Mozart è stà en tut varga diesch onns en viadi, pia bunamain in terz da ses temp da vita. Quests viadis al han manà en diesch pajais da l’Europa odierna. Pervi da las vias ch’eran per part en in nausch stan era il viagiar en charrotscha ina sfida fisica; e be il viadi da Salzburg a Vienna durava radund sis dis. En numerusas brevs fa Mozart menziun da las stentas dal viagiar da quel temp.<ref>Rudolph Angermüller: ''Mozarts Reisen in Europa 1762–1791''. Karl Heinrich Bock, Bad Honnef 2004, ISBN 978-3-87066-913-3.</ref>
=== La naziunalitad da Mozart ===
La dumonda suenter la naziunalitad è vegnida respundida a moda differenta en il decurs da l’istorgia da recepziun da la vita ed ovra da Mozart. Dapi il 14avel tschientaner furmava [[Salzburg]] la chapitala d’in prinzi-archuvestgieu ch’era suttamess en dumondas ecclesiasticas directamain a la sedia papala a [[Roma]] ed en dumondas profanas a l’imperatur dal [[Sontg Imperi roman]] (ma betg a la monarchia habsburgaisa ‹austriaca›). Mozart è naschì sco subdit dals prinzis-archuvestgs ed è restà quai si’entira vita. Da questa naziunalitad ‹salzburgaisa› da Mozart na vegn per ordinari dentant betg fatg diever en sias biografias. Ina gasetta a [[Londra]] rapporta il 1791 da la mort da Mozart ed al designescha sco «the celebrated German composer».<ref>Tenor Eisen: ''Introduction to Niemetschek'', 2007.</ref> Er en blers lexicons da musica ed ulteriuras ovras da standard è la designaziun ‹Germania› stada derasada fin lunsch viaden en il 20avel tschientaner, pia anc ditg suenter che Salzburg era vegnì attribuì a l’[[Austria]] (l’emprima giada il 1803 e definitivamain a partir dal 1816). Oz percunter vegn per ordinari discurrì en connex cun Mozart d’in cumponist austriac.
=== Descendenza ===
* Raimund Leopold Mozart (* 17 da zercladur 1783 a Vienna; † 19 d’avust 1783)
* Carl Thomas Mozart (* 21 da settember 1784 a Vienna; † 31 d’october 1858 a Milaun)
* Johann Thomas Leopold Mozart (* 18 d’october 1786 a Vienna; † 15 da november 1786)
* Theresia Maria Anna Mozart (* 27 da december 1787 a Vienna; † 29 da zercladur 1788)
* Anna Maria Mozart (* 16 da november 1789 a Vienna; † 16 da november 1789)
* Franz Xaver Wolfgang Mozart (* 26 da zercladur 1791 a Vienna; † 19 da fanadur 1844 a Karlsbad)
== Commemoraziuns ==
=== Survista ===
L’occupaziun cun l’ovra da Mozart e la commemoraziun da sia persuna èn sa mantegnidas fitg vivas fin en il temp preschent. Da numnar èn las numerusas biografias, la perscrutaziun scientifica da sia musica, emissiuns da radio e televisiun, simposis e surtut la represchentaziun da sias cumposiziuns en operas e salas da concert en tut il mund. Gia dapi il 19avel tschientaner vegnan manads tras – en spezial en l’Austria ed en Germania – a chaschun da mintga anniversari radund uschenumnads onns da Mozart.
La Republica austriaca ha perpetnisà Mozart diversas giadas sin munaidas e bancnotas (schillings ed euros). Ed er la Germania ha edì repetidamain munaidas spezialas e marcas postalas per commemorar la muntada da Mozart «per la cultura ed istorgia tudestga».
Daspera datti er numerus products da merchandising, per exempel las enconuschentas ‹Cullas da Mozart› ch’èn vegnidas creadas il 1890 dal conditer salzburgais [[Paul Fürst]].
<gallery mode="packed">
2 Schilling 1931 Mozart hinten.jpg|Munaida da 2 schillings (1931)
Stamp Mozart.jpg|Marca postala da la Germania (2006)
Mozartkugeln-Fuerst.jpg|Cullas da Mozart, dapi il 1890
</gallery>
Per blers lieus nua che Mozart ha fatg staziun en sia vita munta ses num in impurtant factur turistic. Quai vala surtut per sia citad natala [[Salzburg]] e per [[Vienna]], ses lieu da domicil da pli tard. En segunda lingia er per [[Augsburg]], la citad natala da ses bab Leopold, e per [[Prag]] ch’era per Mozart in lieu da preschentaziuns stimà. Er en la [[Walhalla]], il lieu commemorativ da las grondas persunalitads da l’istorgia tudestga en vischinanza da [[Regensburg]], è plazza in bist da Mozart.
=== Salzburg ===
[[Datoteca:Mozart (5).JPG|thumb|180px|left|Chasa natala da Mozart a la Getreidegasse 9 a Salzburg]]
Museums commemorativs sa chattan a Salzburg en la chasa natala a la Getreidegasse ed en la chasa abitada da Mozart pli tard al Makartplatz. Sin la Plazza da Mozart è situà il monument da Mozart ch’è vegnì erigì il 1842 cun sustegn finanzial da vart da l’imperatur sco er dals retgs da la Prussia e da la Baviera.<ref>Gernot Gruber: ''Mozart und die Nachwelt'', Piper, Minca e Turitg, reed. 1987, p. 165.</ref> La statua da [[Markus Lüpertz]] ‹Mozart – in omagi› che sa chatta en vischinanza da la Baselgia da Marcus ha provocà il 2005 ina gronda cuntraversa. In’ulteriura statua da Mozart è avant maun sin il Kapuzinerberg.
A Salzburg sa chatta er la sedia da la fundaziun internaziunala [[Mozarteum]]. Quella è vegnida fundada il 1880 ed administrescha la pli gronda collecziun da brevs originalas sco er publicaziuns e registraziuns musicalas che stattan en connex cun la vita ed ovra da Mozart. La fundaziun è er en possess da l’edifizi cun duas salas da concert, nua ch’han per part lieu ils Salzburger Festspiele e la Mozartwoche annuala. Medemamain existan a Salzburg ina scola da musica e pliras furmaziuns musicalas ch’èn colliadas stretgamain cun l’ovra musicala da Mozart.
=== Vienna ===
[[Datoteca:Mozartdenkmal Wien 1900.jpg|thumb|160px|Monument da Mozart a Vienna, enturn il 1900]]
A Vienna è sa mantegnida ina da las abitaziuns da Mozart, dentant senza il mobigliar (Domgasse 5, gist davos il Dom da s. Steffan). Il 2006 è il museum ch’era vegnì endrizzà là vegnì engrondì marcantamain e reavert sco Mozarthaus Vienna. Qua vegn preschentada als visitaders la vita ed ovra da Mozart en furma multimediala. Numerusas autras chasas nua che Mozart ha vivì u dà concerts èn munidas cun tavlas commemorativas.
L’enconuschent monument da Mozart è vegnì creà il 1896 da l’architect [[Karl König]] e dal sculptur [[Viktor Tilgner]]. Oriundamain sa chattava il monument sin l’Albertinaplatz. Suenter la Segunda Guerra mundiala al han ins dischlocà il 1953 en il Burggarten.
A Vienna datti plinavant ina Mozartgasse (dapi il 1862), in Mozartplatz (1899) ed ina funtauna da Mozart (1905).
=== Augsburg e Mannheim ===
En la chasa natala da Leopold Mozart ad Augsburg è endrizzà in lieu commemorativ davart l’istorgia da la famiglia Mozart. Ina tavla a la Mittelgasse 14 regorda plinavant al basat [[Franz Mozart]] (1649–1694) ch’ha vivì e lavurà qua sco maister miradur. Ad Augsburg ha er la Deutsche Mozart-Gesellschaft sia sedia.<ref>[http://www.mozartgesellschaft.de/index.php/gesellschaft.html ''Die Deutsche Mozart-Gesellschaft – Ziele.'']</ref>
La segunda citad en Germania che commemorescha Mozart è Mannheim. Qua ha Mozart passentà sin numerus viadis 176 dis da sia vita, ha cumponì pliras ovras e dirigì il 1790 ina represchentaziun da ‹Le nozze di Figaro›. Plinavant è Mozart s’inamurà qua dad Aloisia Weber ed ha emprendì d’enconuscher la sora Constanze, sia dunna da pli tard. La ‹Scola da Mannheim› da quel temp era da muntada europeica, ma musicalmain n’ha Mozart betg pudì reussir en quest ravugl.<ref>Gerald Drebes: ''Die ‹Mannheimer Schule› – ein Zentrum der vorklassischen Musik und Mozart.'' En: ''Rhein-Neckar-Dreieck'' 1992, p. 14–18, online sut https://web.archive.org/web/20141030193857/http://www.gerald-drebes.de/7.html.</ref>
=== Prag ===
En il quartier Smíchov a Prag è vegnì endrizzà il 1956 en l’uschenumnada Villa Bertramka in museum da Mozart. Questa chasa era en possess da la famiglia dad [[Ignatz Anton von Weiser]] ch’era president da la citad da Salzburg e ch’ha scrit il text tar diversas cumposiziuns da Mozart. Mozart ha abità qua l’october 1787 (conclusiun e primaudiziun da ‹Don Giovanni›) e da la fin avust fin l’entschatta settember 1791 (primaudiziun da ‹La clemenza di Tito›).
== Musica ==
[[Datoteca:Wolfgang-amadeus-mozart 1.jpg|thumb|left|180px|Purtret da Mozart malegià postum da Barbara Krafft l’onn 1819 sa basond sin il maletg da famiglia dal 1780/81]]
Suenter avair udì il 1785 l’emprima giada ils quartets d’instruments dad artg che Mozart al aveva deditgà, duai [[Joseph Haydn]] avair ditg a [[Leopold Mozart]]: «Ich sage ihnen vor gott, als ein ehrlicher Mann, ihr Sohn ist der grösste Componist, den ich von Person und den Nahmen nach kenne: er hat geschmack, und über das die grösste Compositionswissenschaft.»<ref>Leopold Mozart a sia figlia, Vienna, 16 da favrer 1785; cità tenor Marius Flothuis: ''Mozarts Streichquartette – Ein musikalischer Werkführer.'' C.H. Beck, 1998, p. 39.</ref>
Da sias abilitads extraordinarias era er Mozart sez conscient, quai che resorta d’ina brev scritta ils 7 da favrer 1778 a ses bab: «Denn ich kann so ziemlich, wie sie wissen, alle art und styl vom Compostitions annehmen und nachahmen.»<ref>Wilhelm A. Bauer, Joseph Heinz Eibl, Otto Erich Deutsch: ''Wolfgang Amadeus Mozart, Leopold Mozart: Briefe und Aufzeichnungen. Gesamtausgabe: 1777–1779'', Internationale Stiftung Mozarteum, Salzburg 1975, p. 265.</ref>
I tutga tar las atgnadads cumprovadas da Mozart ch’el ha absorbà durant tut sias periodas da cumposiziun musica dals pli differents stils e ch’el ha tratg a niz quels a moda ordvart creativa.<ref>Quai è vegnì mussà l’emprima giada a moda cumplessiva en Teodor de Wyzewa e Georges de Saint-Foix: ''W.-A. Mozart. Sa vie musicale et son oeuvre de l’enfance a la pleine maturité […] Essai de biographie critique suivi d’un nouveau catalogue chronologique de l’oeuvre complète de maitre […].'' 5 toms, Paris 1912–46.</ref> En emprima lingia èn sias cumposiziuns marcadas d’elements da stil da la [[Germania dal Sid]] e da l’[[Italia]] da la segunda mesadad dal 18avel tschientaner.
Las emprimas influenzas derivan da ses bab e da cumponists locals da Salzburg. Quant fitg che Mozart era l’emprim obligà a ses ambient mussa la dispita pervi da las duas sinfonias da Lambach, tar las qualas ins ha speculà ditg, tgenina che derivia da Leopold Mozart e tgenina da Wolfgang Amadeus Mozart.<ref>Cf. il ''Bericht über das Mozart-Symposion zum Gedenken an Wolfgang Plath (1930–1995) Augsburg, 13. bis 16. Juni 2000'', ed. da Marianne Danckwardt e Wolf-Dieter Seiffert, Kassel e.a. 2003, p. 163–176.</ref>
Sin ses viadis en l’Italia ha Mozart alura emprendì d’enconuscher il stil dad opera talian, il qual al ha influenzà fermamain. Era a Londra tar [[Johann Christian Bach]] ha Mozart gì chaschun d’approfundar sias enconuschientschas da l’opera taliana.
Da grond’influenza – en spezial per sias ovras tardivas – è er stà il studi dal cuntrapunct. Questa tecnica da cumposiziun tipica per il baroc e la renaschientscha ha el studegià a moda teoretica tar [[Padre Martini]] en l’Italia e pli tard a Vienna a moda pratica s’approfundond tar [[Gottfried van Swieten]] en la musica da [[Johann Sebastian Bach]] e [[Georg Friedrich Händel]].
[[Datoteca:Mozart libretto figaro 1786.jpg|thumb|160px|Cuverta dal libretto da ‹Le Nozze di Figaro›, Prag 1786]]
Sco elements tipics per l’operar cumpositoric da Mozart pon valair:
* Al gener musical dal concert da clavazin ha el dà qualitad sinfonica ed al ha manà a la perfecziun formala.<ref>Cf. Marius Flothius: ''Mozarts Klavierkonzerte – Ein musikalischer Werkführer.'' C.H. Beck, 2008, p. 108.</ref>
* Mozart ha scrit parts da l’orchester bler pli differenziadas e pretensiusas che ses contemporans; en spezial ils instruments da flad han uschia cuntanschì in’originalitad sco quai ch’ella n’era betg enconuschenta pli baud.<ref>Uri Toeplitz: ''Die Holzbläser in der Musik Mozarts und ihr Verhältnis zur Tonartwahl.'' Verlag Valentin Koerner, 1978, p. 52ss.</ref>
* Sco gia tar [[Joseph Haydn]] maina l’applicaziun da tut questa savida er tar Mozart ad ovras pli vastas e cumplessivas. Quai sa lascha observar oravant tut tar las sinfonias.
* Applitgond tecnicas da cumposiziun dal cuntrapunct ha Mozart unì ils tratgs caracteristics dal stil classic-omofon e da quel baroc-polifon (cf. per exempel il finale dal quartet d’instruments ad artg KV 387 cun il finale da la ‹Sinfonia da Jupiter› KV 551).
* L’ovra da Mozart è segnada da trais elements che caracteriseschan la classica viennaisa, ils quals el ha sviluppà ensemen cun [[Joseph Haydn]] e che [[Beethoven]] dueva sviluppar vinavant. Igl èn quai l’accumpagnament obligat, il stil prorut e la lavur orientada a motivs e temas.
* En spezial en las operas tardivas ha Mozart sviluppà ils caracters cun ina psicologia e dramaturgia persvadenta.
* A Mozart èsi reussì da laschar tunar elements ch’èn musicalmain grevs e pretensius apparentamain levs ed accessibels.
* Mozart ha cumponì musica ch’era destinada per differentas classas socialas e ch’ha er cuntanschì quellas. Quai na sa chapiva tuttavia betg da sasez da ses temp.
Tut en tut ha Mozart creà dals stils da musica e da las tecnicas cumpositoricas avant maun e grazia a sias abilitads creativas singularas musica d’ina gronda cumplexitad e d’ina qualitad stilistica extraordinaria. Si’ovra dueva daventar il punct da referiment per Beethoven ed ils cumponists dal 19avel tschientaner.
== Ovras ==
Las ovras da Mozart vegnan per ordinari numeradas tenor lur successiun entaifer il [[Register da Köchel]] (KV) ch’è vegnì edì il 1862 da [[Ludwig von Köchel]] (1800–1877). Quest register emprova da suandar la genesa da las singulas ovras en urden cronologic.
=== Operas ===
{| class="wikitable sortable"
! Onn
! Titel
! Register da Köchel|KV
|-
| 1767 || {{SortKey|Sc|''Die Schuldigkeit des ersten Gebots''}} || {{SortKey|035|KV 35}}
|-
| 1767 || ''Apollo et Hyacinthus'' || {{SortKey|038|KV 38}}
|-
| 1768 || ''Bastien und Bastienne'' || {{SortKey|050|KV 50}}
|-
| 1768 || {{SortKey|FiS|''La finta semplice''}} || {{SortKey|051|KV 51}}
|-
| 1770 || ''Mitridate, re di Ponto'' || {{SortKey|087|KV 87}}
|-
| 1771 || ''Ascanio in Alba'' || {{SortKey|111|KV 111}}
|-
| 1771 || {{SortKey|So|''Il sogno di Scipione''}} || {{SortKey|126|KV 126}}
|-
| 1772 || ''Lucio Silla'' || {{SortKey|135|KV 135}}
|-
| 1775 || {{SortKey|FiG|''La finta giardiniera'' / ''Die Gärtnerin aus Liebe''}} || {{SortKey|196|KV 196}}
|-
| 1775 || {{SortKey|Re|''Il re pastore''}} || {{SortKey|208|KV 208}}
|-
| 1780 || ''Zaide'' (fragment) || {{SortKey|344|KV 344}}
|-
| 1781 || ''Idomeneo'' || {{SortKey|366|KV 366}}
|-
| 1782 || {{SortKey|En|''Die Entführung aus dem Serail''}} || {{SortKey|384|KV 384}}
|-
| 1783 || {{SortKey|Oc|''L’oca del Cairo'' (fragment)}} || {{SortKey|422|KV 422}}
|-
| 1783 || {{SortKey|Sp|''Lo sposo deluso ossia La rivalità di tre donne per un solo amante'' (fragment)}} || {{SortKey|430|KV 430}}
|-
| 1786 || {{SortKey|Sc|''Der Schauspieldirektor''}} || {{SortKey|486|KV 486}}
|-
| 1786 || {{SortKey|No|''Le nozze di Figaro''}} || {{SortKey|492|KV 492}}
|-
| 1787 || {{SortKey|Do|''Il dissoluto punito ossia il Don Giovanni''}} || {{SortKey|527|KV 527}}
|-
| 1790 || ''Così fan tutte ossia La scuola degli amanti'' || {{SortKey|588|KV 588}}
|-
| 1791 || {{SortKey|Zau|''Die Zauberflöte''}} || {{SortKey|620|KV 620}}
|-
| 1791 || {{SortKey|Cl|''La clemenza di Tito''}} || {{SortKey|621|KV 621}}
|}
En tut 21 operas.
=== Musica sacrala ===
18 messas, tranter auter
* 1768/69 – ''Waisenhausmesse'' (KV 139)
* 1776 – ''Spatzenmesse'' (KV 220)
* 1776 – ''Missa in C-Dur'' (KV 257) ''Credomesse'' ni ''Spaur-Messe''
* 1776 – ''Missa in C-Dur'' (''Orgelsolo-Messe'') (KV 259)
* 1779 – ''Krönungsmesse'' (KV 317)
* 1782 – ''Grosse Messe in c-Moll'' (KV 427/414a)
[[Datoteca:K626 Requiem Mozart.jpg|thumb|220px|Part da la partitura autografa dal requiem (KV 626)]]
* 1766/67 – Oratori ''Die Schuldigkeit des ersten Gebots'' (KV 35)
* 1771 – Oratori ''La Betulia Liberata'' (KV 118)
* 1791 – ''Ave verum corpus'' (KV 618)
* 1791 – ''Requiem d-Moll'' (KV 626)
* Motettas per sopran ed orchester, tranter auter
** 1773 – ''Exsultate, jubilate'' (KV 165)
* Cantatas
* 2 vespras
* 4 litanias
* 17 sonatas da baselgia
=== Ovras d’orchester ===
==== Sinfonias ====
Las sinfonias da Mozart vegnan numeradas tradiziunalmain da 1 fin 41 (ed er numnadas lasuenter). Facticamain sa laschan documentar radund 60 sinfonias che derivan da ses maun; tar ina buna part da quellas sa tracti però da fragments.
==== Concerts da clavazin ====
En tut èn sa mantegnids 30 concerts da clavazin da Mozart. Tar KV 37, KV 39, KV 40, KV 41 ed ils trais concerts or da KV 107 sa tracti però d’elavuraziuns da parts da sonatas d’autras cumposiziuns. Uschia restan 23 concerts originals. Tradiziunalmain èsi usità da numerar ils concerts da clavazin da 1 fin 27 (e d’er numnar els lasuenter).
==== Ovras per instruments ad artg ed orchester ====
* 1773 – ''Violinkonzert Nr. 1 B-Dur'' (KV 207)
* 1774 – ''Concertone für 2 Violinen C-Dur'' (KV 190/186E)
* 1775 – ''Violinkonzert Nr. 2 D-Dur'' (KV 211)
* 1775 – ''Violinkonzert Nr. 3 G-Dur'' (KV 216)
* 1775 – ''Violinkonzert Nr. 4 D-Dur'' (KV 218)
* 1775 – ''Violinkonzert Nr. 5 A-Dur'' (KV 219)
* 1776 – ''Adagio E-Dur'' (KV 261)
* 1776 – ''Rondo concertante für Violine und Orchester B-Dur'' (KV 269/261a)
* 1778 – ''Concerto für Violine und Klavier D-Dur'' (KV315f)
* 1779 – ''Sinfonia concertante für Violine und Viola Es-Dur'' (KV 364/320d)
* 1779 – ''Sinfonia concertante für Violine, Viola und Cello A-Dur'' (KV 320e)
* 1781 – ''Rondo C-Dur'' (KV 373)
En tut 12 ovras.
==== Ovras per instruments a flad ed orchester ====
* 1774 – ''Fagottkonzert B-Dur'' (KV 191/186e)
* 1777 – ''Oboenkonzert C-Dur'' KV 314
* 1778 – ''Sinfonia concertante für Flöte, Oboe, Horn und Fagott Es-Dur'' (KV 297B)
* 1791 – ''Klarinettenkonzert A-Dur'' (KV 622)
; Concerts da flauta
* 1778 – ''Flötenkonzert G-Dur'' (KV 313/KV 285c)
* 1778 – ''Flötenkonzert D-Dur'' (KV 314/KV 285d)
* 1778 – ''Andante für Flöte und Orchester C-Dur'' (KV 315/KV 285e)
* 1778 – ''Konzert für Flöte, Harfe und Orchester C-Dur'' (KV 299/KV 297c)
; Concerts da corn
* 1781 – ''Rondo für Horn und Orchester Es-Dur'' (KV 371)
* 1791 – ''Hornkonzert D-Dur'' (KV 412/514/386b)
* 1783 – ''Hornkonzert Es-Dur'' (KV 417)
* 1786 – ''Hornkonzert Es-Dur'' (KV 495)
* 1787 – ''Hornkonzert Es-Dur'' (KV 447)
En tut 13 ovras.
==== Ulteriuras ovras d’orchester ====
; Serenadas
* 1773 – ''Serenade D-Dur'' (KV 167a) (musica da final)
* 1774 – ''Serenade D-Dur'' (KV 189b)
* 1775 – ''Serenade D-Dur'' (KV 213a)
* 1776 – ''Serenade D-Dur'' (''Serenata notturna'') (KV 239)
* 1776 – ''Serenade D-Dur'' (''Haffner'') (KV 250 / KV 248b)
* 1779 – ''Serenade D-Dur'' (''Posthorn'') (KV 320)
* 1782 – ''Serenade B-Dur'' (''Gran Partita'') (KV 361)
* 1787 – ''Serenade G-Dur'' (''Eine kleine Nachtmusik'') (KV 525)
; Notturni
* 1778 – ''Notturno für vier Orchester D-Dur'' (KV 286)
; Divertimenti
* 1772 – ''Divertimento D-Dur'' (KV 131)
* 1772 – ''Divertimento D-Dur'' (KV 136/125 a) – (''Salzburg Symphony Nr. 1'')
* 1772 – ''Divertimento B-Dur'' (KV 137/125 b) – (''Salzburg Symphony Nr. 2'')
* 1772 – ''Divertimento F-Dur'' (KV 138/125 c) – (''Salzburg Symphony Nr. 3'')
* 1783–85 – ''Divertimenti'' nr. 1 fin 5 B-dur (KV 229/439b)
; Marschs
* 1769 – ''Marsch D-Dur'' (KV 62)
* 1773 – ''Marsch D-Dur'' (KV 167b)
* 1774 – ''Marsch D-Dur'' (KV 189c)
* 1775 – ''Marsch D-Dur'' (KV 213b)
* 1776 – ''Marsch D-Dur'' (KV 249)
* 1779 – ''Marsch D-Dur'' (KV 320a Nr. 1)
* 1779 – ''Marsch D-Dur'' (KV 320a Nr. 2)
; Cassaziuns
* 1769 – ''Kassation B-Dur'' (KV 62a)
* 1769 – ''Kassation G-Dur'' (KV 63) (musica da final)
En tut 23 ovras.
=== Musica da chombra ===
* Ovras da musica da chombra senza clavazin
** Duos e trios d’artgists
** Quartets d’artgists
** Quintets d’artgists
** Quartets da corns
** Quintets cun corns
** 1787 – sextett ''Ein musikalischer Spass'' (KV 522)
* Ovras da musica da chombra cun clavazin
** 35 sonatas per violina e clavazin
** Trios da clavazin
** 2 quartets da clavazin
** 1784 – ''Klavierquintett Es-Dur'' (KV 452)
En tut 10 ovras.
=== Musica da clavazin ===
<div class="noprint">[http://de.wikipedia.org/wiki/Liste_der_Klaviermusikwerke_Mozarts Cf. la glista separata]</div>
* 18 sonatas da clavazin
* Variaziuns sur divers temas
* Diversas singulas chanzuns: fantasias, rondos etc.
=== Chanzuns ===
* ''An die Freude'', Johann Peter Uz, KV 53 (KV 43b)
* ''Die grossmütige Gelassenheit''*, Johann Christian Günther, KV 149 (KV 125d), * cump. da Leopold Mozart
* ''Geheime Liebe''*, Johann Christian Günther, KV 150 (KV 125e), * cump. da Leopold Mozart
* ''Die Zufriedenheit im niedrigen Stande''*, Friedrich Rudolph Ludwig von Canitz, KV 151 (KV 125f), * cump. da Leopold Mozart
* ''Wie unglücklich bin ich nit'', KV 147 (KV 125g)
* ''Auf die feierliche Johannisloge'', Ludwig Friedrich Lenz, KV 148 (KV 125h)
* ''Ah! spiegarti, oh Dio'', KV 178 (125i/417e)
* ''Ridente la calma'', KV 152 (KV 210a)
* ''Oiseux, si tous les ans'', Antoine Ferrand, KV 307 (KV 284d)
* ''Dans un bolitaire, Antoine Houdart de la Motte'', KV 308 (KV 295b)
* Duas chanzuns da baselgia tudestgas, a) ''O Gotteslamm'', b) ''Als aus Ägypten'', KV 343 (336c)
* ''An die Bescheidenheit'', Johann Andreas Schachtner, KV 336b
* ''Verdankt sei es dem Glanz der Grossen'', Johann Timotheus Hermes, KV 392 (KV 340a)
* ''Sei du mein Trost'', Johann Timotheus Hermes, KV 391 (KV 340b)
* ''Ich würd’ auf meinem Pfad'', Johann Timotheus Hermes, KV 390 (KV 340c)
* ''Die Zufriedenheit'', Johann Martin Miller, KV 349 (KV 367a)
* ''Komm, liebe Zither, komm'', KV 351 (KV 367b)
* ''Gibraltar'', Johann Nepomuk Cosmas Michael Denis, KV 386d
* ''Warnung'', KV 416c
* ''Lied zur Gesellenreise'', Joseph Franz von Ratschky, KV 468
* ''Der Zauberer'', Christian Felix Weisse, KV 472
* ''Die Zufriedenheit'', Christian Felix Weisse, KV 473
* ''Die betrogene Welt'', Christian Felix Weisse, KV 474
* ''Das Veilchen'', Johann Wolfgang von Goethe, KV 476
* ''Zur Eröffnung der Logenversammlung'', Augustin Veith Edler von Schittlersberg, KV 483
* ''Zum Schluss der Logenversammlung'', Augustin Veith Edler von Schittlersberg, KV 484
* ''Lied der Freiheit'', Aloys Blumauer, KV 506
* ''Die Alte'', Friedrich von Hagedorn, KV 517
* ''Die Verschweigung'', Christian Felix Weisse, KV 518
* ''Das Lied der Trennung'', Klamer Eberhard Karl Schmidt, KV 519
* ''Als Luise die Briefe ihres ungetreuen Liebhabers verbrannte'', Gabriele von Baumberg, KV 520
* ''Abendempfindung an Laura'', KV 523
* ''An Chloe'', Johann Georg Jacobi, KV 524
* ''Des kleinen Friedrichs Geburtstag'', Johann Eberhard Friedrich Schall, strofa finala Joachim Heinrich Campe, KV 529
* ''Das Traumbild'', Ludwig Hölty, KV 530
* ''Die kleine Spinnerin'', KV 531
* ''Meine Wünsche'', Johann Wilhelm Ludwig Gleim, KV 539
* ''Lied beim Auszug in das Feld'', KV 552
* ''Sehnsucht nach dem Frühlinge'', Christian Adolph Overbeck, KV 596
* ''Der Frühling'', Christian Christoph Sturm, KV 597
* ''Das Kinderspiel'', Christian Adolph Overbeck, KV 598
* Cantata: ''Die ihr des unermesslichen Weltalls'', Franz Heinrich Ziegenhagen, KV 619
En tut 42 ovras.
=== Canons ===
Divers canons senza text e cun text (da tematica sacrala enfin vulgara).
<div class="noprint">
== Annotaziuns ==
</div>
<references/>
== Recepziun ==
=== Litteratura ===
==== Ovras teatralas ====
* Alexander Sergejewitsch Puschkin: ''Mozart und Salieri.'' Gieu da teater, 1832. Reclam Universal-Bibliothek nr. 8094, ISBN 3-15-008094-0.
* Nikolai Rimski-Korsakow: ''Mozart und Salieri.'' Opera (tenor il text da Puschkin), 1897.
* Peter Shaffer: ''Amadeus.'' Gieu da teater, 1979. Reclam Universal-Bibliothek nr. 9219, ISBN 3-15-009219-1.
* Michael Kunze, Sylvester Levay: ''Mozart!'' Musical, 1999.
* Moritz Eggert: ''Vom zarten Pol. Eine Collage aus der Musik Mozarts für Orchester und Sänger'', Salzburger Festspiele 2006.
==== Belletristica ====
* Rotraut Hinderks-Kutscher: ''Donnerblitzbub Wolfgang Amadeus.'' Stuttgart 1955, ISBN 3-423-07028-5. (Cudesch d’uffants e giuvenils).
* Rotraut Hinderks-Kutscher: ''Unsterblicher Wolfgang Amadeus Mozart. Die Jahre in Wien''. Franckh’sche Verlagsbuchhandlung 1959.
* E.T.A. Hoffmann: ''Don Juan''. En ''Fantasiestücke in Callot’s Manier.'' 1814.
* Jörg G. Kastner: ''Mozartzauber''. Minca 2001, ISBN 3-471-79456-5.
* Eduard Mörike: ''Mozart auf der Reise nach Prag.'' Francfurt a.M. 2005, ISBN 3-458-34827-1.
* Wolf Wondratschek: ''Mozarts Friseur.'' DTV TB 2004, ISBN 3-423-13186-1.
* Eva Baronsky: ''Herr Mozart wacht auf.'' Aufbau Verlag 2006, ISBN 3-351-03272-2.
=== Films ===
* 1940: ''Eine kleine Nachtmusik'' – reschia: Leopold Hainisch. <div class="noprint">([http://www.imdb.com/title/tt0031538/ IMDB]).</div>
* 1942: ''Wen die Götter lieben'' – reschia: Karl Hartl. <div class="noprint">([http://www.imdb.com/title/tt0035540/ IMDB]).</div>
* 1955: ''Mozart – Reich mir die Hand, mein Leben'' – reschia: Karl Hartl. <div class="noprint">([http://www.imdb.com/title/tt0048391/ IMDB]).</div>
* 1982: ''Mozart''. (F, I, B, Can, CH) – reschia: Marcel Bluwal. <div class="noprint">([http://www.imdb.com/title/tt0276709/ IMDB]).</div>
* 1984: ''Amadeus'' – reschia: Miloš Forman. <div class="noprint">([https://web.archive.org/web/20101119011825/http://www.us.imdb.com/title/tt0086879/ IMDB]).</div>
* 1984: ''Wir drei'' – reschia: Pupi Avati.
* 1985: ''Vergesst Mozart'' – reschia: Miroslav Luther. <div class="noprint">([http://www.film.at/vergesst_mozart/ film.at]).</div>
* 2005: ''Der Wadenmesser'' – reschia: Kurt Palm. <div class="noprint">([http://www.imdb.com/title/tt0432192/ IMDB]).</div>
* 2006: ''Mozartkugeln'' – reschia: Larry Weinstein. <div class="noprint">([http://www.imdb.com/title/tt0782697/ IMDB]).</div>
== Litteratura ==
=== Funtaunas biograficas ===
* ''Mozart nach den Schilderungen seiner Zeitgenossen'', ed. da Ludwig Nohl, Lipsia 1880.
* ''Mozarts Persönlichkeit. Urteile der Zeitgenossen'', ed. dad Albert Leitzmann, Lipsia 1914.
* Leopold Mozart: ''Reiseaufzeichnungen 1763–1771'', ed. dad Arthur Schurig, Dresden 1920.
* Konstanze Mozart: ''Briefe, Aufzeichnungen, Dokumente'', ed. dad Arthur Schurig, Dresden 1922.
* ''Mozart. Die Dokumente seines Lebens'', ed. dad Otto Erich Deutsch, 2. ediziun. Kassel 1961.
* ''Briefe und Aufzeichnungen. Gesamtausgabe'', ed. da la Internationale Stiftung Mozarteum Salzburg, Wilhelm A. Bauer ed Otto Erich Deutsch, 7 toms, Kassel e.a. 1962ss.
* ''Die Bäsle-Briefe'', ed. da Juliane Vogel, Stuttgart 1993, ISBN 3-15-008925-5.
* ''Briefe und Aufzeichnungen. Gesamtausgabe'', ed. dad Ulrich Konrad, 8 toms, Kassel e.a. 2005; DTV: ISBN 3-423-59076-9.
* ''Briefe'', ed. da Stefan Kunze, Stuttgart: Reclam 2005, ISBN 3-15-010574-9.
* ''Guten Morgen, liebes Weibchen! Mozarts Briefe an Constanze'', ed. da Silke Leopold, Kassel e.a.: Bärenreiter 2005, ISBN 3-7618-1814-9.
* Paul Ridder, ''Mythos Mozart. Ein bisher unbekanntes Porträt in seiner Galerie.'' En: ''Die Tonkunst'', ann. 5 (2011), p. 63–65.
* Klaus Martin Kopitz, ''‹Du kanntest Mozart?› Unbekannte und vergessene Erinnerungen von Beethoven, Haydn, Hummel und anderen Zeitgenossen Mozarts.'' En: ''Mozart Studien.'' Tom 20 2011, ISBN 978-3-86296-025-5, p. 269–309.
=== Biografias ed interpretaziuns cumplessivas ===
* Franz Xaver Niemetschek: ''Lebensbeschreibung des k.k. Kapellmeisters Wolfgang Amadeus Mozart''. 2. ediziun dal 1808.
* Georg Nikolaus von Nissen, ''Biographie W.A. Mozarts. Nach Originalbriefen, Sammlungen alles über ihn Geschriebenen; mit vielen neuen Beylagen, Steindrücken, Musikblättern und einem Facsimile.'' Lipsia 1828, ISBN 3-487-04548-6.
* Georg Nikolaus Nissen: ''Biographie W.A. Mozarts.'' Ed. da Rudolph Angermüller. Olms, Hildesheim/Turitg e.a. 2010, ISBN 978-3-487-08493-0. (Reprint da l’ediziun dal 1828).
* Otto Jahn, ''W.A. Mozart.'' 4 toms, Lipsia 1856ss.
* Arthur Schurig, ''Wolfgang Amadeus Mozart, sein Leben und sein Werk auf Grund der vornehmlich durch Nikolaus von Nissen ges. biogr. Quellen u. d. Ergebnisse d. neuesten Forschung.'' 2 toms, Lipsia 1913.
* Rudolph Angermüller: ''Wolfgang Amadeus Mozart, Leben und Werk: Biographien, Briefe und Zeitdokumente auf 36.000 Seiten; mit aktuellem Köchelverzeichnis.'' DVD-ROM, Directmedia Publishing, Berlin 2007, ISBN 978-3-86640-708-4.
* Axel Brüggemann: ''Wer war Mozart?'' Jacoby & Stuart, Berlin 2009, ISBN 978-3-941087-52-1.
* Alfred Einstein: ''Mozart, his character, his work.'' (1945). Ed. tudestga: ''Mozart – Sein Charakter, sein Werk'' (1947). Reediziun Fischer TB, 2005, ISBN 3-596-17058-3.
* Norbert Elias: ''Mozart. Zur Soziologie eines Genies.'' Suhrkamp TB, 1993, ISBN 3-518-38698-0.
* Peter Gay: ''Wolfgang Amadeus Mozart.'' Claassen Verlag, 2001, ISBN 3-546-00227-X.
* Martin Geck: ''Mozart. Eine Biographie.'' Rowohlt, Hamburg 2005, ISBN 3-498-02492-2.
* Brigitte Hamann: ''Mozart. Sein Leben und seine Zeit.'' Ueberreuter, Vienna 2006, ISBN 3-8000-7132-0.
* Wolfgang Hildesheimer: ''Mozart.'' Reediziun Insel TB, 2005, ISBN 3-458-34826-3.
* Thomas Hochradner, Günther Massenkeil: ''Mozarts Kirchenmusik, Lieder und Chormusik. Das Handbuch.'' Laaber-Verlag 2006, ISBN 3-89007-464-2.
* Heinrich Eduard Jacob: ''Mozart. Geist, Musik und Schicksal.'' Scheffler Verlag, Francfurt a.M. 1956. Reediziun: Heyne Verlag, Minca 1998, ISBN 3-453-13884-8.
* Malte Korff: ''Wolfgang Amadeus Mozart''. Suhrkamp, Francfurt a.M. 2005, ISBN 3-518-18210-2.
* Konrad Küster: ''Mozart. Eine musikalische Biographie.'' 1990.
* Silke Leopold (ed.): ''Mozart-Handbuch.'' Metzler/Bärenreiter, Stuttgart/Kassel 2005, ISBN 3-476-02077-0.
* Piero Melograni: ''Wolfgang Amadeus Mozart. Eine Biographie.'' Siedler, Minca 2005, ISBN 3-88680-833-5.
* Clemens Prokop: ''Mozart, der Spieler. Geschichte eines schnellen Lebens.'' Bärenreiter, Kassel 2005, ISBN 3-7618-1816-5.
=== Monografias ===
* Volkmar Braunbehrens: ''Mozart in Wien.'' 2006, ISBN 3-492-24605-2.
* Wilhelm Otto Deutsch: ''Mozart und die Religion.'' 2005.
* Fritz Hennenberg: ''Wolfgang Amadeus Mozart.'' Rowohlt, Hamburg 2005, ISBN 3-499-50683-1.
* Hans-Josef Irmen: ''Mozart als Mitglied geheimer Gesellschaften.'' Zülpich 1991.
* Hans-Josef Irmen: ''Die Protokolle der Wiener Freimaurerloge ‹Zur Wahren Eintracht› (1781–1785).'' Francfurt a.M. 1994.
* Guy Wagner: ''Bruder Mozart – Freimaurerei im Wien des 18. Jahrhunderts''. Amalthea, 2006, ISBN 3-85002-502-0.
* Manfred Wagner: ''Wolfgang Amadeus Mozart: Werk und Leben.'' Steinbauer, Vienna 2005, ISBN 3-902494-09-3.
* Christoph Wolff: ''Vor der Pforte meines Glücks. Mozart im Dienst des Kaisers (1788–1791).'' Transl. da Matthias Müller. Bärenreiter, Kassel 2013, ISBN 978-3-7618-2277-7.
=== Cudeschs auditivs ===
* ''CD WISSEN Junior – Michael Schanze erzählt… Die Kinder- und Jugendjahre von Mozart''. audio media verlag, Minca 2009, ISBN 978-3-86804-044-9.
* Axel Brüggemann: ''Wer war Mozart?'' Auditorium maximum, Darmstadt 2011, ISBN 978-3-654-60223-3.
* Corinna Hesse: ''Mozart – Leben in der Musik. Das Mozart-Hörbuch. Eine klingende Biografie mit Musik''. Silberfuchs-Verlag, Kayhude 2006, ISBN 3-9810725-0-2.
* Peter Matic, Paul Matic: ''Dero gehorsamer Sohn – Mozart Briefe. Briefe von Leopold und Wolfgang Amadeus Mozart. Hörbuch Download''. Preiser Records, Vienna 2010.
<div class="noprint">
== Colliaziuns ==
{{Commons|Wolfgang Amadeus Mozart}}
'''Registers, notas, documents'''
* [https://web.archive.org/web/20110907001935/http://www.bl.uk/onlinegallery/ttp/mozart/accessible/introduction.html Facsimile dal register da sias ovras, scrit da Mozart sez]
* [https://www.klassika.info/Komponisten/Mozart/ Catalog tenor differentas ediziuns dal register da Köchel]
* [https://dme.mozarteum.at/ ''Neue Mozart-Ausgabe online'']
* [https://web.archive.org/web/20091222083620/http://www.blb-karlsruhe.de/virt_bib/mozart/ Brevs da Leopold Mozart e Wolfgang Amadeus Mozart a Sebastian Winter (1744–1815)]
'''Provas auditivas'''
* [https://web.archive.org/web/20150425001606/http://www.mediathek.at/virtuelles-museum/Mozart Registraziuns istoricas dad ovras da Mozart online]
'''Texts biografics istorics'''
* [https://books.google.com/books?id=0dwqAAAAYAAJ&pg=PA20&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false ''Verbürgte Anekdoten aus Wolfgang Gottlieb Mozarts Leben, ein Beytrag zur richtigern Kenntnis dieses Mannes, als Mensch und Künstler.''] Da Johann Friedrich Rochlitz en la ''Allgemeine Musikalische Zeitung'', 10 d’october 1798
* [http://www.zeno.org/Musik/M/Nissen,+Georg+Nikolaus+von/Biographie+W.A.+Mozart's ''Lebensbeschreibung Mozarts'', cumparida il 1828 sco ina da las emprimas biografias da Mozart] da Georg Nikolaus Nissen
* [https://books.google.com/books?id=gdw5AAAAcAAJ&pg=RA2-PA373&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false ''Mozart.''] En: Julius Gustav Meissner (ed.): ''Charakteristische Lebensgemälde unserer denkwürdigsten und berüchtigtesten Zeitgenossen.'' Vienna 1799
* Archiv secret dal Vatican – [https://web.archive.org/web/20110522154122/http://asv.vatican.va/de/doc/1770.htm ''Verleihung des Päpstlichen Ritterordens vom Goldenen Sporn an Wolfgang Amadeus Mozart'' (Giovanni Amadeo Wolfango Mozart), Roma, ils 4 da fanadur 1770]
'''Instituziuns'''
* [https://mozarteum.at/ Internationale Stiftung Mozarteum]
* [http://www.deutsche-mozart-gesellschaft.de/ Deutsche Mozart-Gesellschaft]
</div>
{{DEFAULTSORT:Mozart, Wolfgang Amadeus}}
[[Categoria:Cumponists]]
[[Categoria:Umens]]
[[Categoria:Musicists]]
[[Categoria:Persunas austriacas]]
[[Categoria:Artitgels recumandads (Musica)]]
{{Artitgel 1000|+30}}
ronxqc17slbr35x2wj8a6w2qrmsteg3
Unihockey (sursilvan)
0
11636
173986
164619
2026-09-14T04:31:11Z
~2026-48950-40
23956
173986
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Unihockey}}
{{|sursilvan|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=Unihockey}}
'''Unihockey''' ei in [[sport]] che vegn dau bunamein mo ell'[[Europa]]. Quei sport vegn era ella Svizra pli e pli populars. Uriundamein vegn igl unihockey sco era il hockey da glatsch dil Bandy. Per giugar drov'ins mo in fest ed ina buora d'unihockey.
=== Internaziunal & Svizra ===
Internaziunal vegn unihockey dau 5 encunter 5, denton vegn mo ella Svizra era aunc dau 3 encunter 3. Quei vegn dallas hallas da gimnastica veglias che eran ella Svizra pli pintgas che hallas egl'exteriur. Denton vegn quei sport dau mo entochen certas ligias 3 encunter 3, ellas pli aultas ligias (per exempel Ligia naziunala A) vegn ei mo pli dau 5 encunter 5. Quintau vegn cheu mintgamai ils giugadurs senza goli.
=== Furnitura ===
Duvrau per quei sport vegn atgnamein buca biar. Sulet il goli ei en ina furnitura che dueigi schurmegiar el. El ha vestgiu in protegia pèz, ina caultscha pulstrada, ina capellina ed ils biars tilan aunc en vons chi pezgia buca aschi fetg dallas buoras. In giugadur denton sto buca trer en ina entira furnitura sco el hockey da glatsch, quels drovan mo ina caultscha cuorta, in t-shirt, calzers ed in fest.
Per dar quei sport vegn denton aunc duvrau in gol e bandas d'unihockey.
=== Reglas ===
Unihockey ha buca biaras reglas, denton ein ellas pli strentgas che tiel hockey da glatsch. Ei dat reglas pil giug (fest ault, bulli, entschatta d'in giug) ed era reglas per igl equipament dils giugadurs, aschia astga la palla buca haver in curva pli gronda che 3 centimeters. Schiglioc sa l'equipa adversaria metter en protest e quel giugadur sto midar fest ni astga schizun buca pli dar per quei giug.
=== Unihockey ella Svizra ===
Igl unihockey ei ella Svizra cun 27'000 licenzas il sport d'equipa cun il segund biars giugadurs licenziai. Tut en tut dat ei ella Svizra 441 uniuns d'unihockey che ein organisai en 1979 squadras. Ils davos onns vegn quei sport oravontut tier giuvens adina pli e pli populars. Igl ei ella Svizra il tierz pli popular sport suenter ballapei e buora volley. Ella Svizra vegnan biars campiunadis differeziai suenter la vegliadetgna organisai. L'organisaziun dils campiunadis ei tier la Associaziun Svizra d'Unihockey (Schweizer Unihockey Verband).
[[Categoria:Sport]]
k34jailm4m3zqoo7i7nwlgn4sdwldx4
173987
173986
2026-09-14T04:31:50Z
~2026-48950-40
23956
173987
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Unihockey}}
{{sursilvan|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=Unihockey}}
'''Unihockey''' ei in [[sport]] che vegn dau bunamein mo ell'[[Europa]]. Quei sport vegn era ella Svizra pli e pli populars. Uriundamein vegn igl unihockey sco era il hockey da glatsch dil Bandy. Per giugar drov'ins mo in fest ed ina buora d'unihockey.
=== Internaziunal & Svizra ===
Internaziunal vegn unihockey dau 5 encunter 5, denton vegn mo ella Svizra era aunc dau 3 encunter 3. Quei vegn dallas hallas da gimnastica veglias che eran ella Svizra pli pintgas che hallas egl'exteriur. Denton vegn quei sport dau mo entochen certas ligias 3 encunter 3, ellas pli aultas ligias (per exempel Ligia naziunala A) vegn ei mo pli dau 5 encunter 5. Quintau vegn cheu mintgamai ils giugadurs senza goli.
=== Furnitura ===
Duvrau per quei sport vegn atgnamein buca biar. Sulet il goli ei en ina furnitura che dueigi schurmegiar el. El ha vestgiu in protegia pèz, ina caultscha pulstrada, ina capellina ed ils biars tilan aunc en vons chi pezgia buca aschi fetg dallas buoras. In giugadur denton sto buca trer en ina entira furnitura sco el hockey da glatsch, quels drovan mo ina caultscha cuorta, in t-shirt, calzers ed in fest.
Per dar quei sport vegn denton aunc duvrau in gol e bandas d'unihockey.
=== Reglas ===
Unihockey ha buca biaras reglas, denton ein ellas pli strentgas che tiel hockey da glatsch. Ei dat reglas pil giug (fest ault, bulli, entschatta d'in giug) ed era reglas per igl equipament dils giugadurs, aschia astga la palla buca haver in curva pli gronda che 3 centimeters. Schiglioc sa l'equipa adversaria metter en protest e quel giugadur sto midar fest ni astga schizun buca pli dar per quei giug.
=== Unihockey ella Svizra ===
Igl unihockey ei ella Svizra cun 27'000 licenzas il sport d'equipa cun il segund biars giugadurs licenziai. Tut en tut dat ei ella Svizra 441 uniuns d'unihockey che ein organisai en 1979 squadras. Ils davos onns vegn quei sport oravontut tier giuvens adina pli e pli populars. Igl ei ella Svizra il tierz pli popular sport suenter ballapei e buora volley. Ella Svizra vegnan biars campiunadis differeziai suenter la vegliadetgna organisai. L'organisaziun dils campiunadis ei tier la Associaziun Svizra d'Unihockey (Schweizer Unihockey Verband).
[[Categoria:Sport]]
793abblflqcctsd4qv9p8u4bl15q792
Jean-Jacques Rousseau
0
12020
173904
172827
2026-09-13T22:27:33Z
~2026-48950-40
23956
173904
wikitext
text/x-wiki
{{Artitgel 1000|+30}}
[[Datoteca:Jean-Jacques Rousseau (painted portrait).jpg|miniatura|180px|Jean-Jacques Rousseau, pastel da Maurice Quentin de La Tour, 1753]]
'''Jean-Jacques Rousseau''' [ʒɑ̃'ʒak ʁu'so] (* 28 da zercladur 1712 a [[Genevra]]; † 2 da fanadur 1778 ad [[Ermenonville]] sper [[Paris]]) è stà in scriptur, filosof, pedagog, perscrutader da la natira e cumponist da Genevra. El vala sco in dals impurtants represchentants da las ideas da l’[[illuminissem]] e precursur da la [[Revoluziun franzosa]]. Rousseau ha gì grond’influenza sin la pedagogia e sin la teoria politica da la fin dal 18avel tschientaner, ma ha er influenzà postum las discussiuns ed ils svilups correspundents tras il 19avel e 20avel tschientaner e fin il di dad oz. Si’ovra furma ina part essenziala da la litteratura ed istorgia spiertala franzosa e da l’entira Europa. L’appel ch’al vegn attribuì, «Enavos a la natira!», ha influenzà blers scienziads ed ha mess ad ir pli tard moviments cunter in’industrialisaziun sfranada.
== Vita ed ovra ==
=== Famiglia ===
Il bab da Rousseau, Isaac (1672–1748), era urer e perscrutader. Per motivs da cretta eran ses perdavants protestants emigrads da ses temp da la Frantscha en la republica citadina independenta da Genevra.
Dal 1705 fin il 1711 ha Isaac Rousseau vivì a [[Constantinopel]], nua ch’el ha lavurà al Serail (il palaz da l’imperatur osmanic) sco urer dal sultan. Ses cusrin Jacques Rousseau al è medemamain suandà a Constantinopel, e quai sco juvelier da la curt.
La mamma da Rousseau, Suzanne Bernard (1673–1712), era la figlia d’in preditgant genevrin. Cura che Jean-Jacques Rousseau è naschì, viveva il pèr en la chasa dal bab Suzanne en il center da la citad.<ref name="Reclam177">Hans Brockard: ''Rousseaus Leben''. En: Idem (ed.): ''Jean-Jacques Rousseau: Gesellschaftsvertrag'', Reclams Universal-Bibliothek, ediziun cumplettada 2003, 2008, p. 177–202 (p. 177).</ref>
=== Uffanza ===
[[Datoteca:Geburtshaus von Jean-Jacques Rousseau in Genf.JPG|miniatura|180px|Chasa nativa da Jean-Jacques Rousseau en la citad veglia da Genevra]]
La mamma è morta il 1712 a Genevra, nov dis suenter la naschientscha da Rousseau – probablamain da fevra da pagliola.<ref name="Reclam177">Hans Brockard: ''Rousseaus Leben''. En: Idem (ed.): ''Jean-Jacques Rousseau: Gesellschaftsvertrag'', Reclams Universal-Bibliothek, ediziun cumplettada 2003, 2008, p. 177–202 (p. 177).</ref><ref>Leo Damrosch: ''Jean-Jacques Rousseau – Restless Genius.'' 2005, p. 7.</ref> Sinaquai ha ina sora pli giuvna dal bab surpiglià il tegnairchasa. Ella è s’occupada plain affecziun da l’uffant ch’era savens malsanitsch. Dapi sia naschientscha pativa Rousseau d’in sbagl organic da la vaschia da l’aua. Quest fastidi permanent vegn savens numnà sco in dals motivs per la natira ordvart sensibla ed irritada ch’ha caracterisà Rousseau durant tut sia vita.
Il bab ha promovì da l’entschatta ennà il plaschair da leger da ses figl. Notgs a la lunga è el sa profundà cun ses figl en la lectura, tranter auter da las biografias da [[Plutarch]] ch’han furmà per vita duranta la lectura preferida da Rousseau.<ref name="Reclam178">Hans Brockard: ''Rousseaus Leben''. En: Idem (ed.): ''Jean-Jacques Rousseau: Gesellschaftsvertrag'', Reclams Universal-Bibliothek, ediziun cumplettada 2003, 2008, p. 177–202 (p. 178).</ref> L’onn 1718 èn bab e figl ids a star a St. Gervais, il quartier da mastergnants pli pover situà da l’autra vart dal [[Rodan]].
L’onn 1722 è la situaziun dal mattatsch da diesch onns sa midada a moda drastica. A chaschun d’ina baruffa aveva ses bab blessà in uffizier cun in sabel; per mitschar da la paina da praschun smanatschanta, è el fugì or da la citad da Genevra.<ref name="Reclam178">Hans Brockard: ''Rousseaus Leben''. En: Idem (ed.): ''Jean-Jacques Rousseau: Gesellschaftsvertrag'', Reclams Universal-Bibliothek, ediziun cumplettada 2003, 2008, p. 177–202 (p. 178).</ref> Ses figl ha el laschà enavos sut la protecziun da ses quinà Gabriel Bernard. Durant ils proxims dus onns ha Rousseau vivì ordaifer la citad a [[Bossey]] tar il preditgant Lambercier. Là è el bain vegnì instruì, ma ha er gì da patir sut puniziuns malgistas e maltractaments corporals. A moda sumeglianta al èsi ì pli tard tar in’onda da vart dal bab. En la vegliadetgna da dudesch onns ha Rousseau cumenzà l’emprendissadi tar in actuar da dretgira cun num Masseron (in segiurn da lavur ch’è ì a fin a moda vargugnusa per Rousseau) ed in onn pli tard tar in gravur cun num Abel Ducommun. La segunda lavur al ha bain plaschì meglier che l’emprima; ma il plaschair da leger da Rousseau e ses caracter da siemiader han adina puspè manà a puniziuns ed han er engrevgià las amicizias cun auters giuvenils.<ref name="Reclam179">Hans Brockard: ''Rousseaus Leben''. En: Idem (ed.): ''Jean-Jacques Rousseau: Gesellschaftsvertrag'', Reclams Universal-Bibliothek, ediziun cumplettada 2003, 2008, p. 177–202 (p. 179).</ref> L’onn 1726 ha il bab da Rousseau maridà ina segunda giada (a [[Nyon]], ses lieu da refugi); dapi lura ha el be mussà pitschen interess per ses figl.
=== Giuventetgna ===
[[Datoteca:FrancoiseLouiseWarens.jpg|miniatura|160px|Madame de Warens]]
Returnond Rousseau il mars 1728 pir tard d’ina spassegiada da la dumengia, era la porta da la citad serrada. Quai era gia capità repetidamain e mintga giada era el vegnì punì cun in chasti corporal.<ref name="Reclam179">Hans Brockard: ''Rousseaus Leben''. En: Idem (ed.): ''Jean-Jacques Rousseau: Gesellschaftsvertrag'', Reclams Universal-Bibliothek, ediziun cumplettada 2003, 2008, p. 177–202 (p. 179).</ref> Sinaquai è Rousseau revegnì ad in’idea ch’al occupava gia dapi in temp ed è sa decidì da girar per il mund. En la Savoia ha el emprendì d’enconuscher suenter in pèr dis in spiritual catolic ch’ha intermedià il contact tar [[Madame de Warens]] ad [[Annecy]]. Lezza era gist emigrada da la [[Svizra]] en la [[Savoia]] ed era daventada catolica; ad Annecy viveva ella sut la protecziun (e surveglianza) dal clerus catolic. Madame de Warens ha prendì si Rousseau, ma tenor il cussegl da la baselgia al ha ella gia tramess vinavant suenter trais dis vers [[Turin]]; il viadi ha el fatg a pe ed accumpagnà d’in pèr puril.<ref name="Reclam180">Hans Brockard: ''Rousseaus Leben''. En: Idem (ed.): ''Jean-Jacques Rousseau: Gesellschaftsvertrag'', Reclams Universal-Bibliothek, ediziun cumplettada 2003, 2008, p. 177–202 (p. 180).</ref> A Turin è Rousseau vegnì instruì en il Hospice des catéchumènes ed è vegnì battegià catolic suenter intgins mais. Ses da viver gudagnava el sco servient e pli tard sco secretari en chasas signurilas.
In onn pli tard è el returnà tar Madame de Warens. Suandond ses cussegl è el entrà per curt temp en il seminari da spirituals ad Annecy. Silsuenter al ha ella intermedià al directur da la scola da musica dal dom, damai ch’el era dà en egl durant las uras da musica da chasa sco chantadur talentà. Il directur da la scola al ha prendì si tar sai ed al ha instruì en chant choral e flauta. Igl èn suandads intgins mais fritgaivels, durant ils quals Rousseau ha acquistà la savida da basa da sias enconuschientschas da musica.
Cura che ses magister ha cumenzà ina nova plazza a Lyon al è Rousseau suandà, ma è alura puspè returnà ad Annecy. Madame de Warens era però viagiada a [[Paris]], uschia che Rousseau ha danovamain cumenzà a girar per il mund. Tranter auter è el stà a [[Losanna]], a [[Nyon]] (nua ch’el ha er visità il bab)<ref name="Reclam180">Hans Brockard: ''Rousseaus Leben''. En: Idem (ed.): ''Jean-Jacques Rousseau: Gesellschaftsvertrag'', Reclams Universal-Bibliothek, ediziun cumplettada 2003, 2008, p. 177–202 (p. 180).</ref>, a [[Neuschatel]] che steva sut domini prussian e la stad 1731 per l’emprima giada a Paris. A Neuschatel ha el empruvà adumbatten da fitgar pe sco magister da musica. Sin ses viadis ha Rousseau adina puspè stuì viver en gronda povradad; el è stà sfurzà da batlegiar, ma è uschia er vegnì ad enconuscher las relaziuns dals purs basegnus.<ref name="Reclam181">Hans Brockard: ''Rousseaus Leben''. En: Idem (ed.): ''Jean-Jacques Rousseau: Gesellschaftsvertrag'', Reclams Universal-Bibliothek, ediziun cumplettada 2003, 2008, p. 177–202 (p. 181).</ref>
L’avrigl 1731<ref>Christiane Landgrebe: ''«Ich bin nicht käuflich». Das Leben des Jean-Jacques Rousseau''. Beltz, Weinheim, Basilea 2004, ISBN 3-407-85784-5, p. 53.</ref> ha Rousseau entupà a Boudry in um che discurriva talian e ch’era vestgì a la moda greca.<ref>Tenor Rousseau: ''Confessions''.</ref> Quel è sa dà per in prelat grec-catolic che rimnia en l’[[Europa]] meds per restabilir la [[Sontga fossa]] a [[Jerusalem]]. Rousseau è sa laschà persvader d’al accumpagnar sco secretari e translatur. L’emprim han els rimnà daners a [[Friburg]] e [[Berna]], silsuenter èn els viagiads vinavant a [[Soloturn]] tar l’ambassadur franzos, il Marquis Jean-Louis d’Usson de Bonnac. Quel era stà pli baud ambassadur en l’[[Imperi osmanic]] ed igl al è reussì da scuvrir il prelat apparent sco engianader. Damai che Rousseau aveva fatg ina bun’impressiun sin il Marquis de Bonnac, ha el pudì restar intgins dis en la residenza e cuntinuar silsuenter ses viadi vers [[Paris]] munì cun ina brev da recumandaziun e tschient francs daners da viadi.<ref>Tenor Rousseau: ''Confessions''.</ref>
A Paris è Rousseau sa tegnì sur l’aua cun entrar en il servetsch d’in giuven Svizzer. Suenter avair intervegnì che Madame de Warens sa trategnia puspè en la [[Savoia]], questa giada a [[Chambéry]], è el returnà tar sia «Maman» sco ch’el la numnava (ma ch’era be tredesch onns pli veglia ch’el). Ella al ha prendì si questa giada sco mamma nutridra ed al ha intermedià ina plazza sco scriptur en l’uffizi da cataster. Ma gia suenter otg mais, l’onn 1732, ha el puspè bandunà questa plazza ed ha cumenzà a lavurar sco magister da musica.
[[Datoteca:LesCharmettes.jpg|miniatura|220px|Il bain Les Charmettes che furma oz in museum]]
Igl èn suandads otg onns ventiraivels ch’èn stads da grond’impurtanza per sia furmaziun, la quala el ha acquistà quasi cumplettamain a moda autodidactica. El ha legì bler, ha fatg musica, experimentà e cumenzà a scriver. Da quel temp ha Madame de Warens er introducì Rousseau – ch’è s’opponì a l’entschatta – en l’art d’amur; cun Claude Anet ch’era engaschà tar ella sco factotum aveva ella però sper Rousseau anc in ulteriur amant.<ref name="Reclam181">Hans Brockard: ''Rousseaus Leben''. En: Idem (ed.): ''Jean-Jacques Rousseau: Gesellschaftsvertrag'', Reclams Universal-Bibliothek, ediziun cumplettada 2003, 2008, p. 177–202 (p. 181).</ref> L’onn 1735 ha Madame de Warens prendì a fittanza il bain Les Charmettes ch’era situà davant las portas da Chambéry. Quest lieu dueva represchentar per Rousseau durant ils proxims trais onns l’«ideal d’ina vita ordinada e ventiraivla».<ref name="Reclam181s">Hans Brockard: ''Rousseaus Leben''. En: Idem (ed.): ''Jean-Jacques Rousseau: Gesellschaftsvertrag'', Reclams Universal-Bibliothek, ediziun cumplettada 2003, 2008, p. 177–202 (p. 181s.).</ref>
La stad 1736 è Rousseau sa blessà vi d’in egl a chaschun d’in experiment chemic; perquai è el sa rendì l’atun tar in medi a [[Montpellier]]. Cura ch’el è returnà l’entschatta da l’onn 1738 aveva Madame de Warens cumenzà ina relaziun cun ses nov secretari ed administratur da la chasa Jean-Samuel-Rodolphe Wintzenried. Bain ha ella danovamain offert a Rousseau ina relaziun a trais, ma quel ha refusà.<ref name="Reclam182">Hans Brockard: ''Rousseaus Leben''. En: Idem (ed.): ''Jean-Jacques Rousseau: Gesellschaftsvertrag'', Reclams Universal-Bibliothek, ediziun cumplettada 2003, 2008, p. 177–202 (p. 182).</ref> Tuttina è el restà durant dus ulteriurs onns tar ella, enfin ch’el ha cumenzà la primavaira da l’onn 1740 ina plazza sco magister da chasa tar la famiglia Mably a [[Lyon]].
Suenter anc esser returnà ina giada la primavaira 1741 a Les Charmettes, è Rousseau viagià la stad 1742 a Paris. Là ha el preschentà davant l’Académie des sciences in sistem da notas che sa basava sin cifras<ref name="Reclam183">Hans Brockard: ''Rousseaus Leben''. En: Idem (ed.): ''Jean-Jacques Rousseau: Gesellschaftsvertrag'', Reclams Universal-Bibliothek, ediziun cumplettada 2003, 2008, p. 177–202 (p. 183).</ref>; el ha survegnì persuenter in certificat ed ha laschà stampar l’entschatta 1743 sia preschentaziun sut il titel ‹Dissertation sur la musique moderne› (‹Tractat davart la musica moderna›). Rousseau ha er fatg l’enconuschientscha dal cumponist [[Jean-Philippe Rameau]]. Quel ha bain ludà il sistem da Rousseau per si’exactadad, ma ha fatg valair che quel na visualisescha betg il decurs da la melodia, sco che quai saja il cas tar la scrittira da notas convenziunala.<ref name="Reclam183">Hans Brockard: ''Rousseaus Leben''. En: Idem (ed.): ''Jean-Jacques Rousseau: Gesellschaftsvertrag'', Reclams Universal-Bibliothek, ediziun cumplettada 2003, 2008, p. 177–202 (p. 183).</ref> Er uschiglio n’ha il sistem da notas da Rousseau betg pudì sa far valair.
Percunter ha Rousseau gì access al renumà salun litterar da Madame Dupin ed ha fatg l’enconuschientscha d’impurtantas persunalitads da la citad. Medemamain ha el cumenzà a cumponer si’opera ‹Les Muses galantes›. La stad 1743 è el viagià a Venezia, nua ch’el ha lavurà sco secretari dal nov ambassadur franzos<ref>Tenor Rousseau: ''Confessions''.</ref>; ma suenter avair gì dispita cun ses patrun, è Rousseau returnà l’atun 1744 a Paris.
=== Paris ===
[[Datoteca:Nicolas-Jean-Baptiste_Raguenet,_A_View_of_Paris_from_the_Pont_Neuf_-_Getty_Museum.jpg|miniatura|240px|Paris vers la mesadad dal 18avel tschientaner]]
A Paris ha Rousseau fatg l’onn 1745 l’enconuschientscha da divers mecens sco per exempel [[Alexandre Le Riche de La Pouplinière]], cun agid dal qual el ha laschà inscenar si’opera terminada ‹Les Muses galantes›.<ref>[https://web.archive.org/web/20130507141358/http://www.rousseau-notabene.ch/rousseau-musicien NOTA BENE. De la musique avec Rousseau. ''Si on chantait'', online]</ref> Ma surtut è el entrà en contact cun auters giuvens intellectuals, tranter quels [[Denis Diderot]], [[Étienne Bonnot de Condillac]] e [[Jean-Baptiste le Rond d’Alembert]], ils editurs da l’‹Encyclopédie› che Diderot aveva inizià il 1746. Igl èn suandadas ulteriuras emprovas litteraras sco per exempel la cumedia ‹L’Engagement téméraire› (1747). Durant l’entira vita è si’existenza però stada segnada d’ina situaziun materiala fitg malsegira.
Medemamain il 1745 ha Rousseau cumenzà ina relaziun stabla cun la lavunza Thérèse Levasseur (1721–1801), la quala ha parturì il proxim onn lur emprim uffant. Rousseau ha insistì ch’ella surdettia quel ad in’instituziun per uffants chattadas. Er ils quatter ulteriurs uffants èn svanids en chasas d’orfens.<ref>Geo: [https://web.archive.org/web/20151017185607/http://www.geo.de/GEO/heftreihen/geokompakt/rousseau-entdecker-der-kindheit-59129.html?p=2 ''Rousseau, Entdecker der Kindheit''] dal december 2008.</ref> Cumbain che l’aspectativa da vita era là bassa, correspundeva quai ad ina pratica che n’era betg nunusitada da quel temp. Il cumportament da Rousseau sco bab vegn fatg valair fin oz sco la pli gronda reproscha envers sia persunalitad; quai è er gia stà il cas da vart da contemporans sco per exempel [[Voltaire]]. Surtut la credibladad da Rousseau sco teoreticher da pedagogia vegn messa en dumonda tras quest fatg. Rousseau sez ha fatg valair divers motivs da perstgisa; ses argument principal è stà quel che sia lavur saja pajada mal u insumma betg, uschia che Thérèse haja stuì gudagnar il da viver per omadus e n’haja betg pudì s’occupar supplementarmain dals uffants.<ref>Cf. Rousseau: ''Confessions''.</ref>
Il 1749 è stà in onn decisiv per Rousseau. A l’entschatta da l’onn al ha d’Alembert incumbensà da scriver artitgels musicologics per l’‹Encyclopédie›. L’atun ha el visità Diderot ch’era mess en arrest en la fortezza da [[Vincennes]]. En viadi ha el legì en la revista ‹Mercure de France› da la dumonda da pretsch da l’Académie da [[Dijon]] ‹Le Rétablissement des sciences et des arts a-t-il contribué à épurer les mœurs?› (‹Ha il restabiliment da las scienzas e dals arts contribuì a purifitgar la morala?›). En ses ‹Discours sur les Sciences et les Arts› ha Rousseau negà cleramain questa dumonda. L’uman vivia numnadamain – sco ch’el dueva explitgar pli tard detagliadamain en sia scrittira davart la teoria statala ‹Du contrat social› – da natira ennà a moda independenta e libra; en la societad che sa basia sin convenziuns saja el però rentà sco in sclav: «L’uman è naschì liber, ma dapertut sa chatta el en chadainas.»<ref>Rousseau: ''Du contrat social''.</ref> Ils arts e las scienzas na fetschian nagut auter che da cuvernar il vair destin da l’uman modern.<ref>Tenor Rousseau: ''Discours sur les sciences et les arts''.</ref> L’istorgia da la civilisaziun daventa uschia – sco ch’el fa pli tard er valair en sias ulteriuras scrittiras filosoficas – in’istorgia dal declin («la dépravation»). La societad europeica contemporana ch’aspireschia il luxus vesa el a sa glischnar en la decadenza morala.<ref>Tenor Rousseau: ''Discours sur les sciences et les arts''.</ref> Il ‹Discours› cuntrascheva bain a moda diametrala al pensar da blers intellectuals, è però tuttina fruntà sin l’interess da blers. Rousseau ha retschet il 1750 l’emprim premi e pervi da la discussiun che ses text ha sveglià, è el vegnì enconuschent en tut l’[[Europa]]. Sias entradas èn creschidas ed el ha pudì ir a star cun Thérèse en in’abitaziun communabla. Il pèr ha però er dà l’onn 1751 il terz novnaschì en la chasa per uffants chattads.
La fin dal 1752 è si’opera ‹Le Devin du village› (‹Il divinader dal vitg›) vegnida preschentada cun grond success l’emprim a la curt e silsuenter era a [[Paris]]. Cura che Rousseau dueva vegnir preschentà al retg, è el sa retratg da l’onuraziun ed ha uschia eventualmain manchentà da survegnir attribuì ina pensiun annuala. Suenter il success dal ‹Devin› ha il Théâtre Français er recepì sia cumedia ‹Narcisse›, in’ovra giuvenila.
=== Cumenzament da las difficultads ===
[[Datoteca:DOI_Rousseau.jpg|miniatura|220px|Frontispizi dal ''Discours'']]
Enstagl da s’etablir, è Rousseau schizunt sa rendì en ina sort d’opposiziun fundamentala. Anc il 1754 ha el cumenzà a scriver ina segunda scrittira da pretsch (cf. sutvart). Daspera ha el publitgà sia ‹Lettre sur la musique française› e sveglià cun quella la gritta betg mo da l’orchester da l’opera (il qual ha schizunt pendì ina poppa da Rousseau); en ses text ha el numnadamain degradà la musica franzosa a favur dal stil talian. Il 1754 è el viagià a [[Genevra]] (suenter avair visità Madame de Warens), è puspè daventà burgais da la Republica genevrina ed è returnà al protestantissem.
L’onn 1755 ha Rousseau publitgà, per motivs da precauziun ad [[Amsterdam]], ses ‹Discours sur l’origine et les fondements de l’inégalité parmi les hommes› (‹Tractat davart l’origin ed ils fundaments da l’inegualitad tranter ils umans›) ch’ha danovamain furmà la resposta sin ina dumonda da pretsch da l’Académie de Dijon: ‹Quelle est l’origine de l’inégalité parmi les hommes, et est-elle autorisée par la loi naturelle?› (‹Tge è l’origin da l’inegualitad tranter ils umans e sa lascha quel giustifitgar nà dal dretg natiral?›). En questa scrittira declera Rousseau, il burgais pitschen che viveva en relaziuns povras, l’inegualitad sociala en in emprim pass or dal fatg istoric da la socialisaziun da l’uman; tras quai tuts che cumpareglian in l’auter, quai che sveglia scuidanza e malvuglientscha. En in segund pass concretisescha Rousseau questa tesa a l’exempel dal svilup da la proprietad privata: L’emprim ch’haja fatg saiv enturn in toc terra ed haja gì l’idea da dir: quai tutga a mai e ch’haja chattà glieud naiva avunda d’al crair, saja stà il fundatur per propi da la societad burgaisa.<ref>Rousseau: ''Discours sur l’origine et les fondements de l’inégalité parmi les hommes''.</ref>
En consequenza da quai declera Rousseau l’inegualitad sociala or dal svilup da la spartiziun da la lavur ch’haja pir stgaffì las premissas ch’intgins singuls possian s’appropriar dal gudogn da la lavur dals blers. E quests singuls hajan alura organisà stadis autoritars per pudair proteger lur proprietad. Cun questa scrittira pelvaira revoluziunara è Rousseau daventà in dals fundaturs dal socialissem europeic.
=== Montmorency ===
[[Datoteca:Montmorency_carte_de_Cassini1.jpg|miniatura|200px|A Montmorency ha Rousseau scrit intginas da sias ovras las pli impurtantas]]
L’entschatta da l’onn 1756 ha Rousseau refusà il post da bibliotecari che la citad da Genevra al aveva offert. Enstagl è el ì a star a Montmorency en il nord da Paris, e quai sco giast da Madame d’Épinay, in’amia da [[Diderot]] ch’aveva sezza interess multifars ed era activa sco scriptura. Cun Diderot e cun il tschertgel dals ‹philosophes› è Rousseau però vegnì en ils fiers: sin l’artitgel critic davart la citad da Genevra che [[d’Alembert]] aveva scrit per l’‹Encyclopédie› ha el numnadamain reagì cun la ‹Lettre à d’Alembert sur les spectacles›; en quella ha el – l’anteriur autur da teater – numnadamain attatgà il teater, quest uffant preferì da l’illuminissem, al rinfatschond d’esser inutil e potenzialmain immoral.
Da l’avrigl 1756 al december 1757 ha Rousseau chattà refugi en in’''ermitage'' (eremitadi) en vischinanza dal chastè da Madame Louise d’Épinay, il Château de la Chevrette a Deuil-la-Barre.
Silsuenter, enfin ils 8 da zercladur 1762, ha el chattà dimora tar il marschal da Montmorency-Luxembourg, Charles François de Montmorency (1702–1764). A Montmorency, nua ch’el viveva dapi il 1758 en ina chasetta prendida a fit ed era per part er giast dal Duc de Luxembourg d’auta noblezza, ha el scrit entaifer stgars sis onns las ovras che duevan avair il pli grond success ed il pli grond effect sin ses contemporans.
Sco emprim è quai stà il roman en furma da brevs ‹Julie ou la nouvelle Héloïse› (1756–1758, cumparì il 1761) che descriva l’amur nunpussaivla tranter l’intellectual burgais Saint-Preux e l’aristocrata Julie d’Étanges.<ref>Cf. Andreas Dorschel, ''Der Getäuschte im Garten. ‹La Nouvelle Héloise›: Rousseaus Aporetik der Liebe''. En: ''Zeitschrift für Ideengeschichte'' 6 (2012), carnet 2, p. 39–47.</ref> Per part è quest’ovra vegnida inspirada da la passiun da Rousseau per Madame d’Houdetot, la quinada da Madame d’Épinay.
Il segund cudesch da quest’epoca è stà il roman da furmaziun ‹Émile ou De l’éducation› (1759–1761, cumparì il 1762). En quel pledescha el persuenter da laschar viver ils uffants lur uffanza e d’als tegnair davent da las influenzas da la societad feudala ch’als corrumpian (concept da l’uschenumnada educaziun negativa e natirala). Enstagl duain ils uffants vegnir entruidads da scuvrir sez las leschas da la natira a basa da cuntegns d’instrucziun elegids. En pli duain els experimentar sezs, cun agid d’in mentur, las structuras, las valurs e las normas da la societad cun sia spartiziun da la lavur; quellas duain silsuenter vegnir reflectadas en in discurs sco ch’el vegn demonstrà a l’exempel dal Credo dal vicari savoiard (socialisaziun critica).
[[Datoteca:Social_contract_rousseau_page.jpg|miniatura|140px|Cuverta dal ''Contract social'']]
Il terz cudesch ha la finala furmà la scrittira da teoria statala ‹Du contract social ou Principes du droit politique› (‹Davart il contract da la societad u Principis dal dretg politic›, 1760/1761, cumparì il 1762). En quella emprova Rousseau da definir e da fundar ils dretgs dal singul individi envers il stadi, ma er las pretensiuns da quel visavi l’individi. Tranter auter introducescha Rousseau il term da la suveranitad dal pievel sin il qual sa basa oz la legitimitad da las decisiuns dal pievel e da las elecziuns generalas.<ref>Andreas Dorschel, ''Der allgemeine Wille. Zu Rousseaus ‹Contrat social› (1762)''. En: ''Zeitschrift für Didaktik der Philosophie und Ethik'' XXXII (2010), carnet 1, p. 31–33.</ref>
‹Julie ou la nouvelle Héloïse› è stà immediat suenter sia cumpariziun l’entschatta 1761 in grond success ed ha manà ad ina veritabla unda da romans en furma da brevs en tut l’Europa (tranter auter ‹Die Leiden des jungen Werther› da [[Goethe]]). Percunter èn tant il ‹Contrat social› sco er ‹Émile› vegnids scumandads immediat suenter esser cumparids l’avrigl resp. matg 1762. La Sorbonne ha condemnà quest ultim cudesch l’entschatta zercladur ed il parlament a Paris al ha scumandà paucs dis pli tard ed ha relaschà in cumond d’arrest drizzà cunter l’autur.
Il crap da stgarpitsch ha surtut furmà l’agiunta ‹Profession de foi du vicaire savoyard› (‹Credo dal vicari savoiard›) ch’era inserida en il quart cudesch dad ‹Émile›. En quest text preschenta Rousseau l’emprim ina filosofia da l’enconuschientscha e da la morala, en la quala vegn attribuida a l’agen cor resp. a l’atgna conscienza ina rolla centrala. Alura suonda la skizza d’ina ‹religiun natirala›, colliada cun ina ferma critica envers mintga furma da religiun che sa basia sin revelaziun (pia er cunter il cristianissem). Sper las autoritads franzosas, tranter auter l’archuvestg da Paris [[Christophe de Beaumont]], èn surtut er las autoritads calvinisticas a Genevra stadas indignadas. Ellas han scumandà il cudesch anc il fanadur ed han medemamain relaschà in cumond d’arrestar l’autur. A [[Genevra]] e [[Paris]] èn exemplars dad ‹Émile› vegnids brischads, a Genevra supplementarmain exemplars dal ‹Contrat social›.<ref>Henning Ritter (ed.), en J.-J. R., ''Schriften 1'', Hanser, Minca 1987, ISBN 3-446-12503-5.</ref>
=== Danovamain vita nomada ===
[[Datoteca:Heideweg_und_St._Petersinsel.JPG|miniatura|200px|Sguard vers l’Insla da S. Peder]]
Rousseau, ch’era immediat scappà, è vegnì recepì d’in ami, Daniël Roguin, ad [[Yverdon]], è però bainprest vegnì auxilià.<ref>Christiane Landgrebe: ''Zurück zur Natur?: Das wilde Leben des Jean-Jacques Rousseau.'' Beltz, 2012, ISBN 978-3-407-22928-1, p. 352.</ref> Anc en il decurs dal fanadur è el sa drizzà sur il guvernatur Keith da l’exclava prussiana [[Neuschatel]] a [[Friedrich il Grond]]. Quel al ha dà asil ed in pau pli tard schizunt il dretg da burgais. Rousseau è sa stabilì en la citadina da [[Môtiers]], en la quala el ha er fatg vegnir suenter Thérèse e nua ch’el ha cumenzà a sa vestgir sco Armen (perquai che questa moda da sa vestgir al pareva pli cumadaivla). Anc da la fin dal 1762 datescha in emprim tractat apologetic da Rousseau en furma d’ina brev averta drizzada a l’archuvestg da [[Paris]].
L’entschatta 1763 ha Rousseau terminà a Môtiers ses ‹Dictionnaire de la musique› ch’el aveva probablamain gia cumenzà a [[Montmorency]]. Il 1764 ha el alura cumenzà cun studis botanics.
Il 1765 ha Rousseau passentà dals 12 da settember fin ils 25 d’october sin l’[[Insla da S. Peder]] en il [[Lai da Bienna]] ils pli bels mais da sia vita, sco ch’el s’exprima sez. El è sa retratg en la natira, ha tschertgà sin l’insla la solitariadad, ha cumenzà a registrar las plantas ed ha scrit ina ‹Flora Petrinsularis›. A medem temp al han visità là persunalitads or da tut l’Europa. La finala al ha il cussegl da Berna bandegià.
La fin dal 1765 è el er sa sentì malvis e persequità a Môtiers, betg il davos perquai ch’el aveva cumenzà a sa vestgir sco Armen. El ha perquai acceptà in invit dal filosof englais [[David Hume]] ed ha laschà far in passaport da passagi per la Frantscha. Per via ha el pudì constatar ch’el aveva en il fratemp tuttavia er simpatisants. A chaschun d’in segiurn a Strassburg è el vegnì onurà cun ina represchentaziun dal ‹Devin de village› ed a Paris è el stà il giast dal Prince de Conti ed ha retschavì en la chasa da quel diversas visitas.
[[Datoteca:Allan_Ramsay_-_Jean-Jacques_Rousseau_(1712_-_1778)_-_Google_Art_Project.jpg|miniatura|160px|Rousseau en l’Engalterra (en ses vestgì armen)]]
L’onn 1766 e l’emprima mesadad dal 1767 ha Rousseau surtut passentà en l’[[Engalterra]]; l’emprim tar Hume, cun il qual el ha però gì dispita ed il qual al ha attatgà. Tuttina ha el er chattà en l’Engalterra simpatisants, ils quals han tranter auter persvadì il retg d’al dar ina pensiun. Ils onns 1767 e 1768 ha el vivì en divers lieus da la Frantscha, tranter auter sin il chastè da Conti. Damai ch’il cumond d’arrest dal parlament da Paris era anc adina en vigur, viagiava el sut in pseudonim ed inditgond che Thérèse saja sia sora. Il 1769 e 1770 han els vivì sin in bain puril da muntogna en la Frantscha dal Sidost ([[Dauphiné]]) suenter avair maridà là l’avust 1768.
A partir dal 1763 ha Rousseau scrit in’entira retscha da texts autobiografics pli curts e pli lungs, tranter auter il 1765–1770 sias famusas ‹Confessions› ch’èn pir vegnidas publitgadas postum. En quellas descriva el er detagls intims or da sia vita sco er agens sbagls. Surtut cun questa scrittira ha el creà il sutgener da l’autobiografia ‹che scuvra sasez›. Il titel ha el elegì faschond allusiun a las ‹Confessiones› dad [[Augustinus da Hippo]].
La primavaira 1770 ha Rousseau bandunà ses vitg muntagnard en direcziun da Paris. A chaschun d’in segiurn a [[Lyon]] è vegnì preschentà là en si’onur ses ‹Devin› sco er ses drama pitschen liric ‹Pygmalion›. A partir dal fanadur ha el puspè vivì cun Thérèse a [[Paris]] – a moda retratga e tolerà da las autoritads. Da temp en temp è el vegnì envidà da tegnair prelecziuns e damai che sias ideas sa derasavan adina pli fitg han admiraturs cumenzà a sa rimnar enturn el, tranter auter a partir dal 1771 l’autur [[Bernardin de Saint-Pierre]] che dueva pli tard vegnir fitg enconuschent.
Circa dapi il 1762 ha Rousseau patì sut disturbis da la gnerva che derivavan da las numerusas disfamaziuns ed attatgas. Sias temas e sias acziuns da defensiun han per part survegnì tratgs manics.<ref>Quest tratg era gia sa mussà pli baud en sias relaziuns socialas, cf. Philipp Blom: ''Böse Philosophen: Ein Salon in Paris und das vergessene Erbe der Aufklärung''. Hanser, Minca 2011, ISBN 978-3-446-23648-6, p. 278ss.</ref>
=== Ils davos onns ===
Ils onns 1772–1775 ha Rousseau scrit il dialog autobiografic ‹Rousseau juge de Jean-Jacques›. Il 1774 ha el laschà stampar ses ‹Dictionnaire des termes d’usage en botanique›. Ed il 1776–1778 ha el scrit sia davosa ovra pli gronda, las ‹Rêveries du promeneur solitaire› (‹Siemis dal viandant solitari›) tegnidas en ina prosa lirica. Er quest text è ì novas vias cun prender impressiuns dal temp preschent sco punct da partenza per guardar enavos a moda autobiografica; cun tschiffar impressiuns da la natira vala quest’ovra en pli sco precursura da la romantica.
[[Datoteca:Erm6.JPG|miniatura|180px|Île des peupliers cun il monument da fossa da Rousseau]]
Il matg 1778 è Rousseau suandà in invit dal Marquis René Louis de Girardin sin ses pitschen chastè Ermenonville. Qua è el mort suenter curt temp, probablamain pervi d’in culp. El è vegnì sepulì sin l’Île des peupliers en il parc dal chastè che furma oz il Parc Jean-Jacques-Rousseau. Sia vaiva Thérèse ha anc vivì in onn en la chasa ch’era destinada per els.
L’onn 1794 ha il Comité dal bainstar public giacubin laschà transferir las restanzas terrestras da Rousseau en in til triumfal en il [[Panthéon]] a [[Paris]].
Tranter il 1780 ed il 1788 ha [[Pierre-Alexandre Du Peyrou]] (1729–1794) edì l’ovra cumpletta da Jean-Jacques Rousseau, e quai ensemen cun il Marquis [[René Louis de Girardin]], sin il bain dal qual Rousseau aveva vivì durant ses ultims onns, e cun il predicatur [[Paul Moultou]] (1731–1797).
== Musica e teater ==
Cun tocs scrits e cumponids sezs, ha Rousseau inizià dus dals pli impurtants geners da teater ‹burgais› dal 19avel tschientaner. L’intermezzo ‹Le Devin du village› (1752) – che Rousseau ha sustegnì publicisticamain tras sia ‹Lettre sur la musique française› (1753) – stat al cumenzament da l’opéra comique e cun il melodrama ‹Pygmalion› (1770, musica da Coignet) ha el fundà il melodrama teatral. Cun ses lexicon da musica ‹Dictionnaire de musique‹ (1767) è Rousseau ultra da quai daventà in dals estetichers dal 18avel tschientaner che vegnan citads il pli savens.
En l’uschenumnada Dispita dals Buffonists ha el prendì posiziun la fin november 1753 cun sia ‹Lettre sur la musique française› a favur da la musica taliana, vul dir da lur chapientscha d’armonia. Rousseau ha surtut argumentà cun las qualitads superiuras da la lingua taliana e la meglra unitad da quella cun la melodia.<ref>Cf. Spiegel 40/1966, [http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-46414323.html Rousseau. ''Beständiges Gekläffe. Komponisten''.]</ref> Sia critica sa drizzava surtut cunter l’opera franzosa che vegniva represchentada dal cumponist [[Jean-Philippe Rameau]]; gist da las lavurs da Rameau davart l’armonia era Rousseau vegnì influenzà avant fermamain, e quai a moda positiva.
== Concepziun dal mund e filosofia da Rousseau ==
Sco che Rousseau ha preschentà l’emprima giada il 1740 en il ‹Discours sur les Sciences et les Arts›, resguardava el l’istorgia umana – cuntrari a la gronda part dals illuminists – sco process da decadenza che pretendia areguard la politica, la pedagogia e la pratica da viver in pensar ed agir dal tuttafatg nov. Er pensaders contemporans sco [[Turgot]] e [[Condorcet]] n’han tuttavia betg snegà las varts negativas dal progress; ma entant ch’els resguardavan quai sco fenomens secundars, ha Rousseau reproschà a la perfectibilitad – vul dir a la capacitad da render abel sasez<ref>Benner und Brüggen 1996.</ref> – sco er a la raschun umana d’avair effectuà quasi il cuntrari da lur bunas intenziuns oriundas.<ref>Johannes Rohbeck: ''Aktualität der Aufklärung.'' En: Sonja Asal / Johannes Rohbeck (ed.): ''Aufklärung und Aufklärungskritik in Frankreich. Selbstdeutungen des 18. Jahrhunderts im Spiegel der Zeitgenossen.'' Berlin 2003, p. 30s.</ref>
=== Maletg da l’uman ===
[[Datoteca:Levasseur1.jpg|160px|miniatura|Thérèse Levasseur, la vaiva da Rousseau, sin in purtret dal 1791]]
Punct da partenza dal pensar da Rousseau è en general l’aversiun envers la cultura e societad etablida da ses temp. El reproscha als umans che vivan en societads sviluppadas a moda civilisatorica dad esser egoistics, nunvardaivels e vanitus. Il motiv vesa Rousseau en il fatg istoric da la socialisaziun da l’uman; quella giavinia ils individis da sa cumparegliar tranter per e creeschia scuidanza, malvulientscha ed engion. Da quai resultian conflicts d’interess che surmainian ils burgais socialisads en questa moda da zuppentar in visavi l’auter lur vairas intenziuns. L’inegualitad natirala sa rinforzia uschia ad inegualitad politica e sociala.
{{citat|Ils umans èn nauschs; l’experientscha trista e cuntinuanta fa ch’in ulteriur mussament da quai n’è betg necessari. Ma da natira ennà è l’uman bun, quai che jau crai d’avair cumprovà. (...) Ins admiria la societad umana tant sco ch’ins veglia; ma perquai n’èsi betg main vair ch’ella surmaina necessariamain ils umans d’odiar in l’auter uschè fitg sco che sa cruschan lur interess e da render in a l’auter servetschs apparents, entant ch’i vegnan en vardad chaschunads in a l’auter tut ils donns pussaivels.||‹Discours sur l’origine et les fondements de l’inégalité parmi les hommes›}}
Rousseau na crititgescha betg be la societad da ses temp, mabain en general ina socialisaziun ch’alienescha ils umans da lur natira sco tala. Cun questa tenuta sa chatta el en in ferm cuntrast cun il pensar general da ses temp. Sias teorias èn lura era vegnidas refusadas tant da las baselgias cristianas sco er da la gronda part dals pensaders da l’illuminissem. Per las baselgias cristianas era l’idea dal ‹nobel selvadi› faussa; per ellas n’era l’uman betg bun da natira ennà, mabain engrevgià tras il putgà original. Ed ils illuminists da lur vart eran da l’avis che l’abilitad da l’uman d’emprender, da far diever da la raschun e da s’organisar en furma d’ina societad furmian premissas e garants d’ina istorgia dal progress.
Rousseau percunter è da l’avis che l’uman na saja betg in uman sociabel (grec: ''zóon politikón'') sco quai che [[Aristoteles]] pretendeva. Sche quai fiss il cas – uschia argumentescha Rousseau – alura stuess la convivenza umana esser segnada d’ina armonia paschaivla; ma en vardad stettia quella sut l’ensaina da gritta, engion, disfamaziun, manzegna e mazzament. Perquai vegn Rousseau a la conclusiun che las disposiziuns natiralas, ch’eran oriundamain bunas, laschian be sa sviluppar a moda commensurada en pitschnas communitads ‹natiralas›. L’abilitad dals umans da sa perfecziunar – che vegnia be anc potenziada tras la cultura – mainia l’uman sin la via dal progress civilisatoric, il qual als alieneschia però da lur unitad oriunda cun in’existenza natirala.
Entaifer il stadi natiral ipotetic saja il sulet regl da l’uman l’amur envers sasez (''amour de soi''). Quella al cumondia: «Guarda per tes bainstar en tala moda che ti fas il pli pitschen donn als auters.» (Segund discurs). Sper l’amur envers sasez enconuscha l’uman natiral la cumpassiun (''pitié''), in’empatia envers l’agen gener che Rousseau attribuescha er als animals. Tut las autras abilitads da l’uman – sco la raschun, l’imaginaziun e la conscienza – ruaussan anc. En il stadi natiral fa l’uman endament in animal selvadi che gira be enturn sasez. Sia buntad n’è betg ina virtid en il senn moral, mabain plitost in ‹obedir a la natira›, in viver tenor la natira.
Pervi da circumstanzas exteriuras, per exempel per pudair sa defender cunter catastrofas da la natira, èn ils umans però stads necessitads da sa colliar cun auters exemplars da lur spezia a communitads pli grondas. Da quai resulta la cultura e la societad ed il nausch arriva en il mund. Da gronda muntada è en quest connex l’imaginaziun, cun agid da la quala l’individi sa dasda da ses sien natiral-narcistic e daventa abel da sa metter en la situaziun d’autras creatiras. L’imaginaziun pussibilitescha però er la cumparegliaziun dals individis tranter pèr. Tras quai po l’amur natirala envers sasez (''amour de soi'') sa volver en l’amur propria (''amour propre'') ch’è egoistica e cunter la natira: l’uman vesa uss sasez surtut cun ils egls dals auters. Sco cumbattant incarnà per ses status social vul el uss adina esser davant. Ultra da quai resenta el il giavisch ch’ils auters umans al prefereschian envers sasezs. Quai è però strusch pussaivel, damai che er ils auters umans vegnan manads dal medem giavisch. Quai ha per consequenza ch’ils umans zuppentan lur vairas intenziuns. Els sugereschan che lur agens interess sajan ils interess generals. Las funtaunas da tut il mal èn pia l’agen interess e l’''amour propre''. En il stadi da la societad sa dasda ultra da quai la raschun, la cumpassiun sapientiva sco er la reflexiun morala «nunnatirala».
Il fundament da l’etica tenor Rousseau na furma betg la raschun. Quella po en il meglier cas gidar a differenziar l’avantagius dal dischavantagius. Per che l’uman ageschia er bain, dovri però l’instinct. Rousseau dovra bain il term cristian da la ‹conscienza› e discurra schizunt d’ina «amur innata envers il bun». Ma sco ch’i resulta da sias expectoraziuns en ‹Émile› manegia el qua in’abilitad fundamentala emoziunal-empatica, ina sort instinct moral che preceda a mintga reflexiun. Insatgi ch’agescha cunter ses instinct è ina persuna deprivada e disfortunada. L’amur envers sasez insista quasi d’agir a basa dals instincts, damai ch’ella pretenda da cuntentar noss basegns. L’etica da Rousseau sa distingua pia tras quai ch’ella na stabilescha betg reglas eticas generalas, mabain mussa tge interess ch’il singul individi ha d’agir ‹bain› en il senn dal bainstar public.
In simpel return al stadi natiral excluda Rousseau explicitamain, e quai cumbain che blers critichers, e surtut [[Voltaire]], al han reproschà d’avair cusseglià da far quest pass. En ina brev a Rousseau scriva Voltaire cun tun beffegiant:
{{citat|Mes signur, jau hai retschet Voss cudesch drizzà cunter la spezia umana. (...) Nagin n’è sa stentà cun dapli spiert che Vus d’ans transfurmar en animals. La lectura da Voss cudesch sveglia en ins il desideri d’ir enturn sin tuts quatter.»''|ref=<ref>''Weit, weit... Arkadien: Über die Sehnsucht nach dem anderen Leben'' (2000), [http://books.google.at/books?id=eCwFCrNNYLoC&pg=PA26&dq=das+Lesen+ihres+Buches+erweckt+in+einem+das+Bed%C3%BCrfnis,+auf+allen+Vieren+herumzulaufen&lr=&ei=6-Y2SYHiE5WukwSXko2TCg&hl=en p. 26] tar books.google.at.</ref>}}
Ma en vardad sa dumonda Rousseau co ch’i saja pussaivel entaifer societads collectivas dominadas da la concurrenza d’agir a basa d’instincts morals. En quest connex na sa fatschenta el betg be cun l’art d’educar il singul individi, la pedagogia, mabain er cun la constituziun giavischabla d’in stadi che s’orientescha a la natira perfectibla, vul dir ambigua, da l’uman. En omadus cas vul Rousseau mussar co che la transiziun da l’emprima natira a la segunda pudess sa splegar senza dischavantagiusadads evitablas. Il model dal contract social da Rousseau na cuntegna nagin chapitel davart l’educaziun al burgais che tematisass la relaziun tranter l’agir civil per segirar il bainstar individual, la reflexiun areguard la morala sociala e la politica morala che fiss necessaria per constituir il bainstar general. Ma er l’educaziun dad Émile e sia relaziun cun Sophie fan naufragi, uschia che la colliaziun tranter pedagogia e politica è construida a moda paradoxa. Quai sa reflectescha er en la vasta litteratura secundara davart las ovras ed il pensar da Rousseau.
=== Filosofia politica ===
[[Datoteca:Jean-Jacques_ROUSSEAU_au_Panthéon_(Lunon).jpg|200px|miniatura|La fossa da Rousseau en il Panthéon a Paris (dapi il 1794)]]
En ses texts areguard la teoria statala sa dumonda Rousseau co ch’in individi, ch’è da natira ennà selvadi e liber, possia mantegnair sia libertad sch’el fa dal stadi natiral il pass en la socialisaziun. Rousseau parta da la supposiziun ch’ils umans vivan en il stadi natiral en pitschnas communitads ch’èn pli u main independentas ina da l’autra. Els disponan da meds suffizients e vivan a moda paschaivla. E surtut n’è l’uman ni sa surdà a la filosofia ed a la scienza ni al regl da posseder bains luxurius. Cuntrari a [[Hobbes]] dissegna Rousseau in maletg positiv da l’uman en ses stadi nuncultivà, ‹animalic›. Envers las abilitads genuinas da l’uman, surtut la raschun, ha Rousseau percunter ina tenuta ordvart critica. Ad auters teoretichers da contracts interumans fa el la reproscha da betg avair descrit l’uman primar tenor la natira e d’al avair attribuì surtut atgnadads negativas.
Sco motiv central per la sperdita da libertad ed autonomia considerescha Rousseau l’introducziun da la proprietad privata:
{{citat|(...) damai ch’ils umans han ultra da quai cumenzà a drizzar lur egliada vers l’avegnir e che tuts han vis ch’els hajan da sperder intgins bains, na devi nagin che n’avess betg stuì temair per sasez la repressalia per in malfatg ch’el commetteva envers insatgi auter. Quest origin è tant pli natiral damai ch’igl è nunpussaivel da chapir co che l’idea da la proprietad privata ha pudì nascher d’insatge auter che da la lavur manuala; pertge ch’ins na po betg s’imaginar insatge auter che l’uman pudess contribuir per s’appropriar las chaussas ch’el n’ha betg stgaffì sez, auter che sia lavur. Be la lavur che dat al pur il dretg sin il product dal funs ch’el ha cultivà al dat en consequenza il dretg sin il terren, almain fin a la racolta, e quai dad onn tar onn, uschia che quest possess nuninterrut sa transfurma levamain en proprietad... (I sa mussa) che la repartiziun dal terren ha stgaffì ina nova furma da dretg, numnadamain il dretg da proprietad che sa differenziescha dal dretg che resulta da la lescha da la natira.|ref=<ref>Rousseau: ''Discours sur l’économie politique''.</ref>}}
L’origin dal svilup da la proprietad vesa Rousseau en il cumenzament da la cultivaziun da plantas e da l’allevament d’animals:
{{citat|L’emprim ch’ha fatg saiv enturn in toc terra ed ha gì l’idea da dir: ‹quai tutga a mai› e ch’ha chattà glieud naiva avunda d’al crair, è stà il fundatur per propi da la societad burgaisa. Quants malfatgs, guerras, murdraretschs, quanta miseria ed anguscha avess l’umanitad pudì evitar, sch’insatgi avess tratg ora ils pals ed avess clamà tiers a ses conumans: ‹As pertgirai da crair a l’engianader; vus essas pers sche vus emblidais ch’ils fritgs tutgan bain a tuts, ma la terra a nagin.|ref=<ref>Rousseau: ''Discours sur l’économie politique''.</ref>}}
e:
{{citat|Da la cultivaziun dal terren è resultada necessariamain sia repartiziun e da la proprietad, suenter che quella è stada renconuschida, las emprimas reglas davart la gistadad. Per dar a mintgin il ses, sto numnadamain mintgin pudair avair insatge.|ref=<ref>Rousseau: ''Discours''.</ref>}}
Il svilup dal possess, uschia Rousseau, haja spartì l’umanitad en classas. La proprietad sa manifestescha sco raschun per l’entira disgrazia da la societad umana. Areguard la furmaziun d’ina «ambiziun che maglia tut», da «passiuns artisticas» e dal «regl da cuntanscher sia fortuna a donn e cust dad auters» scriva el: «(...) tut questas mendas èn la consequenza dal possess ed ils accumpagnaders inseparabels da l’inegualitad naschinta.»
Entras la proprietad sa furman emprimas structuras statalas. L’uman n’è betg pli autarc, mabain dependent dad auters, saja quai sco signur u sco famegl. Per pudair dar suenter a ses desideris, supprima il possessur ses servients. Quai èn tenor Rousseau las ‹nauschas› relaziuns socialas ch’el crititgescha en ses tractat davart il contract social. Il fundament da la societad ch’el ha en mira è in contract che pussibilitescha a mintgin da sa sentir puspè tuttina liber sco en il stadi natiral. En quest connex fa Rousseau la differenza tranter ‹independenza natirala› e ‹libertad civila›. Cuntrari a [[Montesquieu]] vuleva el integrar il pievel en tut ils secturs da la politica enstagl d’al laschar cooperar be en ina pussanza (la legislativa).
Tenor l’opiniun da Rousseau sa suttametta mintga burgais da libra veglia ad in contract social per pudair garantir uschia ina convivenza a basa d’in urden legitim. Il fundament da quel è la voluntad generala, la quala ha in statuts absolut ed è drizzada sin il bainstar da l’entir pievel. Mintga singul burgais fa uschia part d’in stadi elevà a moda quasi religiusa e confessiunalmain neutral, il qual exequescha la voluntad generala ed è a medem temp en possess da la pussanza cumpletta da disponer sur da quel. La noziun dal ''citoyen'' è er s’etablida ordaifer il franzos per la designaziun specifica dal term ‹burgais› tenor l’idea da Rousseau.
Il stadi è legitimà da relaschar leschas ch’expriman da tut temp la voluntad inviolabla dal pievel entir. Per quest intent instituescha Rousseau il legislatur. Sch’ins legia be l’ovra da Rousseau ch’ha in tema genuinamain politic, sche sa tracti tar quest legislatur d’in term pauc conturà. Igl è perquai necessari d’er resguardar ‹Émile› che po vegnir legì sco ‹instrucziun da furmaziun› dal legislatur perfetg. Sin quest fundament sa lascha explitgar la derivanza dal legislatur che resta uschiglio in element diffus.
La teoria da la voluntad generala furma in’emprova originala ed effizienta da retrair al domini feudalistic da quel temp sia legitimaziun. Ella dueva influenzar blers auters teoretichers da la politica e filosofs dal 18avel e 19avel tschientaner. Uschia ha per exempel er [[Kant]] accentuà – malgrà las cuntradicziuns apparentas – l’unitad dal pensar da Rousseau:
{{citat|En sia scrittira davart l’influenza da las scienzas ed en quella areguard l’inegualitad dals umans mussa el a moda dal tuttafatg correcta il conflict inevitabel tranter la cultura e la natira da la schlattaina umana sco spezia da corp ed olma (...); en ses Émile, en ses contract social ed en autras scrittiras emprova el però da snuar il grond nuf, numnadamain da mussar co che la cultura stoppia progredir per vegnir da sviluppar a moda commensurada las disposiziuns moralas da l’uman – las qualas furman sia destinaziun – senza che quellas vegnian en conflict cun sias disposiziuns natiralas. (...) sinaquai che art perfecziunà daventia puspè natira: uschia sa laschass circumscriver la finamira finala da la destinaziun morala da la schlattaina umana.|Immanuel Kant|Mutmaßlicher Anfang der Menschengeschichte (1786)|ref=<ref>Immanuel Kant: ''Werke in zehn Bänden''. Ed. da Wilhelm Weischedel, tom 9. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1971, p. 93–95.</ref>}}
Sper [[Voltaire]] vala Rousseau ultra da quai sco in dals pli impurtants avrapista da la [[Revoluziun franzosa]]. Er l’exponent il pli activ dal domini da terrur giacubin [[Robespierre]] era in grond admiratur da las ideas da Rousseau.
Igl è però dubitabel che Rousseau saja vairamain «la culpa da tut», sco quai che [[Victor Hugo]] aveva laschà dir ina da sias figuras litteraras. Uschia aveva per exempel Rousseau sez declerà sco illusoric da vulair realisar il siemi d’ina republica, en la quala il sforz statal servia a proteger la libertad individuala. Si’idea d’ina societad libra parta da la premissa che tut ils burgais giavischan l’uniun ad ina cuminanza republicana ed èn pronts da suttametter lur interess privats als basegns dal bainstar public, la voluntad generala. In tal maletg optimistic dal burgais, dal citoyen, resguarda el però en vista a las relaziuns contemporanas sco illusoric.<ref>Karlfriedrich Herb, Bernhard H.F. Taureck: ''Rousseau-Brevier. Schlüsseltexte und Erläuterungen.'' Wilhelm Fink-Verlag, Minca 2012, p. 87–90.</ref>
Il contract social tenor Rousseau dueva er influenzar a lunga vista las dumondas e discussiuns entaifer la politologia, il dretg constituziunal e la sociologia.
=== Pedagogia ===
[[Datoteca:Ile_Rousseau_Geneva_Switzerland.JPG|220px|miniatura|Île Rousseau a Genevra]]
L’ovra principala da Rousseau areguard dumondas da la pedagogia, ‹Émile ou De l’éducation› (1762) descriva l’educaziun fictiva d’in giuvenil. Quella cumenza cun l’uffanza e finescha cura che Émile marida en la vegliadetgna da 25 onns. Durant ses giuvens onns vegn il discipel protegì per gronda part d’influenzas culturalas che pudessan esser potenzialmain negativas. Rousseau introducescha en quest connex il term da l’educaziun natirala u negativa. En medema moda sco che la vita da las plantas sa sviluppa da sasez sut cundiziuns correspundentas, duai er la natira originara da l’uffant avair la schanza da sa sviluppar da sasez. In’influenza exteriura sin il svilup da l’uffant saja damai d’evitar fin che l’abilitad da giuditgar è sa sviluppada a fin. Ina gronda part da la furmaziun ha perquai er lieu en la natira, nua che sa porschan pussaivladads d’emprender senza fin.
La finamira principala durant la giuventetgna dad Émile – la quala Rousseau numna per mancanza d’in term adattà ‹segunda uffanza› – è la furmaziun dal giudizi moral. Rousseau accentuescha bain adina puspè l’impurtanza da l’atgna activitad dal discipel, il qual duaja s’appropriar tut il nizzaivel tras emprova ed errur; ma l’art d’educar per propi giascha en quai d’influenzar Émile cun al manar a moda betg directiva en tala moda che sia voluntad sa cuvra a la fin cun quella da l’educatur. Questa paradoxia è caracteristica per la pedagogia da Rousseau.<ref>Otto Hansmann: ''Logik der Paradoxie. Jean-Jacques rousseaus Paradoxien im Spannungsfeld von Philosophie, Pädagogik und Politik''. Verlag Königshausen & Neumann, Würzburg 2013.</ref> La lavur pedagogia ha quasi lieu ‹davos il dies› dal discipel. Ella sa concentrescha sin inscenar situaziuns d’emprender ed accumpagnar ils pass correspundents cun animar e tschentar dumondas sco er cun laschar empruvar ed experimentar l’uffant pazientamain. Rousseau scriva latiers: «Persequitai cun voss discipel la via cuntraria. Al laschai adina crair ch’el saja il maister, ma al sajas en vardad vus sezs. I na dat nagina sutmissiun pli perfetga che quella, a la quala ins conceda l’apparientscha da la libertad. Uschia superesch’ins schizunt sia voluntad.» Paucas paginas pli baud metta Rousseau en scrit sia regla fundamentala pedagogica: «Duai jau ristgar da preschentar qua la pli gronda, pli impurtanta e pli nizzaivla regla da tutta educaziun? Ella sa numna: perder temp e betg gudagnar.» Immediat declera el al lectur surstà la funcziun da questa cuntradicziun apparenta: «L’uman ordinari ma duaja perdunar mias sentenzas paradoxas – ins las dovra sch’ins reflectescha. E tuttina tge ch’ins vul ma reproschar – jau sun pli gugent l’um dals paradox che quel dals pregiudizis.»<ref>Citats tenor Rousseau: ''Émile''.</ref> L’uman ch’è vegnì educà tenor ils princips d’in liber svilup da sasez e ch’è a medem temp in burgais socialisà furma per Rousseau la basa per il legislatur ch’el alleghescha en il contract social.
Menziun speziala merita l’emprova da Rousseau da fundar l’agir pedagogic nà da la lingua. Uschia ha el preparà la via ad ideas ch’emprovan da chapir tut il pensar, enconuscher, furmar ed agir da l’uman sco differents modus da la lingua ([[Johann Georg Hamann]], [[Johann Gottfried Herder]], [[Wilhelm von Humboldt]]).
Las teorias da Rousseau han influenzà [[Immanuel Kant]] e blers pedagogs da num sco per exempel [[Johann Heinrich Pestalozzi]], [[Joachim Heinrich Campe]], [[Adolph Diesterweg]], [[Maria Montessori]], [[Ellen Key]], [[Hartmut von Hentig]] e [[Dietrich Benner]].
== Ovras ==
[[Datoteca:Portrait de René-Louis de Girardin - Chaalis.jpg|140px|miniatura|René Louis Girardin (1735–1808), coeditur da l’ovra cumpletta da Rousseau]]
* ''Dissertation sur la musique moderne'', Paris 1743.
* ''{{lang|fr|Discours sur les sciences et les arts}}'', Paris 1750.
* ''Narcisse ou l’Amant de lui-même'' (comedia), 1752.
* ''Le Devin du village'' (opera), 1752.
* ''{{lang|fr|Discours sur l’origine et les fondements de l’inégalité parmi les hommes}}'', Amsterdam 1755.
* ''Économie politique''. En: ''Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers'', V. tom, Diderot, d’Alembert, 337–349, nov. 1755.
* ''Principes du droit de la guerre. Ècrits sur la paix perpétuelle'', 1758. (Publicaziun postuma).
* ''{{lang|fr|Julie ou la Nouvelle Héloïse}}'', Amsterdam 1761.
* ''{{lang|fr|Du contrat social ou principes du droit politique}}'', Amsterdam 1762.
* ''Émile ou De l’éducation'', Amsterdam 1762.
* ''{{lang|fr|Dictionnaire de Musique}}'', Paris 1768.
* ''{{lang|fr|Les Confessions}}'', Genevra 1782. (1. tom, cudeschs I–VI) e 1789 (2. tom, cudeschs VII–XII). (Postum; scrit 1765–1770).
* ''{{lang|fr|Les rêveries du promeneur solitaire}}.'' (Postum; nunfinì, scrit tranter 1776 e 1778).
== Annotaziuns ==
<references/>
== Litteratura ==
; Introducziuns
* Rosemarie Ahrbeck: ''Jean-Jacques Rousseau.'' Urania-Verlag, Leipzig/Jena/Berlin 1978.
* Christiane Bender: ''[http://www.bpb.de/apuz/148224/freiheit-verantwortung-direkte-demokratie-zur-relevanz-von-rousseau-heute Freiheit, Verantwortung, direkte Demokratie: Zur Relevanz von Rousseau heute.]'' En: ''Aus Politik und Zeitgeschichte.'' 62. ann., 46-47/2012, p. 49–54.
* Béatrice Durand: ''Rousseau''. Philipp Reclam jun., Stuttgart 2007, ISBN 978-3-15-020315-6.
* Georg Holmsten: ''Jean-Jacques Rousseau. Mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten''. Rowohlt Taschenbuch Verlag, Reinbek 1972, ISBN 3-499-50191-0.
* Günther Mensching: ''Jean-Jacques Rousseau zur Einführung''. Junius Verlag, Hamburg 2000, ISBN 3-88506-384-0.
* Ursula Reitemeyer / Tim Zumhof (ed.): ''Rousseau zur Einführung''. Lit-Verlag, Münster, 2014.
* Michael Soëtard: ''Jean-Jacques Rousseau. Leben und Werk''. Verlag C. H. Beck, Minca 2012, ISBN 978-3-406-63197-9.
* Bernhard H. F. Taureck: ''Jean-Jacques Rousseau. Mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten''. Rowohlt Taschenbuch Verlag, Reinbek 2009, ISBN 978-3-499-50699-4.
; Per approfundar
* Bronislaw Baczko: ''Rousseau. Einsamkeit und Gemeinschaft''. Europa Verlag, Vienna 1970.
* Dietrich Benner / Friedhelm Brüggen (1996): ''Das Konzept der Perfectibilité bei Jean-Jacques Rousseau. Ein Versuch, Rousseaus Programm theoretischer und praktischer Urteilsbildung problemgeschichtlich und systematisch zu lesen. En: Otto Hansmann: ''Seminar: Der pädagogische Rousseau. Band II: Kommentare, Interpretationen, Wirkungsgeschichte''. Deutscher Studien Verlag, Weinheim, p. 12–48.
* Rainer Bolle: ''Jean-Jacques Rousseau. Das Prinzip der Vervollkommnung des Menschen durch Eduktion und die Frage nach dem Zusammenhang von Freiheit, Glück und Identität.'' Waxmann Verlag, Münster e.a., 3. ed. surlav. 2012.
* Ernst Cassirer: ''Die Einheit des Werkes von Jean-Jacques Rousseau.'' Dinter, Cologna 1998, ISBN 3-924794-39-1.
* Ernst Cassirer, Jean Starobinski, Robert Darnton: ''Drei Vorschläge, Rousseau zu lesen.'' Fischer, Frankfurt 1989, ISBN 3-596-26569-X.
* Jean Guéhenno: ''Jean-Jacques.'' Biografia en trais toms, Paris 1948–1952.
* Otto Hansmann: ''Jean-Jacques Rousseau (1712–1778).'' Retscha ''Basiswissen Pädagogik. Historische Pädagogik'', tom 1, ed. da C. Lost / C. Ritzi. Schneider Verlag Hohengehren GmbH, Baltmannsweiler, 2002.
* Otto Hansmann: ''Vom Menschen. Über Erziehung. Zum Bürger. Vorlesungen zu Rousseaus Anthropologie, Pädagogik und Staatsphilosophie.'' Verlag Königshausen & Neumann, Würzburg, 2012.
* Otto Hansmann: ''Logik der Paradoxie. Jean-Jacques Rousseaus Paradoxien im Spannungsfeld von Philosophie, Pädagogik und Politik.'' Verlag Königshausen & Neumann, Würzburg 2013.
* Wolfgang Kersting: ''Jean-Jacques Rousseaus Gesellschaftsvertrag.'' Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt, 2002.
* Volker Kraft: ''Rousseaus Emile. Lehr- und Studienbuch.'' Klinkhardt Verlag, Bad Heilbrunn, 1993.
* Volker Ladenthin: ''Sprachkritische Pädagogik. Beispiele in systematischer Absicht.'' Tom 1: ''Rousseau – mit Ausblick auf Thomasius, Sailer und Humboldt.'' Weinheim 1996.
* Jean Lechat: ''Discours sur les sciences et les arts. Discours sur l’origine et les fondements de l’inégalité parmi les hommes. Rousseau.'' Nathan, Paris 1994, ISBN 2-09-180758-3.
* Heinrich Meier: ''Über das Glück des philosophischen Lebens. Reflexionen zu Rousseaus Rêveries in zwei Bänden.'' Verlag C. H. Beck, Minca 2011, ISBN 978-3-406-62287-8.
* André Niedostadek (ed.): ''Jean-Jacques Rousseau – Notizen zu einem Querkopf.'' Verlag Dr. Kovac, Hamburg 2013, ISBN 978-3-8300-7293-5.
* Juliane Rebentisch: ''Zur Dialektik demokratischer Existenz''. 3. tom: ''Demokratie und Ästhetisierung'', 5avel chapitel: ''Das Spektakel der Demokratie: Rousseau.'' Suhrkamp, Berlin 2012.
* Christian Ritzi (ed.): ''Jean-Jacques Rousseaus ‹Émile›. Erziehungsroman, philosophische Abhandlung, historische Quelle''. Verlag Julius Klinkhardt, Bad Heilbrunn, 2014, ISBN 978-3-7815-1982-4.
* Klaus Semsch: ''Rousseaus subjektive Distanznahme von der Rhetorik.'' En: ''Abstand von der Rhetorik. Strukturen und Funktionen ästhetischer Distanznahme von der ‹ars rhetorica› bei den französischen Enzyklopädisten.'' Felix Meiner, Hamburg 1999, ISBN 3-7873-1396-6, p. 131–186.
* Claude Lévi-Strauss: ''Strukturale Anthropologie II''. Segund chapitel: ''Jean-Jaques Rousseau. Begründer der Wissenschaften vom Menschen''. (Titel da l’ediziun originala: ''Anthropologie Structurale deux'', 1973).
* Ghislain Waterlot: ''Rousseau. Religion et politique''. PUF, Paris 2004.
== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Jean-Jacques Rousseau}}
* Dossier [http://www.chatta.ch/uploads/tx_icsrg/jean-jacques-rousseau.pdf Jean-Jacques Rousseau] sin [http://www.chatta.ch chattà.ch]
; Survistas ed artitgels enciclopedics
* [https://web.archive.org/web/20131016194241/http://www.pinkernell.de/romanistikstudium/Internet1.htm Artitgel ‹Rousseau› ch’ha furmà la basa per las indicaziuns biograficas].
* [http://www.iep.utm.edu/r/rousseau.htm James J. Delaney: ''Jean-Jacques Rousseau (1712–1778)'']. En: ''[[Internet Encyclopedia of Philosophy]]'' (IEP), endataziun dals 21 d’october 2005.
* [http://www.klassiker-der-weltliteratur.de/rousseau.htm Carl Busse: ''Jean-Jacques Rousseau'']. En: Idem. ''Geschichte der Weltliteratur''. Velhagen & Klasing, Bielefeld/Leipzig 1910.
* [http://rousseaustudies.free.fr/ ''Rousseau Studies''].
; Areguard singuls aspects
* [https://web.archive.org/web/20120301121826/http://www.geo.de/GEO/heftreihen/geokompakt/59129.html ''Rousseau: Entdecker der Kindheit''], artitgel or da ''GEOkompakt''.
* [http://kaltric.de/mat/matphil/freiheitrousseau/ Andre Schuchardt: ''Analyse des Begriffs Freiheit bei Rousseau und Tocqueville'']. Sut: kaltric.de, 22 da settember 2010.
* Alexander Hüls (1994): [https://web.archive.org/web/20160305051744/http://www.ahuels.de/politikwissenschaft/hsrous2.pdf ''Jean-Jacques Rousseau: Eigentum''] (datoteca PDF; 80 kB).
* Winfried Böhm: [http://downloads.kirchenserver.net/26/2506/1/45666398897011937929.pdf ''Göttliche Gnade und Erziehung. Ein Problemaufriss im Anschluss an Augustinus, Rousseau und Maria Montessori''] (datoteca PDF; 133 kB).
; Texts e museums online
* [http://www.rousseauonline.ch/ Texts da Jean-Jacques Rousseau].
* [https://web.archive.org/web/20250806144204/http://classiques.uqac.ca/classiques/Rousseau_jj/rousseau.html ''Jean-Jacques Rousseau (1712–1778)'']. En: ''{{lang|fr|[[Les classiques des sciences sociales]]}}'', endisch ovras da Rosseau en versiun originala.
* [http://www.espace-rousseau.ch/default.asp Pagina da l’''Espace Rousseau Genève''], Museum en la chasa natala da Rousseau a Genevra.
{{DEFAULTSORT:Rousseau, Jean-Jacques}}
[[Categoria:Filosofs]]
[[Categoria:Umens]]
[[Categoria:Cumponists]]
[[Categoria:Persunas dal 18avel tschientaner]]
[[Categoria:Artitgels recumandads (Filosofia)]]
[[Categoria:Dossier chattà]]
r2sczhcwlt757a514uh46hi1xmto6dm
Model:Metadatas da populaziun CH-TI
10
12088
173959
168494
2026-09-14T02:44:35Z
~2026-48950-40
23956
173959
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>{{#if: {{{2|}}} |
{{#switch: {{{2|}}} <!-- Stand und Quelle sind unabhängig vom Gemeindeschlüssel -->
| STAND = 2024-12-31
| QUELLE = {{Internetquelle |url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/bevoelkerung/stand-entwicklung.assetdetail.36073822.html |titel=Bilanz der ständigen Wohnbevölkerung nach Bezirken und Gemeinden, 1991–2024 |werk=bfs.[[admin.ch]] |hrsg=[[Bundesamt für Statistik]] |abruf=2025-08-28 |kommentar=bei späteren [[Gemeindefusionen in der Schweiz|Gemeindefusionen]] Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2024 zusammengefasst}}
| #default= <span class="error">Ungültiges Metadaten-Schlüsselwort <code>{{{2}}}</code></span>[[Kategorie:Wikipedia:Fehler in Vorlage Metadaten Einwohnerzahl]]
}} |
{{#switch: {{{1}}}
| CH-TI = 358903<!--Kanton Tessin-->
| B2101 = 58356<!--Distretto di Bellinzona-->
| B2102 = 5613<!--Distretto di Blenio-->
| B2103 = 8751<!--Distretto di Leventina-->
| B2104 = 64334<!--Distretto di Locarno-->
| B2105 = 154938<!--Distretto di Lugano-->
| B2106 = 50450<!--Distretto di Mendrisio-->
| B2107 = 10470<!--Distretto di Riviera-->
| B2108 = 5991<!--Distretto di Vallemaggia-->
| 5001 = 5160 <!-- Arbedo-Castione -->
| 5002 = 45305 <!-- Bellinzona -->
| 5003 = 3132 <!-- Cadenazzo -->
| 5009 = 404 <!-- Isone -->
| 5010 = 1684 <!-- Lumino -->
| 5017 = 2671 <!-- Sant'Antonino -->
| 5048 = 1796 <!-- Acquarossa -->
| 5049 = 1747 <!-- Blenio -->
| 5050 = 2070 <!-- Serravalle -->
| 5061 = 1452 <!-- Airolo -->
| 5063 = 108 <!-- Bedretto -->
| 5071 = 185 <!-- Dalpe -->
| 5072 = 2705 <!-- Faido -->
| 5073 = 1762 <!-- Giornico -->
| 5076 = 317 <!-- Personico -->
| 5077 = 920 <!-- Pollegio -->
| 5079 = 1302 <!-- Quinto -->
| 5091 = 5322 <!-- Ascona -->
| 5096 = 436 <!-- Brione sopra Minusio -->
| 5097 = 1619 <!-- Brissago -->
| 5108 = 4831 <!-- Gordola -->
| 5112 = 1253 <!-- Lavertezzo -->
| 5113 = 16374 <!-- Locarno -->
| 5115 = 6727 <!-- Losone -->
| 5117 = 201 <!-- Mergoscia -->
| 5118 = 7321 <!-- Minusio -->
| 5120 = 2572 <!-- Muralto -->
| 5121 = 687 <!-- Orselina -->
| 5125 = 522 <!-- Ronco sopra Ascona -->
| 5131 = 3393 <!-- Tenero-Contra -->
| 5136 = 663 <!-- Onsernone -->
| 5138 = 2858 <!-- Cugnasco-Gerra -->
| 5141 = 4554 <!-- Agno -->
| 5143 = 351 <!-- Aranno -->
| 5144 = 938 <!-- Arogno -->
| 5146 = 313 <!-- Astano -->
| 5148 = 1510 <!-- Bedano -->
| 5149 = 619 <!-- Bedigliora -->
| 5151 = 2801 <!-- Bioggio -->
| 5154 = 930 <!-- Bissone -->
| 5160 = 474 <!-- Brusino Arsizio -->
| 5161 = 790 <!-- Cademario -->
| 5162 = 1585 <!-- Cadempino -->
| 5167 = 2404 <!-- Canobbio -->
| 5171 = 4400 <!-- Caslano -->
| 5176 = 2186 <!-- Comano -->
| 5180 = 1483 <!-- Cureglia -->
| 5181 = 587 <!-- Curio -->
| 5186 = 468 <!-- Grancia -->
| 5187 = 1398 <!-- Gravesano -->
| 5189 = 1757 <!-- Lamone -->
| 5192 = 63629 <!-- Lugano -->
| 5193 = 1622 <!-- Magliaso -->
| 5194 = 1373 <!-- Manno -->
| 5196 = 6799 <!-- Massagno -->
| 5198 = 1785 <!-- Melide -->
| 5199 = 1389 <!-- Mezzovico-Vira -->
| 5200 = 293 <!-- Miglieglia -->
| 5203 = 713 <!-- Morcote -->
| 5205 = 805 <!-- Muzzano -->
| 5206 = 328 <!-- Neggio -->
| 5207 = 850 <!-- Novaggio -->
| 5208 = 1526 <!-- Origlio -->
| 5210 = 4853 <!-- Paradiso -->
| 5212 = 1958 <!-- Ponte Capriasca -->
| 5214 = 1717 <!-- Porza -->
| 5216 = 1355 <!-- Pura -->
| 5221 = 2276 <!-- Savosa -->
| 5225 = 2183 <!-- Sorengo -->
| 5226 = 6717 <!-- Capriasca -->
| 5227 = 3087 <!-- Torricella-Taverne -->
| 5230 = 613 <!-- Vernate -->
| 5231 = 1958 <!-- Vezia -->
| 5233 = 408 <!-- Vico Morcote -->
| 5236 = 4903 <!-- Collina d'Oro -->
| 5237 = 1390 <!-- Alto Malcantone -->
| 5238 = 4729 <!-- Monteceneri -->
| 5239 = 3126 <!-- Tresa -->
| 5240 = 3005 <!-- Val Mara -->
| 5242 = 3356 <!-- Balerna -->
| 5249 = 2262 <!-- Castel San Pietro -->
| 5250 = 7564 <!-- Chiasso -->
| 5251 = 2834 <!-- Coldrerio -->
| 5254 = 15085 <!-- Mendrisio -->
| 5257 = 4412 <!-- Morbio Inferiore -->
| 5260 = 2340 <!-- Novazzano -->
| 5263 = 2695 <!-- Riva San Vitale -->
| 5266 = 4522 <!-- Stabio -->
| 5268 = 3491 <!-- Vacallo -->
| 5269 = 1889 <!-- Breggia -->
| 5281 = 6201 <!-- Biasca -->
| 5287 = 4269 <!-- Riviera -->
| 5304 = 47 <!-- Bosco/Gurin -->
| 5307 = 49 <!-- Campo (Vallemaggia) -->
| 5309 = 37 <!-- Cerentino -->
| 5310 = 1111 <!-- Cevio -->
| 5315 = 41 <!-- Linescio -->
| 5317 = 2674 <!-- Maggia -->
| 5323 = 498 <!-- Lavizzara -->
| 5324 = 1534 <!-- Avegno Gordevio -->
| 5395 = 2662 <!-- Lema -->
| 5396 = 2685 <!-- Terre di Pedemonte -->
| 5397 = 1070 <!-- Centovalli -->
| 5398 = 5024 <!-- Gambarogno -->
| 5399 = 776 <!-- Verzasca -->
| 5394 = 0 <!--Kommunanz Capriasca/Valcolla-->
| 5391 = 0 <!--Kommunanz Medeglia/Cadenazzo-->
| #default= <span class="error">Ungültiger Metadaten-Schlüssel <code>{{{1}}}</code></span>[[Kategorie:Wikipedia:Fehler in Vorlage Metadaten Einwohnerzahl]]
}} }}</includeonly><noinclude>
Diese [[Wikipedia:WikiProjekt Metadaten|Metadatenvorlage]] enthält die Einwohnerzahlen der [[Politische Gemeinde|politischen Gemeinden]] des [[Kanton Tessin|Kantons Tessin]] vom {{EWD|CH-TI}}.
== Quelle ==
* {{Metadaten Einwohnerzahl CH-TI||QUELLE}}
== Anmerkung ==
Diese Metadatenvorlage muss denselben Stand haben wie die [[Vorlage:Metadaten Ausländeranteil CH-TI]] und daher zeitgleich aktualisiert werden.
[[Categoria:Models da metadatas da populaziun CH|TI]]
</noinclude>
rivgii50bbuv7gnlg9p7dvoezuqjt2u
Joseph Haydn
0
12113
173899
172811
2026-09-13T22:10:09Z
~2026-48950-40
23956
173899
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Joseph_Haydn.jpg|thumb|220px|Joseph Haydn (maletg en ieli da Thomas Hardy, 1791) [[Datoteca:Joseph_Haydn_Signature.svg|frameless]]]]
'''Franz Joseph Haydn''' (num usità: Joseph, * 31 da mars u il prim d’avrigl 1732 a [[Rohrau]], [[Austria Bassa]]; † 31 da matg 1809 a [[Vienna]]) è stà in cumponist dal temp da la classica viennaisa. El è stà il frar dal cumponist [[Michael Haydn]] e dal tenor [[Johann Evangelist Haydn]].
La gronda part da si’activitad professiunala ha Haydn passentà sco musicist da la curt sin la residenza da champagna da la famiglia ungaraisa bainstanta [[Esterházy]], nua ch’el ha manà l’orchester e l’opera. Si’allontananza d’auters cumponists e svilups musicals ha Haydn descrit cun l’enconuschent citat: «Jau era isolà dal mund; nagin en mia vischinanza na ma pudeva perturbar e far vegnir nar da mamez ed uschia hai jau stuì daventar original.»
Il 1797 ha Haydn mess en musica per l’imperatur dal [[Sontg Imperi roman]] [[Franz II]] la poesia ‹Gott, erhalte Franz, den Kaiser!›. Quella aveva la curt empustà per quest intent tar [[Lorenz Leopold Haschka]]. La melodia è restada fin la fin da la monarchia habsburgaisa (1918) l’imni imperial austriac ed è er anc vegnida duvrada dal temp da l’Emprima Republica. L’onn 1841 è l’anteriura poesia vegnida remplazzada tras il text ‹Lied der Deutschen› che [[Heinrich Hoffmann von Fallersleben]] ha scrit aposta per quest intent. En questa furma è l’ovra daventada il 1922 – dal temp da la [[Republica da Weimar]] – l’imni da l’Imperi tudestg, silsuenter da la dictatura naziunalsocialistica e pli tard da la [[Republica Federala Tudestga]] (fin oz).
== Vita ==
=== Uffanza e giuventetgna ===
[[Datoteca:WhereHaydnLivedGermanVersion.PNG|thumb|200px|Il lieu da naschientscha Rohrau ed ulteriurs lieus nua che Haydn ha passentà la gronda part da sia vita]]
Joseph Haydn è naschì sco segund da dudesch uffants dal roder e burgamester da pli tard Mathias Haydn e da sia dunna Maria Haydn (nata Koller) en il vitg Rohrau, situà en l’Archiducadi da l’Austria (l’Austria Bassa odierna). Ils geniturs n’eran bain omadus betg buns da leger notas musicalas; ma sco che Haydn sa regorda, saja gia adina vegnì chantà bler en sia famiglia e cun ils vischins. Ses talent musical han ins scuvert dal temp che Haydn era anc in uffant pitschen.
En la vegliadetgna da sis onns han ils geniturs tramess Haydn tar parents en il vitg vischinant [[Hainburg an der Donau]]. L’onn 1740 è vegnì attent sin el [[Georg von Reutter]], il directur musical dal Dom da s. Steffan a Vienna, viagiond quel tras las provinzas en tschertga da giuvens chorists talentads. Reutter ha prendì Haydn cun sai a [[Vienna]], nua che quel ha vivì nov onns sco chorist, da quai ils davos quatter onns en cumpagnia da ses frar giuven Michael.
En la chapella dal Dom è Haydn vegnì instruì en chant, clavazin e gìa. Reutter ha curregì las emprimas cumposiziuns da Haydn, n’al ha però betg instruì a fund en cumposiziun. Tuttina ha Haydn emprendì bler er en quest reguard – per gronda part a moda autodidactica e tras quai ch’el era vegnì gia da giuven sco musicist professiunal en in dals pli impurtants lieus da la musica da ses temp.
Schebain Haydn ha gia studegià da quel temp las ovras ‹Der vollkommene Capellmeister› da [[Johann Mattheson]] e la teoria da cumposiziun ‹Gradus ad Parnassum› da [[Johann Joseph Fux]] na sa lascha betg deducir cun segirtad or da las funtaunas. En tutta cas ha il cumponist creschì numnà omaduas ovras sco fundamentalas per ses svilup musical.
=== Musicist independent ===
[[Datoteca:Eduard_Gurk_Sankt_Stephan.jpg|thumb|160px|Il Dom da s. Steffan a Vienna]]
Il 1749 è stada terminada la midada da vusch da Haydn, uschia ch’el n’era betg pli bun da chantar las vuschs autas en il chor. El è vegnì relaschà da sia plazza ed ha cumenzà ina carriera sco musicist independent. En il decurs da questa perioda fadiusa da diesch onns ha Haydn ameglierà sias entradas cun surpigliar diversas lavurs; tranter auter è el stà chombrer ed accumpagnader dal cumponist talian [[Nicola Porpora]]. Haydn è sa stentà da stuppar las largias en sia furmaziun musicala ed ha la finala scrit ses emprim quartet d’instruments ad artg e si’emprima opera. Da quel temp è plaunsieu creschida la reputaziun professiunala da Haydn.
Tranter il 1754 ed il 1756 è Haydn er stà activ sco musicist liber a la curt viennaisa. A chaschun da bals da la famiglia imperiala durant il carnaval aveva el la funcziun d’in «extra musicus» ed è er vegnì engaschà dal temp da curaisma sco chantadur supplementar en la chapella da la curt.<ref>Dexter Edge: ''New Sources for Haydn’s Early Biography'', referat a Montréal dals 7 da november 1993 (cf. ''The New Grove Dictionary of Music and Musicians'', Londra 2001, tom 11, p. 265).</ref>
Dapi il 1754 ha il giuven Haydn dà instrucziun da clavazin a la cumponista da pli tard [[Marianna Martines]] (ch’era naschida il 1744). Haydn viveva en la medema chasa sco la famiglia da Martines e l’instruiva mintga di cunter dunsena.
=== Directur musical tar il cont von Morzin ===
Probablamain il 1757 ha Haydn obtegnì si’emprima impurtanta plazza sco directur da musica dal cont [[Karl von Morzin]] sin il chastè Dolní Lukavice sper [[Pilsen]]. Sin quest onn datescha Haydn si’emprima sinfonia ch’el ha cumponì en il servetsch da Morzin. Sco directur da musica dirigiva el in pitschen orchester e per quest ensemble ha el scrit sias emprimas sinfonias, trios d’instruments ad artg, cassaziuns e quartets d’artgists. Quellas èn prest sa derasadas, savens sco copias; en furma stampada n’èn ellas betg cumparidas.
Ils 26 da november 1760 ha Joseph Haydn maridà en il Dom da s. Steffan a Vienna Anna Theresia Keller ch’era dus onns pli veglia.<ref>Michael Lorenz: [http://michaelorenz.blogspot.co.at/2014/09/joseph-haydns-real-wife_11.html ''Joseph Haydn’s Real Wife''], Vienna 2014.</ref> I sa tractava da la figlia da Johann Petrus Keller, in perucchier oriund da Hamburg. La lètg dueva bainprest sa mussar sco disfortunada: els sa dispitavan savens, sia dunna aveva pauca chapientscha per sia musica ed en pli è la lètg restada senza uffants, quai che Haydn ha deplorà fitg.
Suenter curt temp è il cont Morzin vegnì en difficultads finanzialas, quai ch’al ha sfurzà da renunziar a sias interpresas musicalas.
=== Dirigent da musica tar ils Esterházys (1761–1790) ===
A Haydn è bainbaud vegnida offerta ina plazza cumparegliabla tar la famiglia Esterházy, ina da las pli ritgas ed impurtantas famiglias da magnats en il Reginavel ungarais da quel temp. Haydn ha cumenzà sia nova plazza sco vicedirigent ed è daventà il 1766 dirigent (suenter la mort da ses antecessur [[Gregor Joseph Werner]]). Uss ha Haydn finalmain er pudì cumponer ovras sacralas, las qualas Werner aveva resalvà fin qua per sai. Si’ovra ‹Stabat Mater› ch’el ha scrit il 1767 sa distatga tant areguard la lunghezza sco er areguard ils instruments d’autras sonorisaziuns da questa sequenza.<ref>[https://web.archive.org/web/20160222021058/http://www.singkreis-wohlen.ch/downloads/haydnstabatmater1.pdf Hans-Urs Wili: ''Joseph Haydn: Stabat mater und La passione''], PDF dals 9 da matg 2009.</ref>
[[Datoteca:Aerial image of Esterházy Palace and park, Fertőd (view from the south).jpg|thumb|200px|Sguard sin il chastè Eszterháza]]
Sco musicist en unifurma d’in uffizier da chasa è Haydn suandà ils Esterházys en lur trais residenzas principalas: la sedia da famiglia ad [[Eisenstadt]], radund 50 km davent da Vienna, il palaz d’enviern a [[Vienna]] ed ad Eszterháza, in grond e nov chastè ch’è vegnì erigì ils onns 1780 en l’Ungaria rurala. Las incumbensas e responsabladads da Haydn eran ordvart multifaras. El aveva da cumponer, da manar l’orchester, da sunar musica da chombra per e cun ses patrun ed er d’arranschar producziuns dad operas. Malgrà l’enorm pensum da lavur è Haydn stà ventiraivel en sia plazza. Ils prinzis Esterházy (l’emprim [[Paul Anton]], alura surtut [[Nikolaus I]]) eran enconuschiders da la musica ch’appreziavan sia lavur e ch’al purschevan l’ambient necessari per ses svilup artistic. Uschia steva a disposiziun a Haydn mintga di ses agen pitschen orchester. Durant la sessiun – tranter favrer e november – aveva Haydn mintgamai da diriger radund 100 fin 150 represchentaziuns.
Cun [[Luigia Polzelli]], ina chantadura en il manaschi dals Esterházys, ha Haydn gì in’affera pli lunga. I vegn adina puspè speculà – però senza disponer da mussaments pli concrets – ch’el saja il bab da ses figl Anton.
Durant ils prest trenta onns che Haydn è stà en quest servetsch, ha el producì in grond dumber da cumposiziuns e ses stil musical è sa sviluppà permanentamain. Parallelamain è er creschida sia popularitad ordaifer la chasa dals Esterházys. Cun l’ir dal temp ha Haydn scrit tuttina bler per publicaziuns sco per ses patrun ed intginas impurtantas ovras da questa perioda, sco las ‹Pariser Sinfonien› (1785–1786) e la versiun d’orchester oriunda da ‹Die sieben letzten Worte unseres Erlösers am Kreuze› (1786) èn vegnidas scrittas per incumbensa d’ordaifer.
Dapi ca. l’onn 1781 è sa sviluppada ina stretga amicizia tranter Haydn e [[Wolfgang Amadeus Mozart]], las ovras dal qual el aveva gia influenzà dapi onns. Ils dus cumponists giudevan da sunar ensemen en quartets d’artgists. Haydn era fitg impressiunà da l’ovra da Mozart ed ha uss scrit damain operas e concerts. Mozart da sia vart ha empruvà da scriver sis quartets d’artgists sin il nivel che Haydn aveva cuntanschì; avend terminà questa lavur, l’ha Mozart deditgà a ses ami. In’ulteriura fassetta ha l’amicizia tranter ils dus amis survegnì tras il fatg ch’els eran omadus commembers da la loscha da framassuns viennaisa ‹Zur wahren Eintracht›.<ref>Jürgen Holtorf: ''Die Logen der Freimaurer'', Nikol Verlags GmbH, Hamburg s.a., ISBN 3-930656-58-2 p. 145.</ref>
=== Activitad musicala independenta (1790–1809) ===
[[Datoteca:Haydn-Haus.jpg|thumb|200px|La chasa da Haydn a Windmühle]]
L’onn 1790 è mort il prinzi [[Nikolaus]]. Ses successur na s’interessava insumma betg per la musica; el ha relaschà l’entira musica da la curt ed ha tramess Haydn en pensiun. Quel ha sinaquai acceptà l’offerta lucrativa da l’impressari tudestg [[Johann Peter Salomon]] dad ir en l’[[Engalterra]] per represchentar là sias novas sinfonias cun in grond orchester.
Ils viadis correspundents (1791–1792 e 1794–1795) èn stads in grond success. Il public è vegnì en massa e Haydn ha bainspert cuntanschì renum e bainstanza. Er musicalmain han las visitas en l’Engalterra manà ad intginas da sias ovras las pli enconuschentas, tranter auter la ‹Sinfonie mit dem Paukenschlag›, la ‹Militärsinfonie›, la ‹Londoner Sinfonie›, il ‹Reiterquartett› ed il ‹Zigeunertrio›. Haydn ha schizunt ponderà da daventar burgais englais e da sa stabilir là a lunga vista; ma la finala è el tuttina returnà a Vienna.
Il fanadur 1792 èn Haydn e [[Ludwig van Beethoven]] sa scuntrads en la Godesberger Redoute sper Bonn. Beethoven ch’aveva 21 onns ha sunà avant a Haydn; ils dus èn sa cunvegnids ch’el duaja far in segund viadi da studi a Vienna per daventar maister scolar da Haydn.
Il 1793 ha Haydn cumprà en la Obere Windmühle en il vest da Vienna ina chasa cun curtin, en la quala el è ì ad abitar il 1797. Là ha el scrit ils dus oratoris ‹Die Schöpfung› e ‹Die Jahreszeiten› sco er sis ulteriuras messas per la famiglia Esterházy che vegniva puspè manada d’in prinzi ch’aveva dapli affecziun per la musica. Haydn ha er cumponì ils davos nov d’ina lunga retscha da quartets d’artgists, tranter auter il ‹Kaiserquartett›, il ‹Quintenquartett› ed il ‹Sonnenaufgangsquartett›. Malgrà sia vegliadetgna avanzada ha Haydn guardà en l’avegnir; en ina brev da quel temp scriva el: «Oh Dieu, quant ch’i dat anc tut da far en quest grondius art!»
L’onn 1800 è la dunna da Haydn morta durant in segiurn da cura a Baden sper Vienna. A partir dal 1802 è il stadi da sanadad da Haydn pegiurà talmain ch’el n’era betg pli abel da cumponer u da sa preschentar publicamain. Quai è segiramain stà in grev temp per el, pertge ch’el era anc adina plain ideas musicalas che spetgavan da vegnir elavuradas. Haydn è vegnì tgirà bain da ses servients ed ha retschet bleras visitas ed onuraziuns durant ils ultims onns da vita.
=== Mort e sepultura ===
[[Datoteca:Wien_Haydnpark_Haydn-Grabstein.jpg|thumb|200px|Monument da fossa da Haydn a Vienna]]
Haydn è mort l’onn 1809 da spussada<ref>Notizia areguard la mort da Haydn en la ''Wiener Zeitung'' dals 7 da zercladur 1809, p. 1.</ref>, e quai gist dal temp che l’armada franzosa sut Napoleun era londervi da conquistar Vienna. Ses davos pleds calmants duain esser stads drizzads als servients ch’eran en agitaziun pervi da chanunadas en la vischinanza.
Joseph Haydn è vegnì sepulì sin il Hundsturmer Friedhof (oz Haydnpark a Wien-Meidling). Il 1814 ha ses scolar Sigismund von Neukomm laschà eriger in monument da fossa che sa chatta anc adina en il medem lieu. Quel mussa in canon da Neukomm en furma d’in engiavin ch’enserra ils pleds «Non omnis moriar» («Jau na vegn betg a murir dal tuttafatg»).
La famiglia Esterházy n’ha l’emprim mussà nagin interess d’onurar il trapassà a moda commensurada. Pir l’admiraziun dad [[Adolphus Frederick, First Duke of Cambridge]], ha regurdà prinzi [[Nikolaus II]] a l’anteriur emploià da la famiglia e ses scheni. El ha laschà exhumar l’onn 1802 Joseph Haydn ed al manar ad Eisenstadt en la Bergkirche (er numnada Haydnkirche). Avrind en rom da questas lavurs il vaschè, mancava la chavazza dal cumponist. Examinaziuns han manà a la glisch ch’il secretari dal prinzi Esterházy – Joseph Carl Rosenbaum, in aderent da la teoria da las chavazzas tenor Franz Joseph Gall – aveva corrumpà il chavafossas, in administratur da praschun e dus uffiziants da Vienna, d’anc avrir ina giada la fossa otg dis suenter la sepultura e da prender ora clandestinamain la chavazza. Damai ch’i n’è l’emprim betg stà pussaivel d’eruir nua che la chavazza engulada sa chattia, han ins sepulì las restanzas da Haydn senza quella.
Pli tard ha l’administratur da praschun Johann Peter surdà la chavazza presumtiva da Haydn a la polizia. La vaira chavazza ha il secretari Rosenbaum però fatg tegnair enavos ses ami Peter, al incumbensond da legar questa reliquia al conservatori da musica. Ma ni Peter ni sia vaiva han ristgà da surdar la chavazza; quella è vegnida en divers auters mauns ed è la finala arrivada il 1895 en il possess da la Societad dals amis da musica a Vienna; pir suenter ils embrugls da las duas guerras mundialas èsi stà pussaivel il 1954, en rom d’in til festiv da Vienna ad Eisenstadt, d’unir las restanzas terrestras da Haydn.
=== Caracter ed apparientscha ===
[[Datoteca:Haydnportrait.jpg|thumb|160px|Purtret da Haydn dal 1770]]
Haydn valeva tar ses contemporans sco persunalitad amiaivla ed optimistica. El aveva in senn per umor autamain sviluppà che s’exprimiva en ses plaschair vi da filistuccas ed il qual resorta adina puspè en sia musica. El vegniva surtut er apprezià dals musicists da la curt dals Esterházys ch’al eran suttamess, e quai pervi da l’atmosfera da lavur cordiala ed er perquai ch’el represchentava a moda efficazia ils interess dals musicists visavi lur patrun.
Haydn era in catolic pietus ch’aveva la disa da prender enta maun la corda da paternoss sch’el na vegniva betg vinavant tar ina cumposiziun. E cura ch’el aveva terminà in’ovra, scriveva el a la fin dal manuscrit ‹Laus Deo› (‹Onur a Dieu›) u in’autra moda da dir.
Sper si’activitad musicala gieva Haydn gugent a chatscha ed a pestga. Daspera era el in amatur da l’art ed ha relaschà ina collecziun cun numerusas gravuras d’arom, tranter quellas radund 140 da ses temp a Londra che represchentan surtut art contemporan.<ref>Otto Biba: ''Joseph Haydn: Kunst-Freund''. En: ''Musikblätter der Wiener Philharmoniker'' (2009) nr. 9, p. 340–343.</ref>
Haydn era da statura plitost pitschna. El aveva survivì la virola e sia fatscha era surtratga da foppas da questa malsogna. El na correspundeva betg gist als ideals da bellezza ed è perquai stà surstà cura che las dunnas èn sa mussadas entusiasmadas dad el a chaschun da sia visita a Londra. Ils purtretists ch’han dissegnà u malegià Haydn durant sia vita han empruvà cun differentas metodas da laschar resortir sia persunalitad attractiva enstagl da sia fatscha da pauca parita. Perquai na sa sumeglian nagins dals purtrets ch’èn vegnids tradids.
== Prestaziuns ==
Haydn vala tradiziunalmain sco ‹bab› da la sinfonia classica e dal quartet d’instruments ad artg; daspera è el er stà in renovatur da las sonatas da clavazin e dals trios da clavazin. Cumbain che auters cumponists da la classica tempriva giogan medemamain in’impurtanta rolla sin quests champs – per exempel [[Carl Philipp Emanuel Bach]] tar la sonata da clavazin u [[Johann Christian Bach]] e [[Leopold Mozart]] tar la sinfonia – vegn l’influenza da Haydn giuditgada sco decisiva.
Daspera ha Haydn attribuì al svilup da la furma da la sonata d’in schema simpel, che derivava da la ‹Sonata bipartita›, ad ina furma d’expressiun musicala subtila e flexibla. Haydn ha er inventà la varianta da la sonata en furma da rondo che cumpiglia dus temas ed el è stà l’emprim impurtant cumponist ch’ha integrà la fuga ed elements da cuntrapunct en la furma classica.
=== Structura da sia musica ===
[[Datoteca:Komponisten-1799.png|thumb|200px|Gravura d’arom dal 1799 cun Haydn sco in dals impurtants cumponists insumma]]
In tratg caracteristic central da la musica da Haydn è il svilup da grondas structuras or da fitg pitschens e simpels motivs musicals. Formalmain è la musica savens vaira concentrada, uschia ch’ils impurtants eveniments musicals entaifer ina part pon sa rasar ora relativamain svelt.
Bleras ovras da Haydn èn structuradas tenor la furma da cumposiziun da la sonata, cumbain cun intginas atgnadads en congual cun [[Mozart]] e [[Beethoven]]. En l’exposiziun dal tema desista Haydn savens d’utilisar in ‹segund tema› cuntrastant sin il stgalim da la dominanta; enstagl repeta el il tema da l’entschatta u variescha quel. En la reprisa mida el savens la successiun dals temas en cumparegliaziun cun l’exposiziun.
La lavur cumpositorica da Haydn ha influenzà tant Mozart sco er Beethoven. L’atgnadad da la moda da cumponer dals trais classichers viennais han furmà trais proceduras aut sviluppadas: l’accumpagnament obligat, in stil ch’è segnà da rupturas e la lavur vi da motivs e temas.
Forsa pli fitg che mintg’auter cumponist è Haydn enconuschent per ils skerzs ch’el ha plazzà en sia musica. L’exempel il pli famus è l’accord fitg dad aut che resuna andetgamain en la sinfonia nr. 94 (‹Sinfonie mit dem Paukenschlag›). Ulteriurs exempels: la finiziun fingida en ils quartets op. 33 nr. 2 ed op. 50 nr. 3 sco er l’illusiun ritmica en il trio op. 50 nr. 1.
=== Svilup dal stil da Haydn ===
Sch’ins persequitescha l’ovra da Haydn sur ils radund tschinquanta onns da ses operar musical (ca. 1749 fin 1802), sche pon ins constatar che ses stil daventa cuntinuadamain pli cumplex e pli subtil, confurm a l’agen svilup musical ed a l’inspiraziun da vart da ses collegas. Ins po differenziar intgins terms decisivs en l’evoluziun dal stil musical da Haydn:
Vers la fin dals onns 1760 ed a l’entschatta dals onns 1770 ha Haydn scrit ovras che sa laschan attribuir al Sturm und Drang. Quellas èn segnadas d’ina lingua musicala passiunada e d’armonias ristgadas. Anton Reicha, ch’ha enconuschì persunalmain il cumponist, ha scrit il 1814 che Haydn haja alura revedì da rudent ses stil cumpositoric:
«Haydn è trasor sa furmà vinavant en ses art. (...) Suenter avair scrit gia bleras ovras, è el s’approfundà cun 40 onns cumplettamain da nov en la tecnica da cumposiziun, per pudair consolidar sias abilitads correspundentas e per chapir meglier ils secrets da quest art.»<ref>Tenor Mark Evan Bonds: ''Haydns cours complet de la composition and the Sturm und Drang'', en: W. Dean Sutcliffe: ''Haydn Studies'', Cambridge 1998, p. 152–176.</ref>
[[Datoteca:HaydnsHouseInVienna.PNG|thumb|200px|La chasa nua che Haydn ha passentà ses ultims onns è vegnida transfurmada en in museum]]
La gronda part da las sinfonias cun ils numers tranter 35 e ca. 55 èn segnadas da questa fasa d’occupaziun intensiva cun ils divers aspects da la cumposiziun. Tranter auter è Haydn sa deditgà a studis da la cuntrapunctica ed ha experimentà cun scriver fugas. Questas ultimas stattan però en la tradiziun viennaisa d’origin talian ([[Johann Joseph Fux]]) e main en quella da las ovras da fuga da [[Johann Sebastian Bach]], sco quai ch’i resulta per exempel da las parts finalas dals sis quartets d’artgists (‹Sonnenquartette›) op. 20 dal 1772.
L’onn 1781 ha Haydn publitgà sis quartets d’artgists op. 33 cun annunziar a sia clientella che quels sajan scrits «a moda dal tuttafatg nova, speziala». Charles Rosen ha constatà ch’i na sa tracta tar quest avis tuttavia betg mo d’ina strategia da vendita. El renda attent ad in’entira retscha d’impurtantas innovaziuns en il stil da Haydn che cumparan en quests quartets. Tranter auter è quai la moda fluida da frasar, en la quala mintga motiv resorta senz’interrupziun dal precedent, plinavant la disa da laschar sa sviluppar material accumpagnant a material melodic e la finala il ‹cuntrapunct classic›, en il qual mintga part dals instruments mantegna si’atgna integritad (quai che correspunda al proceder che Beethoven dueva numnar ‹accumpagnament obligat›). Questas atgnadads caracteriseschan er il grond dumber da quartets che Haydn ha scrit suenter op. 33.
A partir dal 1781/1782 è Haydn sa barattà intensivamain cun [[Mozart]] areguard dumondas musicalas. Omadus han renconuschì in l’auter sco maisters equivalents, han fatg amicizia ed han emprendì in da l’auter. En la scienza da musica discurr’ins perquai tar Haydn er d’ina perioda avant Mozart e d’ina suenter Mozart. In contemporan pli passà che Haydn ha renconuschì sco impurtanta influenza per si’ovra è stà [[Carl Philipp Emanuel Bach]], il segund figl da [[Johann Sebastian Bach]].
En il decurs dals onns 1790 ha Haydn alura sviluppà – animà da ses viadis en l’Engalterra – ina moda da cumponer che Rosen numna ses ‹stil popular›. Quel è stà segnà da cumposiziuns ch’han gì in immens success, ma che possedan tuttina ina structura musicala erudita e rigurusa. In impurtant element dal stil popular ha furmà l’utilisaziun frequenta da material folcloristic austriac u croat (resp. per part er da material pseudofolcloristic). Haydn è sa stentà d’integrar tal material en lieus adattads, uschia per exempel a la fin d’exposiziuns da sonatas u sco tema d’avertura da parts finalas. En quests lieus serva il material folcloristic sco element da stabilitad che gida a francar la structura pli gronda. Il stil popular da Haydn marchescha praticamain tut sias ovras tardivas, per exempel las dudesch sinfonias da [[Londra]], ils quartets tardivs e trios da clavazin sco er ils dus ultims oratoris.
== Onuraziuns ==
=== Onuraziuns persunalas ===
[[Datoteca:Haydn_Statue_Budapest_1959_by_Kocsis_A.jpg|thumb|160px|Monument da Haydn a Budapest (1959)]]
Anc durant ses temp da vita ha Joseph Haydn retschet numerusas onuraziuns. Il 1798 è el daventà commember da l’Academia roiala da la [[Svezia]], il 1803 ha el retschet la Medaglia dal Salvader da la citad da [[Vienna]] ed il 1804 è el daventà burgais d’onur da quella. Il 1805 è Haydn vegnì clamà al Conservatoire a [[Paris]] ed il 1808 è el daventà commember d’onur da la Societad filarmonica a [[Son Petersburg]].
=== Onuraziuns postumas ===
Edifizis che sa refereschan a Joseph Haydn èn la Chasa natala da Haydn a [[Rohrau]] sco er la Baselgia da Haydn, la Chasa da Haydn e la Chasetta da Haydn ad [[Eisenstadt]].
En onur da Haydn èn vegnids erigids numerus monuments ed installadas tavlas commemorativas. Ultra da quai èn vegnidas numnadas plazzas e vias suenter el, tranter auter il 1862 la ‹Haydngasse› a [[Vienna]].
Il purtret da Haydn è cumparì sin pliras munaidas e bancnotas da l’[[Austria]] (schilling dal 1950, munaida da 5 euro actuala) sco er sin diversas marcas postalas.
== Ovras ==
Ina glista cumplessiva da las ovras da Joseph Haydn ch’èn enconuschentas ha realisà Anthony van Hoboken. A numers d’ovras che sa refereschan a questa glista vegn messa ordavant l’abreviaziun ‹Hob.›.
=== Ovras per orchester ===
* Tenor savida odierna 107 sinfonias, per exempel ''Die Uhr'', ''Sinfonie mit dem Paukenschlag'', ''Der Abschied''
* 1 ''Sinfonia Concertante'' per violina, cello, oboa e fagot
* Versiun orchestrala da ''Die sieben letzten Worte unseres Erlösers am Kreuze''
=== Operas ===
24 operas, tranter auter:
* ''Acide e Galatea'' (1762, Hob. XXVIII:1); libret da Giovanni Ambrogio Migliavacca tenor ''La Galatea'' da Pietro Metastasio
* ''La canterina'' (1766, Hob. XXVIII:2)
* ''Lo speziale'' ''(Der Apotheker)'' (1768, Hob. XXVIII:3)
* ''Le pescatrici'' ''(Die Fischerinnen)'' (1769, Hob. XXVIII:4)
* ''L’infedeltà delusa'' ''(Die vereitelte Untreue)'' (1773, Hob. XXVIII:5)
* ''L’incontro improvviso'' ''(Die unverhoffte Zusammenkunft)'' (1775, Hob. XXVIII:6)
* ''Il mondo della luna'' ''(Die Welt auf dem Monde)'' (1777, Hob. XXVIII:7)
* ''La vera constanza'' (1777/78, Hob. XXVIII:8)
* ''L’isola disabitata'' (1779, Hob. XXVIII:9)
* ''La fedeltà premiata'' ''(Die belohnte Treue)'' (1780, Hob. XXVIII:10)
* ''Orlando paladino'' (''Der Ritter Roland)'' (1782, Hob. XXVIII:11)
* ''Armida'' (1784, Hob. XXVIII:12)
* ''L’anima del filosofo, ossia Orfeo ed Euridice'' (1791, Hob. XVIII:13)
=== Messas ===
14 messas:
* ''Missa brevis'' (~1750, Hob. XXII:1)
* ''Missa Sunt bona mixta malis'' (1768, Hob. XXII:2)
* ''Missa Rorate coeli desuper'' (~ 1750, Hob. XXII:3)
* ''Missa in honorem Beatissimae Virginis Mariae'', ''Grosse Orgelsolomesse'' (1770, Hob. XXII:4)
* ''Missa Cellensis in honorem Beatissimae Virginis Mariae'', ''Cäcilienmesse'' (1766, Hob. XXII:5)
* ''Missa Sancti Nicolai'', ''Nikolaimesse'' (1772, Hob. XXII:6)
* ''Missa brevis Sancti Johannis de Deo'', ''Kleine Orgelsolomesse'' (~1778, Hob. XXII:7)
* ''Missa Cellensis'', ''Mariazellermesse'' (1782, Hob. XXII:8)
* ''Missa in tempore belli'', ''Paukenmesse'' (1796, Hob. XXII:9)
* ''Missa Sancti Bernardi de Offida'', ''Heiligmesse'' (1796, Hob. XXII:10)
* ''Missa in angustiis'', ''Nelsonmesse'' (1798, Hob. XXII:11)
* ''Theresienmesse'' (1799, Hob. XXII:12)
* ''Schöpfungsmesse'' (1801, Hob. XXII:13)
* ''Harmoniemesse'' (1802, Hob. XXII:14)
=== Oratoris ===
3 oratoris sacrals:
* ''Il ritorno di Tobia'' (1775)
* ''Die sieben letzten Worte unseres Erlösers am Kreuze'' (versiun sco oratori dal 1796)
* ''Die Schöpfung'' (1798)
1 oratori profan:
* ''Die Jahreszeiten'' (1801)
=== Concerts solistics ===
* 3 concerts per corns
* 6 concerts d’orgla
* 11 concerts per instruments a tastas (clavazin resp. orgla), dals quals intgins na valan betg sco autentics
* 5 concerts per lira
* 4 concerts per bariton
* 1 concert per trumbetta
* 4 concerts da violina
* 2 concerts da cello che derivan senza dubi da Haydn (tar 7 ulteriurs n’è quai betg dal tuttafatg segir):
** ''Cellokonzert in C-Dur'' (Hob. VIIb:1)
** ''Cellokonzert in D-Dur'' (Hob. VIIb:2)
=== Musica da chombra ===
Tranter auter:
* 68 quartets d’instruments ad artg, per exempel ''Quintenquartett'', ''Kaiserquartett'', ''Lerchenquartett'', ''Vogelquartett'' e ''Sonnenaufgangsquartett''
* 46 trios da clavazin
* 21 trios d’artgists
* 126 trios da bariton
=== Musica da clavazin ===
* 52 sonatas da clavazin
* Tocs per clavazin, cappricios e variaziuns per clavazin
=== Ovras vocalas ===
* Motettas e cantatas
* Chanzuns per diversas furmaziuns
* Numerusas elavuraziuns da chanzuns popularas da la Scozia e da la Valisa
<div class="noprint">
== Annotaziuns ==
</div>
<references/>
== Litteratura ==
* Albert Christoph Dies: [http://www.donjuanarchiv.at/sammlungen/biblioteca-ernestea-sezzatense/oesterreich/biographische-nachrichten-von-joseph-haydn/bild/6.html ''Biografische Nachrichten von Joseph Haydn.'' Vienna: Camesinaische Buchhandlung], 1810.
* Georg August Griesinger: ''Biographische Notizen über Joseph Haydn'', Lipsia 1810.
* Georg August Griesinger: ''«Eben komme ich von Haydn...» Georg August Griesingers Korrespondenz mit Joseph Haydns Verleger Breitkopf & Härtel 1799–1819.'' Edì e commentà dad Otto Biba. Atlantis, Turitg 1987, ISBN 3-254-00130-3.
* Willi Reich: ''Joseph Haydn. Leben, Briefe, Schaffen.'' Lucerna 1946.
* H.C. Robbins Landon (ed.): ''The Collected Correspondence and London Notebooks of Joseph Haydn.'' Londra 1959.
* Dénes Bartha und László Somfai: ''Haydn als Opernkapellmeister.'' Budapest 1960.
* Dénes Bartha: ''Joseph Haydn, Gesammelte Briefe und Aufzeichnungen.'' Kassel e.a.: Bärenreiter 1965.
* Heinrich Eduard Jacob: ''Joseph Haydn. Seine Kunst, seine Zeit, sein Ruhm.'' Hamburg 1952 – reediziun Hamburg: Rowohlt 1977, ISBN 3-499-14142-6.
* ''Joseph Haydn in seiner Zeit.'' Catalog d’exposiziun. Eisenstadt 1982.
* Jens Peter Larsen e Georg Feder: ''Haydn.'' Metzler, Stuttgart/Weimar 1994.
* Harald Haslmayr: ''Joseph Haydn. Sein Werk – sein Leben.'' Vienna 1999.
* Ludwig Finscher: ''Joseph Haydn und seine Zeit.'' Laaber 2000, ISBN 978-3-921518-94-6.
* Hansjürgen Schaefer: ''Joseph Haydn – Leben und Werk, ein Konzertbuch.'' Berlin 2000, ISBN 3-932529-65-0.
* Bernhard Waritschlager: ''Die Opera seria bei Joseph Haydn.'' Schneider. Tutzing 2005, ISBN 3-7952-1192-1.
* Hans-Josef Irmen: ''Joseph Haydn – Leben und Werk.'' Cologna 2007, ISBN 978-3-412-20020-6.
* Ulrike Strauss: ''Das Orchester Joseph Haydns – Ein Komponist und seine wegweisenden Neuerungen.'' Herbert Uzt, Minca 2009, ISBN 978-3-8316-0832-4.
* Giuseppe Carpani: ''Haydn – Sein Leben.'' Edì e translatà da Johanna Fürstauer. Residenz-Verlag, St. Pölten 2009, ISBN 978-3-7017-3105-3.
* Sebastian Urmoneit (ed.): ''Joseph Haydn (1732–1809).'' Weidler, Berlin 2009, ISBN 978-3-89693-269-3.
* David Wyn Jones: ''The life of Haydn.'' Cambridge Univ. Press, Cambridge e.a. 2009, ISBN 978-0-521-89574-3.
* Arnold Werner-Jensen: ''Joseph Haydn.'' C.H. Beck, Minca 2009, ISBN 978-3-406-56268-6.
* Armin Raab, Christine Siegert e Wolfram Steinbeck (ed.): ''Das Haydn-Lexikon.'' Laaber, Laaber 2010, ISBN 978-3-89007-557-0.
* Klaus Martin Kopitz: ''«Immer noch leuchtet der verklärte Haydn mir vor» – Plädoyer für eine Sammlung aller zeitgenössischen Aussagen über den Komponisten nebst einer kleinen Auslese unbekannter oder bislang nur unvollständig bekannter Quellen.'' En: Christoph Dohr (ed.): ''Almanach für Musik''. Dohr, Cologna 2011, p. 65–118. ISBN 978-3-936655-79-7.
* Bernhard A. Macek: ''Haydn, Mozart und die Großfürstin. Eine Studie zur Uraufführung der ‹Russischen Quartette› op. 33 in den Kaiserappartements der Wiener Hofburg.'' Schloß Schönbrunn Kultur- und Betriebsgesellschaft, Vienna 2012, ISBN 3-901568-72-7.
* Frank Huss: ''Joseph Haydn. Das unterschätzte Genie.'' Vienna: Hollitzer Wissenschaftsverlag, 2013, ISBN 978-3-99012-110-8.
== Cudeschs auditivs ==
* Lutz Görner: ''Joseph Haydn. Sein Leben, seine Musik. 3 CDs mit viel Musik nach der Biografie von Hans-Josef Irmen.'' KKM Weimar 2008, ISBN 978-3-89816-285-2.
<div class="noprint">
== Colliaziuns ==
{{Commons|Joseph Haydn}}
* [http://www.haydn-institut.de/ ''Haydn-Institut''] (Ediziun critica cumplessiva)
* Infurmaziuns davart Haydn sin [http://www.klassika.info/Komponisten/Haydn/ klassika.info]
</div>
{{DEFAULTSORT:Haydn, Joseph}}
[[Categoria:Cumponists]]
[[Categoria:Umens]]
[[Categoria:Musicists]]
[[Categoria:Artitgels recumandads (Musica)]]
ev9kxazvlhpab7yzbyfmrddxg1p2dd8
Ludwig van Beethoven
0
12391
173894
167103
2026-09-13T21:58:46Z
~2026-48950-40
23956
173894
wikitext
text/x-wiki
{{Artitgel 1000|+30}}
[[Datoteca:Beethoven.jpg|thumb|220px|Ludwig van Beethoven; maletg idealisant da Joseph Karl Stieler (1820) [[Datoteca:Beethoven Signature.svg|frameless]]]]
'''Ludwig van Beethoven''' (battegià ils 17 da december 1770 a [[Bonn]], electurat da Cologna; † 26 da mars 1827 a [[Vienna]], Imperi da l’Austria) è stà in cumponist da la classica viennaisa. El ha manà a fin il svilup da quella e preparà la via a la romantica.
== Vita ==
=== Bonn (1770–1792) ===
==== Derivanza e famiglia ====
[[Datoteca:Beethoven_house_of_birth_Bonn_2008.jpg|thumb|160px|Chasa natala da Beethoven a Bonn]]
Ils antenats da Ludwig van Beethoven da vart dal bab derivavan da Mechelen en il Brabant flam. Cun ses tat Ludwig van Beethoven (1712–1773) è documentà l’emprima giada in musicist en questa famiglia. Quel è vegnì clamà il 1733 sco chantadur da bass a la curt da l’electurat a [[Bonn]]; il 1761 al ha il prinzi electur Maximilian Friedrich elegì sco dirigent da la curt. Ses figl Johann (1740–1792) è daventà chantadur da tenor en la musica da la curt ed ha ultra da quai s’acquistà renum sco scolast da musica.<ref>Alexander Wheelock Thayer: ''Ludwig van Beethovens Leben. Nach dem Original-Manuskript deutsch bearbeitet von Hermann Deiters''. Lipsia 1917, p. 452.</ref> Il 1767 ha el maridà la giuvna vaiva Maria Magdalena Leym nata Keverich (* 1746). Da la lètg èn resortids set uffants, dals quals be trais han survivì la vegliadetgna d’uffant pitschen: Ludwig, Kaspar Karl (1774) e Nikolaus Johann (1776). La naschientscha d’in frar da medem num l’avrigl 1769 ha pli tard rendì Ludwig van Beethoven malsegir areguard sia vegliadetgna effectiva.<ref>Alexander Wheelock Thayer: ''Ludwig van Beethovens Leben. Nach dem Original-Manuskript deutsch bearbeitet von Hermann Deiters''. Lipsia 1917, p. 121.</ref>
Sco segund uffant è Ludwig van Beethoven vegnì battegià ils 17 da december 1770 en la baselgia da s. Remigi da quel temp. (La baselgia è brischada l’onn 1800 e n’è betg da sbagliar cun la baselgia da s. Remigi odierna ch’è vegnida bajegiada en in auter lieu). Naschì è el probablamain ils 16 da december en l’abitaziun da la famiglia en la chasa nr. 515 (oz chasa nr. 20) en la Bonngasse.
Cumbain che Beethoven aveva pir trais onns cura che ses tat è mort il 1773, ha el idealisà quel sco figura d’identificaziun da la famiglia.
==== Furmaziun ed educaziun ====
Johann van Beethoven ha percurschì gia baud il talent da ses figl ed ha procurà per ina furmaziun musicala solida, a la quala han er contribuì collegas da l’orchester da la curt: l’organist Gilles van den Eeden, il chantadur Tobias Pfeifer, ils violinists Franz Georg Rovantini e Franz Ries ed auters. Da l’instrucziun da musica da Johann van Beethoven vegn ditg ch’el saja daventà violent envers ses figl; schebain quests rapports sa refereschan a singuls schabetgs u descrivan in stadi cuntinuant n’è betg enconuschent.<ref>''Beethoven aus der Sicht seiner Zeitgenossen'', ed. da Klaus Martin Kopitz e Rainer Cadenbach, Minca 2009, nr. 695.</ref>
Il 1782 è il cumponist e dirigent Christian Gottlob Neefe daventà il successur da van den Eeden sco organist da la curt. Neefe ha per part dà a Beethoven lecziuns da clavazin e da cumposiziun ed ha intermedià la publicaziun d’emprimas cumposiziuns da clavazin. Sch’igl è però giustifitgà d’al attribuir la rolla extraordinaria sco magister da Beethoven sco quai ch’i vegn fatg en la litteratura, sto vegnir mess en dumonda.<ref>Jürgen May: ''Neefe als Teilhaber an Beethovens Ruhm'', en: ''Christian Gottlob Neefe (1748–1798). Eine eigenständige Künstlerpersönlichkeit''. (''Tagungsbericht Chemnitz 1998''), ed. da Helmut Loos, p. 237–253.</ref> En connex cun la reorganisaziun da la musica curtaisa tras Maximilian Franz, il successur dal prinzi electur Max Friedrich ch’era mort, èsi vegnì il 1784 tar ina ruptura tranter Beethoven e Neefe.
En la vegliadetgna da set onns è Beethoven sa preschentà l’emprima giada en la publicitad. Il 1782 è el daventà il substitut da Neefe a l’orgla e dus onns pli tard è el vegnì engaschà sco organist en plazza fixa. Ultra da quai ha el sunà en l’orchester da la curt al cembalo ed a la viola da bratsch.
[[Datoteca:Thirteen-year-old_Beethoven.jpg|thumb|160px|Ludwig van Beethoven en la vegliadetgna da 13 onns]]
L’instrucziun scolastica da Beethoven n’ha strusch surpassà las enconuschientschas fundamentalas sco leger, scriver e far quint. Temporarmain ha el però gì supplementarmain lecziuns privatas en latin, franzos e talian.<ref>Knud Breyer, artitgel ''Fremdsprachenkenntnisse'', en: Heinz von Loesch e Claus Raab (ed.): ''Das Beethoven-Lexikon.'' Laaber 2008, p. 264.</ref> Inspiraziun spiertala ha el ultra da quai retschet da vart da ses amis che derivavan dal circul burgais a Bonn. Da menziunar èn surtut il student da medischina e medi da pli tard Franz Gerhard Wegeler sco er la famiglia von Breuning, cun la quala Beethoven ha tgirà ina relaziun quasi famigliara. L’amicizia cun Wegeler e cun Stephan von Breuning ha durà, malgrà tschertas crisas, per vita duranta.
A la curt dal prinzi electur Maximilian Franz regiva in clima liberal. Ideas illuministicas vegnivan tranter auter tgiradas en ils circuls da l’Urden dals illuminats, ina societad secreta che steva datiers dals framassuns. Divers musicists da la curt eran commembers da la Loscha da Bonn, la quala vegniva presidiada da Neefe. Suenter il scumond dals illuminats il 1785 èn ils commembers da Bonn da quella s’organisads en la Societad da lectura e da recreaziun. Tras Eulogius Schneider ch’instruiva a l’Universitad da Bonn è Beethoven er vegnì gia baud en contact cun las ideas da la Revoluziun franzosa.<ref>Sieghard Brandenburg: ''Beethovens politische Erfahrungen in Bonn.'' En: Helga Lühning, Sieghard Brandenburg (ed.): ''Beethoven. Zwischen Revolution und Restauration.'' Bonn 1989, p. 3–50.</ref>
==== Viadi da studi a Vienna ====
Il 1784 ha Neefe scrit davart Beethoven ch’el vegnia «segiramain a daventar in segund [[Wolfgang Amadeus Mozart]] sch’el cuntinuescha uschia sco ch’el ha cumenzà».<ref>''Beethoven aus der Sicht seiner Zeitgenossen'', ed. da Klaus Martin Kopitz e Rainer Cadenbac, Minca 2009, nr. 534.</ref> Tar Maximilian Franz, prinzi electur dapi il 1784 ed in grond admiratur da la musica da Mozart, è questa valitaziun dada sin terren fritgaivel. Sustegnì da Max Franz, è Beethoven sa mess la fin december 1786 en viadi vers [[Vienna]], nua ch’el dueva daventar il scolar da cumposiziun da [[Mozart]]. Sa mettend Beethoven suenter ca. trais mais en viadi da return, ha el fatg staziun a [[Regensburg]], [[Minca]] ed [[Augsburg]]. Il matg 1787 è el puspè returnà a Bonn.<ref>Dieter Haberl: ''Beethovens erste Reise nach Wien – Die Datierung seiner Schülerreise zu W.A. Mozart'', en: ''Neues Musikwissenschaftliches Jahrbuch'' 14 (2006), p. 215–255.</ref> I n’è betg enconuschent, schebain igl ha insumma dà in inscunter cun Mozart; per in’instrucziun tras ses ideal manca mintga mussament e correspundentamain è il prinzi electur stà trumpà dals resultats dal viadi.<ref>Ludwig van Beethoven: ''Briefwechsel''. Tom 1, nr. 14.</ref> Il motiv per il nunsuccess dal plan n’è betg enconuschent.
==== Davos onns a Bonn e cumià da la citad ====
Returnà a [[Bonn]] è Beethoven fruntà sin ina situaziun famigliara ch’era sa midada a moda dramatica. Il stadi da sanadad da la mamma che suffriva d’etisia (tuberculosa) era sa pegiurà fermamain. Ella è morta ils 17 da fanadur 1787. Il bab ha pers pli e pli la controlla da ses consum d’alcohol ch’era gia stà avant vaira aut; la finala n’è el betg pli stà abel d’avair quità da ses trais figls. Il 1789 è el vegnì suspendì da ses uffizi; a Ludwig sco figl il pli vegl è vegnida surdada la cumpetenza da disponer davart la mesadad da la pensiun da ses bab, uschia ch’al è facticamain vegnida adossada la rolla dal chau da famiglia.
Mez settember 1791 è Beethoven viagià sco musicist da la chapella da la curt da Bonn ad in inscunter suprem da l’Urden teutonic a Mergentheim. Il viadi è vegnì fatg sin dus bastiments ch’èn navigads sur il Rain ed il Main fin a Miltenberg. Beethoven, che vegniva numnà da ses amis pervi da ses teint brinent e ses egls nairs ‹Spagnol›, ha agì qua sco gidanter da cuschina. Da Miltenberg ha il viadi cuntinuà en charrotscha fin a Mergentheim, nua che Beethoven è sa trategnì fin la fin d’october 1791.<ref>Carlheinz Gräter: ''Hohenloher Raritäten – Geschichte und Geschichten.'' Silberburg-Verlag, 2010.</ref>
Tras quai ch’el era entrà en l’Urden teutonic, è il cont Ferdinand Ernst von Waldstein, ch’era oriund da Vienna, arrivà a Bonn. El è daventà l’emprim promotur aristocratic da Beethoven ed al ha intimà da scriver novas cumposiziuns. Plinavant ha el fatg valair si’influenza sin il prinzi electur, animond quel da cuntinuar cun la promoziun da Beethoven.
Sin ses return d’in viadi en l’Engalterra ha [[Joseph Haydn]] fatg il fanadur 1792 staziun a Bonn. Cun questa chaschun è vegnì fixà in segund segiurn da studi da Beethoven a Vienna. Suenter che Mozart era mort en il fratemp, dueva el – tenor ina remartga da Waldstein – retschaiver «il spiert da Mozart or dals mauns da Haydn».<ref>Max Braubach (ed.): ''Die Stammbücher Beethovens und der Babette Koch.'' Bonn 1970, p. 19.</ref> Gia il november dal medem onn è Beethoven sa mess en viadi vers [[Vienna]].
=== L’emprima decada viennaisa (1792–1802) ===
==== Reorientaziun ====
[[Datoteca:Beethoven_Riedel_1801.jpg|thumb|180px|Il giuven cumponist durant ses emprim temp a Vienna]]
L’accumulaziun da divers eveniments ha gì per consequenza ch’il viadi da studi da Beethoven a Vienna dueva daventar in segiurn da lunga durada e definitiv. Curt suenter l’arrivada da Beethoven en la chapitala habsburgaisa è mort ses bab (ils 18 da december 1792). Il 1794 han truppas franzosas occupà la Renania e la curt dal prinzi electur ha stuì fugir. Uschia n’ha betg be manca a Beethoven la pussaivladad da returnar a Bonn a pratitgar sia professiun, mabain er ils pajaments da salari da vart dal prinzi electur èn crudads davent dal tuttafatg. La primavaira 1794 è la finala er ses frar Kaspar Karl sa domicilià a Vienna ed il december 1795 è suandà il frar Johann.
A Vienna ha Beethoven bainprest chattà il sustegn d’amaturs da musica aristocratics ch’al han gidà a fitgar pe en la nova patria. Sper il prinzi Franz Joseph Maximilian von Lobkowitz e Gottfried Freiherr van Swieten ha surtut il prinzi Karl Lichnowsky giugà in’impurtanta rolla. En sia chasa è Beethoven vegnì en contact cun ils circuls da musica viennais ed ha emprendì a conuscher il violinist Ignaz Schuppanzigh che dueva attribuir sco interpret a moda essenziala a la derasaziun da sia musica. In tschert temp ha Lichnowsky er mess a disposiziun a Beethoven in’abitaziun en sia chasa.
A partir da l’onn 1800 ha Lichnowsky pajà a Beethoven in salari annual da 600 rentschs, stgaffind uschia per ils proxims onns il fundament per in’existenza artistica independenta.<ref>Ludwig van Beethoven: ''Briefwechsel.'' Tom 1, nr. 65.</ref>
==== Instrucziun tar Haydn ed auters ====
Sco quai ch’ins era sa cunvegnids, ha Beethoven pudì prender lecziuns da cumposiziun tar [[Haydn]]. Quest’instrucziun ha durà da l’arrivada da Beethoven a Vienna (il november 1792) fin curt avant il viadi da Haydn en l’[[Engalterra]] (il schaner 1794).<ref>Gustav Nottebohm: ''Generalbass und Kompositionslehre betreffende Handschriften Beethovens und Seyfrieds Buch ‹Ludwig van Beethovens Studien im Generalbass› usw.'' En: ''Beethoveniana.'' Lipsia: Peters 1872, p. 154–203, qua p. 171.</ref> La relaziun tranter il magister renumà ed il scolar stinà e segir da sasez n’è betg restada senza differenzas d’opiniuns e conflicts; uschia per exempel cura che Haydn ha exprimì resalvas envers il trio da clavazin op. 1 nr. 3 da Beethoven ch’al pareva memia grev da chapir.<ref>Franz Gerhard Wegeler, Ferdinand Ries: ''Biographische Notizen über Ludwig van Beethoven.'' Koblenz 1838, p. 84.</ref> Cumbain che Beethoven duai avair ditg ina giada davart ses magister ch’el n’haja «mai emprendì insatge dad el»<ref>Franz Gerhard Wegeler/Ferdinand Ries: ''Biographische Notizen über Ludwig van Beethoven.'' Koblenz 1838, p. 36.</ref>, sche han las ovras da Haydn tuttina influenzà a moda durabla il svilup da Beethoven sco cumponist, e quai surtut sin ils champs da la sinfonia e da la musica da chombra.
I para però tuttina sco sche Beethoven fiss stà malcuntent cun Haydn en sia funcziun sco magister. Adascus ha el numnadamain er prendì lecziuns tar [[Johann Baptist Schenk]]. A partir dal 1794 ha el studegià cuntrapunct tar [[Johann Georg Albrechtsberger]] e dad [[Antonio Salieri]] ha el sa laschà instruir en la cumposiziun da chant.
==== Pianist e cumponist ====
A l’entschatta èn ils success da Beethoven sco cumponist stads colliads stretgamain cun sia carriera sco virtuus al clavazin. Durant ils emprims diesch onns a Vienna ha el scrit 20 da sias 32 sonatas da clavazin, tranter quellas la Grande Sonate pathétique op. 13 en c-mol e las duas sonatas op. 27, da las qualas la segunda è vegnida enconuschenta sut il num ‹Sonata da clerglina› (che na deriva betg da Beethoven); l’agiunta al titel ‹quasi una fantasia› fa allusiun al fatg che l’improvisaziun al clavazin furmava per il cumponist in’impurtanta funtauna d’inspiraziun.
Ils 29 da mars 1795 è Beethoven sa preschentà l’emprima giada sco pianist davant la publicitad viennaisa (cun ses concert da clavazin en B-dur op. 19). Dà spezialmain en egl è el era pervi da sias excellentas abilitads da fantisar libramain. Il 1798 ha il giuven virtuus fatg in viadi da concerts ch’al ha tranter auter manà a [[Prag]], [[Dresden]] e [[Berlin]]. La turnea è vegnida iniziada da Lichnowsky ed è suandada la ruta dal viadi ch’il prinzi aveva fatg il 1789 cun Mozart.<ref>Jürgen May: ''Beethoven and Prince Karl Lichnowsky''. En: Glenn Stanley (ed.): ''Beethoven Forum,'' tom 3 (1994), p. 29–38.</ref> Ils concerts duevan daventar in grond success tant artistic sco finanzial.
Las emprimas cumposiziuns che Beethoven ha laschà stampar èn stads ils trais trios da clavazin ch’el ha scrit il 1794/95 e munì cun il nr. dad opus 1. Durant ils proxims onns è Beethoven sa fatschentà cun dus ulteriurs geners centrals da la classica: il quartet d’artgists e la sinfonia. Tranter il 1798 ed il 1800 ha el cumponì, suenter in studi intensiv dals quartets da Haydn e da Mozart, in’emprima seria da sis quartets, ils quals el ha deditgà sco op. 18 al prinzi Lobkowitz. Pauc pli tard, il 1800 e 1802, è Beethoven sa preschentà sco sinfonicher. L’emprima sinfonia op. 21 en C-dur è stada deditgada a van Swieten, la segunda op. 36 en D-dur al prinzi Lichnowsky.
==== Malsogna da l’udida ====
Il success creschent da Beethoven tant sco pianist sco er sco cumponist è vegnì perturbà d’in disturbi ordvart gravant: ca. vers il 1798 èn sa mussads emprims sintoms da la malsogna d’udida, la quala dueva la finala manar a la surdadad cumpletta. Tenor in agen rapport da Beethoven dal 1801 duai il mal esser sa pegiurà entaifer paucs onns<ref>Ludwig van Beethoven: ''Briefwechsel.'' Tom 1, nr. 65.</ref><ref>[http://www.aerzteblatt.de/archiv/34009 Hans-Peter Zenner: ''Beethovens Taubheit: «Wie ein Verbannter muß ich leben»'']. En: ''Deutsches Ärzteblatt'', nr. 99 (42), 2002.</ref>; i para però sco sch’igl avess dà ina pli lunga fasa da stagnaziun.
Davart ils motivs che duevan manar a la surdadad vegn speculà en numerus tractats scientifics.<ref>Cf. Knud Breyer, artitgel ''Taubheit'', en: Heinz von Loesch, Claus Raab (ed.): ''Das Beethoven-Lexikon.'' Laaber, Laaber 2008, p. 760–762.</ref> Sco raschuns pussaivlas vegnan t.a. en dumonda in’atrofia dals gnervs da l’udida u in’otosclerosa.
La sminuziun da l’udida n’ha betg be muntà in privel per la carriera da Beethoven sco musicist, mabain ha er restrenschì ses contacts socials. La malsogna ha manà ad ina gronda crisa persunala, en il decurs da la quala el ha schizunt pensà a suicidi. Beethoven ha fatg palais ses stadi da l’olma en l’uschenumnà Testament da Heiligenstadt<ref>Ludwig van Beethoven: ''Briefwechsel.'' Tom 1, nr. 106.</ref>, in document ch’el ha scrit l’october 1802 a la fin d’ina cura a [[Heiligenstadt]] che n’aveva medemamain betg purtà il success giavischà.
=== Ils onns da mez a Vienna (ca. 1802 – ca. 1812) ===
==== Profilaziun sco cumponist ====
[[Datoteca:Beethoven_Hornemann.jpg|thumb|180px|Beethoven il 1803]]
Ils onns da mez a Vienna, ils quals il biograf Maynard Solomon numna la ‹perioda eroica›<ref>Maynard Solomon: ''Beethoven. Biographie.'' (Transl. dad Ulrike von Puttkamer). Francfurt a.M. 1987.</ref>, furman la fasa la pli productiva da Beethoven, e quai malgrà che si’udida era gia restrenschida. Da quel temp aveva Beethoven sviluppà in agen stil incumparabel.
Sis da las nov sinfonias ha Beethoven cumponì tranter l’atun 1802 ed il 1812, tranter quellas ovras uschè enconuschentas sco la terza sinfonia ‹Eroica›, la 5avla sinfonia u la 6avla sinfonia pastorala. Ultra da quai ha el scrit il quart e tschintgavel concert da clavazin sco er la versiun finala dal terz concert da clavazin, plinavant il concert da violina op. 61 ed ils tschintg quartets d’artgists ‹mesauns› op. 59 nr. 1–3, op. 74 ed op. 95.
Er l’emprima versiun da sia suletta opera ‹Fidelio› ha Beethoven cumponì durant questa fasa. Il 20 da november 1805 è ella vegnida represchentada l’emprima giada (sut il titel oriund ‹Leonore›); pli tard l’ha Beethoven però anc surlavurà duas giadas.
Ses pli grond success da fin là ha Beethoven cuntanschì il 1813/14 cun las represchentaziuns d’ina ovra ch’el aveva scrit aposta per il Congress da Vienna: ‹La victoria da Wellington u la Battaglia sper Vittoria› (op. 91). Questa cumposiziun ha tematisà la victoria decisiva dals Englais cunter las truppas napoleonicas ed ha uschia tutgà il spiert dal temp.
==== Influenzas franzosas ====
La [[Revoluziun franzosa]] e [[Napoleun Bonaparte]] han fatg sin Beethoven ina grond’impressiun ed èn s’effectuads cumprovadamain sin ses operar.
Uschia aveva Beethoven previs oriundamain d’agiuntar al titel da la terza sinfonia ‹Eroica› il supplement ‹intitulata Bonaparte› ubain ‹scritta sin Bonaparte›. Tenor in’anecdota duai Beethoven avair stritgà plain gritta quest’agiunta suenter che Napoleun aveva curunà sasez il december 1804 sco imperatur.<ref>Franz Gerhard Wegeler/Ferdinand Ries: ''Biographische Notizen über Ludwig van Beethoven.'' Koblenz 1838, p. 78.</ref> Pli probabel è la midada dal titel però d’attribuir al fatg che Beethoven n’ha la finala tuttina betg fatg il viadi a Paris ch’el aveva planisà.<ref>Ludwig van Beethoven: ''Briefwechsel.'' Tom 1, nr. 152.</ref>
Er la tematica che Beethoven ha elavurà en si’opera ‹Fidelio› deriva d’ina opera da revoluziun franzosa, numnadamain da ‹Léonore ou L’amour conjugal› da [[Jean Nicolas Bouilly]]. Ed en sia 5avla sinfonia en c-mol op. 67 ha el recepì elements da l’uschenumnada musica da revoluziun; igl è quai in stil, il qual cumponists franzos sco [[André-Ernest-Modeste Grétry]], [[Étienne-Nicolas Méhul]] e [[Luigi Cherubini]] avevan sviluppà a la fin dal 18avel tschientaner.<ref>Ulrich Schmitt: Die ''Revolution im Konzertsaal. Zur Beethoven-Rezeption im 19. Jahrhundert.'' Mainz e.a. 1990, p. 191–220.</ref>
==== Mecens e situaziun finanziala ====
En il decurs dals onns è la relaziun tranter Beethoven e ses pli impurtant mecen d’enfin qua, il prinzi Lichnowsky, sa pegiurada cuntinuadamain. L’atun 1806 èn las tensiuns escaladas a chaschun d’in segiurn da Beethoven sin il chastè Hradec sper Opava ([[Tschechia]]), la sedia dal prinzi. Ca. a medem temp, il 1806 u 1807, ha il prinzi – ch’aveva da quel temp obligaziuns finanzialas fitg autas – chalà d’assegnar al cumponist la paja annuala.<ref>Jürgen May: ''Beethoven and Prince Karl Lichnowsky.'' En: Glenn Stanley (ed.): ''Beethoven Forum'', tom 3 (1994), p. 29–38.</ref>
Da quel temp disponiva Beethoven sper la paja dal prinzi bain d’entradas respectablas or da contracts cun chasas edituras e concerts; ma quellas na muntavan nagina segirezza finanziala da lunga durada. Perquai è Beethoven s’annunzià il december 1807 – senza success – tar la direcziun dal teater da la curt imperiala per ina plazza ed ha er tratg en consideraziun da bandunar Vienna.<ref>Ludwig van Beethoven: ''Briefwechsel.'' Tom 1, nr. 302 e 303.</ref> La chaschun da far quai ha el gì cura che Friedrich Ludwig III cont Truchsess zu Waldburg al ha clamà il november 1808 sco dirigent a la curt da Jérôme Bonaparte a [[Kassel]].<ref>Cf. Klaus Martin Kopitz: ''Beethovens Berufung nach Kassel an den Hof Jérôme Bonapartes. Eine Spurensuche''. En: ''Die Tonkunst'', ann. 5, nr. 3, fanadur 2011, p. 326–335.</ref>
Tras in’iniziativa dad Ignaz von Gleichenstein e da la contessa Marie Erdödy, che tutgavan tar il circul d’amis il pli stretg da Beethoven, èsi reussì d’al tegnair a Vienna. Il prim da mars 1809 han l’archiduca Rudolph ed ils prinzis Franz Joseph Lobkowitz e Ferdinand Kinsky garantì al cumponist per decret ina paja annuala fixa, e quai sulettamain sut la cundiziun che Beethoven abiteschia vinavant a Vienna. La speranza da Beethoven da cuntanscher uschia l’independenza finanziala na dueva però betg s’accumplir dal tuttafatg: la primavaira 1811 hai dà ina svalitaziun dal daner, l’onn proxim è mort il prinzi Kinsky, ed il prinzi Lobkowitz steva il 1813 curt avant il bancrut. Tras quai è Beethoven stà necessità da reclamar avant dretgira che la paja vegnia er concedida vinavant.<ref>Martella Gutiérrez-Denhoff: ''«o unseliges Dekret». Beethovens Rente von Fürst Lobkowitz, Fürst Kinsky und Erzherzog Rudolph''. En: ''Beethoven und Böhmen. Beiträge zu Biographie und Wirkungsgeschichte Beethovens'', ed. da Sieghard Brandenburg e Martella Gutiérrez-Denhoff. Bonn 1988, p. 91–145.</ref>
==== Inscunter cun Bettina Brentano e Goethe ====
[[Datoteca:Goethe Kügelgen.jpg|thumb|160px|Johann Wolfgang von Goethe, purtret dal 1808/1809]]
La stima da Beethoven per [[Johann Wolfgang von Goethe]] ha cumenzà a s’exprimer dapi ils onns 1790 surtut en sias cumposiziuns da chanzuns. Il 1809/1810 ha l’occupaziun cumpositorica cun il poet culminà en ils ciclus da chanzuns op. 75 ed op. 83 sco er en la musica tar il gieu da teater ‹Egmont› op. 84.
Durant la primavaira e stad 1810 ha [[Bettina Brentano]], la sora dal poet [[Clemens Brentano]], passentà in segiurn a Vienna. Ella è vegnida en contact cun Beethoven ed ha profità da si’amicizia cun Goethe per proponer in inscunter tranter las duas persunalitads d’artist. Er Bettina Brentano sezza ha elavurà pli tard sia relaziun tar Beethoven en furma poetica; faschond quai stilisticamain a moda fitg abundanta, ha ella contribuì essenzialmain a derasar il maletg romantic da Beethoven.<ref>Renate Moering: ''Bettine von Arnims literarische Umsetzung ihres Beethoven-Erlebnisses''. En: ''Der ‹männliche› und der ‹weibliche› Beethoven.'' (''Bericht über den Internationalen musikwissenschaftlichen Kongress vom 31. Oktober bis 4. November 2001 an der Universität der Künste Berlin''), ed. da Cornelia Bartsch, Beatrix Borchardt e Rainer Cadenbach. Bonn 2003, p. 251–277.</ref>
A l’inscunter tranter Beethoven e Goethe èsi la finala vegnì il fanadur 1812 (ils 19, 20, 21 e 23), cura che omadus èn sa trategnids en il bogn da cura boemian [[Teplitz]]. Las reacziuns dals dus artists èn plitost stadas maschadadas. Ils 19 da fanadur ha Goethe scrit a sia dunna: «Pli concentrà, resolut ed orientà vers l’intern n’hai jau anc emprendì a conuscher nagin artist. Jau chapesch detg bain, co ch’el sto cumparair in pau curius envers il mund.»<ref>Cità tenor Massin 1955/1970, p. 208.</ref> Ed ils 12 da settember 1812 ha Goethe scrit da [[Karlsbad]] a ses ami Carl Friedrich Zelter, il manader da la Berliner Sing-Akademie: «Beethoven hai jau emprendì a conuscher a Teplitz. Ses talent m’ha impressiunà. Ma sia persunalitad sa preschenta deplorablamain a moda dal tuttafatg sfranada; el n’ha bain betg dal tut tort, sch’el è da l’avis ch’il mund saja detestabel, ma tras quai fa el quel ni per sai ni per auters pli plaschaivel. El è però da perdunar e da deplorar fitg, perquai che si’udida al banduna – quai che fa forsa main donn a la vart musicala da ses esser che a la sociala. El ch’è gia uschiglio da natira laconica, daventa quai tut a dubel tras questa menda.»<ref>Cità tenor Massin 1955/1970, p. 210.</ref> Beethoven sez ha scrit ils 9 d’avust da Franzensbad a ses editur Härtel: «A Goethe plascha l’aria curtaisa fitg, dapli che quai ch’i descha ad in poet. I na dovra betg vegnir ditg qua dapli davart la ridiculezza dals virtuus, sche poets che duessan valair sco ils emprims magisters da la naziun pon emblidar tut l’auter pervi da questa glischur.»<ref>Cità tenor Massin 1955/1970, p. 209.</ref>
=== Relaziuns tar dunnas e l’‹amanta immortala› ===
[[Datoteca:Antonie_Brentano3.jpg|thumb|160px|Antonie Brentano che blers perscrutaders resguardan sco l’‹amanta immortala›]]
Tenor Franz Gerhard Wegeler duai Beethoven bain esser stà «inamurà fitg savens»<ref>Franz Gerhard Wegeler/Ferdinand Ries: ''Biographische Notizen über Ludwig van Beethoven.'' Koblenz 1838, p. 117.</ref>, ma quai sa referescha be ad ina curta perioda durant ils onns 1790, cura che Wegeler era a Vienna. El rapporta tranter auter da las relaziuns dal cumponist cun Johanna von Honrath e Maria Anna Wilhelmine von und zu Westerholt-Gysenberg. Dunnas han però giugà en plirs reguards in’impurtanta rolla en la vita da Beethoven: sco amias e persunas da confidenza, ma er sco interpretas da sia musica.
Tranter las amias tar las qualas Beethoven ha tgirà il pli lung ed intensiv contact, tutga la contessa Marie von Erdődy (1779–1837). Beethoven ha deditgà ad ella pliras da sias ovras. Sper si’abitaziun en la citad possedeva ella ina chasa a Jedlesee, en la quala Beethoven duai avair abità in temp il 1815.
A moda spezialmain amiaivla è Beethoven vegnì recepì da la famiglia ungaraisa Brunsvik. Las soras Therese, Josephine, Charlotte e lur frar Franz èn s’entupads l’emprima giada il 1799 cun il cumponist. Sut insistenza da la mamma ha Josephine maridà anc la stad 1799 il cont Joseph von Deym, è ida a star a Vienna ed ha gì cun quel quatter uffants. Da quel temp era Beethoven il magister da clavazin da Josephine. L’entschatta 1804 è il cont Deym mort tut nunspetgadamain. Sinaquai è sa sviluppada ina relaziun d’amur tranter Beethoven e Josephine. Tranter il 1804 ed il 1809 ha Beethoven scrit ad ella almain quattordesch brevs, per part d’in cuntegn fitg passiunà. Las brevs documenteschan però er il conflict tranter ils sentiments ch’els avevan in per l’auter ed ils sforzs da la realitad enturn els: Josephine aveva da tgirar quatter uffants ed en cas d’ina nozza cun Beethoven ch’era da derivanza betg nobla avess ella pers l’avugadia. Sut pressiun da sia famiglia è Josephine sa retratga l’atun 1807 da Beethoven. Ina segunda lètg è sa sviluppada a moda fitg disfortunada e la finala è Josephine daventada malsauna. Therese, ch’è stada vinavant en contact cun Beethoven, ha nudà il 1817: «Patescha Josephine betg forsa pervi dal mal da Luigi? Sch’ella fiss daventada sia dunna – tge avess ella pudì far da l’erox!» Ed il 1848 ha Therese scrit en ses diari: «Jau fortunada hai giudì sur uschè blers onns il contact intim, spiertal cun Beethoven. L’ami da chasa e dal cor da Josephine! Els eran naschids in per l’auter e fissan omadus anc en vita sch’els fissan s’unids.» Numerus perscrutaders da Beethoven èn da l’avis ch’i sa tractia tar Josephine da l’‹amanta immortala› da Beethoven.
Sur las soras Brunsvik ha Beethoven er emprendì d’enconuscher il 1801/02 lur cusrina contessa Giulietta Guicciardi (1782–1856), en la quala el è stà inamurà in temp. El era però conscient ch’ina lètg na vegnia betg en dumonda pervi da las differenzas dals stans. Ultra da quai era ella gia spusada cun il cont Wenzel von Gallenberg, il qual ella ha maridà il 1803. Beethoven ha deditgà ad ella il 1802 la ‹Sonata quasi una Fantasia›, op. 27 nr. 2 ch’è enconuschenta sco ‹Sonata da clerglina›.
Cun la pianista franzosa Marie Bigot ha Beethoven surtut gì contact il 1807. L’um da quella era bibliotecar tar il fautur dal cumponist, il cont Andrej Rasumowsky. Beethoven ha regalà a Marie l’autograf da sia famusa ‹Appassionata›, la quala sa chatta oz en la Bibliothèque nationale de France a [[Paris]].
Probablamain la primavaira 1808 è Beethoven vegnì l’emprima giada en contact cun la chantadura Elisabeth Röckel, la sora dal tenor Joseph August Röckel ch’aveva surpiglià il 1806 en l’inscenaziun da ‹Fidelio› la partida da Florestan. I vegn supponì che Beethoven haja deditgà ad ella ses enconuschent toc da clavazin ‹Für Elise›.
In’ulteriura dunna en la vita da Beethoven è stada Therese Malfatti. Beethoven l’ha emprendì a conuscher il 1809 tras ses ami Ignaz von Gleichenstein, il qual ha maridà il 1811 la sora da Therese. La primavaira 1810, en vista a la nova lètg da Josephine Brunsvik, planisava Beethoven apparentamain da dumandar Therese Malfatti da maridar. Per quest intent ha el fatg procurar ses ami Franz Gerhard Wegeler a [[Bonn]] ina copia da ses attest da batten. Refusond Therese Malfatti la dumonda – sia famiglia era medemamain encunter per resguards dal stan – ha Beethoven surmuntà quai relativamain tgunsch ed è vinavant stà collià amiaivlamain cun Therese.
Il matg 1810 ha Beethoven emprendì a conuscher tras Bettina Brentano sia quinada Antonie Brentano. Quella è sa trategnida tranter il 1809 ed il 1812 a Vienna per vender il vast relasch da ses bab Johann Melchior Edler von Birkenstock ch’era mort. Tranter ils consorts Franz ed Antonie Brentano ed il cumponist è sa sviluppada ina relaziun amicabla, la quala Antonie numna en ses diari in’«affinitad electiva». En ina brev dal mars 1811 a sia quinada Bettina scriva ella che Beethoven «la saja daventà in dals pli chars umans» e ch’el la visitia «quasi mintga di». Divers perscrutaders èn da l’avis che la brev da Beethoven a l’‹amanta immortala› saja stada drizzada ad Antonie Brentano.
La brev a l’‹amanta immortala› che Beethoven ha scrit ils 6/7 da fanadur 1812 a Teplitz durant in viadi en ils bogns da cura da la Boemia vala sper il Testament da [[Heiligenstadt]] sco la pli impurtanta testimonianza persunala dal cumponist. El la drizza ad ina dunna che na vegn betg menziunada cun num. Curt avant, ils 3 da fanadur, eri vegnì a [[Prag]] tar in inscunter che dueva esser decisiv per l’avegnir da la relaziun. Sco ch’i resorta vinavant da la brev han ils dus confessà in a l’auter lur amur e speran da pudair sa liar per adina; ma apparentamain è quai collià cun gronds impediments. L’identitad da l’‹amanta immortala› è contestada tranter ils perscrutaders da Beethoven.
=== Crisa e davos onns da vita (ca. 1812–1827) ===
==== Crisa da vita ====
[[Datoteca:Beethoven_Mähler_1815.jpg|thumb|160px|Purtret da Beethoven dal 1815]]
A partir da l’onn 1812 è la situaziun da viver da Beethoven sa pegiurada decididamain. Sper ils eveniments fatals enturn l’‹amanta immortala› al han occupà quitads materials en connex cun il contract da rentas; ed ultra da quai ha la malsogna da l’udida manà cun il temp a la surdadad cumpletta. A partir da ca. il 1813 fascheva Beethoven diever da corns acustics per communitgar cun ses ambient; e dapi il 1818 èn documentads uschenumnads carnets da conversaziun, en ils quals ils partenaris da discussiun nudavan lur expectoraziuns.<ref>Karl-Heinz Köhler, Grita Herre, Dagmar Beck (ed.): ''Ludwig van Beethovens Konversationshefte''. 11 toms, Lipsia 1968–2001.</ref> Pervi da ses impediment d’udida vaira avanzà n’al eri betg pli pussaivel da sa preschentar sco pianist.
Ils 15 da november 1815 è mort il frar da Beethoven Kaspar Karl laschond enavos in figl da nov onns. Beethoven han sinaquai manà cun sia quinada Johanna in dir cumbat giuridic areguard l’avugadia da ses nev Karl. En sia funcziun temporara sco bab nutrider ha Beethoven fatg naufragi cun vulair suttametter ses protegì a sias finamiras d’educaziun exageradas.
==== Novs plans cumpositorics e davosas ovras ====
Durant il temp da sia crisa persunala è er sa midà il stil cumpositoric da Beethoven. Il 1813 e 1814 è el l’emprim stà fatschentà cun la cumposiziun da ‹Wellingtons Sieg› e cun transfurmar si’opera da ‹Leonore› a ‹Fidelio›. Ils proxims onns è el anc sa deditgà ina giada intensivamain a la sonata per clavazin. El ha cumponì las sonatas op. 90 (1814), op. 101 (1815–1817) ed op. 106 (‹Hammerklavier-Sonate›, 1817–1818). A medem temp ha Beethoven creà las duas sonatas per cello op. 102 (1815), il ciclus da chanzuns ‹An die ferne Geliebte› op. 98 (1816) sco er la transfurmaziun da duas poesias da Goethe en ina cantata cun il num ‹Meeresstille und glückliche Fahrt› per chor ed orchester op. 112.
Entant che Beethoven era s’occupà durant intgins onns quasi exclusivamain cun ovras per furmaziuns pli pitschnas, è sa preschentada il 1819 la chaschun da puspè prender per mauns in’ovra pli gronda. Ses mecen dapi blers onns e scolar da clavazin, l’archiduca Rudolph, dueva vegnir intronisà il mars 1820 sco archuvestg da Olmütz (tschec Olomouc). Beethoven è vegnì incumbensà da scriver ina gronda messa festiva. Ma il process da cumposiziun da la Missa solemnis op. 123 è sa tratg a la lunga, uschia che Beethoven l’ha pir pudì terminar la fin 1822 / entschatta 1823.
Sper la messa ha Beethoven lavurà vi da las 33 variaziuns sur in valzer dad Anton Diabelli op. 120, in ciclus per clavazin ch’era vegnì inizià da l’editur da musica e cumponist Diabelli. Quel aveva tramess ses valzer a divers cumponists cun la supplica d’attribuir variaziuns per in’ediziun collectiva. Ultra da quai ha Beethoven cuntinuà da quel temp sia seria da las ultimas sonatas da clavazin cun op. 109, 110 e 111.
Suenter ina pausa da bundant diesch onns è Beethoven er puspè sa deditgà al gener da la sinfonia. La primaudiziun da la 9avla sinfonia op. 125 ils 7 da matg 1824 è stada in grond success. La preschentaziun è vegnida dirigida da Michael Umlauf, Beethoven al ha assistì al pult dal dirigent.<ref>Alexander Wheelock Thayer: ''Ludwig van Beethovens Leben. Auf Grund der hinterlassenen Vorarbeiten und Materialien weitergeführt von Hermann Deiters.'' 5avel tom (ed. da Hugo Riemann), Lipsia 1908, p. 90.</ref>
La finala è sa sviluppada tranter la primavaira 1824 e l’atun 1826, cumenzond cun il quartet d’artgists op. 127, ina davosa gruppa da tschintg quartets d’artgists. Il stausch inizial per realisar quella aveva dà in’incumbensa da cumposiziun da l’amatur da musica russ Nikolai Borisowitsch Galitzin. Ulteriura motivaziun ha Beethoven retschet tras il return dal violinist Ignaz Schuppanzigh a Vienna. Quel era stà dapi il 1816 en viadi e ses ensemble aveva represchentà per l’emprima giada quasi tut ses quartets d’artgists da pli baud. Il quartet d’artgists en F-dur op. 135 è stà l’ultima ovra che Beethoven ha terminà.
==== Amis ed enconuschents ====
[[Datoteca:Heiligenstadt_(Wien)_-_Beethoven-Wohnhaus,_Pfarrplatz_2.JPG|thumb|220px|In dals numerus domicils da Beethoven a Vienna (1817)]]
Tras la surdadad progredinta è Beethoven stà dependent ils ultims onns da sia vita dal sustegn d’amis ed enconuschents. Beethoven aveva bain persunal da chasa (cuschiniera e chasarina), ma grondas dispitas cun ils emploiads han manà repetidamain a desditgas d’ina u da l’autra vart.
Gia pli baud aveva Beethoven profità da persunas da ses ravugl d’amis per laschar far cumissiuns u auters servetschs. Uschia per exempel il 1817/18 da la construidra da clavazins Nanette Streicher nata Stein. La relaziun amicabla cun la famiglia da construiders da clavazins Stein aveva gia cumenzà a chaschun d’in segiurn ad Augsburg il 1787. Nanette Streicher è s’occupada repetidamain dal tegnairchasa ed ha er intermedià tranter il cumponist e ses persunal da chasa.
Il 1822 cumpara per l’emprima giada Anton Schindler en il circul d’enconuschents da Beethoven. Schindler tschertgava la vischinanza da Beethoven ed è sa purschì a quel sco factotum. Sia maschaida da submissiun servila ed agir autocratic ha adina puspè manà tar Beethoven a malaveglia e spretsch. Suenter la mort da Beethoven è Schindler sa patrunà da documents or da ses relasch, uschia d’ina part dals carnets da conversaziun. Schindler ha scrit ina da las emprimas biografias da Beethoven.<ref>Cf. p.ex. l’ediziun Anton Schindler: ''Biographie von Ludwig van Beethoven''. Münster 1940.</ref> La credibilitad da quella è però dispitaivla; per suttastritgar sias pretensiuns è el numnadamain er sa servì da falsificaziuns.<ref>Grita Herre, Dagmar Beck: ''Anton Schindlers fingierte Eintragungen in den Konversationsheften.'' En: ''Zu Beethoven. Aufsätze und Annotationen,'' tom 1, ed. da Harry Goldschmidt, Berlin 1979, p. 11–89.</ref>
La stad 1825, suenter la ruptura cun Schindler, ha Karl Holz, il segund violinist dal quartet da Schuppanzigh, surpiglià la funcziun dal secretari persunal e cussegliader.
Gist ils ultims onns da sia vita è la relaziun da Beethoven tar ses ami da giuventetgna Stephan von Breuning, il qual era arrivà il 1801 a Vienna, puspè daventada pli impurtanta. Il settember 1826 è Breuning daventà conavugà dal nev Carl ed el èsi er stà a s’occupar da Beethoven durant ils ultims mais che quel era grev malsaun.
==== Famiglia ====
Johann, il frar da Ludwig van Beethoven, era arrivà a Vienna tar ina tscherta bainstanza sco apotecher. Il contact tranter ils dus frars, che n’era mai propi stà fitg stretg, è s’intensivà cura che Beethoven ha emprestà il 1822 da Johann ina summa pli gronda. Ils proxims onns ha il cumponist adina puspè sa laschà cussegliar da ses frar en dumondas finanzialas.
Ils 8 d’avrigl 1820 ha la dretgira d’appellaziun attribuì definitivamain a Beethoven l’avugadia da ses nev Karl, sut la cundiziun ch’el vegnia sustegnì d’in conavugà. Quai n’ha però betg pudì mitigiar las tensiuns tranter aug e nev – ils 6 d’avust 1826 ha Karl empruvà da sa prender la vita. Sinaquai è Beethoven sa retratg da l’avugadia.
==== Malsogna e mort ====
[[Datoteca:Zentralfriedhof_Vienna_-_Beethoven.JPG|thumb|160px|La fossa da Beethoven sin il santeri central a Vienna]]
Gia dapi ca. ses 30avel onn da vita pativa Beethoven savens da malsognas. Igl èn avant maun descripziuns da differents sintoms sco diarrea, mal il venter, colicas, fevra u inflammaziuns. Sco motivs sa laschan trair en consideraziun malsognas acutas, ma er ina u pliras malsognas cronicas.<ref>Hans Bankl e Hans Jesserer: ''Die Krankheiten Ludwig van Beethovens. Pathographie seines Lebens und Pathologie seiner Leiden.'' Vienna 1987.</ref> Tranter auter vegnan supponids ina tissientada da plum, brucellosa ed in consum d’alcohol exagerà. Ils biografs da Beethoven han constatà che l’artist baveva regularmain vin alv bunmartgà, il qual ils viticulturs dultschivan cun zutger da plum enstagl da zutger da channa ch’era bundant pli char. L’onn 2000 èn vegnids intercurids chavels d’in ritsch ch’era vegnì taglià giu a Beethoven avant la sepultura. L’analisa chemica dal Health Research Institute a Naperville/Illinois ha inditgà in’auta concentraziun da plum, quai che conferma la tesa d’ina tissientada da plum. Examinaziuns vi da fragments da la chavazza ch’èn vegnidas fatgas pli tard han però inditgà ina concentraziun da plum betg nuschaivla per la sanadad.
Pli vegl che Beethoven è vegnì e pli savens ed intensiv ch’èn sa mussads ils sintoms da sia malsogna. La stad 1821 ha ina greva mellania inditgà ina zirrosa epatica. Beethoven ha tschertgà in remedi mitigiant cun far curas da bogn e segiurns en la champagna. L’ultim al ha manà ils 29 da settember 1826 – ensemen cun ses nev – sin il bain rural da ses frar Johann a Gneixendorf. Il return a Vienna ha gì lieu l’entschatta december d’aura fraida ed umida en la charrotscha averta, quai ch’ha manà a malcostas. Curt temp suenter esser sa revegnì da quella, èn sa mussads grevs sintoms da la zirrosa epatica en furma d’aua en las chommas ed il bassventer e d’ina mellania. Sinaquai n’ha Beethoven betg pli pudì bandunar il letg. Suenter pliras puncziuns e tractaments senza success da vart da plirs medis è Beethoven mort ils 26 da mars 1827.
La sepultura ha gì lieu ils 29 da mars sin il santeri da Währing sut gronda participaziun da la populaziun da Vienna: radund 20 000 persunas duain avair prendì part dal til da bara.<ref>Alexander Wheelock Thayer: ''Ludwig van Beethovens Leben. Auf Grund der hinterlassenen Vorarbeiten und Materialien weitergeführt von Hermann Deiters''. 5avel tom (ed. da Hugo Riemann), Lipsia 1908, p. 495.</ref> Il pled da bara è vegnì preparà da [[Franz Grillparzer]] e prelegì da l’actur Heinrich Anschütz. [[Franz Schubert]], che dueva suandar Beethoven be in onn pli tard en fossa, al ha rendì sper Grillparzer la davosa onur sco in dals 36 portatizuns.
La bara da Beethoven è vegnida exhumada duas giadas: il 1863 per mesirar l’ossa e fotografar la chavazza ed il 1888 per al metter en in’autra fossa, numnadamain en il guaudet d’onur dal santeri central a Vienna. Quest ultim til è danovamain stà accumpagnà d’in grond pievel.
== Il cumponist ==
=== Muntada ===
[[Datoteca:Beethoven_monument_bonn_muensterplatz_2008.jpg|thumb|160px|Monument da Beethoven a Bonn]]
Beethoven vegn considerà oz sco il cumponist ch’ha cumplenì la classica viennaisa e preparà la via a la romantica. Surtut en las furmas centralas da la classica viennaisa, la sinfonia, la sonata per clavazin ed il quartet d’artgists, ha el creà ovras ch’han sviluppà in’immensa muntada entaifer l’istorgia da la musica. Tranter auter ha Beethoven tschentà impurtants craps da fundament per ils elements sinfonics che duevan daventar en l’ulteriur svilup da l’istorgia da la musica caracteristics per ils concerts solistics.
L’entretschament dals elements formals da la sonata ha el sviluppà ad ina perfecziun nuncuntanschida. Ed er ina concentraziun da las sinfonias e dals concerts solistics da l’aspect quantitativ vers l’aspect qualitativ po vegnir attribuida a Beethoven.
En l’emprima perioda da ses operar era el anc sa fundà fermamain sin l’ovra da [[Haydn]] e [[Mozart]]; silsuenter ha el chattà ses stil tut agen. Gia ses antecessurs avevan individualisà fermamain las vuschs instrumentalas; Beethoven ha sviluppà vinavant las furmas ch’el ha surpiglià a novas dimensiuns che correspundevan a las novas ideas. Il menuet, ch’era fin qua segnà d’ina tempra aristocratic-curtaisa, ha el elavurà al scherzo plain vita. Ed il finale, tar il qual i sa tractava avant Beethoven per ordinari d’in epilog liger, ha el posiziunà da nov sco la culminaziun dal svilup da l’entira ovra; areguard la forza e l’amplezza surpassa quel savens l’emprima part da l’ovra. Il segund element innovativ ha furmà l’unitad dal patratg musical che sa lascha enconuscher en tut sias singulas parts. Quai che s’exprima en tschertas ovras gia en il titel (p.ex. en las sonatas per clavazin ‹Pathétique›, ‹Appassionata› e ‹Les Adieux›, en l’‹Eroica› ed en la ‹Pastoral-Sinfonie›) sa lascha applitgar sin la gronda part da sias ovras instrumentalas: ch’ils stadis da l’olma che vegnan represchentads en las singulas parts stattan en in connex intern in cun l’auter.
Ses cudeschs da skizzas mussan cun tge lavur nunstanclentaivla e cun quantas emprovas ch’el è sa sfadià da dar a sias ovras la furma ch’al cuntentava. Ins è impressiunà, sco ch’ha formulà O. Jahn, «davart sia moda da volver vi e na betg mo singuls motivs e melodias, mabain ils pli pitschens elements da quels e da giavinar or da tut las variaziuns imaginablas la meglra furma pussaivla. Ed ins na chapescha betg, co ch’ha pudì sa furmar da talas mieulas musicalas in entir talmain organic (...). Savens fan questas skizzas in’impressiun palpanta e targlinanta; quant pli crescha alura l’admiraziun areguard l’autocritica scheniala ch’ha fatg eleger, suenter avair examinà tut, cun segirtad suverana il meglier londerora.»<ref>O. Jahn: ''Gesammelte Aufsätze'', p. 243.</ref>
=== Il temp a Bonn ===
Las emprimas ovras eran anc sa sviluppadas durant che Beethoven era da chasa a Bonn. Igl èn quai en tut diesch cumposiziuns dal temp 1782–1785 ch’èn sa mantegnidas fin oz; cun l’intenziun d’al vulair stilisar ad in uffant schenial, eran quellas vegnidas publitgadas bunamain tuttas. Ultra da quai èn enconuschentas radund trenta ovras dals onns 1787–1792, da las qualas eran però vegnidas publitgadas a ses temp be ina. Bleras dad ellas ha Beethoven inserì pli tard en autras ovras. Ils singuls tocs da quest’emprima epoca eran anc segnads fermamain dal stil da Neefe e da Sterkel e s’orientavan a l’ideal da Mozart. Ils ultims onns a Bonn ha Beethoven alura dà agens accents cumpositorics en sias chanzuns, cantatas, arias e variaziuns; per part laschan quellas gia sminar la lavur analitica dal cumponist da pli tard. Las ovras en stil da sonata èn percunter main individualas e restan per gronda part fragment. Questa furma che dueva daventar uschè centrala per Beethoven ha el apparentamain elavurà pir durant ses temp viennais.
=== Emprima epoca da l’operar original ===
L’emprima fasa cumpositorica ch’è segnada d’in stil original per propi cumenza cun ils trais trios per clavazin op. 1 (1795) e finescha ca. cun ils onns 1800–1802.
Da quest’epoca fa er part l’emprima sinfonia. Beethoven l’ha cumenzà en la vegliadetgna da 29 onns e terminà l’onn proxim. La sinfonia è vegnida preschentada l’emprima giada ils 2 d’avrigl 1800, e quai cun grond success. Elements fitg innovativs per quel temp eran las cumposiziuns per clavazin (tant en furma dal concert sco er da la sonata e variaziun); qua è Beethoven sa distinguì betg mo tras sia tecnica, mabain er areguard la structuraziun e sutdivisiun da l’entira cumposiziun en singulas parts.
=== Segunda perioda d’activitad ===
Sco segunda fasa da producziun sa laschan definir ils onns 1800–1802 fin il 1814. Da quella fan surtut part sinfonias e sonatas per clavazin.
==== ‹Eroica› e ‹Fidelio› ====
Cun la terza sinfonia ha Beethoven chattà la furma d’ina sinfonia plitost monumentala ed eroica.<ref>Carl Dahlhaus: ''Ludwig van Beethoven und seine Zeit,'' p. 45ss. e 110ss.</ref> Questa sinfonia, ch’era oriundamain deditgada a Napoleun, è vegnida preschentada l’emprima giada l’avust 1804 en il palais viennais dal prinzi Joseph Maximilian von Lobkowitz.
Il 1805 ha gì lieu la primaudiziun da la suletta opera che Beethoven ha scrit. Sco bleras autras ovras è er quella vegnida surlavurada pliras giadas. Entitulada oriundamain ‹Leonore›, l’ha Beethoven renumnà en la terza versiun ‹Fidelio› (cun l’uvertura en E-dur). En quest’ultima versiun è ella vegnida represchentada il 1814. Il cumponist n’è betg ì qua novas vias; ma l’opera mantegna sia muntada pervia dal cuntegn profund e la qualitad da la musica.
==== Sinfonias nr. 5 c-mol, nr. 6 E-dur e nr. 7 A-dur ====
[[Datoteca:5._Sinfonie_(Beethoven).png|thumb|240px|Cumenzament da la 5avla sinfonia]]
La 5avla sinfonia da Beethoven vegn er numnada ‹Sinfonia dal destin›. Il cumponist l’ha scrit en ina greva fasa da sia vita. Davart ils marcants quatter tuns inizials duai Beethoven avair ditg: «Uschia splunta il destin vi da la porta.» (Istorichers da musica refusan però questa ‹legenda› sco attribuziun posteriura). Ils 22 da december 1808 è ella vegnida represchentada per l’emprima giada, e quai ensemen cun la 6avla sinfonia, il quart concert per clavazin e parts da la messa en C-dur.
Tar la pastorala na sa tracti betg da musica programmatica per propi, sco che quai vegn savens pretendì, mabain – tenor Beethoven sez – «plitost d’ina expressiun da la sensibladad che da pictura». Chapida en quest senn, sa chatta la sinfonia anc adina sin il terren da la classica. [[Franz Liszt]], ch’ha scrit las emprimas cumposiziuns sinfonicas d’in caracter poetic, è plitost sa referì sviluppond quest nov gener a las uverturas da Beethoven, sco per exempel ‹Coriolan› u ‹König Stephan›. Igl è però correct che la tematica da la pastorala, numnadamain ils lioms cun la natira, dueva daventar in dals elements centrals da la romantica. Questa proxima èra musicala è sa mussada sco l’epoca da las sinfonias ‹poeticas› per propi. Medemamain ha l’art da la romantica mess l’accent sin l’intern da l’uman, pia sin ses sentir e sin sias intenziuns. En quest senn po la pastorala da Beethoven tuttavia valair sco precursura da la romantica. Quai suttastritga er il fatg ch’el ha schlargià la furma sin tschintg parts ed integrà instruments che n’eran uschiglio betg da chasa en l’orchester sinfonic dal temp da la classica (p.ex. il piccolo). Igl èn quai innovaziuns che mussan decididamain en direcziun da la romantica, quai che dueva sa manifestar a moda anc pli clera en la 9avla sinfonia cun ses caracter triumfal. Ultra da quai èn er intgins dals topos programmatics da la pastorala (‹il stemprà› e.a.) vegnids reprendids dal temp da la romantica.
En la 7avla sinfonia en A-dur op. 92 dal 1812 anticipescha Beethoven musicalmain las guerras da liberaziun antinapoleonicas da pli tard. Tar sia primaudiziun il december 1813 ha il public reagì sin quai cun gronda euforia. Questa sinfonia è segnada d’in tschert patriotissem e na renviescha betg a moda uschè clera en direcziun da l’epoca da la romantica sco las sinfonias precedentas. Tuttina sa distingua l’ovra tras novaziuns areguard las armonias e la polifonia. La part centrala è la segunda, l’allegretto, quai ch’è nunusità. Quel è segnà d’in ritmus festiv, chaminant, sco d’in til da bara da milliuns. Tenor ils agens pleds da Beethoven è questa part deditgada a quels «ch’ans han unfrì uschè bler».
=== Ultima perioda d’activitad ===
Durant ils onns 1814 fin 1818 ha la producziun da Beethoven laschà suenter in pau. Da quest temp resortan be singulas cumposiziuns pli grondas, per exempel la sonata en A (1815) ed il ciclus da chanzuns. La malsogna e dispitas chasanas han franà sia fantasia. Ma suenter avair surmuntà quest temp da decuraschament è Beethoven sa mussà en divers reguards sco in’autra persuna ed in auter cumponist: Suenter esser sa serrà vers anora, era ses sentir orientà anc pli ferm sin il mund intern; en consequenza da quai tschiffa si’expressiun musicala a moda anc pli directa che avant. L’unitad da cuntegn e furma n’è per part però betg pli uschè perfetga sco pli baud, mabain segnada d’in mument subjectiv.
Las ovras principalas da questa terza epoca èn la ‹Missa solemnis› (1818–23), la quala Beethoven sez ha considerà sco si’ovra la pli cumplenida, e la novavla sinfonia en d-mol (1823–24). Ultra da quai tutgan en quest temp: l’uvertura ‹Zur Weihe des Hauses›, op. 124 (1822), las sonatas da clavazin op. 106 en B-dur (1818), op. 109 en E-dur, op. 110 en As-dur (1821) ed op. 111 en c-mol (1822), las ‹Diabelli-Variationen›, plirs tocs pli pitschens per clavazin e chant e la finala ils davos gronds quartets d’artgists op. 127 en Es-dur (1824), op. 130 en B-dur ed op. 132 en a-mol (1825), op. 131 en cis-mol ed op. 135 en F-dur (1826). Ils quartets d’artgists tardivs derivan da l’occupaziun da Beethoven cun la tecnica da cumposiziun da [[Johann Sebastian Bach]], en spezial cun las fugas da quel. Tuttina na mussan ils tocs betg vers il passà, mabain vers l’avegnir. En spezial ses op. 133 (‹Grosse Fuge›) era surprendentamain modern per ses temp e n’è strusch vegnì chapì durant l’entir 19avel tschientaner.
Blers sbozs, tranter auter quel per ina dieschavla sinfonia en c-mol e per in quintet d’artgists en C-dur èn ultra da quai vegnids a la glisch en il relasch dal cumponist.
==== 9avla sinfonia ====
Il 1824 ha Beethoven accumplì la 9avla sinfonia. La davosa part cun il chor che chanta sco finale la sonorisaziun da la poesia da Schiller ‹An die Freude› è spezialmain enconuschenta. Il tema da questa part furma la basa da l’imni europeic. La sinfonia exprima il cumbat d’in cor uman che brama, turmentà da stentas e paina, il di da l’allegrezza sublima, il qual n’al è tuttina betg dà en tutta clerezza e purezza. Las emprimas trais parts cun lur grondiusa architectura, instrumentalisaziun ed elavuraziun dals temas èn stads directivs per ils sinfonichers da la romantica fin tar [[Gustav Mahler]]. La primaudiziun da la 9avla sinfonia, ensemen cun parts da la Missa solemnis, ha gì lieu ils 7 da matg 1824. Cumbain che Beethoven n’ha betg pli pudì manar sez la preschentaziun, vuleva el sustegnair il dirigent cun indicaziuns dal tempo. L’orchester aveva però survegnì l’ordra da betg suandar quellas.
==== Sinfonia nr. 10 ====
Curt avant sia mort ha Beethoven anc lavurà vi da sia 10avla sinfonia, però senza pudair terminar quella. Da l’emprima part existan bleras skizzas e notizias. Barry Cooper ha elavurà quellas ad in’emprima part. Er da la terza part, in scherzo energic, existan skizzas che dateschan dal 1825.<ref>[https://web.archive.org/web/20160413065004/http://www.gerdprengel.de/symphony.html ''Beethovens Skizzen zu einer Sinfonie''].</ref>
== Ovras (tscherna) ==
=== Ovras d’orchester ===
'''Sinfonias'''
* ''1. Sinfonie C-Dur'', op. 21, 1799/1800 (primaudiziun: 2 d’avrigl 1800)
* ''2. Sinfonie D-Dur'', op. 36, 1802 (primaudiziun: 5 d’avrigl 1803)
* ''3. Sinfonie Es-Dur'', op. 55 [''Eroica''], 1803/1804 (primaudiziun: 7 d’avrigl 1805)
* ''4. Sinfonie B-Dur'', op. 60, 1806 (primaudiziun: 15 da november 1807)
* ''5. Sinfonie c-Moll'', op. 67 [''Schicksalssinfonie''], 1800–1808 (primaudiziun: 22 da december 1808)
* ''6. Sinfonie F-Dur'', op. 68 [''Pastorale''], 1807/1808 (primaudiziun: 22 da december 1808)
* ''7. Sinfonie A-Dur'', op. 92, 1811/1812 (primaudiziun: 8 da december 1813)
* ''8. Sinfonie F-Dur'', op. 93, 1811/1812 (primaudiziun: 27 da favrer 1814)
* ''9. Sinfonie d-Moll'', op. 125 cun chor final sur la poesia da Friedrich Schiller ''An die Freude'', 1815–1824 (primaudiziun: 7 da matg 1824)
* ''Wellingtons Sieg'', op. 91, 1813
'''Concerts da clavazin'''
* ''Konzert für Klavier und Orchester Es-Dur'', WoO 4, 1784
* ''Klavierkonzert Nr. 1 C-Dur'', op. 15, 1795–1801
* ''Klavierkonzert Nr. 2 B-Dur'', op. 19, 1788–1801
* ''Klavierkonzert Nr. 3 c-Moll'', op. 37, 1800–1803
* ''Klavierkonzert Nr. 4 G-Dur'', op. 58, 1804–1807
* ''Klavierkonzert Nr. 5 Es-Dur'', op. 73, 1809
'''Ulteriuras ovras concertantas'''
* ''Romanze für Violine und Orchester G-Dur'', op. 40, edì il 1803
* ''Romanze für Violine und Orchester F-Dur'', op. 50, edì il 1805
* ''Violinkonzert D-Dur'', op. 61, 1806
* ''Tripelkonzert für Klavier, Violine und Violoncello C-Dur'', op. 56, 1804–1805
* ''Konzert für Oboe und Orchester F-Dur'', Hess 12
* ''Chorfantasie in c-Moll für Klavier, Chor und Orchester'', op. 80, 1808–1809
'''Uverturas'''
* ''Coriolan-Ouvertüre c-Moll'', op. 62, 1807
* Uvertura ''Zur Namensfeier'', op. 115, 1815
* ''Leonoren-Ouvertüre nr. 1'', op. 138
=== Operas ed autras ovras da tribuna ===
'''Opera'''
* ''Leonore'' (1. versiun, cump. 1804/1805)
* ''Leonore'' (2. versiun, cump. 1805/1806)
* ''Fidelio'' (3. versiun da ''Leonore'', cump. 1814)
'''Ballets'''
* ''Musik zu einem Ritterballett'', opus WoO 1, 1790–1791
* ''Die Geschöpfe des Prometheus'', op. 43, 1800–1801
'''Musica da tribuna'''
* Egmont'', op. 84, 1810
* ''Die Ruinen von Athen'', op. 113, 1811
* ''König Stephan'', op. 117, 1811
* ''Die Weihe des Hauses'', op. 124, 1822
* ''Leonore Prohaska'', WoO 96, 1815
=== Ovras vocalas ===
==== Oratoris ====
* ''Christus am Ölberge'', op. 85 (1803)
==== Messas ====
* ''Messe in C-Dur'', op. 86 (1807)
* ''Missa solemnis D-Dur'', op. 123 (1819–1823)
==== Cantatas ====
* ''Kantate auf den Tod von Kaiser Joseph II.'' (WoO 87)
* ''Kantate zur Erhebung von Leopold II.'' (WoO 88)
* ''Meeresstille und glückliche Fahrt'' per 4 vuschs cun orchester, op. 112 (1815) [tenor poesias da Goethe]
* ''Der glorreiche Augenblick'', cantata per 4 vuschs solistas, cor ed orchester, op. 136 (1814)
==== Chanzuns ====
* ''Schilderung eines Mädchens'', WoO 107
* ''An einen Säugling'', WoO 108
* ''Der freie Mann'', WoO 117
* Otg chanzuns, op. 52 (''Urians Reise um die Welt'', ''Feuerfarb’'', ''Das Liedchen von der Ruhe'', ''Maigesang'', ''Mollys Abschied'', ''Die Liebe'', ''Marmotte'', ''Das Blümchen Wunderhold'')
* ''Ich liebe dich so wie du mich'', WoO 123
* ''La partenza'', WoO 124
* ''Adelaide'', op. 46
* ''Abschiedsgesang an Wiens Bürger'', WoO 121
* ''Kriegslied der Österreicher'', WoO 122
* ''Opferlied'', WoO 126
* ''Neue Liebe, neues Leben'', WoO 127
* ''La tiranna'', WoO 125
* Sis chanzuns da Gellert, op. 48 (''Bitten'', ''Die Liebe des Nächsten'', ''Vom Tode'', ''Die Ehre Gottes aus der Natur'' ''[Die Himmel rühmen]'', ''Gottes Macht und Vorsehung'', ''Bußlied'')
* ''Lebensglück'', op. 88
* ''Der Wachtelschlag'', WoO 129
* ''An die Hoffnung'', op. 32
* ''Elegie auf den Tod eines Pudels'', WoO 110
* ''Als die Geliebte sich trennen wollte'' ''(Empfindungen bei Lydiens Untreue)'', WoO 132
* ''In questa tomba oscura'', WoO 133
* ''Sehnsucht'', WoO 134
* ''Andenken'', WoO 136
* ''Der Jüngling in der Fremde'', WoO 138
* ''Lied aus der Ferne'' (la part dal clavazin è identica cun WoO 138)
* ''Gesang aus der Ferne'' WoO 137
* ''Der Liebende'', WoO 139
* Sis chants, op. 75 (''Kennst du das Land'', ''Neue Liebe, neues Leben'' [2. versiun], ''Aus Goethes Faust'', ''Gretels Warnung'', ''An den fernen Geliebten'', ''Der Zufriedene'')
* Quatter arietas ed in duet, op. 82 (''Dimmi, ben mio, che m’ami'', ''T’intendo sì, mio cor'', ''L’amante impaziente'' ''[Arietta buffa]'', ''L’amante impaziente'' ''[Arietta assai seriosa]'', ''Odi l’aura che dolce sospira'')
* Trais chants da Goethe, op. 83 (''Wonne der Wehmut'', ''Sehnsucht'', ''Mit einem gemalten Band'')
* ''An die Geliebte'' (1. versiun)
* ''An die Geliebte'', WoO 140 (3. versiun)
* ''Der Bardengeist'', WoO 142
* ''Des Kriegers Abschied'', WoO 143
* ''Merkenstein'', WoO 144 (1. sonorisaziun)
* ''Merkenstein'', op. 100 (2. e 3. sonorisaziun)
* ''Das Geheimnis'', WoO 145
* ''An die Hoffnung'', op. 94 (2. sonorisaziun)
* ''Sehnsucht'', WoO 146
* ''An die ferne Geliebte''. In ciclus da chanzuns dad Aloys Jeitteles, op. 98 (''Auf dem Hügel sitz’ ich, spähend'', ''Wo die Berge so blau'', ''Leichte Segler in den Höhen'', ''Diese Wolken in den Höhen'', ''Es kehret der Maien, es blühet die Au'', ''Nimm sie hin denn, diese Lieder'')
* ''Der Mann vom Wort'', op. 99
* ''Ruf vom Berge'', WoO 147
* ''So oder so'', WoO 148
* ''Resignation'', WoO 149
* ''Abendlied unterm gestirnten Himmel'', WoO 150
* ''Ariette'' ''(Der Kuß)'', op. 128
* ''Aus den Liedern verschiedener Völker'', WoO 158
* Numerusas elavuraziuns da chanzuns popularas
=== Ovras da clavazin ===
En il center da ses operar stattan las 32 sonatas per clavazin. Ultra da quai ha Beethoven scrit variaziuns sur agens temas e tals dad auters cumponists, da las qualas las variaziuns da Diabelli tutgan tranter las pli impurtantas ovras da clavazin insumma.
Stgazis tut spezials tranter ils tocs per clavazin furman las 24 ''Bagatellen'' en op. 33, op. 119 ed op. 126. Populars è surtut il toc ''Für Elise'' ed il rondo ''Die Wut über den verlorenen Groschen'' (op. 129).
=== Musica da chombra ===
==== Quartets d’artgists ====
* Sis quartets d’artgists, op. 18
** ''Streichquartett Nr. 1 F-Dur'', op. 18 nr. 1
** ''Streichquartett Nr. 2 G-Dur'', op. 18 nr. 2
** ''Streichquartett Nr. 3 D-Dur'', op. 18 nr. 3
** ''Streichquartett Nr. 4 c-Moll'', op. 18 nr. 4
** ''Streichquartett Nr. 5 A-Dur'', op. 18 nr. 5
** ''Streichquartett Nr. 6 B-Dur'', op. 18 nr. 6
* Trais quartets d’artgists, op. 59 (''Rasumovsky-Quartette'')
** ''Streichquartett Nr. 7 F-Dur'', op. 59 nr. 1
** ''Streichquartett Nr. 8 e-Moll'', op. 59 nr. 2
** ''Streichquartett Nr. 9 C-Dur'', op. 59 nr. 3
* ''Streichquartett Nr. 10 Es-Dur'', op. 74 (''Harfenquartett'')
* ''Streichquartett Nr. 11 f-Moll'', op. 95
* ''Streichquartett Nr. 12 Es-Dur'', op. 127
* ''Streichquartett Nr. 13 B-Dur'', op. 130
* ''Streichquartett Nr. 14 cis-Moll'', op. 131
* ''Streichquartett Nr. 15 a-Moll'', op. 132
* ''Große Fuge B-Dur'', op. 133
* ''Streichquartett Nr. 16 F-Dur'', op. 135
==== Quartets da clavazin ====
* ''Drei Klavierquartette'', WoO 36 (1785)
** ''Nr. 1 Es-Dur''
** ''Nr. 2 D-Dur''
** ''Nr. 3 C-Dur''
==== Trios da clavazin ====
* ''Trio für Klavier, Flöte und Fagott'', WoO 37 (ca. 1783)
* ''Triosatz Hess 48 Es-Dur'' (ca. 1790–1792)
* ''Trio WoO 38 Es-Dur'' (1791)
* Trais trios op. 1 (1795)
** ''Op. 1 Nr. 1 Es-Dur''
** ''Op. 1 Nr. 2 G-Dur''
** ''Op. 1 Nr. 3 c-Moll''
* ''Trio B-Dur für Klavier, Violine/Klarinette und Violoncello'' (1798), op. 11 (''Gassenhauer'')
* Ciclus da variaziuns sur in agen tema en Es-dur, op. 44 (1800)
* Dus trios op. 70 (1808)
** ''Op. 70 Nr. 1 D-Dur'' (''Geistertrio'')
** ''Op. 70 Nr. 2 Es-Dur''
* ''Trio op. 97 B-Dur'' (1811)
* ''Trio op. 121a g-Moll/G-Dur'' (cump. 1803?/rev. 1816) – variaziuns sur la chanzun da Wenzel Müller ''Ich bin der Schneider Kakadu''
* ''Triosatz in B-Dur'', WoO 39 (1812)
'''Elavuraziuns tras Beethoven'''
* ''Trio op. 38 für Klavier, Klarinette/Violine und Violoncello'' (1802/1803), elavuraziun dal septet op. 20
* Elavuraziun da la segunda sinfonia op. 36 per trio da clavazin (1805)
==== Sonatas da violina ====
* Trais sonatas op. 12 (1797/1798)
** ''Sonate Nr. 1 in D-Dur'', op. 12 nr. 1
** ''Sonate Nr. 2 in A-Dur'', op. 12 nr. 2
** ''Sonate Nr. 3 in Es-Dur'', op. 12 nr. 3
* ''Sonate Nr. 4 in a-Moll'', op. 23 (1800/1801)
* ''Sonate Nr. 5 in F-Dur'', op. 24 (1800/1801) (''Frühlingssonate'')
* Trais sonatas op. 30 (1802)
** ''Sonate Nr. 6 in A-Dur'', op. 30 nr. 1
** ''Sonate Nr. 7 in c-Moll'', op. 30 nr. 2
** ''Sonate Nr. 8 in G-Dur'', op. 30 nr. 3
* ''Sonate Nr. 9 in A-Dur'', op. 47 (1803) (''Kreutzersonate'')
* ''Sonate Nr. 10 in G-Dur'', op. 96 (1812)
==== Sonatas da violoncello e variaziuns ====
* Duas sonatas op. 5 (1796)
** ''Op. 5 Nr. 1 F-Dur''
** ''Op. 5 Nr. 2 g-Moll''
* ''Sonate A-Dur'', op. 69 (1808)
* Duas sonatas op. 102 (1815)
** ''Op. 102 Nr. 1 C-Dur''
** ''Op. 102 Nr. 2 D-Dur''
* Variaziuns per clavazin e violoncello
** Dudesch variaziuns sur in tema or da l’oratori da Händel ''Judas Maccabäus'', G-dur, Kinsky-Halm WoO 45 (1796)
** Dudesch variaziuns sur il tema ''Ein Mädchen oder Weibchen'' or da l’opera da Mozart ''Die Zauberflöte'', F-dur, op. 66 (1798)
** Set variaziuns sur il tema ''Bei Männern, welche Liebe fühlen'' or da l’opera da Mozart ''Die Zauberflöte'', Es-dur, Kinsky-Halm WoO 46 (1801)
* ''Sonate für Horn/Violoncello und Klavier'', op. 17 (1799)
==== Ulteriuras ovras da musica da chombra ====
* ''Septett in Es-Dur für Klarinette, Horn, Fagott, Violine, Viola, Violoncello, Kontrabass'', op. 20
* ''Trio für zwei Oboen und Englischhorn'', op. 87
* ''Thema und Variationen für zwei Oboen und Englischhorn'', WoO 28 (tenor ''Reich mir die Hand, mein Leben'' or da ''Don Giovanni'' da Mozart)
* Ulteriura musica da chombra per artgists (e clavazin)
* Trais equals per quatter posaunas
<div class="noprint">
== Annotaziuns ==
</div>
<references/>
== Funtaunas biograficas ==
* Franz Gerhard Wegeler, Ferdinand Ries: ''Biographische Notizen über Ludwig van Beethoven.'' Bädeker, Koblenz 1838.
* Franz Gerhard Wegeler: ''Nachtrag zu den biographischen Notizen über Ludwig van Beethoven.'' Bädeker, Koblenz 1845.
* Anton Schindler: ''Biographie von Ludwig van Beethoven.'' Aschendorff, Münster 1860.
* Gerhard von Breuning: ''Aus dem Schwarzspanierhause. Erinnerungen an L. v. Beethoven aus meiner Jugendzeit.'' Rosner, Vienna 1874.
* Ludwig van Beethoven: ''Briefwechsel. Gesamtausgabe'', ed. da Sieghard Brandenburg, 7 toms, Henle, Minca 1996–1998.
* Karl-Heinz Köhler, Grita Herre, Dagmar Beck (ed.): ''Ludwig van Beethovens Konversationshefte.'' 11 toms, Lipsia 1972–2001.
* Maynard Solomon (ed.): ''Beethovens Tagebuch 1812–1818.'' Beethoven-Haus, Bonn 2005.
* Klaus Martin Kopitz: ''Ein unbekanntes Gesuch Beethovens an Kaiser Franz I.'' En: ''Bonner Beethoven-Studien'', tom 6 (2007), p. 101–113.
* ''Beethoven aus der Sicht seiner Zeitgenossen in Tagebüchern, Briefen, Gedichten und Erinnerungen.'' Ed. da Klaus Martin Kopitz e Rainer Cadenbach, cun la participaziun dad Oliver Korte e Nancy Tanneberger, 2 toms, Henle, Minca 2009, ISBN 978-3-87328-120-2.
== Litteratura ==
* Joseph Schmidt-Görg: ''Ludwig van Beethoven (1770–1827).'' En: ''Rheinische Lebensbilder'', tom 4, ed. da Bernhard Poll. Rheinland Verlag, Cologna 1973, p. 119–140.
* Ludwig Nohl, ''Beethovens Leben'', 3 toms, Vienna-Lipsia 1864, 1867, 1877.
* Ludwig Nohl: ''Beethovens Tod. Eine documentarische Chronik.'' En: Ludwig Nohl: ''Musikalisches Skizzenbuch'', Minca 1866, p. 209–312.
* La Mara [Ida Maria Lipsius]: ''Beethovens Unsterbliche Geliebte. Das Geheimnis der Gräfin Brunsvik und ihre Memoiren''. Breitkopf & Härtel, Lipsia 1909.
* Alexander Wheelock Thayer: ''Ludwig van Beethovens Leben.'' Elav. da Hermann Deiters e Hugo Riemann, 5 toms, Lipsia 1917–1922 (Directmedia Publishing, Berlin 2007, ISBN 978-3-89853-334-8) [http://www.zeno.org/Musik/M/Thayer,+Alexander+Wheelock/Ludwig+van+Beethovens+Leben tar zeno.org].
* La Mara [Ida Maria Lipsius]: ''Beethoven und die Brunsviks. Nach Familienpapieren aus Therese Brunsviks Nachlaß.'' Siegel, Lipsia 1920.
* Paul Bekker, ''Beethoven.'' Deutsche Verlagsanstalt, Stuttgart 1922.
* Ludwig Schiedermair: ''Der junge Beethoven.'' Lipsia 1925.
* Theodor von Frimmel: ''Beethoven-Handbuch.'' Lipsia 1926.
* Romain Rolland: ''Beethovens Meisterjahre. Von der Eroica bis zur Appassionata'', Berlin 1930.
* Otto F. Beer: ''Zehnte Symphonie,'' Volksbuchverlag, Vienna 1952.
* Jean und Brigitte Massin: ''Ludwig van Beethoven.'' Club Français du Livre, Paris 1955 (versiun tudestga: ''Beethoven. Materialbiographie, Daten zum Werk und Essay.'' Minca 1970).
* Georg Kinsky, Hans Halm: ''Das Werk Beethovens. Thematisch-Bibliographisches Verzeichnis seiner sämtlichen vollendeten Kompositionen.'' Henle, Minca/Duisburg 1955.
* Walter Riezler: ''Beethoven''. Atlantis, Turitg 1962.
* Jean und Brigitte Massin: ''Recherche de Beethoven''. Fayard, Paris 1970.
* H.C. Robbins Landon: ''Beethoven.'' Universal Edition, Turitg 1974, ISBN 3-7024-0092-3.
* Maynard Solomon: ''Beethoven. Biographie.'' Fischer-Taschenbuch-Verlag, Francfurt a.M. 1990, ISBN 3-596-25668-2.
* Carl Dahlhaus: ''Ludwig van Beethoven. Approaches to his Music.'' University Press, Oxford 1991.
* Ernst Pichler: ''Beethoven. Mythos und Wirklichkeit.'' Amalthea, Vienna 1994.
* Stefan Kunze (ed.): ''Ludwig van Beethoven. Die Werke im Spiegel seiner Zeit. Gesammelte Konzertberichte und Rezensionen bis 1830.'' Laaber, Laaber 1996, ISBN 3-89007-337-9.
* Hans-Josef Irmen: ''Beethoven in seiner Zeit.'' Prisca, Zülpich 1998.
* Barry Cooper: ''Beethoven.'' University Press, Oxford 2000.
* Angelika Corbineau-Hoffmann: ''Testament und Totenmaske. Der literarische Mythos des Ludwig van Beethoven.'' Weidemann, Hildesheim 2000, ISBN 3-615-00211-3.
* Martin Geck: ''Ludwig van Beethoven.'' Rowohlt, Reinbek 2001, ISBN 3-499-50645-9.
* Carl Dahlhaus: ''Beethoven und seine Zeit.'' 4. ed., Laaber, Laaber 2002, ISBN 3-921518-87-3.
* Andreas Rücker: ''Beethovens Klaviersatz – Technik und Stilistik.'' 2 toms, dissertaziun, Francfurt a.M. e.a. 2002 (''Europäische Hochschulschriften'', retscha XXXV/tom 219), ISBN 3-631-39262-1.
* Jost Hermand: ''Beethoven. Werk und Wirkung.'' Böhlau, Cologna/Vienna 2003, ISBN 3-412-04903-4.
* Heinz von Loesch, Claus Raab (ed.): ''Das Beethoven-Lexikon.'' Laaber, Laaber 2008, ISBN 978-3-89007-476-4.
* Albrecht Riethmüller, Carl Dahlhaus, Alexander L. Ringer (ed.): ''Ludwig van Beethoven. Interpretationen seiner Werke.'' 2 toms, ediziun speziala, Laaber, Laaber 2008, ISBN 3-89007-304-2.
* William Kinderman: ''Beethoven.'' Oxford University Press, Oxford [e.a.] 2009, ISBN 978-0-19-532836-3.
* Rita Steblin: ''«A dear, enchanting girl who loves me and whom I love». New Facts about Beethoven’s Beloved Piano Pupil Julie Guicciardi.'' En: ''Bonner Beethoven-Studien'', tom 8 (2009), p. 89–152.
* Lewis Lockwood: ''Beethoven. Seine Musik – sein Leben.'' Metzler, Stuttgart/Weimar 2009, ISBN 978-3-476-02231-8.
* Klaus Martin Kopitz: ''Beethoven, Elisabeth Röckel und das Albumblatt ‹Für Elise›.'' Dohr, Cologna 2010, ISBN 978-3-936655-87-2.
* Michael Lorenz: ''Die ‹Enttarnte Elise›. Elisabeth Röckels kurze Karriere als Beethovens ‹Elise›.'' En: ''Bonner Beethoven-Studien'', tom 9, Beethoven-Haus, Bonn 2011, p. 169–190.
* Jan Caeyers: ''Beethoven. Der einsame Revolutionär. Eine Biographie.'' Beck, Minca 2012, ISBN 978-3-406-63128-3.
* Rudolf Buchbinder: ''Mein Beethoven. Leben mit dem Meister.'' Residenz, St. Pölten e.a. 2014, ISBN 978-3-7017-3347-7.
* Kurt Dorfmüller, Norbert Gertsch, Julia Ronge (ed.): ''Ludwig van Beethoven. Thematisch-bibliographisches Werkverzeichnis. Revidierte und wesentlich erweiterte Neuausgabe des Werkverzeichnisses von Georg Kinsky und Hans Halm.'' 2 toms, Henle, Minca 2014, ISBN 978-3-87328-153-0.
* Klaus Martin Kopitz: ''Beethovens ‹Elise› Elisabeth Röckel. Neue Aspekte zur Entstehung und Überlieferung des Klavierstücks WoO 59.'' En: ''Die Tonkunst'', ann. 9, nr. 1 dal schaner 2015, p. 48–57.
* John E Klapproth: ''The Immortal Beloved Compendium. Everything About The Only Woman Beethoven Ever Loved – And Many He Didn’t.'' Charleston, SC: CreateSpace 2016.
<div class="noprint">
== Colliaziuns ==
{{Commonscat| Ludwig van Beethoven}}
* [https://web.archive.org/web/20101128155838/http://www.beethoven-haus-bonn.de/sixcms/detail.php/startseite_digitales_archiv_de Archiv digital da la Chasa da Beethoven a Bonn]
* [https://web.archive.org/web/20140516201300/http://lvbeethoven.co.uk/ ''The Beethoven Reference Site'']
* [https://web.archive.org/web/20140101081334/http://wiki.ccarh.org/wiki/MuseData:_Ludwig_van_Beethoven ''MuseData: Ludwig van Beethoven''] (notas a liber access)
</div>
{{DEFAULTSORT:Beethoven, Ludwig Van}}
[[Categoria:Persunas dal 18avel tschientaner]]
[[Categoria:Persunas dal 19avel tschientaner]]
[[Categoria:Persunas tudestgas]]
[[Categoria:Musicists]]
[[Categoria:Componists]]
[[Categoria:Umens]]
[[Categoria:Artitgels recumandads (Musica)]]
t4jdism85stqq2xzus06bxl8xe7rdej
173897
173894
2026-09-13T22:02:43Z
~2026-48950-40
23956
173897
wikitext
text/x-wiki
{{Artitgel 1000|+30}}
[[Datoteca:Beethoven.jpg|thumb|220px|Ludwig van Beethoven; maletg idealisant da Joseph Karl Stieler (1820) [[Datoteca:Beethoven Signature.svg|frameless]]]]
'''Ludwig van Beethoven''' (battegià ils 17 da december 1770 a [[Bonn]], electurat da Cologna; † 26 da mars 1827 a [[Vienna]], Imperi da l’Austria) è stà in cumponist da la classica viennaisa. El ha manà a fin il svilup da quella e preparà la via a la romantica.
== Vita ==
=== Bonn (1770–1792) ===
==== Derivanza e famiglia ====
[[Datoteca:Beethoven_house_of_birth_Bonn_2008.jpg|thumb|160px|Chasa natala da Beethoven a Bonn]]
Ils antenats da Ludwig van Beethoven da vart dal bab derivavan da Mechelen en il Brabant flam. Cun ses tat Ludwig van Beethoven (1712–1773) è documentà l’emprima giada in musicist en questa famiglia. Quel è vegnì clamà il 1733 sco chantadur da bass a la curt da l’electurat a [[Bonn]]; il 1761 al ha il prinzi electur Maximilian Friedrich elegì sco dirigent da la curt. Ses figl Johann (1740–1792) è daventà chantadur da tenor en la musica da la curt ed ha ultra da quai s’acquistà renum sco scolast da musica.<ref>Alexander Wheelock Thayer: ''Ludwig van Beethovens Leben. Nach dem Original-Manuskript deutsch bearbeitet von Hermann Deiters''. Lipsia 1917, p. 452.</ref> Il 1767 ha el maridà la giuvna vaiva Maria Magdalena Leym nata Keverich (* 1746). Da la lètg èn resortids set uffants, dals quals be trais han survivì la vegliadetgna d’uffant pitschen: Ludwig, Kaspar Karl (1774) e Nikolaus Johann (1776). La naschientscha d’in frar da medem num l’avrigl 1769 ha pli tard rendì Ludwig van Beethoven malsegir areguard sia vegliadetgna effectiva.<ref>Alexander Wheelock Thayer: ''Ludwig van Beethovens Leben. Nach dem Original-Manuskript deutsch bearbeitet von Hermann Deiters''. Lipsia 1917, p. 121.</ref>
Sco segund uffant è Ludwig van Beethoven vegnì battegià ils 17 da december 1770 en la baselgia da s. Remigi da quel temp. (La baselgia è brischada l’onn 1800 e n’è betg da sbagliar cun la baselgia da s. Remigi odierna ch’è vegnida bajegiada en in auter lieu). Naschì è el probablamain ils 16 da december en l’abitaziun da la famiglia en la chasa nr. 515 (oz chasa nr. 20) en la Bonngasse.
Cumbain che Beethoven aveva pir trais onns cura che ses tat è mort il 1773, ha el idealisà quel sco figura d’identificaziun da la famiglia.
==== Furmaziun ed educaziun ====
Johann van Beethoven ha percurschì gia baud il talent da ses figl ed ha procurà per ina furmaziun musicala solida, a la quala han er contribuì collegas da l’orchester da la curt: l’organist Gilles van den Eeden, il chantadur Tobias Pfeifer, ils violinists Franz Georg Rovantini e Franz Ries ed auters. Da l’instrucziun da musica da Johann van Beethoven vegn ditg ch’el saja daventà violent envers ses figl; schebain quests rapports sa refereschan a singuls schabetgs u descrivan in stadi cuntinuant n’è betg enconuschent.<ref>''Beethoven aus der Sicht seiner Zeitgenossen'', ed. da Klaus Martin Kopitz e Rainer Cadenbach, Minca 2009, nr. 695.</ref>
Il 1782 è il cumponist e dirigent Christian Gottlob Neefe daventà il successur da van den Eeden sco organist da la curt. Neefe ha per part dà a Beethoven lecziuns da clavazin e da cumposiziun ed ha intermedià la publicaziun d’emprimas cumposiziuns da clavazin. Sch’igl è però giustifitgà d’al attribuir la rolla extraordinaria sco magister da Beethoven sco quai ch’i vegn fatg en la litteratura, sto vegnir mess en dumonda.<ref>Jürgen May: ''Neefe als Teilhaber an Beethovens Ruhm'', en: ''Christian Gottlob Neefe (1748–1798). Eine eigenständige Künstlerpersönlichkeit''. (''Tagungsbericht Chemnitz 1998''), ed. da Helmut Loos, p. 237–253.</ref> En connex cun la reorganisaziun da la musica curtaisa tras Maximilian Franz, il successur dal prinzi electur Max Friedrich ch’era mort, èsi vegnì il 1784 tar ina ruptura tranter Beethoven e Neefe.
En la vegliadetgna da set onns è Beethoven sa preschentà l’emprima giada en la publicitad. Il 1782 è el daventà il substitut da Neefe a l’orgla e dus onns pli tard è el vegnì engaschà sco organist en plazza fixa. Ultra da quai ha el sunà en l’orchester da la curt al cembalo ed a la viola da bratsch.
[[Datoteca:Thirteen-year-old_Beethoven.jpg|thumb|160px|Ludwig van Beethoven en la vegliadetgna da 13 onns]]
L’instrucziun scolastica da Beethoven n’ha strusch surpassà las enconuschientschas fundamentalas sco leger, scriver e far quint. Temporarmain ha el però gì supplementarmain lecziuns privatas en latin, franzos e talian.<ref>Knud Breyer, artitgel ''Fremdsprachenkenntnisse'', en: Heinz von Loesch e Claus Raab (ed.): ''Das Beethoven-Lexikon.'' Laaber 2008, p. 264.</ref> Inspiraziun spiertala ha el ultra da quai retschet da vart da ses amis che derivavan dal circul burgais a Bonn. Da menziunar èn surtut il student da medischina e medi da pli tard Franz Gerhard Wegeler sco er la famiglia von Breuning, cun la quala Beethoven ha tgirà ina relaziun quasi famigliara. L’amicizia cun Wegeler e cun Stephan von Breuning ha durà, malgrà tschertas crisas, per vita duranta.
A la curt dal prinzi electur Maximilian Franz regiva in clima liberal. Ideas illuministicas vegnivan tranter auter tgiradas en ils circuls da l’Urden dals illuminats, ina societad secreta che steva datiers dals framassuns. Divers musicists da la curt eran commembers da la Loscha da Bonn, la quala vegniva presidiada da Neefe. Suenter il scumond dals illuminats il 1785 èn ils commembers da Bonn da quella s’organisads en la Societad da lectura e da recreaziun. Tras Eulogius Schneider ch’instruiva a l’Universitad da Bonn è Beethoven er vegnì gia baud en contact cun las ideas da la Revoluziun franzosa.<ref>Sieghard Brandenburg: ''Beethovens politische Erfahrungen in Bonn.'' En: Helga Lühning, Sieghard Brandenburg (ed.): ''Beethoven. Zwischen Revolution und Restauration.'' Bonn 1989, p. 3–50.</ref>
==== Viadi da studi a Vienna ====
Il 1784 ha Neefe scrit davart Beethoven ch’el vegnia «segiramain a daventar in segund [[Wolfgang Amadeus Mozart]] sch’el cuntinuescha uschia sco ch’el ha cumenzà».<ref>''Beethoven aus der Sicht seiner Zeitgenossen'', ed. da Klaus Martin Kopitz e Rainer Cadenbac, Minca 2009, nr. 534.</ref> Tar Maximilian Franz, prinzi electur dapi il 1784 ed in grond admiratur da la musica da Mozart, è questa valitaziun dada sin terren fritgaivel. Sustegnì da Max Franz, è Beethoven sa mess la fin december 1786 en viadi vers [[Vienna]], nua ch’el dueva daventar il scolar da cumposiziun da [[Mozart]]. Sa mettend Beethoven suenter ca. trais mais en viadi da return, ha el fatg staziun a [[Regensburg]], [[Minca]] ed [[Augsburg]]. Il matg 1787 è el puspè returnà a Bonn.<ref>Dieter Haberl: ''Beethovens erste Reise nach Wien – Die Datierung seiner Schülerreise zu W.A. Mozart'', en: ''Neues Musikwissenschaftliches Jahrbuch'' 14 (2006), p. 215–255.</ref> I n’è betg enconuschent, schebain igl ha insumma dà in inscunter cun Mozart; per in’instrucziun tras ses ideal manca mintga mussament e correspundentamain è il prinzi electur stà trumpà dals resultats dal viadi.<ref>Ludwig van Beethoven: ''Briefwechsel''. Tom 1, nr. 14.</ref> Il motiv per il nunsuccess dal plan n’è betg enconuschent.
==== Davos onns a Bonn e cumià da la citad ====
Returnà a [[Bonn]] è Beethoven fruntà sin ina situaziun famigliara ch’era sa midada a moda dramatica. Il stadi da sanadad da la mamma che suffriva d’etisia (tuberculosa) era sa pegiurà fermamain. Ella è morta ils 17 da fanadur 1787. Il bab ha pers pli e pli la controlla da ses consum d’alcohol ch’era gia stà avant vaira aut; la finala n’è el betg pli stà abel d’avair quità da ses trais figls. Il 1789 è el vegnì suspendì da ses uffizi; a Ludwig sco figl il pli vegl è vegnida surdada la cumpetenza da disponer davart la mesadad da la pensiun da ses bab, uschia ch’al è facticamain vegnida adossada la rolla dal chau da famiglia.
Mez settember 1791 è Beethoven viagià sco musicist da la chapella da la curt da Bonn ad in inscunter suprem da l’Urden teutonic a Mergentheim. Il viadi è vegnì fatg sin dus bastiments ch’èn navigads sur il Rain ed il Main fin a Miltenberg. Beethoven, che vegniva numnà da ses amis pervi da ses teint brinent e ses egls nairs ‹Spagnol›, ha agì qua sco gidanter da cuschina. Da Miltenberg ha il viadi cuntinuà en charrotscha fin a Mergentheim, nua che Beethoven è sa trategnì fin la fin d’october 1791.<ref>Carlheinz Gräter: ''Hohenloher Raritäten – Geschichte und Geschichten.'' Silberburg-Verlag, 2010.</ref>
Tras quai ch’el era entrà en l’Urden teutonic, è il cont Ferdinand Ernst von Waldstein, ch’era oriund da Vienna, arrivà a Bonn. El è daventà l’emprim promotur aristocratic da Beethoven ed al ha intimà da scriver novas cumposiziuns. Plinavant ha el fatg valair si’influenza sin il prinzi electur, animond quel da cuntinuar cun la promoziun da Beethoven.
Sin ses return d’in viadi en l’Engalterra ha [[Joseph Haydn]] fatg il fanadur 1792 staziun a Bonn. Cun questa chaschun è vegnì fixà in segund segiurn da studi da Beethoven a Vienna. Suenter che Mozart era mort en il fratemp, dueva el – tenor ina remartga da Waldstein – retschaiver «il spiert da Mozart or dals mauns da Haydn».<ref>Max Braubach (ed.): ''Die Stammbücher Beethovens und der Babette Koch.'' Bonn 1970, p. 19.</ref> Gia il november dal medem onn è Beethoven sa mess en viadi vers [[Vienna]].
=== L’emprima decada viennaisa (1792–1802) ===
==== Reorientaziun ====
[[Datoteca:Beethoven_Riedel_1801.jpg|thumb|180px|Il giuven cumponist durant ses emprim temp a Vienna]]
L’accumulaziun da divers eveniments ha gì per consequenza ch’il viadi da studi da Beethoven a Vienna dueva daventar in segiurn da lunga durada e definitiv. Curt suenter l’arrivada da Beethoven en la chapitala habsburgaisa è mort ses bab (ils 18 da december 1792). Il 1794 han truppas franzosas occupà la Renania e la curt dal prinzi electur ha stuì fugir. Uschia n’ha betg be manca a Beethoven la pussaivladad da returnar a Bonn a pratitgar sia professiun, mabain er ils pajaments da salari da vart dal prinzi electur èn crudads davent dal tuttafatg. La primavaira 1794 è la finala er ses frar Kaspar Karl sa domicilià a Vienna ed il december 1795 è suandà il frar Johann.
A Vienna ha Beethoven bainprest chattà il sustegn d’amaturs da musica aristocratics ch’al han gidà a fitgar pe en la nova patria. Sper il prinzi Franz Joseph Maximilian von Lobkowitz e Gottfried Freiherr van Swieten ha surtut il prinzi Karl Lichnowsky giugà in’impurtanta rolla. En sia chasa è Beethoven vegnì en contact cun ils circuls da musica viennais ed ha emprendì a conuscher il violinist Ignaz Schuppanzigh che dueva attribuir sco interpret a moda essenziala a la derasaziun da sia musica. In tschert temp ha Lichnowsky er mess a disposiziun a Beethoven in’abitaziun en sia chasa.
A partir da l’onn 1800 ha Lichnowsky pajà a Beethoven in salari annual da 600 rentschs, stgaffind uschia per ils proxims onns il fundament per in’existenza artistica independenta.<ref>Ludwig van Beethoven: ''Briefwechsel.'' Tom 1, nr. 65.</ref>
==== Instrucziun tar Haydn ed auters ====
Sco quai ch’ins era sa cunvegnids, ha Beethoven pudì prender lecziuns da cumposiziun tar [[Haydn]]. Quest’instrucziun ha durà da l’arrivada da Beethoven a Vienna (il november 1792) fin curt avant il viadi da Haydn en l’[[Engalterra]] (il schaner 1794).<ref>Gustav Nottebohm: ''Generalbass und Kompositionslehre betreffende Handschriften Beethovens und Seyfrieds Buch ‹Ludwig van Beethovens Studien im Generalbass› usw.'' En: ''Beethoveniana.'' Lipsia: Peters 1872, p. 154–203, qua p. 171.</ref> La relaziun tranter il magister renumà ed il scolar stinà e segir da sasez n’è betg restada senza differenzas d’opiniuns e conflicts; uschia per exempel cura che Haydn ha exprimì resalvas envers il trio da clavazin op. 1 nr. 3 da Beethoven ch’al pareva memia grev da chapir.<ref>Franz Gerhard Wegeler, Ferdinand Ries: ''Biographische Notizen über Ludwig van Beethoven.'' Koblenz 1838, p. 84.</ref> Cumbain che Beethoven duai avair ditg ina giada davart ses magister ch’el n’haja «mai emprendì insatge dad el»<ref>Franz Gerhard Wegeler/Ferdinand Ries: ''Biographische Notizen über Ludwig van Beethoven.'' Koblenz 1838, p. 36.</ref>, sche han las ovras da Haydn tuttina influenzà a moda durabla il svilup da Beethoven sco cumponist, e quai surtut sin ils champs da la sinfonia e da la musica da chombra.
I para però tuttina sco sche Beethoven fiss stà malcuntent cun Haydn en sia funcziun sco magister. Adascus ha el numnadamain er prendì lecziuns tar [[Johann Baptist Schenk]]. A partir dal 1794 ha el studegià cuntrapunct tar [[Johann Georg Albrechtsberger]] e dad [[Antonio Salieri]] ha el sa laschà instruir en la cumposiziun da chant.
==== Pianist e cumponist ====
A l’entschatta èn ils success da Beethoven sco cumponist stads colliads stretgamain cun sia carriera sco virtuus al clavazin. Durant ils emprims diesch onns a Vienna ha el scrit 20 da sias 32 sonatas da clavazin, tranter quellas la Grande Sonate pathétique op. 13 en c-mol e las duas sonatas op. 27, da las qualas la segunda è vegnida enconuschenta sut il num ‹Sonata da clerglina› (che na deriva betg da Beethoven); l’agiunta al titel ‹quasi una fantasia› fa allusiun al fatg che l’improvisaziun al clavazin furmava per il cumponist in’impurtanta funtauna d’inspiraziun.
Ils 29 da mars 1795 è Beethoven sa preschentà l’emprima giada sco pianist davant la publicitad viennaisa (cun ses concert da clavazin en B-dur op. 19). Dà spezialmain en egl è el era pervi da sias excellentas abilitads da fantisar libramain. Il 1798 ha il giuven virtuus fatg in viadi da concerts ch’al ha tranter auter manà a [[Prag]], [[Dresden]] e [[Berlin]]. La turnea è vegnida iniziada da Lichnowsky ed è suandada la ruta dal viadi ch’il prinzi aveva fatg il 1789 cun Mozart.<ref>Jürgen May: ''Beethoven and Prince Karl Lichnowsky''. En: Glenn Stanley (ed.): ''Beethoven Forum,'' tom 3 (1994), p. 29–38.</ref> Ils concerts duevan daventar in grond success tant artistic sco finanzial.
Las emprimas cumposiziuns che Beethoven ha laschà stampar èn stads ils trais trios da clavazin ch’el ha scrit il 1794/95 e munì cun il nr. dad opus 1. Durant ils proxims onns è Beethoven sa fatschentà cun dus ulteriurs geners centrals da la classica: il quartet d’artgists e la sinfonia. Tranter il 1798 ed il 1800 ha el cumponì, suenter in studi intensiv dals quartets da Haydn e da Mozart, in’emprima seria da sis quartets, ils quals el ha deditgà sco op. 18 al prinzi Lobkowitz. Pauc pli tard, il 1800 e 1802, è Beethoven sa preschentà sco sinfonicher. L’emprima sinfonia op. 21 en C-dur è stada deditgada a van Swieten, la segunda op. 36 en D-dur al prinzi Lichnowsky.
==== Malsogna da l’udida ====
Il success creschent da Beethoven tant sco pianist sco er sco cumponist è vegnì perturbà d’in disturbi ordvart gravant: ca. vers il 1798 èn sa mussads emprims sintoms da la malsogna d’udida, la quala dueva la finala manar a la surdadad cumpletta. Tenor in agen rapport da Beethoven dal 1801 duai il mal esser sa pegiurà entaifer paucs onns<ref>Ludwig van Beethoven: ''Briefwechsel.'' Tom 1, nr. 65.</ref><ref>[http://www.aerzteblatt.de/archiv/34009 Hans-Peter Zenner: ''Beethovens Taubheit: «Wie ein Verbannter muß ich leben»'']. En: ''Deutsches Ärzteblatt'', nr. 99 (42), 2002.</ref>; i para però sco sch’igl avess dà ina pli lunga fasa da stagnaziun.
Davart ils motivs che duevan manar a la surdadad vegn speculà en numerus tractats scientifics.<ref>Cf. Knud Breyer, artitgel ''Taubheit'', en: Heinz von Loesch, Claus Raab (ed.): ''Das Beethoven-Lexikon.'' Laaber, Laaber 2008, p. 760–762.</ref> Sco raschuns pussaivlas vegnan t.a. en dumonda in’atrofia dals gnervs da l’udida u in’otosclerosa.
La sminuziun da l’udida n’ha betg be muntà in privel per la carriera da Beethoven sco musicist, mabain ha er restrenschì ses contacts socials. La malsogna ha manà ad ina gronda crisa persunala, en il decurs da la quala el ha schizunt pensà a suicidi. Beethoven ha fatg palais ses stadi da l’olma en l’uschenumnà Testament da Heiligenstadt<ref>Ludwig van Beethoven: ''Briefwechsel.'' Tom 1, nr. 106.</ref>, in document ch’el ha scrit l’october 1802 a la fin d’ina cura a [[Heiligenstadt]] che n’aveva medemamain betg purtà il success giavischà.
=== Ils onns da mez a Vienna (ca. 1802 – ca. 1812) ===
==== Profilaziun sco cumponist ====
[[Datoteca:Beethoven_Hornemann.jpg|thumb|180px|Beethoven il 1803]]
Ils onns da mez a Vienna, ils quals il biograf Maynard Solomon numna la ‹perioda eroica›<ref>Maynard Solomon: ''Beethoven. Biographie.'' (Transl. dad Ulrike von Puttkamer). Francfurt a.M. 1987.</ref>, furman la fasa la pli productiva da Beethoven, e quai malgrà che si’udida era gia restrenschida. Da quel temp aveva Beethoven sviluppà in agen stil incumparabel.
Sis da las nov sinfonias ha Beethoven cumponì tranter l’atun 1802 ed il 1812, tranter quellas ovras uschè enconuschentas sco la terza sinfonia ‹Eroica›, la 5avla sinfonia u la 6avla sinfonia pastorala. Ultra da quai ha el scrit il quart e tschintgavel concert da clavazin sco er la versiun finala dal terz concert da clavazin, plinavant il concert da violina op. 61 ed ils tschintg quartets d’artgists ‹mesauns› op. 59 nr. 1–3, op. 74 ed op. 95.
Er l’emprima versiun da sia suletta opera ‹Fidelio› ha Beethoven cumponì durant questa fasa. Il 20 da november 1805 è ella vegnida represchentada l’emprima giada (sut il titel oriund ‹Leonore›); pli tard l’ha Beethoven però anc surlavurà duas giadas.
Ses pli grond success da fin là ha Beethoven cuntanschì il 1813/14 cun las represchentaziuns d’ina ovra ch’el aveva scrit aposta per il Congress da Vienna: ‹La victoria da Wellington u la Battaglia sper Vittoria› (op. 91). Questa cumposiziun ha tematisà la victoria decisiva dals Englais cunter las truppas napoleonicas ed ha uschia tutgà il spiert dal temp.
==== Influenzas franzosas ====
La [[Revoluziun franzosa]] e [[Napoleun Bonaparte]] han fatg sin Beethoven ina grond’impressiun ed èn s’effectuads cumprovadamain sin ses operar.
Uschia aveva Beethoven previs oriundamain d’agiuntar al titel da la terza sinfonia ‹Eroica› il supplement ‹intitulata Bonaparte› ubain ‹scritta sin Bonaparte›. Tenor in’anecdota duai Beethoven avair stritgà plain gritta quest’agiunta suenter che Napoleun aveva curunà sasez il december 1804 sco imperatur.<ref>Franz Gerhard Wegeler/Ferdinand Ries: ''Biographische Notizen über Ludwig van Beethoven.'' Koblenz 1838, p. 78.</ref> Pli probabel è la midada dal titel però d’attribuir al fatg che Beethoven n’ha la finala tuttina betg fatg il viadi a Paris ch’el aveva planisà.<ref>Ludwig van Beethoven: ''Briefwechsel.'' Tom 1, nr. 152.</ref>
Er la tematica che Beethoven ha elavurà en si’opera ‹Fidelio› deriva d’ina opera da revoluziun franzosa, numnadamain da ‹Léonore ou L’amour conjugal› da [[Jean Nicolas Bouilly]]. Ed en sia 5avla sinfonia en c-mol op. 67 ha el recepì elements da l’uschenumnada musica da revoluziun; igl è quai in stil, il qual cumponists franzos sco [[André-Ernest-Modeste Grétry]], [[Étienne-Nicolas Méhul]] e [[Luigi Cherubini]] avevan sviluppà a la fin dal 18avel tschientaner.<ref>Ulrich Schmitt: Die ''Revolution im Konzertsaal. Zur Beethoven-Rezeption im 19. Jahrhundert.'' Mainz e.a. 1990, p. 191–220.</ref>
==== Mecens e situaziun finanziala ====
En il decurs dals onns è la relaziun tranter Beethoven e ses pli impurtant mecen d’enfin qua, il prinzi Lichnowsky, sa pegiurada cuntinuadamain. L’atun 1806 èn las tensiuns escaladas a chaschun d’in segiurn da Beethoven sin il chastè Hradec sper Opava ([[Tschechia]]), la sedia dal prinzi. Ca. a medem temp, il 1806 u 1807, ha il prinzi – ch’aveva da quel temp obligaziuns finanzialas fitg autas – chalà d’assegnar al cumponist la paja annuala.<ref>Jürgen May: ''Beethoven and Prince Karl Lichnowsky.'' En: Glenn Stanley (ed.): ''Beethoven Forum'', tom 3 (1994), p. 29–38.</ref>
Da quel temp disponiva Beethoven sper la paja dal prinzi bain d’entradas respectablas or da contracts cun chasas edituras e concerts; ma quellas na muntavan nagina segirezza finanziala da lunga durada. Perquai è Beethoven s’annunzià il december 1807 – senza success – tar la direcziun dal teater da la curt imperiala per ina plazza ed ha er tratg en consideraziun da bandunar Vienna.<ref>Ludwig van Beethoven: ''Briefwechsel.'' Tom 1, nr. 302 e 303.</ref> La chaschun da far quai ha el gì cura che Friedrich Ludwig III cont Truchsess zu Waldburg al ha clamà il november 1808 sco dirigent a la curt da Jérôme Bonaparte a [[Kassel]].<ref>Cf. Klaus Martin Kopitz: ''Beethovens Berufung nach Kassel an den Hof Jérôme Bonapartes. Eine Spurensuche''. En: ''Die Tonkunst'', ann. 5, nr. 3, fanadur 2011, p. 326–335.</ref>
Tras in’iniziativa dad Ignaz von Gleichenstein e da la contessa Marie Erdödy, che tutgavan tar il circul d’amis il pli stretg da Beethoven, èsi reussì d’al tegnair a Vienna. Il prim da mars 1809 han l’archiduca Rudolph ed ils prinzis Franz Joseph Lobkowitz e Ferdinand Kinsky garantì al cumponist per decret ina paja annuala fixa, e quai sulettamain sut la cundiziun che Beethoven abiteschia vinavant a Vienna. La speranza da Beethoven da cuntanscher uschia l’independenza finanziala na dueva però betg s’accumplir dal tuttafatg: la primavaira 1811 hai dà ina svalitaziun dal daner, l’onn proxim è mort il prinzi Kinsky, ed il prinzi Lobkowitz steva il 1813 curt avant il bancrut. Tras quai è Beethoven stà necessità da reclamar avant dretgira che la paja vegnia er concedida vinavant.<ref>Martella Gutiérrez-Denhoff: ''«o unseliges Dekret». Beethovens Rente von Fürst Lobkowitz, Fürst Kinsky und Erzherzog Rudolph''. En: ''Beethoven und Böhmen. Beiträge zu Biographie und Wirkungsgeschichte Beethovens'', ed. da Sieghard Brandenburg e Martella Gutiérrez-Denhoff. Bonn 1988, p. 91–145.</ref>
==== Inscunter cun Bettina Brentano e Goethe ====
[[Datoteca:Goethe Kügelgen.jpg|thumb|160px|Johann Wolfgang von Goethe, purtret dal 1808/1809]]
La stima da Beethoven per [[Johann Wolfgang von Goethe]] ha cumenzà a s’exprimer dapi ils onns 1790 surtut en sias cumposiziuns da chanzuns. Il 1809/1810 ha l’occupaziun cumpositorica cun il poet culminà en ils ciclus da chanzuns op. 75 ed op. 83 sco er en la musica tar il gieu da teater ‹Egmont› op. 84.
Durant la primavaira e stad 1810 ha [[Bettina Brentano]], la sora dal poet [[Clemens Brentano]], passentà in segiurn a Vienna. Ella è vegnida en contact cun Beethoven ed ha profità da si’amicizia cun Goethe per proponer in inscunter tranter las duas persunalitads d’artist. Er Bettina Brentano sezza ha elavurà pli tard sia relaziun tar Beethoven en furma poetica; faschond quai stilisticamain a moda fitg abundanta, ha ella contribuì essenzialmain a derasar il maletg romantic da Beethoven.<ref>Renate Moering: ''Bettine von Arnims literarische Umsetzung ihres Beethoven-Erlebnisses''. En: ''Der ‹männliche› und der ‹weibliche› Beethoven.'' (''Bericht über den Internationalen musikwissenschaftlichen Kongress vom 31. Oktober bis 4. November 2001 an der Universität der Künste Berlin''), ed. da Cornelia Bartsch, Beatrix Borchardt e Rainer Cadenbach. Bonn 2003, p. 251–277.</ref>
A l’inscunter tranter Beethoven e Goethe èsi la finala vegnì il fanadur 1812 (ils 19, 20, 21 e 23), cura che omadus èn sa trategnids en il bogn da cura boemian [[Teplitz]]. Las reacziuns dals dus artists èn plitost stadas maschadadas. Ils 19 da fanadur ha Goethe scrit a sia dunna: «Pli concentrà, resolut ed orientà vers l’intern n’hai jau anc emprendì a conuscher nagin artist. Jau chapesch detg bain, co ch’el sto cumparair in pau curius envers il mund.»<ref>Cità tenor Massin 1955/1970, p. 208.</ref> Ed ils 12 da settember 1812 ha Goethe scrit da [[Karlsbad]] a ses ami Carl Friedrich Zelter, il manader da la Berliner Sing-Akademie: «Beethoven hai jau emprendì a conuscher a Teplitz. Ses talent m’ha impressiunà. Ma sia persunalitad sa preschenta deplorablamain a moda dal tuttafatg sfranada; el n’ha bain betg dal tut tort, sch’el è da l’avis ch’il mund saja detestabel, ma tras quai fa el quel ni per sai ni per auters pli plaschaivel. El è però da perdunar e da deplorar fitg, perquai che si’udida al banduna – quai che fa forsa main donn a la vart musicala da ses esser che a la sociala. El ch’è gia uschiglio da natira laconica, daventa quai tut a dubel tras questa menda.»<ref>Cità tenor Massin 1955/1970, p. 210.</ref> Beethoven sez ha scrit ils 9 d’avust da Franzensbad a ses editur Härtel: «A Goethe plascha l’aria curtaisa fitg, dapli che quai ch’i descha ad in poet. I na dovra betg vegnir ditg qua dapli davart la ridiculezza dals virtuus, sche poets che duessan valair sco ils emprims magisters da la naziun pon emblidar tut l’auter pervi da questa glischur.»<ref>Cità tenor Massin 1955/1970, p. 209.</ref>
=== Relaziuns tar dunnas e l’‹amanta immortala› ===
[[Datoteca:Antonie_Brentano3.jpg|thumb|160px|Antonie Brentano che blers perscrutaders resguardan sco l’‹amanta immortala›]]
Tenor Franz Gerhard Wegeler duai Beethoven bain esser stà «inamurà fitg savens»<ref>Franz Gerhard Wegeler/Ferdinand Ries: ''Biographische Notizen über Ludwig van Beethoven.'' Koblenz 1838, p. 117.</ref>, ma quai sa referescha be ad ina curta perioda durant ils onns 1790, cura che Wegeler era a Vienna. El rapporta tranter auter da las relaziuns dal cumponist cun Johanna von Honrath e Maria Anna Wilhelmine von und zu Westerholt-Gysenberg. Dunnas han però giugà en plirs reguards in’impurtanta rolla en la vita da Beethoven: sco amias e persunas da confidenza, ma er sco interpretas da sia musica.
Tranter las amias tar las qualas Beethoven ha tgirà il pli lung ed intensiv contact, tutga la contessa Marie von Erdődy (1779–1837). Beethoven ha deditgà ad ella pliras da sias ovras. Sper si’abitaziun en la citad possedeva ella ina chasa a Jedlesee, en la quala Beethoven duai avair abità in temp il 1815.
A moda spezialmain amiaivla è Beethoven vegnì recepì da la famiglia ungaraisa Brunsvik. Las soras Therese, Josephine, Charlotte e lur frar Franz èn s’entupads l’emprima giada il 1799 cun il cumponist. Sut insistenza da la mamma ha Josephine maridà anc la stad 1799 il cont Joseph von Deym, è ida a star a Vienna ed ha gì cun quel quatter uffants. Da quel temp era Beethoven il magister da clavazin da Josephine. L’entschatta 1804 è il cont Deym mort tut nunspetgadamain. Sinaquai è sa sviluppada ina relaziun d’amur tranter Beethoven e Josephine. Tranter il 1804 ed il 1809 ha Beethoven scrit ad ella almain quattordesch brevs, per part d’in cuntegn fitg passiunà. Las brevs documenteschan però er il conflict tranter ils sentiments ch’els avevan in per l’auter ed ils sforzs da la realitad enturn els: Josephine aveva da tgirar quatter uffants ed en cas d’ina nozza cun Beethoven ch’era da derivanza betg nobla avess ella pers l’avugadia. Sut pressiun da sia famiglia è Josephine sa retratga l’atun 1807 da Beethoven. Ina segunda lètg è sa sviluppada a moda fitg disfortunada e la finala è Josephine daventada malsauna. Therese, ch’è stada vinavant en contact cun Beethoven, ha nudà il 1817: «Patescha Josephine betg forsa pervi dal mal da Luigi? Sch’ella fiss daventada sia dunna – tge avess ella pudì far da l’erox!» Ed il 1848 ha Therese scrit en ses diari: «Jau fortunada hai giudì sur uschè blers onns il contact intim, spiertal cun Beethoven. L’ami da chasa e dal cor da Josephine! Els eran naschids in per l’auter e fissan omadus anc en vita sch’els fissan s’unids.» Numerus perscrutaders da Beethoven èn da l’avis ch’i sa tractia tar Josephine da l’‹amanta immortala› da Beethoven.
Sur las soras Brunsvik ha Beethoven er emprendì d’enconuscher il 1801/02 lur cusrina contessa Giulietta Guicciardi (1782–1856), en la quala el è stà inamurà in temp. El era però conscient ch’ina lètg na vegnia betg en dumonda pervi da las differenzas dals stans. Ultra da quai era ella gia spusada cun il cont Wenzel von Gallenberg, il qual ella ha maridà il 1803. Beethoven ha deditgà ad ella il 1802 la ‹Sonata quasi una Fantasia›, op. 27 nr. 2 ch’è enconuschenta sco ‹Sonata da clerglina›.
Cun la pianista franzosa Marie Bigot ha Beethoven surtut gì contact il 1807. L’um da quella era bibliotecar tar il fautur dal cumponist, il cont Andrej Rasumowsky. Beethoven ha regalà a Marie l’autograf da sia famusa ‹Appassionata›, la quala sa chatta oz en la Bibliothèque nationale de France a [[Paris]].
Probablamain la primavaira 1808 è Beethoven vegnì l’emprima giada en contact cun la chantadura Elisabeth Röckel, la sora dal tenor Joseph August Röckel ch’aveva surpiglià il 1806 en l’inscenaziun da ‹Fidelio› la partida da Florestan. I vegn supponì che Beethoven haja deditgà ad ella ses enconuschent toc da clavazin ‹Für Elise›.
In’ulteriura dunna en la vita da Beethoven è stada Therese Malfatti. Beethoven l’ha emprendì a conuscher il 1809 tras ses ami Ignaz von Gleichenstein, il qual ha maridà il 1811 la sora da Therese. La primavaira 1810, en vista a la nova lètg da Josephine Brunsvik, planisava Beethoven apparentamain da dumandar Therese Malfatti da maridar. Per quest intent ha el fatg procurar ses ami Franz Gerhard Wegeler a [[Bonn]] ina copia da ses attest da batten. Refusond Therese Malfatti la dumonda – sia famiglia era medemamain encunter per resguards dal stan – ha Beethoven surmuntà quai relativamain tgunsch ed è vinavant stà collià amiaivlamain cun Therese.
Il matg 1810 ha Beethoven emprendì a conuscher tras Bettina Brentano sia quinada Antonie Brentano. Quella è sa trategnida tranter il 1809 ed il 1812 a Vienna per vender il vast relasch da ses bab Johann Melchior Edler von Birkenstock ch’era mort. Tranter ils consorts Franz ed Antonie Brentano ed il cumponist è sa sviluppada ina relaziun amicabla, la quala Antonie numna en ses diari in’«affinitad electiva». En ina brev dal mars 1811 a sia quinada Bettina scriva ella che Beethoven «la saja daventà in dals pli chars umans» e ch’el la visitia «quasi mintga di». Divers perscrutaders èn da l’avis che la brev da Beethoven a l’‹amanta immortala› saja stada drizzada ad Antonie Brentano.
La brev a l’‹amanta immortala› che Beethoven ha scrit ils 6/7 da fanadur 1812 a Teplitz durant in viadi en ils bogns da cura da la Boemia vala sper il Testament da [[Heiligenstadt]] sco la pli impurtanta testimonianza persunala dal cumponist. El la drizza ad ina dunna che na vegn betg menziunada cun num. Curt avant, ils 3 da fanadur, eri vegnì a [[Prag]] tar in inscunter che dueva esser decisiv per l’avegnir da la relaziun. Sco ch’i resorta vinavant da la brev han ils dus confessà in a l’auter lur amur e speran da pudair sa liar per adina; ma apparentamain è quai collià cun gronds impediments. L’identitad da l’‹amanta immortala› è contestada tranter ils perscrutaders da Beethoven.
=== Crisa e davos onns da vita (ca. 1812–1827) ===
==== Crisa da vita ====
[[Datoteca:Beethoven_Mähler_1815.jpg|thumb|160px|Purtret da Beethoven dal 1815]]
A partir da l’onn 1812 è la situaziun da viver da Beethoven sa pegiurada decididamain. Sper ils eveniments fatals enturn l’‹amanta immortala› al han occupà quitads materials en connex cun il contract da rentas; ed ultra da quai ha la malsogna da l’udida manà cun il temp a la surdadad cumpletta. A partir da ca. il 1813 fascheva Beethoven diever da corns acustics per communitgar cun ses ambient; e dapi il 1818 èn documentads uschenumnads carnets da conversaziun, en ils quals ils partenaris da discussiun nudavan lur expectoraziuns.<ref>Karl-Heinz Köhler, Grita Herre, Dagmar Beck (ed.): ''Ludwig van Beethovens Konversationshefte''. 11 toms, Lipsia 1968–2001.</ref> Pervi da ses impediment d’udida vaira avanzà n’al eri betg pli pussaivel da sa preschentar sco pianist.
Ils 15 da november 1815 è mort il frar da Beethoven Kaspar Karl laschond enavos in figl da nov onns. Beethoven han sinaquai manà cun sia quinada Johanna in dir cumbat giuridic areguard l’avugadia da ses nev Karl. En sia funcziun temporara sco bab nutrider ha Beethoven fatg naufragi cun vulair suttametter ses protegì a sias finamiras d’educaziun exageradas.
==== Novs plans cumpositorics e davosas ovras ====
Durant il temp da sia crisa persunala è er sa midà il stil cumpositoric da Beethoven. Il 1813 e 1814 è el l’emprim stà fatschentà cun la cumposiziun da ‹Wellingtons Sieg› e cun transfurmar si’opera da ‹Leonore› a ‹Fidelio›. Ils proxims onns è el anc sa deditgà ina giada intensivamain a la sonata per clavazin. El ha cumponì las sonatas op. 90 (1814), op. 101 (1815–1817) ed op. 106 (‹Hammerklavier-Sonate›, 1817–1818). A medem temp ha Beethoven creà las duas sonatas per cello op. 102 (1815), il ciclus da chanzuns ‹An die ferne Geliebte› op. 98 (1816) sco er la transfurmaziun da duas poesias da Goethe en ina cantata cun il num ‹Meeresstille und glückliche Fahrt› per chor ed orchester op. 112.
Entant che Beethoven era s’occupà durant intgins onns quasi exclusivamain cun ovras per furmaziuns pli pitschnas, è sa preschentada il 1819 la chaschun da puspè prender per mauns in’ovra pli gronda. Ses mecen dapi blers onns e scolar da clavazin, l’archiduca Rudolph, dueva vegnir intronisà il mars 1820 sco archuvestg da Olmütz (tschec Olomouc). Beethoven è vegnì incumbensà da scriver ina gronda messa festiva. Ma il process da cumposiziun da la Missa solemnis op. 123 è sa tratg a la lunga, uschia che Beethoven l’ha pir pudì terminar la fin 1822 / entschatta 1823.
Sper la messa ha Beethoven lavurà vi da las 33 variaziuns sur in valzer dad Anton Diabelli op. 120, in ciclus per clavazin ch’era vegnì inizià da l’editur da musica e cumponist Diabelli. Quel aveva tramess ses valzer a divers cumponists cun la supplica d’attribuir variaziuns per in’ediziun collectiva. Ultra da quai ha Beethoven cuntinuà da quel temp sia seria da las ultimas sonatas da clavazin cun op. 109, 110 e 111.
Suenter ina pausa da bundant diesch onns è Beethoven er puspè sa deditgà al gener da la sinfonia. La primaudiziun da la 9avla sinfonia op. 125 ils 7 da matg 1824 è stada in grond success. La preschentaziun è vegnida dirigida da Michael Umlauf, Beethoven al ha assistì al pult dal dirigent.<ref>Alexander Wheelock Thayer: ''Ludwig van Beethovens Leben. Auf Grund der hinterlassenen Vorarbeiten und Materialien weitergeführt von Hermann Deiters.'' 5avel tom (ed. da Hugo Riemann), Lipsia 1908, p. 90.</ref>
La finala è sa sviluppada tranter la primavaira 1824 e l’atun 1826, cumenzond cun il quartet d’artgists op. 127, ina davosa gruppa da tschintg quartets d’artgists. Il stausch inizial per realisar quella aveva dà in’incumbensa da cumposiziun da l’amatur da musica russ Nikolai Borisowitsch Galitzin. Ulteriura motivaziun ha Beethoven retschet tras il return dal violinist Ignaz Schuppanzigh a Vienna. Quel era stà dapi il 1816 en viadi e ses ensemble aveva represchentà per l’emprima giada quasi tut ses quartets d’artgists da pli baud. Il quartet d’artgists en F-dur op. 135 è stà l’ultima ovra che Beethoven ha terminà.
==== Amis ed enconuschents ====
[[Datoteca:Heiligenstadt_(Wien)_-_Beethoven-Wohnhaus,_Pfarrplatz_2.JPG|thumb|220px|In dals numerus domicils da Beethoven a Vienna (1817)]]
Tras la surdadad progredinta è Beethoven stà dependent ils ultims onns da sia vita dal sustegn d’amis ed enconuschents. Beethoven aveva bain persunal da chasa (cuschiniera e chasarina), ma grondas dispitas cun ils emploiads han manà repetidamain a desditgas d’ina u da l’autra vart.
Gia pli baud aveva Beethoven profità da persunas da ses ravugl d’amis per laschar far cumissiuns u auters servetschs. Uschia per exempel il 1817/18 da la construidra da clavazins Nanette Streicher nata Stein. La relaziun amicabla cun la famiglia da construiders da clavazins Stein aveva gia cumenzà a chaschun d’in segiurn ad Augsburg il 1787. Nanette Streicher è s’occupada repetidamain dal tegnairchasa ed ha er intermedià tranter il cumponist e ses persunal da chasa.
Il 1822 cumpara per l’emprima giada Anton Schindler en il circul d’enconuschents da Beethoven. Schindler tschertgava la vischinanza da Beethoven ed è sa purschì a quel sco factotum. Sia maschaida da submissiun servila ed agir autocratic ha adina puspè manà tar Beethoven a malaveglia e spretsch. Suenter la mort da Beethoven è Schindler sa patrunà da documents or da ses relasch, uschia d’ina part dals carnets da conversaziun. Schindler ha scrit ina da las emprimas biografias da Beethoven.<ref>Cf. p.ex. l’ediziun Anton Schindler: ''Biographie von Ludwig van Beethoven''. Münster 1940.</ref> La credibilitad da quella è però dispitaivla; per suttastritgar sias pretensiuns è el numnadamain er sa servì da falsificaziuns.<ref>Grita Herre, Dagmar Beck: ''Anton Schindlers fingierte Eintragungen in den Konversationsheften.'' En: ''Zu Beethoven. Aufsätze und Annotationen,'' tom 1, ed. da Harry Goldschmidt, Berlin 1979, p. 11–89.</ref>
La stad 1825, suenter la ruptura cun Schindler, ha Karl Holz, il segund violinist dal quartet da Schuppanzigh, surpiglià la funcziun dal secretari persunal e cussegliader.
Gist ils ultims onns da sia vita è la relaziun da Beethoven tar ses ami da giuventetgna Stephan von Breuning, il qual era arrivà il 1801 a Vienna, puspè daventada pli impurtanta. Il settember 1826 è Breuning daventà conavugà dal nev Carl ed el èsi er stà a s’occupar da Beethoven durant ils ultims mais che quel era grev malsaun.
==== Famiglia ====
Johann, il frar da Ludwig van Beethoven, era arrivà a Vienna tar ina tscherta bainstanza sco apotecher. Il contact tranter ils dus frars, che n’era mai propi stà fitg stretg, è s’intensivà cura che Beethoven ha emprestà il 1822 da Johann ina summa pli gronda. Ils proxims onns ha il cumponist adina puspè sa laschà cussegliar da ses frar en dumondas finanzialas.
Ils 8 d’avrigl 1820 ha la dretgira d’appellaziun attribuì definitivamain a Beethoven l’avugadia da ses nev Karl, sut la cundiziun ch’el vegnia sustegnì d’in conavugà. Quai n’ha però betg pudì mitigiar las tensiuns tranter aug e nev – ils 6 d’avust 1826 ha Karl empruvà da sa prender la vita. Sinaquai è Beethoven sa retratg da l’avugadia.
==== Malsogna e mort ====
[[Datoteca:Zentralfriedhof_Vienna_-_Beethoven.JPG|thumb|160px|La fossa da Beethoven sin il santeri central a Vienna]]
Gia dapi ca. ses 30avel onn da vita pativa Beethoven savens da malsognas. Igl èn avant maun descripziuns da differents sintoms sco diarrea, mal il venter, colicas, fevra u inflammaziuns. Sco motivs sa laschan trair en consideraziun malsognas acutas, ma er ina u pliras malsognas cronicas.<ref>Hans Bankl e Hans Jesserer: ''Die Krankheiten Ludwig van Beethovens. Pathographie seines Lebens und Pathologie seiner Leiden.'' Vienna 1987.</ref> Tranter auter vegnan supponids ina tissientada da plum, brucellosa ed in consum d’alcohol exagerà. Ils biografs da Beethoven han constatà che l’artist baveva regularmain vin alv bunmartgà, il qual ils viticulturs dultschivan cun zutger da plum enstagl da zutger da channa ch’era bundant pli char. L’onn 2000 èn vegnids intercurids chavels d’in ritsch ch’era vegnì taglià giu a Beethoven avant la sepultura. L’analisa chemica dal Health Research Institute a Naperville/Illinois ha inditgà in’auta concentraziun da plum, quai che conferma la tesa d’ina tissientada da plum. Examinaziuns vi da fragments da la chavazza ch’èn vegnidas fatgas pli tard han però inditgà ina concentraziun da plum betg nuschaivla per la sanadad.
Pli vegl che Beethoven è vegnì e pli savens ed intensiv ch’èn sa mussads ils sintoms da sia malsogna. La stad 1821 ha ina greva mellania inditgà ina zirrosa epatica. Beethoven ha tschertgà in remedi mitigiant cun far curas da bogn e segiurns en la champagna. L’ultim al ha manà ils 29 da settember 1826 – ensemen cun ses nev – sin il bain rural da ses frar Johann a Gneixendorf. Il return a Vienna ha gì lieu l’entschatta december d’aura fraida ed umida en la charrotscha averta, quai ch’ha manà a malcostas. Curt temp suenter esser sa revegnì da quella, èn sa mussads grevs sintoms da la zirrosa epatica en furma d’aua en las chommas ed il bassventer e d’ina mellania. Sinaquai n’ha Beethoven betg pli pudì bandunar il letg. Suenter pliras puncziuns e tractaments senza success da vart da plirs medis è Beethoven mort ils 26 da mars 1827.
La sepultura ha gì lieu ils 29 da mars sin il santeri da Währing sut gronda participaziun da la populaziun da Vienna: radund 20 000 persunas duain avair prendì part dal til da bara.<ref>Alexander Wheelock Thayer: ''Ludwig van Beethovens Leben. Auf Grund der hinterlassenen Vorarbeiten und Materialien weitergeführt von Hermann Deiters''. 5avel tom (ed. da Hugo Riemann), Lipsia 1908, p. 495.</ref> Il pled da bara è vegnì preparà da [[Franz Grillparzer]] e prelegì da l’actur Heinrich Anschütz. [[Franz Schubert]], che dueva suandar Beethoven be in onn pli tard en fossa, al ha rendì sper Grillparzer la davosa onur sco in dals 36 portatizuns.
La bara da Beethoven è vegnida exhumada duas giadas: il 1863 per mesirar l’ossa e fotografar la chavazza ed il 1888 per al metter en in’autra fossa, numnadamain en il guaudet d’onur dal santeri central a Vienna. Quest ultim til è danovamain stà accumpagnà d’in grond pievel.
== Il cumponist ==
=== Muntada ===
[[Datoteca:Beethoven_monument_bonn_muensterplatz_2008.jpg|thumb|160px|Monument da Beethoven a Bonn]]
Beethoven vegn considerà oz sco il cumponist ch’ha cumplenì la classica viennaisa e preparà la via a la romantica. Surtut en las furmas centralas da la classica viennaisa, la sinfonia, la sonata per clavazin ed il quartet d’artgists, ha el creà ovras ch’han sviluppà in’immensa muntada entaifer l’istorgia da la musica. Tranter auter ha Beethoven tschentà impurtants craps da fundament per ils elements sinfonics che duevan daventar en l’ulteriur svilup da l’istorgia da la musica caracteristics per ils concerts solistics.
L’entretschament dals elements formals da la sonata ha el sviluppà ad ina perfecziun nuncuntanschida. Ed er ina concentraziun da las sinfonias e dals concerts solistics da l’aspect quantitativ vers l’aspect qualitativ po vegnir attribuida a Beethoven.
En l’emprima perioda da ses operar era el anc sa fundà fermamain sin l’ovra da [[Haydn]] e [[Mozart]]; silsuenter ha el chattà ses stil tut agen. Gia ses antecessurs avevan individualisà fermamain las vuschs instrumentalas; Beethoven ha sviluppà vinavant las furmas ch’el ha surpiglià a novas dimensiuns che correspundevan a las novas ideas. Il menuet, ch’era fin qua segnà d’ina tempra aristocratic-curtaisa, ha el elavurà al scherzo plain vita. Ed il finale, tar il qual i sa tractava avant Beethoven per ordinari d’in epilog liger, ha el posiziunà da nov sco la culminaziun dal svilup da l’entira ovra; areguard la forza e l’amplezza surpassa quel savens l’emprima part da l’ovra. Il segund element innovativ ha furmà l’unitad dal patratg musical che sa lascha enconuscher en tut sias singulas parts. Quai che s’exprima en tschertas ovras gia en il titel (p.ex. en las sonatas per clavazin ‹Pathétique›, ‹Appassionata› e ‹Les Adieux›, en l’‹Eroica› ed en la ‹Pastoral-Sinfonie›) sa lascha applitgar sin la gronda part da sias ovras instrumentalas: ch’ils stadis da l’olma che vegnan represchentads en las singulas parts stattan en in connex intern in cun l’auter.
Ses cudeschs da skizzas mussan cun tge lavur nunstanclentaivla e cun quantas emprovas ch’el è sa sfadià da dar a sias ovras la furma ch’al cuntentava. Ins è impressiunà, sco ch’ha formulà O. Jahn, «davart sia moda da volver vi e na betg mo singuls motivs e melodias, mabain ils pli pitschens elements da quels e da giavinar or da tut las variaziuns imaginablas la meglra furma pussaivla. Ed ins na chapescha betg, co ch’ha pudì sa furmar da talas mieulas musicalas in entir talmain organic (...). Savens fan questas skizzas in’impressiun palpanta e targlinanta; quant pli crescha alura l’admiraziun areguard l’autocritica scheniala ch’ha fatg eleger, suenter avair examinà tut, cun segirtad suverana il meglier londerora.»<ref>O. Jahn: ''Gesammelte Aufsätze'', p. 243.</ref>
=== Il temp a Bonn ===
Las emprimas ovras eran anc sa sviluppadas durant che Beethoven era da chasa a Bonn. Igl èn quai en tut diesch cumposiziuns dal temp 1782–1785 ch’èn sa mantegnidas fin oz; cun l’intenziun d’al vulair stilisar ad in uffant schenial, eran quellas vegnidas publitgadas bunamain tuttas. Ultra da quai èn enconuschentas radund trenta ovras dals onns 1787–1792, da las qualas eran però vegnidas publitgadas a ses temp be ina. Bleras dad ellas ha Beethoven inserì pli tard en autras ovras. Ils singuls tocs da quest’emprima epoca eran anc segnads fermamain dal stil da Neefe e da Sterkel e s’orientavan a l’ideal da Mozart. Ils ultims onns a Bonn ha Beethoven alura dà agens accents cumpositorics en sias chanzuns, cantatas, arias e variaziuns; per part laschan quellas gia sminar la lavur analitica dal cumponist da pli tard. Las ovras en stil da sonata èn percunter main individualas e restan per gronda part fragment. Questa furma che dueva daventar uschè centrala per Beethoven ha el apparentamain elavurà pir durant ses temp viennais.
=== Emprima epoca da l’operar original ===
L’emprima fasa cumpositorica ch’è segnada d’in stil original per propi cumenza cun ils trais trios per clavazin op. 1 (1795) e finescha ca. cun ils onns 1800–1802.
Da quest’epoca fa er part l’emprima sinfonia. Beethoven l’ha cumenzà en la vegliadetgna da 29 onns e terminà l’onn proxim. La sinfonia è vegnida preschentada l’emprima giada ils 2 d’avrigl 1800, e quai cun grond success. Elements fitg innovativs per quel temp eran las cumposiziuns per clavazin (tant en furma dal concert sco er da la sonata e variaziun); qua è Beethoven sa distinguì betg mo tras sia tecnica, mabain er areguard la structuraziun e sutdivisiun da l’entira cumposiziun en singulas parts.
=== Segunda perioda d’activitad ===
Sco segunda fasa da producziun sa laschan definir ils onns 1800–1802 fin il 1814. Da quella fan surtut part sinfonias e sonatas per clavazin.
==== ‹Eroica› e ‹Fidelio› ====
Cun la terza sinfonia ha Beethoven chattà la furma d’ina sinfonia plitost monumentala ed eroica.<ref>Carl Dahlhaus: ''Ludwig van Beethoven und seine Zeit,'' p. 45ss. e 110ss.</ref> Questa sinfonia, ch’era oriundamain deditgada a Napoleun, è vegnida preschentada l’emprima giada l’avust 1804 en il palais viennais dal prinzi Joseph Maximilian von Lobkowitz.
Il 1805 ha gì lieu la primaudiziun da la suletta opera che Beethoven ha scrit. Sco bleras autras ovras è er quella vegnida surlavurada pliras giadas. Entitulada oriundamain ‹Leonore›, l’ha Beethoven renumnà en la terza versiun ‹Fidelio› (cun l’uvertura en E-dur). En quest’ultima versiun è ella vegnida represchentada il 1814. Il cumponist n’è betg ì qua novas vias; ma l’opera mantegna sia muntada pervia dal cuntegn profund e la qualitad da la musica.
==== Sinfonias nr. 5 c-mol, nr. 6 E-dur e nr. 7 A-dur ====
[[Datoteca:5._Sinfonie_(Beethoven).png|thumb|240px|Cumenzament da la 5avla sinfonia]]
La 5avla sinfonia da Beethoven vegn er numnada ‹Sinfonia dal destin›. Il cumponist l’ha scrit en ina greva fasa da sia vita. Davart ils marcants quatter tuns inizials duai Beethoven avair ditg: «Uschia splunta il destin vi da la porta.» (Istorichers da musica refusan però questa ‹legenda› sco attribuziun posteriura). Ils 22 da december 1808 è ella vegnida represchentada per l’emprima giada, e quai ensemen cun la 6avla sinfonia, il quart concert per clavazin e parts da la messa en C-dur.
Tar la pastorala na sa tracti betg da musica programmatica per propi, sco che quai vegn savens pretendì, mabain – tenor Beethoven sez – «plitost d’ina expressiun da la sensibladad che da pictura». Chapida en quest senn, sa chatta la sinfonia anc adina sin il terren da la classica. [[Franz Liszt]], ch’ha scrit las emprimas cumposiziuns sinfonicas d’in caracter poetic, è plitost sa referì sviluppond quest nov gener a las uverturas da Beethoven, sco per exempel ‹Coriolan› u ‹König Stephan›. Igl è però correct che la tematica da la pastorala, numnadamain ils lioms cun la natira, dueva daventar in dals elements centrals da la romantica. Questa proxima èra musicala è sa mussada sco l’epoca da las sinfonias ‹poeticas› per propi. Medemamain ha l’art da la romantica mess l’accent sin l’intern da l’uman, pia sin ses sentir e sin sias intenziuns. En quest senn po la pastorala da Beethoven tuttavia valair sco precursura da la romantica. Quai suttastritga er il fatg ch’el ha schlargià la furma sin tschintg parts ed integrà instruments che n’eran uschiglio betg da chasa en l’orchester sinfonic dal temp da la classica (p.ex. il piccolo). Igl èn quai innovaziuns che mussan decididamain en direcziun da la romantica, quai che dueva sa manifestar a moda anc pli clera en la 9avla sinfonia cun ses caracter triumfal. Ultra da quai èn er intgins dals topos programmatics da la pastorala (‹il stemprà› e.a.) vegnids reprendids dal temp da la romantica.
En la 7avla sinfonia en A-dur op. 92 dal 1812 anticipescha Beethoven musicalmain las guerras da liberaziun antinapoleonicas da pli tard. Tar sia primaudiziun il december 1813 ha il public reagì sin quai cun gronda euforia. Questa sinfonia è segnada d’in tschert patriotissem e na renviescha betg a moda uschè clera en direcziun da l’epoca da la romantica sco las sinfonias precedentas. Tuttina sa distingua l’ovra tras novaziuns areguard las armonias e la polifonia. La part centrala è la segunda, l’allegretto, quai ch’è nunusità. Quel è segnà d’in ritmus festiv, chaminant, sco d’in til da bara da milliuns. Tenor ils agens pleds da Beethoven è questa part deditgada a quels «ch’ans han unfrì uschè bler».
=== Ultima perioda d’activitad ===
Durant ils onns 1814 fin 1818 ha la producziun da Beethoven laschà suenter in pau. Da quest temp resortan be singulas cumposiziuns pli grondas, per exempel la sonata en A (1815) ed il ciclus da chanzuns. La malsogna e dispitas chasanas han franà sia fantasia. Ma suenter avair surmuntà quest temp da decuraschament è Beethoven sa mussà en divers reguards sco in’autra persuna ed in auter cumponist: Suenter esser sa serrà vers anora, era ses sentir orientà anc pli ferm sin il mund intern; en consequenza da quai tschiffa si’expressiun musicala a moda anc pli directa che avant. L’unitad da cuntegn e furma n’è per part però betg pli uschè perfetga sco pli baud, mabain segnada d’in mument subjectiv.
Las ovras principalas da questa terza epoca èn la ‹Missa solemnis› (1818–23), la quala Beethoven sez ha considerà sco si’ovra la pli cumplenida, e la novavla sinfonia en d-mol (1823–24). Ultra da quai tutgan en quest temp: l’uvertura ‹Zur Weihe des Hauses›, op. 124 (1822), las sonatas da clavazin op. 106 en B-dur (1818), op. 109 en E-dur, op. 110 en As-dur (1821) ed op. 111 en c-mol (1822), las ‹Diabelli-Variationen›, plirs tocs pli pitschens per clavazin e chant e la finala ils davos gronds quartets d’artgists op. 127 en Es-dur (1824), op. 130 en B-dur ed op. 132 en a-mol (1825), op. 131 en cis-mol ed op. 135 en F-dur (1826). Ils quartets d’artgists tardivs derivan da l’occupaziun da Beethoven cun la tecnica da cumposiziun da [[Johann Sebastian Bach]], en spezial cun las fugas da quel. Tuttina na mussan ils tocs betg vers il passà, mabain vers l’avegnir. En spezial ses op. 133 (‹Grosse Fuge›) era surprendentamain modern per ses temp e n’è strusch vegnì chapì durant l’entir 19avel tschientaner.
Blers sbozs, tranter auter quel per ina dieschavla sinfonia en c-mol e per in quintet d’artgists en C-dur èn ultra da quai vegnids a la glisch en il relasch dal cumponist.
==== 9avla sinfonia ====
Il 1824 ha Beethoven accumplì la 9avla sinfonia. La davosa part cun il chor che chanta sco finale la sonorisaziun da la poesia da Schiller ‹An die Freude› è spezialmain enconuschenta. Il tema da questa part furma la basa da l’imni europeic. La sinfonia exprima il cumbat d’in cor uman che brama, turmentà da stentas e paina, il di da l’allegrezza sublima, il qual n’al è tuttina betg dà en tutta clerezza e purezza. Las emprimas trais parts cun lur grondiusa architectura, instrumentalisaziun ed elavuraziun dals temas èn stads directivs per ils sinfonichers da la romantica fin tar [[Gustav Mahler]]. La primaudiziun da la 9avla sinfonia, ensemen cun parts da la Missa solemnis, ha gì lieu ils 7 da matg 1824. Cumbain che Beethoven n’ha betg pli pudì manar sez la preschentaziun, vuleva el sustegnair il dirigent cun indicaziuns dal tempo. L’orchester aveva però survegnì l’ordra da betg suandar quellas.
==== Sinfonia nr. 10 ====
Curt avant sia mort ha Beethoven anc lavurà vi da sia 10avla sinfonia, però senza pudair terminar quella. Da l’emprima part existan bleras skizzas e notizias. Barry Cooper ha elavurà quellas ad in’emprima part. Er da la terza part, in scherzo energic, existan skizzas che dateschan dal 1825.<ref>[https://web.archive.org/web/20160413065004/http://www.gerdprengel.de/symphony.html ''Beethovens Skizzen zu einer Sinfonie''].</ref>
== Ovras (tscherna) ==
=== Ovras d’orchester ===
'''Sinfonias'''
* ''1. Sinfonie C-Dur'', op. 21, 1799/1800 (primaudiziun: 2 d’avrigl 1800)
* ''2. Sinfonie D-Dur'', op. 36, 1802 (primaudiziun: 5 d’avrigl 1803)
* ''3. Sinfonie Es-Dur'', op. 55 [''Eroica''], 1803/1804 (primaudiziun: 7 d’avrigl 1805)
* ''4. Sinfonie B-Dur'', op. 60, 1806 (primaudiziun: 15 da november 1807)
* ''5. Sinfonie c-Moll'', op. 67 [''Schicksalssinfonie''], 1800–1808 (primaudiziun: 22 da december 1808)
* ''6. Sinfonie F-Dur'', op. 68 [''Pastorale''], 1807/1808 (primaudiziun: 22 da december 1808)
* ''7. Sinfonie A-Dur'', op. 92, 1811/1812 (primaudiziun: 8 da december 1813)
* ''8. Sinfonie F-Dur'', op. 93, 1811/1812 (primaudiziun: 27 da favrer 1814)
* ''9. Sinfonie d-Moll'', op. 125 cun chor final sur la poesia da Friedrich Schiller ''An die Freude'', 1815–1824 (primaudiziun: 7 da matg 1824)
* ''Wellingtons Sieg'', op. 91, 1813
'''Concerts da clavazin'''
* ''Konzert für Klavier und Orchester Es-Dur'', WoO 4, 1784
* ''Klavierkonzert Nr. 1 C-Dur'', op. 15, 1795–1801
* ''Klavierkonzert Nr. 2 B-Dur'', op. 19, 1788–1801
* ''Klavierkonzert Nr. 3 c-Moll'', op. 37, 1800–1803
* ''Klavierkonzert Nr. 4 G-Dur'', op. 58, 1804–1807
* ''Klavierkonzert Nr. 5 Es-Dur'', op. 73, 1809
'''Ulteriuras ovras concertantas'''
* ''Romanze für Violine und Orchester G-Dur'', op. 40, edì il 1803
* ''Romanze für Violine und Orchester F-Dur'', op. 50, edì il 1805
* ''Violinkonzert D-Dur'', op. 61, 1806
* ''Tripelkonzert für Klavier, Violine und Violoncello C-Dur'', op. 56, 1804–1805
* ''Konzert für Oboe und Orchester F-Dur'', Hess 12
* ''Chorfantasie in c-Moll für Klavier, Chor und Orchester'', op. 80, 1808–1809
'''Uverturas'''
* ''Coriolan-Ouvertüre c-Moll'', op. 62, 1807
* Uvertura ''Zur Namensfeier'', op. 115, 1815
* ''Leonoren-Ouvertüre nr. 1'', op. 138
=== Operas ed autras ovras da tribuna ===
'''Opera'''
* ''Leonore'' (1. versiun, cump. 1804/1805)
* ''Leonore'' (2. versiun, cump. 1805/1806)
* ''Fidelio'' (3. versiun da ''Leonore'', cump. 1814)
'''Ballets'''
* ''Musik zu einem Ritterballett'', opus WoO 1, 1790–1791
* ''Die Geschöpfe des Prometheus'', op. 43, 1800–1801
'''Musica da tribuna'''
* Egmont'', op. 84, 1810
* ''Die Ruinen von Athen'', op. 113, 1811
* ''König Stephan'', op. 117, 1811
* ''Die Weihe des Hauses'', op. 124, 1822
* ''Leonore Prohaska'', WoO 96, 1815
=== Ovras vocalas ===
==== Oratoris ====
* ''Christus am Ölberge'', op. 85 (1803)
==== Messas ====
* ''Messe in C-Dur'', op. 86 (1807)
* ''Missa solemnis D-Dur'', op. 123 (1819–1823)
==== Cantatas ====
* ''Kantate auf den Tod von Kaiser Joseph II.'' (WoO 87)
* ''Kantate zur Erhebung von Leopold II.'' (WoO 88)
* ''Meeresstille und glückliche Fahrt'' per 4 vuschs cun orchester, op. 112 (1815) [tenor poesias da Goethe]
* ''Der glorreiche Augenblick'', cantata per 4 vuschs solistas, cor ed orchester, op. 136 (1814)
==== Chanzuns ====
* ''Schilderung eines Mädchens'', WoO 107
* ''An einen Säugling'', WoO 108
* ''Der freie Mann'', WoO 117
* Otg chanzuns, op. 52 (''Urians Reise um die Welt'', ''Feuerfarb’'', ''Das Liedchen von der Ruhe'', ''Maigesang'', ''Mollys Abschied'', ''Die Liebe'', ''Marmotte'', ''Das Blümchen Wunderhold'')
* ''Ich liebe dich so wie du mich'', WoO 123
* ''La partenza'', WoO 124
* ''Adelaide'', op. 46
* ''Abschiedsgesang an Wiens Bürger'', WoO 121
* ''Kriegslied der Österreicher'', WoO 122
* ''Opferlied'', WoO 126
* ''Neue Liebe, neues Leben'', WoO 127
* ''La tiranna'', WoO 125
* Sis chanzuns da Gellert, op. 48 (''Bitten'', ''Die Liebe des Nächsten'', ''Vom Tode'', ''Die Ehre Gottes aus der Natur'' ''[Die Himmel rühmen]'', ''Gottes Macht und Vorsehung'', ''Bußlied'')
* ''Lebensglück'', op. 88
* ''Der Wachtelschlag'', WoO 129
* ''An die Hoffnung'', op. 32
* ''Elegie auf den Tod eines Pudels'', WoO 110
* ''Als die Geliebte sich trennen wollte'' ''(Empfindungen bei Lydiens Untreue)'', WoO 132
* ''In questa tomba oscura'', WoO 133
* ''Sehnsucht'', WoO 134
* ''Andenken'', WoO 136
* ''Der Jüngling in der Fremde'', WoO 138
* ''Lied aus der Ferne'' (la part dal clavazin è identica cun WoO 138)
* ''Gesang aus der Ferne'' WoO 137
* ''Der Liebende'', WoO 139
* Sis chants, op. 75 (''Kennst du das Land'', ''Neue Liebe, neues Leben'' [2. versiun], ''Aus Goethes Faust'', ''Gretels Warnung'', ''An den fernen Geliebten'', ''Der Zufriedene'')
* Quatter arietas ed in duet, op. 82 (''Dimmi, ben mio, che m’ami'', ''T’intendo sì, mio cor'', ''L’amante impaziente'' ''[Arietta buffa]'', ''L’amante impaziente'' ''[Arietta assai seriosa]'', ''Odi l’aura che dolce sospira'')
* Trais chants da Goethe, op. 83 (''Wonne der Wehmut'', ''Sehnsucht'', ''Mit einem gemalten Band'')
* ''An die Geliebte'' (1. versiun)
* ''An die Geliebte'', WoO 140 (3. versiun)
* ''Der Bardengeist'', WoO 142
* ''Des Kriegers Abschied'', WoO 143
* ''Merkenstein'', WoO 144 (1. sonorisaziun)
* ''Merkenstein'', op. 100 (2. e 3. sonorisaziun)
* ''Das Geheimnis'', WoO 145
* ''An die Hoffnung'', op. 94 (2. sonorisaziun)
* ''Sehnsucht'', WoO 146
* ''An die ferne Geliebte''. In ciclus da chanzuns dad Aloys Jeitteles, op. 98 (''Auf dem Hügel sitz’ ich, spähend'', ''Wo die Berge so blau'', ''Leichte Segler in den Höhen'', ''Diese Wolken in den Höhen'', ''Es kehret der Maien, es blühet die Au'', ''Nimm sie hin denn, diese Lieder'')
* ''Der Mann vom Wort'', op. 99
* ''Ruf vom Berge'', WoO 147
* ''So oder so'', WoO 148
* ''Resignation'', WoO 149
* ''Abendlied unterm gestirnten Himmel'', WoO 150
* ''Ariette'' ''(Der Kuß)'', op. 128
* ''Aus den Liedern verschiedener Völker'', WoO 158
* Numerusas elavuraziuns da chanzuns popularas
=== Ovras da clavazin ===
En il center da ses operar stattan las 32 sonatas per clavazin. Ultra da quai ha Beethoven scrit variaziuns sur agens temas e tals dad auters cumponists, da las qualas las variaziuns da Diabelli tutgan tranter las pli impurtantas ovras da clavazin insumma.
Stgazis tut spezials tranter ils tocs per clavazin furman las 24 ''Bagatellen'' en op. 33, op. 119 ed op. 126. Populars è surtut il toc ''Für Elise'' ed il rondo ''Die Wut über den verlorenen Groschen'' (op. 129).
=== Musica da chombra ===
==== Quartets d’artgists ====
* Sis quartets d’artgists, op. 18
** ''Streichquartett Nr. 1 F-Dur'', op. 18 nr. 1
** ''Streichquartett Nr. 2 G-Dur'', op. 18 nr. 2
** ''Streichquartett Nr. 3 D-Dur'', op. 18 nr. 3
** ''Streichquartett Nr. 4 c-Moll'', op. 18 nr. 4
** ''Streichquartett Nr. 5 A-Dur'', op. 18 nr. 5
** ''Streichquartett Nr. 6 B-Dur'', op. 18 nr. 6
* Trais quartets d’artgists, op. 59 (''Rasumovsky-Quartette'')
** ''Streichquartett Nr. 7 F-Dur'', op. 59 nr. 1
** ''Streichquartett Nr. 8 e-Moll'', op. 59 nr. 2
** ''Streichquartett Nr. 9 C-Dur'', op. 59 nr. 3
* ''Streichquartett Nr. 10 Es-Dur'', op. 74 (''Harfenquartett'')
* ''Streichquartett Nr. 11 f-Moll'', op. 95
* ''Streichquartett Nr. 12 Es-Dur'', op. 127
* ''Streichquartett Nr. 13 B-Dur'', op. 130
* ''Streichquartett Nr. 14 cis-Moll'', op. 131
* ''Streichquartett Nr. 15 a-Moll'', op. 132
* ''Große Fuge B-Dur'', op. 133
* ''Streichquartett Nr. 16 F-Dur'', op. 135
==== Quartets da clavazin ====
* ''Drei Klavierquartette'', WoO 36 (1785)
** ''Nr. 1 Es-Dur''
** ''Nr. 2 D-Dur''
** ''Nr. 3 C-Dur''
==== Trios da clavazin ====
* ''Trio für Klavier, Flöte und Fagott'', WoO 37 (ca. 1783)
* ''Triosatz Hess 48 Es-Dur'' (ca. 1790–1792)
* ''Trio WoO 38 Es-Dur'' (1791)
* Trais trios op. 1 (1795)
** ''Op. 1 Nr. 1 Es-Dur''
** ''Op. 1 Nr. 2 G-Dur''
** ''Op. 1 Nr. 3 c-Moll''
* ''Trio B-Dur für Klavier, Violine/Klarinette und Violoncello'' (1798), op. 11 (''Gassenhauer'')
* Ciclus da variaziuns sur in agen tema en Es-dur, op. 44 (1800)
* Dus trios op. 70 (1808)
** ''Op. 70 Nr. 1 D-Dur'' (''Geistertrio'')
** ''Op. 70 Nr. 2 Es-Dur''
* ''Trio op. 97 B-Dur'' (1811)
* ''Trio op. 121a g-Moll/G-Dur'' (cump. 1803?/rev. 1816) – variaziuns sur la chanzun da Wenzel Müller ''Ich bin der Schneider Kakadu''
* ''Triosatz in B-Dur'', WoO 39 (1812)
'''Elavuraziuns tras Beethoven'''
* ''Trio op. 38 für Klavier, Klarinette/Violine und Violoncello'' (1802/1803), elavuraziun dal septet op. 20
* Elavuraziun da la segunda sinfonia op. 36 per trio da clavazin (1805)
==== Sonatas da violina ====
* Trais sonatas op. 12 (1797/1798)
** ''Sonate Nr. 1 in D-Dur'', op. 12 nr. 1
** ''Sonate Nr. 2 in A-Dur'', op. 12 nr. 2
** ''Sonate Nr. 3 in Es-Dur'', op. 12 nr. 3
* ''Sonate Nr. 4 in a-Moll'', op. 23 (1800/1801)
* ''Sonate Nr. 5 in F-Dur'', op. 24 (1800/1801) (''Frühlingssonate'')
* Trais sonatas op. 30 (1802)
** ''Sonate Nr. 6 in A-Dur'', op. 30 nr. 1
** ''Sonate Nr. 7 in c-Moll'', op. 30 nr. 2
** ''Sonate Nr. 8 in G-Dur'', op. 30 nr. 3
* ''Sonate Nr. 9 in A-Dur'', op. 47 (1803) (''Kreutzersonate'')
* ''Sonate Nr. 10 in G-Dur'', op. 96 (1812)
==== Sonatas da violoncello e variaziuns ====
* Duas sonatas op. 5 (1796)
** ''Op. 5 Nr. 1 F-Dur''
** ''Op. 5 Nr. 2 g-Moll''
* ''Sonate A-Dur'', op. 69 (1808)
* Duas sonatas op. 102 (1815)
** ''Op. 102 Nr. 1 C-Dur''
** ''Op. 102 Nr. 2 D-Dur''
* Variaziuns per clavazin e violoncello
** Dudesch variaziuns sur in tema or da l’oratori da Händel ''Judas Maccabäus'', G-dur, Kinsky-Halm WoO 45 (1796)
** Dudesch variaziuns sur il tema ''Ein Mädchen oder Weibchen'' or da l’opera da Mozart ''Die Zauberflöte'', F-dur, op. 66 (1798)
** Set variaziuns sur il tema ''Bei Männern, welche Liebe fühlen'' or da l’opera da Mozart ''Die Zauberflöte'', Es-dur, Kinsky-Halm WoO 46 (1801)
* ''Sonate für Horn/Violoncello und Klavier'', op. 17 (1799)
==== Ulteriuras ovras da musica da chombra ====
* ''Septett in Es-Dur für Klarinette, Horn, Fagott, Violine, Viola, Violoncello, Kontrabass'', op. 20
* ''Trio für zwei Oboen und Englischhorn'', op. 87
* ''Thema und Variationen für zwei Oboen und Englischhorn'', WoO 28 (tenor ''Reich mir die Hand, mein Leben'' or da ''Don Giovanni'' da Mozart)
* Ulteriura musica da chombra per artgists (e clavazin)
* Trais equals per quatter posaunas
<div class="noprint">
== Annotaziuns ==
</div>
<references/>
== Funtaunas biograficas ==
* Franz Gerhard Wegeler, Ferdinand Ries: ''Biographische Notizen über Ludwig van Beethoven.'' Bädeker, Koblenz 1838.
* Franz Gerhard Wegeler: ''Nachtrag zu den biographischen Notizen über Ludwig van Beethoven.'' Bädeker, Koblenz 1845.
* Anton Schindler: ''Biographie von Ludwig van Beethoven.'' Aschendorff, Münster 1860.
* Gerhard von Breuning: ''Aus dem Schwarzspanierhause. Erinnerungen an L. v. Beethoven aus meiner Jugendzeit.'' Rosner, Vienna 1874.
* Ludwig van Beethoven: ''Briefwechsel. Gesamtausgabe'', ed. da Sieghard Brandenburg, 7 toms, Henle, Minca 1996–1998.
* Karl-Heinz Köhler, Grita Herre, Dagmar Beck (ed.): ''Ludwig van Beethovens Konversationshefte.'' 11 toms, Lipsia 1972–2001.
* Maynard Solomon (ed.): ''Beethovens Tagebuch 1812–1818.'' Beethoven-Haus, Bonn 2005.
* Klaus Martin Kopitz: ''Ein unbekanntes Gesuch Beethovens an Kaiser Franz I.'' En: ''Bonner Beethoven-Studien'', tom 6 (2007), p. 101–113.
* ''Beethoven aus der Sicht seiner Zeitgenossen in Tagebüchern, Briefen, Gedichten und Erinnerungen.'' Ed. da Klaus Martin Kopitz e Rainer Cadenbach, cun la participaziun dad Oliver Korte e Nancy Tanneberger, 2 toms, Henle, Minca 2009, ISBN 978-3-87328-120-2.
== Litteratura ==
* Joseph Schmidt-Görg: ''Ludwig van Beethoven (1770–1827).'' En: ''Rheinische Lebensbilder'', tom 4, ed. da Bernhard Poll. Rheinland Verlag, Cologna 1973, p. 119–140.
* Ludwig Nohl, ''Beethovens Leben'', 3 toms, Vienna-Lipsia 1864, 1867, 1877.
* Ludwig Nohl: ''Beethovens Tod. Eine documentarische Chronik.'' En: Ludwig Nohl: ''Musikalisches Skizzenbuch'', Minca 1866, p. 209–312.
* La Mara [Ida Maria Lipsius]: ''Beethovens Unsterbliche Geliebte. Das Geheimnis der Gräfin Brunsvik und ihre Memoiren''. Breitkopf & Härtel, Lipsia 1909.
* Alexander Wheelock Thayer: ''Ludwig van Beethovens Leben.'' Elav. da Hermann Deiters e Hugo Riemann, 5 toms, Lipsia 1917–1922 (Directmedia Publishing, Berlin 2007, ISBN 978-3-89853-334-8) [http://www.zeno.org/Musik/M/Thayer,+Alexander+Wheelock/Ludwig+van+Beethovens+Leben tar zeno.org].
* La Mara [Ida Maria Lipsius]: ''Beethoven und die Brunsviks. Nach Familienpapieren aus Therese Brunsviks Nachlaß.'' Siegel, Lipsia 1920.
* Paul Bekker, ''Beethoven.'' Deutsche Verlagsanstalt, Stuttgart 1922.
* Ludwig Schiedermair: ''Der junge Beethoven.'' Lipsia 1925.
* Theodor von Frimmel: ''Beethoven-Handbuch.'' Lipsia 1926.
* Romain Rolland: ''Beethovens Meisterjahre. Von der Eroica bis zur Appassionata'', Berlin 1930.
* Otto F. Beer: ''Zehnte Symphonie,'' Volksbuchverlag, Vienna 1952.
* Jean und Brigitte Massin: ''Ludwig van Beethoven.'' Club Français du Livre, Paris 1955 (versiun tudestga: ''Beethoven. Materialbiographie, Daten zum Werk und Essay.'' Minca 1970).
* Georg Kinsky, Hans Halm: ''Das Werk Beethovens. Thematisch-Bibliographisches Verzeichnis seiner sämtlichen vollendeten Kompositionen.'' Henle, Minca/Duisburg 1955.
* Walter Riezler: ''Beethoven''. Atlantis, Turitg 1962.
* Jean und Brigitte Massin: ''Recherche de Beethoven''. Fayard, Paris 1970.
* H.C. Robbins Landon: ''Beethoven.'' Universal Edition, Turitg 1974, ISBN 3-7024-0092-3.
* Maynard Solomon: ''Beethoven. Biographie.'' Fischer-Taschenbuch-Verlag, Francfurt a.M. 1990, ISBN 3-596-25668-2.
* Carl Dahlhaus: ''Ludwig van Beethoven. Approaches to his Music.'' University Press, Oxford 1991.
* Ernst Pichler: ''Beethoven. Mythos und Wirklichkeit.'' Amalthea, Vienna 1994.
* Stefan Kunze (ed.): ''Ludwig van Beethoven. Die Werke im Spiegel seiner Zeit. Gesammelte Konzertberichte und Rezensionen bis 1830.'' Laaber, Laaber 1996, ISBN 3-89007-337-9.
* Hans-Josef Irmen: ''Beethoven in seiner Zeit.'' Prisca, Zülpich 1998.
* Barry Cooper: ''Beethoven.'' University Press, Oxford 2000.
* Angelika Corbineau-Hoffmann: ''Testament und Totenmaske. Der literarische Mythos des Ludwig van Beethoven.'' Weidemann, Hildesheim 2000, ISBN 3-615-00211-3.
* Martin Geck: ''Ludwig van Beethoven.'' Rowohlt, Reinbek 2001, ISBN 3-499-50645-9.
* Carl Dahlhaus: ''Beethoven und seine Zeit.'' 4. ed., Laaber, Laaber 2002, ISBN 3-921518-87-3.
* Andreas Rücker: ''Beethovens Klaviersatz – Technik und Stilistik.'' 2 toms, dissertaziun, Francfurt a.M. e.a. 2002 (''Europäische Hochschulschriften'', retscha XXXV/tom 219), ISBN 3-631-39262-1.
* Jost Hermand: ''Beethoven. Werk und Wirkung.'' Böhlau, Cologna/Vienna 2003, ISBN 3-412-04903-4.
* Heinz von Loesch, Claus Raab (ed.): ''Das Beethoven-Lexikon.'' Laaber, Laaber 2008, ISBN 978-3-89007-476-4.
* Albrecht Riethmüller, Carl Dahlhaus, Alexander L. Ringer (ed.): ''Ludwig van Beethoven. Interpretationen seiner Werke.'' 2 toms, ediziun speziala, Laaber, Laaber 2008, ISBN 3-89007-304-2.
* William Kinderman: ''Beethoven.'' Oxford University Press, Oxford [e.a.] 2009, ISBN 978-0-19-532836-3.
* Rita Steblin: ''«A dear, enchanting girl who loves me and whom I love». New Facts about Beethoven’s Beloved Piano Pupil Julie Guicciardi.'' En: ''Bonner Beethoven-Studien'', tom 8 (2009), p. 89–152.
* Lewis Lockwood: ''Beethoven. Seine Musik – sein Leben.'' Metzler, Stuttgart/Weimar 2009, ISBN 978-3-476-02231-8.
* Klaus Martin Kopitz: ''Beethoven, Elisabeth Röckel und das Albumblatt ‹Für Elise›.'' Dohr, Cologna 2010, ISBN 978-3-936655-87-2.
* Michael Lorenz: ''Die ‹Enttarnte Elise›. Elisabeth Röckels kurze Karriere als Beethovens ‹Elise›.'' En: ''Bonner Beethoven-Studien'', tom 9, Beethoven-Haus, Bonn 2011, p. 169–190.
* Jan Caeyers: ''Beethoven. Der einsame Revolutionär. Eine Biographie.'' Beck, Minca 2012, ISBN 978-3-406-63128-3.
* Rudolf Buchbinder: ''Mein Beethoven. Leben mit dem Meister.'' Residenz, St. Pölten e.a. 2014, ISBN 978-3-7017-3347-7.
* Kurt Dorfmüller, Norbert Gertsch, Julia Ronge (ed.): ''Ludwig van Beethoven. Thematisch-bibliographisches Werkverzeichnis. Revidierte und wesentlich erweiterte Neuausgabe des Werkverzeichnisses von Georg Kinsky und Hans Halm.'' 2 toms, Henle, Minca 2014, ISBN 978-3-87328-153-0.
* Klaus Martin Kopitz: ''Beethovens ‹Elise› Elisabeth Röckel. Neue Aspekte zur Entstehung und Überlieferung des Klavierstücks WoO 59.'' En: ''Die Tonkunst'', ann. 9, nr. 1 dal schaner 2015, p. 48–57.
* John E Klapproth: ''The Immortal Beloved Compendium. Everything About The Only Woman Beethoven Ever Loved – And Many He Didn’t.'' Charleston, SC: CreateSpace 2016.
<div class="noprint">
== Colliaziuns ==
{{Commonscat| Ludwig van Beethoven}}
* [https://web.archive.org/web/20101128155838/http://www.beethoven-haus-bonn.de/sixcms/detail.php/startseite_digitales_archiv_de Archiv digital da la Chasa da Beethoven a Bonn]
* [https://web.archive.org/web/20140516201300/http://lvbeethoven.co.uk/ ''The Beethoven Reference Site'']
* [https://web.archive.org/web/20140101081334/http://wiki.ccarh.org/wiki/MuseData:_Ludwig_van_Beethoven ''MuseData: Ludwig van Beethoven''] (notas a liber access)
</div>
{{DEFAULTSORT:Beethoven, Ludwig Van}}
[[Categoria:Persunas dal 18avel tschientaner]]
[[Categoria:Persunas dal 19avel tschientaner]]
[[Categoria:Persunas tudestgas]]
[[Categoria:Musicists]]
[[Categoria:Cumponists]]
[[Categoria:Umens]]
[[Categoria:Artitgels recumandads (Musica)]]
8wky695o5bhzlbd9ik5mzeq2c89v36r
Model:Metadatas da populaziun CH-JU
10
12425
173958
168495
2026-09-14T02:43:33Z
~2026-48950-40
23956
173958
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>{{#if: {{{2|}}} |
{{#switch: {{{2|}}} <!-- Stand und Quelle sind unabhängig vom Gemeindeschlüssel -->
| STAND = 2024-12-31
| QUELLE = {{Internetquelle |url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/bevoelkerung/stand-entwicklung.assetdetail.36073822.html |titel=Bilanz der ständigen Wohnbevölkerung nach Bezirken und Gemeinden, 1991–2024 |werk=bfs.[[admin.ch]] |hrsg=[[Bundesamt für Statistik]] |abruf=2025-08-28 |kommentar=bei späteren [[Gemeindefusionen in der Schweiz|Gemeindefusionen]] Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2024 zusammengefasst}}
| #default= <span class="error">Ungültiges Metadaten-Schlüsselwort <code>{{{2}}}</code></span>[[Kategorie:Wikipedia:Fehler in Vorlage Metadaten Einwohnerzahl]]
}} |
{{#switch: {{{1}}}
| CH-JU= 82096 <!-- Kanton Jura ab 01.01.2026 -->
| B2601= 39997 <!-- District de Delémont -->
| B2602= 10475 <!-- District des Franches-Montagnes -->
| B2603= 24368 <!-- District de Porrentruy -->
| B2604= 7256 <!-- District de Moutier -->
| 6702 = 961 <!-- Boécourt -->
| 6703 = 263 <!-- Bourrignon -->
| 6704 = 475 <!-- Châtillon (JU) -->
| 6706 = 449 <!-- Courchapoix -->
| 6708 = 3687 <!-- Courrendlin -->
| 6709 = 3443 <!-- Courroux -->
| 6710 = 2788 <!-- Courtételle -->
| 6711 = 12813 <!-- Delémont -->
| 6712 = 1393 <!-- Develier -->
| 6713 = 115 <!-- Ederswiler -->
| 6715 = 526 <!-- Mervelier -->
| 6716 = 112 <!-- Mettembert -->
| 6718 = 414 <!-- Movelier -->
| 6719 = 365 <!-- Pleigne -->
| 6721 = 740 <!-- Rossemaison -->
| 6722 = 277 <!-- Saulcy -->
| 6724 = 453 <!-- Soyhières -->
| 6729 = 7453 <!-- Haute-Sorne -->
| 6730 = 3270 <!-- Val Terbi -->
| 6741 = 308 <!-- Le Bémont (JU) -->
| 6742 = 1244 <!-- Les Bois -->
| 6743 = 1627 <!-- Les Breuleux -->
| 6745 = 151 <!-- Les Enfers -->
| 6748 = 516 <!-- Les Genevez (JU) -->
| 6750 = 720 <!-- Lajoux (JU) -->
| 6751 = 564 <!-- Montfaucon -->
| 6753 = 518 <!-- Muriaux -->
| 6754 = 1934 <!-- Le Noirmont -->
| 6757 = 2531 <!-- Saignelégier -->
| 6758 = 237 <!-- Saint-Brais -->
| 6759 = 125 <!-- Soubey -->
| 6771 = 1946 <!-- Alle -->
| 6774 = 1170 <!-- Boncourt -->
| 6778 = 645 <!-- Bure -->
| 6781 = 717 <!-- Coeuve -->
| 6782 = 1083 <!-- Cornol -->
| 6783 = 323 <!-- Courchavon -->
| 6784 = 2439 <!-- Courgenay -->
| 6785 = 761 <!-- Courtedoux -->
| 6789 = 337 <!-- Fahy -->
| 6790 = 1632 <!-- Fontenais -->
| 6792 = 378 <!-- Grandfontaine -->
| 6800 = 6574 <!-- Porrentruy -->
| 6806 = 557 <!-- Vendlincourt -->
| 6807 = 1197 <!-- Basse-Allaine -->
| 6808 = 1304 <!-- Clos du Doubs -->
| 6809 = 1064 <!-- Haute-Ajoie -->
| 6810 = 1135 <!-- La Baroche -->
| 6811 = 370 <!-- Damphreux-Lugnez -->
| 6812 = 736 <!-- Basse-Vendline -->
| 6831 = 7256 <!-- Moutier -->
| #default= <span class="error">Ungültiger Metadaten-Schlüssel <code>{{{1}}}</code></span>[[Kategorie:Wikipedia:Fehler in Vorlage Metadaten Einwohnerzahl]]
}} }}</includeonly><noinclude>
Diese [[Wikipedia:WikiProjekt Metadaten|Metadatenvorlage]] enthält die Einwohnerzahlen der [[Politische Gemeinde|politischen Gemeinden]] des [[Kanton Jura|Kantons Jura]] vom {{EWD|CH-JU}}.
== Quelle ==
* {{Metadaten Einwohnerzahl CH-JU||QUELLE}}
== Anmerkung ==
Diese Metadatenvorlage muss denselben Stand haben wie die [[Vorlage:Metadaten Ausländeranteil CH-JU]] und daher zeitgleich aktualisiert werden.
[[Categoria:Models da metadatas da populaziun CH|JU]]
</noinclude>
pec3dzlskg3dsd4i80048r6m3eqol5f
Model:Metadatas da populaziun CH-VS
10
12426
173961
168496
2026-09-14T02:46:35Z
~2026-48950-40
23956
173961
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>{{#if: {{{2|}}} |
{{#switch: {{{2|}}} <!-- Stand und Quelle sind unabhängig vom Gemeindeschlüssel -->
| STAND = 2024-12-31
| QUELLE = {{Internetquelle |url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/bevoelkerung/stand-entwicklung.assetdetail.36073822.html |titel=Bilanz der ständigen Wohnbevölkerung nach Bezirken und Gemeinden, 1991–2024 |werk=bfs.[[admin.ch]] |hrsg=[[Bundesamt für Statistik]] |abruf=2025-08-28 |kommentar=bei späteren [[Gemeindefusionen in der Schweiz|Gemeindefusionen]] Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2024 zusammengefasst}}
| #default= <span class="error">Ungültiges Metadaten-Schlüsselwort <code>{{{2}}}</code></span>[[Kategorie:Wikipedia:Fehler in Vorlage Metadaten Einwohnerzahl]]
}} |
{{#switch: {{{1}}}
| CH-VS= 371288 <!-- Canton du Valais / Kanton Wallis -->
| B2301= 28934 <!-- Bezirk Brig -->
| B2302= 31551 <!-- District de Conthey -->
| B2303= 16316 <!-- District d’Entremont -->
| B2304= 4454 <!-- Bezirk Goms -->
| B2305= 11682 <!-- District d’Hérens -->
| B2306= 13554 <!-- Bezirk Leuk -->
| B2307= 53709 <!-- District de Martigny -->
| B2308= 51162 <!-- District de Monthey -->
| B2309= 11528 <!-- Bezirk Raron -->
| B2309O= 3235 <!-- Bezirk Östlich Raron -->
| B2309W= 8208 <!-- Bezirk Westilch Raron -->
| B2310= 14974 <!-- District de Saint-Maurice -->
| B2311= 51744 <!-- District de Sierre -->
| B2312= 51469 <!-- District de Sion -->
| B2313= 30211 <!-- Bezirk Visp -->
| 6002 = 14085 <!-- Brig-Glis -->
| 6004 = 338 <!-- Eggerberg -->
| 6007 = 10674 <!-- Naters -->
| 6008 = 2310 <!-- Ried-Brig -->
| 6009 = 281 <!-- Simplon -->
| 6010 = 1175 <!-- Termen -->
| 6011 = 71 <!-- Zwischbergen -->
| 6021 = 3835 <!-- Ardon -->
| 6022 = 4389 <!-- Chamoson -->
| 6023 = 9408 <!-- Conthey -->
| 6024 = 7314 <!-- Nendaz -->
| 6025 = 6605 <!-- Vétroz -->
| 6032 = 222 <!-- Bourg-Saint-Pierre -->
| 6033 = 770 <!-- Liddes -->
| 6034 = 3303 <!-- Orsières -->
| 6035 = 1114 <!-- Sembrancher -->
| 6037 = 10907 <!-- Val de Bagnes -->
| 6052 = 363 <!-- Bellwald -->
| 6054 = 129 <!-- Binn -->
| 6056 = 544 <!-- Ernen -->
| 6057 = 910 <!-- Fiesch -->
| 6058 = 357 <!-- Fieschertal -->
| 6061 = 339 <!-- Lax -->
| 6076 = 663 <!-- Obergoms -->
| 6077 = 1149 <!-- Goms -->
| 6082 = 4451 <!-- Ayent -->
| 6083 = 1666 <!-- Evolène -->
| 6084 = 1545 <!-- Hérémence -->
| 6087 = 853 <!-- Saint-Martin (VS) -->
| 6089 = 1980 <!-- Vex -->
| 6090 = 1187 <!-- Mont-Noble -->
| 6101 = 745 <!-- Agarn -->
| 6102 = 259 <!-- Albinen -->
| 6104 = 183 <!-- Ergisch -->
| 6109 = 130 <!-- Inden -->
| 6110 = 4340 <!-- Leuk -->
| 6111 = 1426 <!-- Leukerbad -->
| 6112 = 140 <!-- Oberems -->
| 6113 = 1732 <!-- Salgesch -->
| 6116 = 700 <!-- Varen -->
| 6117 = 440 <!-- Guttet-Feschel -->
| 6118 = 2247 <!-- Gampel-Bratsch -->
| 6119 = 1212 <!-- Turtmann-Unterems -->
| 6131 = 952 <!-- Bovernier -->
| 6133 = 9310 <!-- Fully -->
| 6134 = 804 <!-- Isérables -->
| 6135 = 3529 <!-- Leytron -->
| 6136 = 22247 <!-- Martigny -->
| 6137 = 2363 <!-- Martigny-Combe -->
| 6139 = 3749 <!-- Riddes -->
| 6140 = 3156 <!-- Saillon -->
| 6141 = 7424 <!-- Saxon -->
| 6142 = 175 <!-- Trient -->
| 6151 = 1404 <!-- Champéry -->
| 6152 = 10051 <!-- Collombey-Muraz -->
| 6153 = 19074 <!-- Monthey -->
| 6154 = 4551 <!-- Port-Valais -->
| 6155 = 1088 <!-- Saint-Gingolph -->
| 6156 = 5022 <!-- Troistorrents -->
| 6157 = 2145 <!-- Val-d’Illiez -->
| 6158 = 3024 <!-- Vionnaz -->
| 6159 = 4803 <!-- Vouvry -->
| 6172 = 37 <!-- Bister -->
| 6173 = 1142 <!-- Bitsch -->
| 6177 = 417 <!-- Grengiols -->
| 6181 = 440 <!-- Riederalp -->
| 6191 = 640 <!-- Ausserberg -->
| 6192 = 300 <!-- Blatten -->
| 6193 = 767 <!-- Bürchen -->
| 6194 = 460 <!-- Eischoll -->
| 6195 = 248 <!-- Ferden -->
| 6197 = 329 <!-- Kippel -->
| 6198 = 749 <!-- Niedergesteln -->
| 6199 = 2024 <!-- Raron -->
| 6201 = 479 <!-- Unterbäch -->
| 6202 = 528 <!-- Wiler (Lötschen) -->
| 6203 = 759 <!-- Mörel-Filet -->
| 6204 = 1726 <!-- Steg-Hohtenn -->
| 6205 = 483 <!-- Bettmeralp -->
| 6211 = 869 <!-- Collonges -->
| 6212 = 1113 <!-- Dorénaz -->
| 6213 = 1500 <!-- Evionnaz -->
| 6214 = 418 <!-- Finhaut -->
| 6215 = 2126 <!-- Massongex -->
| 6217 = 4623 <!-- Saint-Maurice -->
| 6218 = 1495 <!-- Salvan -->
| 6219 = 1928 <!-- Vernayaz -->
| 6220 = 902 <!-- Vérossaz -->
| 6232 = 3927 <!-- Chalais -->
| 6235 = 1615 <!-- Chippis -->
| 6238 = 2556 <!-- Grône -->
| 6239 = 640 <!-- Icogne -->
| 6240 = 4570 <!-- Lens -->
| 6246 = 2628 <!-- Saint-Léonard -->
| 6248 = 17829 <!-- Sierre -->
| 6252 = 2790 <!-- Anniviers -->
| 6253 = 10496 <!-- Crans-Montana -->
| 6254 = 4693 <!-- Noble-Contrée -->
| 6261 = 1461 <!-- Arbaz -->
| 6263 = 3962 <!-- Grimisuat -->
| 6265 = 8278 <!-- Savièse -->
| 6266 = 37154 <!-- Sion -->
| 6267 = 614 <!-- Veysonnaz -->
| 6281 = 1386 <!-- Baltschieder -->
| 6282 = 192 <!-- Eisten -->
| 6283 = 285 <!-- Embd -->
| 6285 = 1316 <!-- Grächen -->
| 6286 = 760 <!-- Lalden -->
| 6287 = 468 <!-- Randa -->
| 6288 = 385 <!-- Saas-Almagell -->
| 6289 = 341 <!-- Saas-Balen -->
| 6290 = 1638 <!-- Saas-Fee -->
| 6291 = 1057 <!-- Saas-Grund -->
| 6292 = 2298 <!-- St. Niklaus -->
| 6293 = 1113 <!-- Stalden (VS) -->
| 6294 = 561 <!-- Staldenried -->
| 6295 = 1305 <!-- Täsch -->
| 6296 = 496 <!-- Törbel -->
| 6297 = 8838 <!-- Visp -->
| 6298 = 1318 <!-- Visperterminen -->
| 6299 = 355 <!-- Zeneggen -->
| 6300 = 6099 <!-- Zermatt -->
| 6391 = 0 <!--Kommunanz Reckingen-Gluringen/Grafschaft-->
| #default= <span class="error">Ungültiger Metadaten-Schlüssel <code>{{{1}}}</code></span>[[Kategorie:Wikipedia:Fehler in Vorlage Metadaten Einwohnerzahl]]
}} }}</includeonly><noinclude>
Diese [[Wikipedia:WikiProjekt Metadaten|Metadatenvorlage]] enthält die Einwohnerzahlen der [[Politische Gemeinde|politischen Gemeinden]] des [[Kanton Wallis|Kantons Wallis]] vom {{EWD|CH-VS}}.
== Quelle ==
* {{Metadaten Einwohnerzahl CH-VS||QUELLE}}
== Anmerkung ==
Diese Metadatenvorlage muss denselben Stand haben wie die [[Vorlage:Metadaten Ausländeranteil CH-VS]] und daher zeitgleich aktualisiert werden.
[[Categoria:Models da metadatas da populaziun CH|VS]]
</noinclude>
kxpx3v2f6yy330486q81jte7bb29q3g
Model:Metadatas da populaziun CH-FR
10
12438
173956
168498
2026-09-14T02:40:55Z
~2026-48950-40
23956
173956
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>{{#if: {{{2|}}} |
{{#switch: {{{2|}}} <!-- Stand und Quelle sind unabhängig vom Gemeindeschlüssel -->
| STAND = 2024-12-31
| QUELLE = {{Internetquelle |url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/bevoelkerung/stand-entwicklung.assetdetail.36073822.html |titel=Bilanz der ständigen Wohnbevölkerung nach Bezirken und Gemeinden, 1991–2024 |werk=bfs.[[admin.ch]] |hrsg=[[Bundesamt für Statistik]] |abruf=2025-08-28 |kommentar=bei späteren [[Gemeindefusionen in der Schweiz|Gemeindefusionen]] Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2024 zusammengefasst}}
| #default= <span class="error">Ungültiges Metadaten-Schlüsselwort <code>{{{2}}}</code></span>[[Kategorie:Wikipedia:Fehler in Vorlage Metadaten Einwohnerzahl]]
}} |
{{#switch: {{{1}}}
| CH-FR= 346674 <!-- Canton de Fribourg / Kanton Freiburg -->
| B1001= 36573 <!-- District de la Broye -->
| B1002= 27024 <!-- District de la Glâne -->
| B1003= 62413 <!-- District de la Gruyère -->
| B1004= 112804 <!-- District de la Sarine -->
| B1005= 39536 <!-- Bezirk See / District du Lac -->
| B1006= 46676 <!-- Bezirk Sense -->
| B1007= 21648 <!-- District de la Veveyse -->
| 2008 = 528 <!-- Châtillon (FR) -->
| 2011 = 2030 <!-- Cugy (FR) -->
| 2016 = 1284 <!-- Fétigny -->
| 2022 = 1161 <!-- Gletterens -->
| 2025 = 1226 <!-- Lully (FR) -->
| 2027 = 445 <!-- Ménières -->
| 2029 = 3037 <!-- Montagny (FR) -->
| 2035 = 498 <!-- Nuvilly -->
| 2038 = 113 <!-- Prévondavaux -->
| 2041 = 2030 <!-- Saint-Aubin (FR) -->
| 2043 = 318 <!-- Sévaz -->
| 2044 = 1220 <!-- Surpierre -->
| 2045 = 534 <!-- Vallon -->
| 2050 = 1572 <!-- Les Montets -->
| 2051 = 1319 <!-- Delley-Portalban -->
| 2053 = 6148 <!-- Belmont-Broye -->
| 2054 = 10623 <!-- Estavayer -->
| 2055 = 2487 <!-- Cheyres-Châbles -->
| 2056 = 1729 <!-- Fétigny-Ménières ab 01.01.2026 -->
| 2063 = 903 <!-- Billens-Hennens -->
| 2067 = 364 <!-- Le Châtelard -->
| 2068 = 860 <!-- Châtonnaye -->
| 2079 = 212 <!-- Grangettes -->
| 2086 = 596 <!-- Massonnens -->
| 2087 = 1163 <!-- Mézières (FR) -->
| 2096 = 6124 <!-- Romont (FR) -->
| 2097 = 2638 <!-- Rue -->
| 2099 = 2675 <!-- Siviriez -->
| 2102 = 4056 <!-- Ursy -->
| 2113 = 2383 <!-- Vuisternens-devant-Romont -->
| 2114 = 1546 <!-- Villorsonnens -->
| 2115 = 1095 <!-- Torny -->
| 2117 = 2409 <!-- Villaz -->
| 2121 = 1774 <!-- Haut-Intyamon -->
| 2122 = 2038 <!-- Pont-en-Ogoz -->
| 2123 = 759 <!-- Botterens -->
| 2124 = 2848 <!-- Broc -->
| 2125 = 27101 <!-- Bulle -->
| 2128 = 358 <!-- Châtel-sur-Montsalvens -->
| 2129 = 1042 <!-- Corbières -->
| 2130 = 486 <!-- Crésuz -->
| 2131 = 846 <!-- Echarlens -->
| 2134 = 903 <!-- Grandvillard -->
| 2135 = 2339 <!-- Gruyères -->
| 2137 = 744 <!-- Hauteville -->
| 2138 = 657 <!-- Jaun -->
| 2140 = 2130 <!-- Marsens -->
| 2143 = 771 <!-- Morlon -->
| 2145 = 1386 <!-- Le Pâquier (FR) -->
| 2147 = 606 <!-- Pont-la-Ville -->
| 2148 = 2932 <!-- Riaz -->
| 2149 = 1959 <!-- La Roche -->
| 2152 = 1467 <!-- Sâles -->
| 2153 = 1103 <!-- Sorens -->
| 2155 = 1130 <!-- Vaulruz -->
| 2160 = 2579 <!-- Vuadens -->
| 2162 = 1726 <!-- Bas-Intyamon -->
| 2163 = 2729 <!-- Val-de-Charmey -->
| 2173 = 840 <!-- Autigny -->
| 2174 = 1949 <!-- Avry -->
| 2175 = 3452 <!-- Belfaux -->
| 2177 = 886 <!-- Chénens -->
| 2183 = 3029 <!-- Corminboeuf -->
| 2186 = 1529 <!-- Cottens (FR) -->
| 2194 = 248 <!-- Ferpicloz -->
| 2196 = 39151 <!-- Fribourg -->
| 2197 = 3457 <!-- Givisiez -->
| 2198 = 3983 <!-- Granges-Paccot -->
| 2206 = 9242 <!-- Marly -->
| 2208 = 1906 <!-- Matran -->
| 2211 = 2869 <!-- Neyruz (FR) -->
| 2216 = 150 <!-- Pierrafortscha -->
| 2217 = 788 <!-- Ponthaux -->
| 2220 = 3354 <!-- Le Mouret -->
| 2226 = 1642 <!-- Treyvaux -->
| 2228 = 12507 <!-- Villars-sur-Glâne -->
| 2230 = 69 <!-- Villarsel-sur-Marly -->
| 2233 = 2694 <!-- Hauterive (FR) -->
| 2234 = 2208 <!-- La Brillaz -->
| 2235 = 1458 <!-- La Sonnaz -->
| 2236 = 8393 <!-- Gibloux -->
| 2237 = 2465 <!-- Prez -->
| 2238 = 2422 <!-- Bois-d'Amont -->
| 2239 = 2901 <!-- Grolley-Ponthaux -->
| 2250 = 1458 <!-- Courgevaux -->
| 2254 = 5772 <!-- Courtepin -->
| 2257 = 1109 <!-- Cressier (FR) -->
| 2258 = 445 <!-- Fräschels -->
| 2261 = 176 <!-- Greng -->
| 2262 = 5100 <!-- Gurmels ab. 01.01.2026 -->
| 2265 = 5466 <!-- Kerzers -->
| 2266 = 705 <!-- Kleinbösingen -->
| 2271 = 569 <!-- Meyriez -->
| 2272 = 2404 <!-- Misery-Courtion -->
| 2274 = 982 <!-- Muntelier -->
| 2275 = 9552 <!-- Murten -->
| 2276 = 1237 <!-- Ried bei Kerzers -->
| 2278 = 425 <!-- Ulmiz -->
| 2284 = 4561 <!-- Mont-Vully -->
| 2292 = 724 <!-- Brünisried -->
| 2293 = 9116 <!-- Düdingen -->
| 2294 = 1703 <!-- Giffers -->
| 2295 = 3360 <!-- Bösingen -->
| 2296 = 1404 <!-- Heitenried -->
| 2299 = 3693 <!-- Plaffeien -->
| 2300 = 1088 <!-- Plasselb -->
| 2301 = 1165 <!-- Rechthalten -->
| 2303 = 1064 <!-- St. Silvester -->
| 2304 = 1419 <!-- St. Ursen -->
| 2305 = 4285 <!-- Schmitten (FR) -->
| 2306 = 8026 <!-- Tafers -->
| 2307 = 1382 <!-- Tentlingen -->
| 2308 = 2433 <!-- Ueberstorf -->
| 2309 = 5814 <!-- Wünnewil-Flamatt -->
| 2321 = 3693 <!-- Attalens -->
| 2323 = 1593 <!-- Bossonnens -->
| 2325 = 8786 <!-- Châtel-Saint-Denis -->
| 2328 = 977 <!-- Granges (Veveyse) -->
| 2333 = 1427 <!-- Remaufens -->
| 2335 = 1043 <!-- Saint-Martin (FR) -->
| 2336 = 1568 <!-- Semsales -->
| 2337 = 1211 <!-- Le Flon -->
| 2338 = 1350 <!-- La Verrerie -->
| 2391 = 0 <!--Staatswald Galm-->
| #default= <span class="error">Ungültiger Metadaten-Schlüssel <code>{{{1}}}</code></span>[[Kategorie:Wikipedia:Fehler in Vorlage Metadaten Einwohnerzahl]]
}} }}</includeonly><noinclude>
Diese [[Wikipedia:WikiProjekt Metadaten|Metadatenvorlage]] enthält die Einwohnerzahlen der [[Politische Gemeinde|politischen Gemeinden]] des [[Kanton Freiburg|Kantons Freiburg]] vom {{EWD|CH-FR}}.
== Quelle ==
* {{Metadaten Einwohnerzahl CH-FR||QUELLE}}
== Anmerkung ==
Diese Metadatenvorlage muss denselben Stand haben wie die [[Vorlage:Metadaten Ausländeranteil CH-FR]] und daher zeitgleich aktualisiert werden.
[[Categoria:Models da metadatas da populaziun CH|FR]]
</noinclude>
p14j6unumkdqrrbocw25k09zjn65oh8
Model:Metadatas da populaziun CH-BE
10
12469
173955
168499
2026-09-14T02:39:35Z
~2026-48950-40
23956
173955
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>{{#if: {{{2|}}} |
{{#switch: {{{2|}}} <!-- Stand und Quelle sind unabhängig vom Gemeindeschlüssel -->
| STAND = 2024-12-31
| QUELLE = {{Internetquelle |url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/bevoelkerung/stand-entwicklung.assetdetail.36073822.html |titel=Bilanz der ständigen Wohnbevölkerung nach Bezirken und Gemeinden, 1991–2024 |werk=bfs.[[admin.ch]] |hrsg=[[Bundesamt für Statistik]] |abruf=2025-08-28 |kommentar=bei späteren [[Gemeindefusionen in der Schweiz|Gemeindefusionen]] Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2024 zusammengefasst}}
| #default= <span class="error">Ungültiges Metadaten-Schlüsselwort <code>{{{2}}}</code></span>[[Kategorie:Wikipedia:Fehler in Vorlage Metadaten Einwohnerzahl]]
}} |
{{#switch: {{{1}}}
| CH-BE= 1063960 <!-- Kanton Bern / Canton de Berne ab 01.01.2026 -->
| B0241= 47037 <!-- Arrondissement administratif Jura bernois ab 01.01.2026 -->
| B0242= 106403 <!-- Verwaltungskreis Biel/Bienne -->
| B0243= 78802 <!-- Verwaltungskreis Seeland -->
| B0244= 85482 <!-- Verwaltungskreis Oberaargau -->
| B0245= 100033 <!-- Verwaltungskreis Emmental -->
| B0246= 428625 <!-- Verwaltungskreis Bern-Mittelland -->
| B0247= 109919 <!-- Verwaltungskreis Thun -->
| B0248= 16796 <!-- Verwaltungskreis Obersimmental-Saanen -->
| B0249= 41701 <!-- Verwaltungskreis Frutigen-Niedersimmental -->
| B0250= 49162 <!-- Verwaltungskreis Interlaken-Oberhasli -->
| 0301 = 4620 <!-- Aarberg -->
| 0302 = 1096 <!-- Bargen (BE) -->
| 0303 = 3070 <!-- Grossaffoltern -->
| 0304 = 2235 <!-- Kallnach -->
| 0305 = 1409 <!-- Kappelen -->
| 0306 = 16558 <!-- Lyss -->
| 0307 = 2600 <!-- Meikirch -->
| 0309 = 1285 <!-- Radelfingen -->
| 0310 = 2705 <!-- Rapperswil (BE) -->
| 0311 = 3784 <!-- Schüpfen -->
| 0312 = 3235 <!-- Seedorf (BE) -->
| 0321 = 4813 <!-- Aarwangen -->
| 0322 = 477 <!-- Auswil -->
| 0323 = 678 <!-- Bannwil -->
| 0324 = 779 <!-- Bleienbach -->
| 0325 = 166 <!-- Busswil bei Melchnau -->
| 0326 = 731 <!-- Gondiswil -->
| 0329 = 16141 <!-- Langenthal -->
| 0331 = 2779 <!-- Lotzwil -->
| 0332 = 3330 <!-- Madiswil -->
| 0333 = 1518 <!-- Melchnau -->
| 0335 = 234 <!-- Oeschenbach -->
| 0336 = 178 <!-- Reisiswil -->
| 0337 = 4432 <!-- Roggwil (BE) -->
| 0338 = 1599 <!-- Rohrbach -->
| 0339 = 375 <!-- Rohrbachgraben -->
| 0340 = 582 <!-- Rütschelen -->
| 0341 = 519 <!-- Schwarzhäusern -->
| 0342 = 3587 <!-- Thunstetten -->
| 0344 = 903 <!-- Ursenbach -->
| 0345 = 1701 <!-- Wynau -->
| 0351 = 137995 <!-- Bern -->
| 0352 = 6374 <!-- Bolligen -->
| 0353 = 4424 <!-- Bremgarten bei Bern -->
| 0354 = 3341 <!-- Kirchlindach -->
| 0355 = 43508 <!-- Köniz -->
| 0356 = 13712 <!-- Muri bei Bern -->
| 0357 = 865 <!-- Oberbalm -->
| 0358 = 3384 <!-- Stettlen -->
| 0359 = 5982 <!-- Vechigen -->
| 0360 = 9283 <!-- Wohlen bei Bern -->
| 0361 = 11591 <!-- Zollikofen -->
| 0362 = 11546 <!-- Ittigen -->
| 0363 = 18326 <!-- Ostermundigen -->
| 0371 = 56896 <!-- Biel/Bienne -->
| 0372 = 2657 <!-- Evilard -->
| 0381 = 1744 <!-- Arch -->
| 0382 = 916 <!-- Büetigen -->
| 0383 = 3806 <!-- Büren an der Aare -->
| 0385 = 1052 <!-- Diessbach bei Büren -->
| 0386 = 1580 <!-- Dotzigen -->
| 0387 = 5798 <!-- Lengnau (BE) -->
| 0388 = 1361 <!-- Leuzigen -->
| 0389 = 57 <!-- Meienried -->
| 0390 = 1453 <!-- Meinisberg -->
| 0391 = 904 <!-- Oberwil bei Büren -->
| 0392 = 5216 <!-- Pieterlen -->
| 0393 = 870 <!-- Rüti bei Büren -->
| 0394 = 633 <!-- Wengi -->
| 0401 = 1140 <!-- Aefligen -->
| 0402 = 634 <!-- Alchenstorf -->
| 0403 = 1119 <!-- Bäriswil -->
| 0404 = 17292 <!-- Burgdorf -->
| 0405 = 2032 <!-- Ersigen -->
| 0406 = 3402 <!-- Hasle bei Burgdorf -->
| 0407 = 1629 <!-- Heimiswil -->
| 0408 = 213 <!-- Hellsau -->
| 0409 = 2794 <!-- Hindelbank -->
| 0410 = 253 <!-- Höchstetten -->
| 0411 = 534 <!-- Kernenried -->
| 0412 = 5922 <!-- Kirchberg (BE) -->
| 0413 = 2281 <!-- Koppigen -->
| 0414 = 2381 <!-- Krauchthal -->
| 0415 = 1484 <!-- Lyssach -->
| 0418 = 2990 <!-- Oberburg -->
| 0420 = 2490 <!-- Rüdtligen-Alchenflüh -->
| 0421 = 91 <!-- Rumendingen -->
| 0422 = 163 <!-- Rüti bei Lyssach -->
| 0423 = 196 <!-- Willadingen -->
| 0424 = 2097 <!-- Wynigen -->
| 0431 = 1819 <!-- Corgémont -->
| 0432 = 511 <!-- Cormoret -->
| 0433 = 660 <!-- Cortébert -->
| 0434 = 1447 <!-- Courtelary -->
| 0435 = 548 <!-- La Ferrière -->
| 0437 = 111 <!-- Mont-Tramelan -->
| 0438 = 1260 <!-- Orvin -->
| 0441 = 957 <!-- Renan (BE) -->
| 0442 = 232 <!-- Romont (BE) -->
| 0443 = 5177 <!-- Saint-Imier -->
| 0444 = 1909 <!-- Sonceboz-Sombeval -->
| 0445 = 1221 <!-- Sonvilier -->
| 0446 = 4727 <!-- Tramelan -->
| 0448 = 924 <!-- Villeret -->
| 0449 = 829 <!-- Sauge -->
| 0450 = 1976 <!-- Péry-La Heutte -->
| 0491 = 641 <!-- Brüttelen -->
| 0492 = 1394 <!-- Erlach -->
| 0493 = 570 <!-- Finsterhennen -->
| 0494 = 849 <!-- Gals -->
| 0495 = 1016 <!-- Gampelen -->
| 0496 = 3777 <!-- Ins -->
| 0497 = 572 <!-- Lüscherz -->
| 0498 = 1652 <!-- Müntschemier -->
| 0499 = 633 <!-- Siselen -->
| 0500 = 428 <!-- Treiten -->
| 0501 = 497 <!-- Tschugg -->
| 0502 = 910 <!-- Vinelz -->
| 0533 = 3375 <!-- Bätterkinden -->
| 0535 = 85 <!-- Deisswil bei Münchenbuchsee -->
| 0538 = 5498 <!-- Fraubrunnen -->
| 0540 = 5872 <!-- Jegenstorf -->
| 0541 = 445 <!-- Iffwil -->
| 0543 = 599 <!-- Mattstetten -->
| 0544 = 4155 <!-- Moosseedorf -->
| 0546 = 10696 <!-- Münchenbuchsee -->
| 0551 = 6545 <!-- Urtenen-Schönbühl -->
| 0552 = 4469 <!-- Utzenstorf -->
| 0553 = 96 <!-- Wiggiswil -->
| 0554 = 1032 <!-- Wiler bei Utzenstorf -->
| 0556 = 323 <!-- Zielebach -->
| 0557 = 555 <!-- Zuzwil (BE) -->
| 0561 = 3420 <!-- Adelboden -->
| 0562 = 2325 <!-- Aeschi bei Spiez -->
| 0563 = 7100 <!-- Frutigen -->
| 0564 = 810 <!-- Kandergrund -->
| 0565 = 1299 <!-- Kandersteg -->
| 0566 = 1130 <!-- Krattigen -->
| 0567 = 3792 <!-- Reichenbach im Kandertal -->
| 0571 = 1229 <!-- Beatenberg -->
| 0572 = 2786 <!-- Bönigen -->
| 0573 = 3256 <!-- Brienz (BE) -->
| 0574 = 514 <!-- Brienzwiler -->
| 0575 = 416 <!-- Därligen -->
| 0576 = 3930 <!-- Grindelwald -->
| 0577 = 436 <!-- Gsteigwiler -->
| 0578 = 344 <!-- Gündlischwand -->
| 0579 = 629 <!-- Habkern -->
| 0580 = 529 <!-- Hofstetten bei Brienz -->
| 0581 = 6123 <!-- Interlaken -->
| 0582 = 401 <!-- Iseltwald -->
| 0584 = 2331 <!-- Lauterbrunnen -->
| 0585 = 1205 <!-- Leissigen -->
| 0586 = 239 <!-- Lütschental -->
| 0587 = 4201 <!-- Matten bei Interlaken -->
| 0588 = 366 <!-- Niederried bei Interlaken -->
| 0589 = 481 <!-- Oberried am Brienzersee -->
| 0590 = 2655 <!-- Ringgenberg (BE) -->
| 0591 = 98 <!-- Saxeten -->
| 0592 = 668 <!-- Schwanden bei Brienz -->
| 0593 = 5708 <!-- Unterseen -->
| 0594 = 2768 <!-- Wilderswil -->
| 0602 = 983 <!-- Arni (BE) -->
| 0603 = 1856 <!-- Biglen -->
| 0605 = 1293 <!-- Bowil -->
| 0606 = 534 <!-- Brenzikofen -->
| 0607 = 453 <!-- Freimettigen -->
| 0608 = 4071 <!-- Grosshöchstetten -->
| 0609 = 268 <!-- Häutligen -->
| 0610 = 640 <!-- Herbligen -->
| 0611 = 990 <!-- Kiesen -->
| 0612 = 5485 <!-- Konolfingen -->
| 0613 = 623 <!-- Landiswil -->
| 0614 = 1275 <!-- Linden -->
| 0615 = 561 <!-- Mirchel -->
| 0616 = 13049 <!-- Münsingen -->
| 0617 = 710 <!-- Niederhünigen -->
| 0619 = 3723 <!-- Oberdiessbach -->
| 0620 = 706 <!-- Oberthal -->
| 0622 = 660 <!-- Oppligen -->
| 0623 = 2894 <!-- Rubigen -->
| 0626 = 1829 <!-- Walkringen -->
| 0627 = 11595 <!-- Worb -->
| 0628 = 1669 <!-- Zäziwil -->
| 0629 = 333 <!-- Oberhünigen -->
| 0630 = 532 <!-- Allmendingen -->
| 0632 = 4466 <!-- Wichtrach -->
| 0662 = 1253 <!-- Ferenbalm -->
| 0663 = 1470 <!-- Frauenkappelen -->
| 0665 = 249 <!-- Gurbrü -->
| 0666 = 437 <!-- Kriechenwil -->
| 0667 = 3285 <!-- Laupen -->
| 0668 = 3097 <!-- Mühleberg -->
| 0669 = 588 <!-- Münchenwiler -->
| 0670 = 5730 <!-- Neuenegg -->
| 0671 = 380 <!-- Wileroltigen -->
| 0681 = 266 <!-- Belprahon -->
| 0683 = 150 <!-- Champoz -->
| 0687 = 186 <!-- Corcelles (BE) -->
| 0690 = 1371 <!-- Court -->
| 0691 = 537 <!-- Crémines -->
| 0692 = 387 <!-- Eschert -->
| 0694 = 381 <!-- Grandval -->
| 0696 = 358 <!-- Loveresse -->
| 0700 = 7256 <!-- Moutier -->
| 0701 = 480 <!-- Perrefitte -->
| 0703 = 2506 <!-- Reconvilier -->
| 0704 = 191 <!-- Roches (BE) -->
| 0706 = 644 <!-- Saicourt -->
| 0707 = 148 <!-- Saules (BE) -->
| 0708 = 33 <!-- Schelten -->
| 0709 = 67 <!-- Seehof -->
| 0711 = 300 <!-- Sorvilier -->
| 0713 = 3505 <!-- Tavannes -->
| 0715 = 32 <!-- Rebévelier -->
| 0716 = 484 <!-- Petit-Val -->
| 0717 = 3974 <!-- Valbirse -->
| 0723 = 3804 <!-- La Neuveville -->
| 0724 = 768 <!-- Nods -->
| 0726 = 2157 <!-- Plateau de Diesse -->
| 0731 = 2473 <!-- Aegerten -->
| 0732 = 1801 <!-- Bellmund -->
| 0733 = 4650 <!-- Brügg -->
| 0734 = 482 <!-- Bühl -->
| 0735 = 366 <!-- Epsach -->
| 0736 = 436 <!-- Hagneck -->
| 0737 = 315 <!-- Hermrigen -->
| 0738 = 660 <!-- Jens -->
| 0739 = 3869 <!-- Ipsach -->
| 0740 = 525 <!-- Ligerz -->
| 0741 = 403 <!-- Merzligen -->
| 0742 = 881 <!-- Mörigen -->
| 0743 = 7053 <!-- Nidau -->
| 0744 = 3373 <!-- Orpund -->
| 0745 = 3904 <!-- Port -->
| 0746 = 2057 <!-- Safnern -->
| 0747 = 535 <!-- Scheuren -->
| 0748 = 690 <!-- Schwadernau -->
| 0749 = 3537 <!-- Studen (BE) -->
| 0750 = 1398 <!-- Sutz-Lattrigen -->
| 0751 = 3084 <!-- Täuffelen -->
| 0754 = 1045 <!-- Walperswil -->
| 0755 = 2615 <!-- Worben -->
| 0756 = 1174 <!-- Twann-Tüscherz -->
| 0761 = 868 <!-- Därstetten -->
| 0762 = 2304 <!-- Diemtigen -->
| 0763 = 1731 <!-- Erlenbach im Simmental -->
| 0766 = 845 <!-- Oberwil im Simmental -->
| 0767 = 1393 <!-- Reutigen -->
| 0768 = 13342 <!-- Spiez -->
| 0769 = 2735 <!-- Wimmis -->
| 0770 = 1018 <!-- Stocken-Höfen -->
| 0782 = 241 <!-- Guttannen -->
| 0783 = 1129 <!-- Hasliberg -->
| 0784 = 1079 <!-- Innertkirchen -->
| 0785 = 4814 <!-- Meiringen -->
| 0786 = 586 <!-- Schattenhalb -->
| 0791 = 1272 <!-- Boltigen -->
| 0792 = 2322 <!-- Lenk -->
| 0793 = 1326 <!-- St. Stephan -->
| 0794 = 3059 <!-- Zweisimmen -->
| 0841 = 1028 <!-- Gsteig -->
| 0842 = 865 <!-- Lauenen -->
| 0843 = 6924 <!-- Saanen -->
| 0852 = 1493 <!-- Guggisberg -->
| 0853 = 1738 <!-- Rüschegg -->
| 0855 = 6795 <!-- Schwarzenburg -->
| 0861 = 11718 <!-- Belp -->
| 0863 = 1069 <!-- Burgistein -->
| 0866 = 1301 <!-- Gerzensee -->
| 0867 = 876 <!-- Gurzelen -->
| 0868 = 305 <!-- Jaberg -->
| 0869 = 1101 <!-- Kaufdorf -->
| 0870 = 4670 <!-- Kehrsatz -->
| 0872 = 1853 <!-- Kirchdorf (BE) -->
| 0877 = 521 <!-- Niedermuhlern -->
| 0879 = 3184 <!-- Riggisberg -->
| 0880 = 1745 <!-- Rüeggisberg -->
| 0883 = 2188 <!-- Seftigen -->
| 0884 = 2661 <!-- Toffen -->
| 0885 = 2176 <!-- Uttigen -->
| 0886 = 3230 <!-- Wattenwil -->
| 0888 = 1198 <!-- Wald (BE) -->
| 0889 = 2060 <!-- Thurnen -->
| 0901 = 2451 <!-- Eggiwil -->
| 0902 = 9574 <!-- Langnau im Emmental -->
| 0903 = 2712 <!-- Lauperswil -->
| 0904 = 1200 <!-- Röthenbach im Emmental -->
| 0905 = 2390 <!-- Rüderswil -->
| 0906 = 924 <!-- Schangnau -->
| 0907 = 2698 <!-- Signau -->
| 0908 = 1277 <!-- Trub -->
| 0909 = 1510 <!-- Trubschachen -->
| 0921 = 834 <!-- Amsoldingen -->
| 0922 = 1308 <!-- Blumenstein -->
| 0923 = 1552 <!-- Buchholterberg -->
| 0924 = 480 <!-- Eriz -->
| 0925 = 800 <!-- Fahrni -->
| 0927 = 721 <!-- Heiligenschwendi -->
| 0928 = 7079 <!-- Heimberg -->
| 0929 = 4095 <!-- Hilterfingen -->
| 0931 = 500 <!-- Homberg -->
| 0932 = 224 <!-- Horrenbach-Buchen -->
| 0934 = 2523 <!-- Oberhofen am Thunersee -->
| 0935 = 473 <!-- Oberlangenegg -->
| 0936 = 247 <!-- Pohlern -->
| 0938 = 4871 <!-- Sigriswil -->
| 0939 = 16581 <!-- Steffisburg -->
| 0940 = 154 <!-- Teuffenthal (BE) -->
| 0941 = 2539 <!-- Thierachern -->
| 0942 = 44125 <!-- Thun -->
| 0943 = 707 <!-- Uebeschi -->
| 0944 = 6067 <!-- Uetendorf -->
| 0945 = 1072 <!-- Unterlangenegg -->
| 0946 = 238 <!-- Wachseldorn -->
| 0948 = 779 <!-- Forst-Längenbühl -->
| 0951 = 1211 <!-- Affoltern im Emmental -->
| 0952 = 1077 <!-- Dürrenroth -->
| 0953 = 1337 <!-- Eriswil -->
| 0954 = 5135 <!-- Huttwil -->
| 0955 = 4372 <!-- Lützelflüh -->
| 0956 = 3295 <!-- Rüegsau -->
| 0957 = 5209 <!-- Sumiswald -->
| 0958 = 916 <!-- Trachselwald -->
| 0959 = 555 <!-- Walterswil (BE) -->
| 0960 = 1124 <!-- Wyssachen -->
| 0971 = 1546 <!-- Attiswil -->
| 0972 = 47 <!-- Berken -->
| 0973 = 692 <!-- Bettenhausen -->
| 0975 = 226 <!-- Farnern -->
| 0976 = 337 <!-- Graben -->
| 0977 = 1219 <!-- Heimenhausen -->
| 0979 = 7502 <!-- Herzogenbuchsee -->
| 0980 = 676 <!-- Inkwil -->
| 0981 = 5557 <!-- Niederbipp -->
| 0982 = 1803 <!-- Niederönz -->
| 0983 = 1955 <!-- Oberbipp -->
| 0985 = 536 <!-- Ochlenberg -->
| 0987 = 493 <!-- Rumisberg -->
| 0988 = 1599 <!-- Seeberg -->
| 0989 = 1193 <!-- Thörigen -->
| 0990 = 222 <!-- Walliswil bei Niederbipp -->
| 0991 = 632 <!-- Walliswil bei Wangen -->
| 0992 = 2920 <!-- Wangen an der Aare -->
| 0995 = 2654 <!-- Wiedlisbach -->
| #default= <span class="error">Ungültiger Metadaten-Schlüssel <code>{{{1}}}</code></span>[[Kategorie:Wikipedia:Fehler in Vorlage Metadaten Einwohnerzahl]]
}} }}</includeonly><noinclude>
Diese [[Wikipedia:WikiProjekt Metadaten|Metadatenvorlage]] enthält die Einwohnerzahlen der [[Politische Gemeinde|politischen Gemeinden]] des [[Kanton Bern|Kantons Bern]] per {{EWD|CH-BE}}.
== Quelle ==
* {{Metadaten Einwohnerzahl CH-BE||QUELLE}}
== Anmerkung ==
Diese Metadatenvorlage muss denselben Stand haben wie die [[Vorlage:Metadaten Ausländeranteil CH-BE]] und daher zeitgleich aktualisiert werden.
[[Categoria:Models da metadatas da populaziun CH|BE]]
</noinclude>
773x0tc6i11kkn358ffd9nscul9w239
Model:Metadatas da populaziun AD
10
12605
173964
155847
2026-09-14T03:02:42Z
~2026-48950-40
23956
173964
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>{{#if: {{{2|}}} | <!-- Die Metadaten-Parameter sind hier unabhängig vom Schlüssel -->
{{#switch: {{{2}}}
| STAND =2017-12-31
| QUELLE=[http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?lang=1&codi_tema=2&codi_divisio=9&codi_subtemes=8 Bevölkerung nach Parròquia] - ''Department d'estadistíca''
| #default= <strong class="error">Ungültiges Metadaten-Schlüsselwort <tt>{{{2}}}</tt></strong>[[Kategorie:Wikipedia:Fehler in Vorlage Metadaten Einwohnerzahl]]
}} |
{{#switch: {{{1}}}
| AD = 80209 <!--Andorra-->
| 1 = 4678 <!--Canillo-->
| 2 = 12721 <!--Encamp-->
| 3 = 4828 <!--Ordino-->
| 4 = 10948 <!--La Massana-->
| 5 = 22555 <!--Andorra la Vella-->
| 6 = 9712 <!--Sant Julià de Lòria-->
| 7 = 14767 <!--Escaldes-Engordany-->
|#default= <strong class="error">Ungültiger Metadaten-Schlüssel <tt>{{{1}}}</tt></strong>[[Kategorie:Wikipedia:Fehler in Vorlage Metadaten Einwohnerzahl]]
}} }}</includeonly><noinclude>
Diese [[Wikipedia:WikiProjekt Metadaten|Metadatenvorlage]] enthält die Einwohnerzahlen des Staates und der Gemeinden (''Parròquia'') [[Andorra]]s vom {{#time: j. F Y | {{Metadatas da populaziun AD||STAND}} }}.
[[Categoria:Models da metadatas da populaziun AD]]
[[als:Vorlage:Metadaten Einwohnerzahl AD]]
[[bar:Vorlog:Metadaten Einwohnerzahl AD]]
[[de:Vorlage:Metadaten Einwohnerzahl AD]]
[[sk:Šablóna:Obyvateľstvo-AD]]
</noinclude>
1wwpnr8kvga9oflux23d64fsigglwht
Model:Metadatas da populaziun CH-VD
10
12714
173960
168497
2026-09-14T02:45:29Z
~2026-48950-40
23956
173960
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>{{#if: {{{2|}}} |
{{#switch: {{{2|}}} <!-- Stand und Quelle sind unabhängig vom Gemeindeschlüssel -->
| STAND = 2024-12-31
| QUELLE = {{Internetquelle |url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/bevoelkerung/stand-entwicklung.assetdetail.36073822.html |titel=Bilanz der ständigen Wohnbevölkerung nach Bezirken und Gemeinden, 1991–2024 |werk=bfs.[[admin.ch]] |hrsg=[[Bundesamt für Statistik]] |abruf=2025-08-28 |kommentar=bei späteren [[Gemeindefusionen in der Schweiz|Gemeindefusionen]] Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2024 zusammengefasst}}
| #default= <span class="error">Ungültiges Metadaten-Schlüsselwort <code>{{{2}}}</code></span>[[Kategorie:Wikipedia:Fehler in Vorlage Metadaten Einwohnerzahl]]
}} |
{{#switch: {{{1}}}
| CH-VD= 855106 <!-- Kanton Vaud -->
| B2221= 49967 <!-- District d’Aigle -->
| B2222= 47736 <!-- District de la Broye-Vully -->
| B2223= 48511 <!-- District du Gros-de-Vaud -->
| B2224= 96651 <!-- District du Jura-Nord vaudois -->
| B2225= 174955 <!-- District de Lausanne -->
| B2226= 65715 <!-- District de Lavaux-Oron -->
| B2227= 88793 <!-- District de Morges -->
| B2228= 107579 <!-- District de Nyon -->
| B2229= 85853 <!-- District de l’Ouest lausannois -->
| B2230= 89346 <!-- District de la Riviera-Pays-d’Enhaut -->
| 5401 = 11752 <!-- Aigle -->
| 5402 = 8841 <!-- Bex -->
| 5403 = 527 <!-- Chessel -->
| 5404 = 452 <!-- Corbeyrier -->
| 5405 = 1519 <!-- Gryon -->
| 5406 = 1015 <!-- Lavey-Morcles -->
| 5407 = 3659 <!-- Leysin -->
| 5408 = 1215 <!-- Noville -->
| 5409 = 8221 <!-- Ollon -->
| 5410 = 1242 <!-- Ormont-Dessous -->
| 5411 = 1433 <!-- Ormont-Dessus -->
| 5412 = 949 <!-- Rennaz -->
| 5413 = 1994 <!-- Roche (VD) -->
| 5414 = 6039 <!-- Villeneuve (VD) -->
| 5415 = 1109 <!-- Yvorne -->
| 5422 = 3856 <!-- Aubonne -->
| 5423 = 579 <!-- Ballens -->
| 5424 = 303 <!-- Berolle -->
| 5425 = 1669 <!-- Bière -->
| 5426 = 514 <!-- Bougy-Villars -->
| 5427 = 923 <!-- Féchy -->
| 5428 = 2457 <!-- Gimel -->
| 5429 = 556 <!-- Longirod -->
| 5430 = 508 <!-- Marchissy -->
| 5431 = 324 <!-- Mollens (VD) -->
| 5434 = 1081 <!-- Saint-George -->
| 5435 = 715 <!-- Saint-Livres -->
| 5436 = 457 <!-- Saint-Oyens -->
| 5437 = 447 <!-- Saubraz -->
| 5451 = 4875 <!-- Avenches -->
| 5456 = 1885 <!-- Cudrefin -->
| 5458 = 895 <!-- Faoug -->
| 5464 = 3627 <!-- Vully-les-Lacs -->
| 5471 = 646 <!-- Bettens -->
| 5472 = 531 <!-- Bournens -->
| 5473 = 1006 <!-- Boussens -->
| 5474 = 432 <!-- La Chaux (Cossonay) -->
| 5475 = 160 <!-- Chavannes-le-Veyron -->
| 5476 = 346 <!-- Chevilly -->
| 5477 = 4893 <!-- Cossonay -->
| 5479 = 561 <!-- Cuarnens -->
| 5480 = 1097 <!-- Daillens -->
| 5481 = 238 <!-- Dizy -->
| 5482 = 1210 <!-- Eclépens -->
| 5483 = 309 <!-- Ferreyres -->
| 5484 = 1066 <!-- Gollion -->
| 5485 = 538 <!-- Grancy -->
| 5486 = 1094 <!-- L’Isle -->
| 5487 = 470 <!-- Lussery-Villars -->
| 5488 = 67 <!-- Mauraz -->
| 5489 = 807 <!-- Mex (VD) -->
| 5490 = 300 <!-- Moiry -->
| 5491 = 496 <!-- Mont-la-Ville -->
| 5492 = 943 <!-- Montricher -->
| 5493 = 497 <!-- Orny -->
| 5495 = 3169 <!-- Penthalaz -->
| 5496 = 1945 <!-- Penthaz -->
| 5497 = 932 <!-- Pompaples -->
| 5498 = 2615 <!-- La Sarraz -->
| 5499 = 480 <!-- Senarclens -->
| 5501 = 1226 <!-- Sullens -->
| 5503 = 1342 <!-- Vufflens-la-Ville -->
| 5511 = 1717 <!-- Assens -->
| 5512 = 1344 <!-- Bercher -->
| 5514 = 1354 <!-- Bottens -->
| 5515 = 899 <!-- Bretigny-sur-Morrens -->
| 5516 = 2787 <!-- Cugy (VD) -->
| 5518 = 6719 <!-- Echallens -->
| 5520 = 1142 <!-- Essertines-sur-Yverdon -->
| 5521 = 1191 <!-- Etagnières -->
| 5522 = 789 <!-- Fey -->
| 5523 = 2729 <!-- Froideville -->
| 5527 = 1155 <!-- Morrens (VD) -->
| 5529 = 603 <!-- Oulens-sous-Echallens -->
| 5530 = 575 <!-- Pailly -->
| 5531 = 430 <!-- Penthéréaz -->
| 5533 = 850 <!-- Poliez-Pittet -->
| 5534 = 304 <!-- Rueyres -->
| 5535 = 834 <!-- Saint-Barthélemy (VD) -->
| 5537 = 1308 <!-- Villars-le-Terroir -->
| 5539 = 1119 <!-- Vuarrens -->
| 5540 = 1872 <!-- Montilliez -->
| 5541 = 1206 <!-- Goumoëns -->
| 5551 = 517 <!-- Bonvillars -->
| 5552 = 681 <!-- Bullet -->
| 5553 = 1070 <!-- Champagne -->
| 5554 = 1025 <!-- Concise -->
| 5555 = 434 <!-- Corcelles-près-Concise -->
| 5556 = 432 <!-- Fiez -->
| 5557 = 219 <!-- Fontaines-sur-Grandson -->
| 5559 = 464 <!-- Giez -->
| 5560 = 241 <!-- Grandevent -->
| 5561 = 3390 <!-- Grandson -->
| 5562 = 145 <!-- Mauborget -->
| 5563 = 145 <!-- Mutrux -->
| 5564 = 106 <!-- Novalles -->
| 5565 = 513 <!-- Onnens (VD) -->
| 5566 = 409 <!-- Provence -->
| 5568 = 5139 <!-- Sainte-Croix -->
| 5571 = 862 <!-- Tévenon -->
| 5581 = 3915 <!-- Belmont-sur-Lausanne -->
| 5582 = 4847 <!-- Cheseaux-sur-Lausanne -->
| 5583 = 10676 <!-- Crissier -->
| 5584 = 9905 <!-- Epalinges -->
| 5585 = 1478 <!-- Jouxtens-Mézery -->
| 5586 = 144873 <!-- Lausanne -->
| 5587 = 9531 <!-- Le Mont-sur-Lausanne -->
| 5588 = 1509 <!-- Paudex -->
| 5589 = 12758 <!-- Prilly -->
| 5590 = 19538 <!-- Pully -->
| 5591 = 21541 <!-- Renens (VD) -->
| 5592 = 4321 <!-- Romanel-sur-Lausanne -->
| 5601 = 2261 <!-- Chexbres -->
| 5604 = 2087 <!-- Forel (Lavaux) -->
| 5606 = 10751 <!-- Lutry -->
| 5607 = 2974 <!-- Puidoux -->
| 5609 = 329 <!-- Rivaz -->
| 5610 = 387 <!-- Saint-Saphorin (Lavaux) -->
| 5611 = 3517 <!-- Savigny -->
| 5613 = 5464 <!-- Bourg-en-Lavaux -->
| 5621 = 585 <!-- Aclens -->
| 5622 = 614 <!-- Bremblens -->
| 5623 = 686 <!-- Buchillon -->
| 5624 = 11632 <!-- Bussigny -->
| 5627 = 9774 <!-- Chavannes-près-Renens -->
| 5628 = 420 <!-- Chigny -->
| 5629 = 228 <!-- Clarmont -->
| 5631 = 742 <!-- Denens -->
| 5632 = 1830 <!-- Denges -->
| 5633 = 2999 <!-- Echandens -->
| 5634 = 3222 <!-- Echichens -->
| 5635 = 13364 <!-- Ecublens (VD) -->
| 5636 = 2962 <!-- Etoy -->
| 5637 = 1099 <!-- Lavigny -->
| 5638 = 2734 <!-- Lonay -->
| 5639 = 836 <!-- Lully (VD) -->
| 5640 = 719 <!-- Lussy-sur-Morges -->
| 5642 = 17701 <!-- Morges -->
| 5643 = 5260 <!-- Préverenges -->
| 5645 = 454 <!-- Romanel-sur-Morges -->
| 5646 = 5865 <!-- Saint-Prex -->
| 5648 = 5155 <!-- Saint-Sulpice (VD) -->
| 5649 = 1934 <!-- Tolochenaz -->
| 5650 = 185 <!-- Vaux-sur-Morges -->
| 5651 = 953 <!-- Villars-Sainte-Croix -->
| 5652 = 602 <!-- Villars-sous-Yens -->
| 5653 = 837 <!-- Vufflens-le-Château -->
| 5654 = 547 <!-- Vullierens -->
| 5655 = 1498 <!-- Yens -->
| 5656 = 4383 <!-- Hautemorges -->
| 5661 = 368 <!-- Boulens -->
| 5663 = 262 <!-- Bussy-sur-Moudon -->
| 5665 = 229 <!-- Chavannes-sur-Moudon -->
| 5669 = 308 <!-- Curtilles -->
| 5671 = 240 <!-- Dompierre (VD) -->
| 5673 = 373 <!-- Hermenches -->
| 5674 = 146 <!-- Lovatens -->
| 5675 = 4736 <!-- Lucens -->
| 5678 = 6646 <!-- Moudon -->
| 5680 = 341 <!-- Ogens -->
| 5683 = 230 <!-- Prévonloup -->
| 5684 = 91 <!-- Rossenges -->
| 5688 = 151 <!-- Syens -->
| 5690 = 132 <!-- Villars-le-Comte -->
| 5692 = 621 <!-- Vucherens -->
| 5693 = 2860 <!-- Montanaire -->
| 5701 = 270 <!-- Arnex-sur-Nyon -->
| 5702 = 2968 <!-- Arzier-Le Muids -->
| 5703 = 1483 <!-- Bassins -->
| 5704 = 2035 <!-- Begnins -->
| 5705 = 991 <!-- Bogis-Bossey -->
| 5706 = 1146 <!-- Borex -->
| 5707 = 1384 <!-- Chavannes-de-Bogis -->
| 5708 = 983 <!-- Chavannes-des-Bois -->
| 5709 = 1279 <!-- Chéserex -->
| 5710 = 519 <!-- Coinsins -->
| 5711 = 2973 <!-- Commugny -->
| 5712 = 3232 <!-- Coppet -->
| 5713 = 2445 <!-- Crans (VD) -->
| 5714 = 1275 <!-- Crassier -->
| 5715 = 1140 <!-- Duillier -->
| 5716 = 1774 <!-- Eysins -->
| 5717 = 3763 <!-- Founex -->
| 5718 = 2012 <!-- Genolier -->
| 5719 = 1256 <!-- Gingins -->
| 5720 = 1068 <!-- Givrins -->
| 5721 = 13987 <!-- Gland -->
| 5722 = 391 <!-- Grens -->
| 5723 = 2180 <!-- Mies -->
| 5724 = 23351 <!-- Nyon -->
| 5725 = 4271 <!-- Prangins -->
| 5726 = 1196 <!-- La Rippe -->
| 5727 = 3009 <!-- Saint-Cergue -->
| 5728 = 608 <!-- Signy-Avenex -->
| 5729 = 1746 <!-- Tannay -->
| 5730 = 1426 <!-- Trélex -->
| 5731 = 1367 <!-- Le Vaud -->
| 5732 = 1182 <!-- Vich -->
| 5741 = 270 <!-- L’Abergement -->
| 5742 = 372 <!-- Agiez -->
| 5743 = 694 <!-- Arnex-sur-Orbe -->
| 5744 = 1218 <!-- Ballaigues -->
| 5745 = 1165 <!-- Baulmes -->
| 5746 = 1041 <!-- Bavois -->
| 5747 = 200 <!-- Bofflens -->
| 5748 = 261 <!-- Bretonnières -->
| 5749 = 5440 <!-- Chavornay -->
| 5750 = 193 <!-- Les Clées -->
| 5752 = 403 <!-- Croy -->
| 5754 = 348 <!-- Juriens -->
| 5755 = 461 <!-- Lignerolle -->
| 5756 = 489 <!-- Montcherand -->
| 5757 = 7978 <!-- Orbe -->
| 5758 = 207 <!-- La Praz -->
| 5759 = 228 <!-- Premier -->
| 5760 = 509 <!-- Rances -->
| 5761 = 560 <!-- Romainmôtier-Envy -->
| 5762 = 133 <!-- Sergey -->
| 5763 = 578 <!-- Valeyres-sous-Rances -->
| 5764 = 4319 <!-- Vallorbe -->
| 5765 = 488 <!-- Vaulion -->
| 5766 = 608 <!-- Vuiteboeuf -->
| 5785 = 499 <!-- Corcelles-le-Jorat -->
| 5790 = 569 <!-- Maracon -->
| 5792 = 656 <!-- Montpreveyres -->
| 5798 = 530 <!-- Ropraz -->
| 5799 = 2228 <!-- Servion -->
| 5803 = 628 <!-- Vulliens -->
| 5804 = 1574 <!-- Jorat-Menthue -->
| 5805 = 6341 <!-- Oron -->
| 5806 = 3189 <!-- Jorat-Mézières -->
| 5812 = 196 <!-- Champtauroz -->
| 5813 = 494 <!-- Chevroux -->
| 5816 = 2982 <!-- Corcelles-près-Payerne -->
| 5817 = 976 <!-- Grandcour -->
| 5819 = 469 <!-- Henniez -->
| 5821 = 383 <!-- Missy -->
| 5822 = 10758 <!-- Payerne -->
| 5827 = 318 <!-- Trey -->
| 5828 = 108 <!-- Treytorrens (Payerne) -->
| 5830 = 523 <!-- Villarzel -->
| 5831 = 3425 <!-- Valbroye -->
| 5841 = 3653 <!-- Château-d’Oex -->
| 5842 = 499 <!-- Rossinière -->
| 5843 = 813 <!-- Rougemont -->
| 5851 = 430 <!-- Allaman -->
| 5852 = 532 <!-- Bursinel -->
| 5853 = 814 <!-- Bursins -->
| 5854 = 401 <!-- Burtigny -->
| 5855 = 620 <!-- Dully -->
| 5856 = 785 <!-- Essertines-sur-Rolle -->
| 5857 = 1441 <!-- Gilly -->
| 5858 = 633 <!-- Luins -->
| 5859 = 2752 <!-- Mont-sur-Rolle -->
| 5860 = 1584 <!-- Perroy -->
| 5861 = 6540 <!-- Rolle -->
| 5862 = 235 <!-- Tartegnin -->
| 5863 = 387 <!-- Vinzel -->
| 5871 = 1541 <!-- L’Abbaye -->
| 5872 = 4753 <!-- Le Chenit -->
| 5873 = 918 <!-- Le Lieu -->
| 5882 = 3337 <!-- Chardonne -->
| 5883 = 2320 <!-- Corseaux -->
| 5884 = 3385 <!-- Corsier-sur-Vevey -->
| 5885 = 1928 <!-- Jongny -->
| 5886 = 26955 <!-- Montreux -->
| 5889 = 12812 <!-- La Tour-de-Peilz -->
| 5890 = 20142 <!-- Vevey -->
| 5891 = 1038 <!-- Veytaux -->
| 5892 = 12464 <!-- Blonay – Saint-Légier -->
| 5902 = 445 <!-- Belmont-sur-Yverdon -->
| 5903 = 257 <!-- Bioley-Magnoux -->
| 5904 = 554 <!-- Chamblon -->
| 5905 = 724 <!-- Champvent -->
| 5907 = 322 <!-- Chavannes-le-Chêne -->
| 5908 = 173 <!-- Chêne-Pâquier -->
| 5909 = 736 <!-- Cheseaux-Noréaz -->
| 5910 = 426 <!-- Cronay -->
| 5911 = 241 <!-- Cuarny -->
| 5912 = 173 <!-- Démoret -->
| 5913 = 916 <!-- Donneloye -->
| 5914 = 379 <!-- Ependes (VD) -->
| 5919 = 725 <!-- Mathod -->
| 5921 = 269 <!-- Molondin -->
| 5922 = 780 <!-- Montagny-près-Yverdon -->
| 5923 = 202 <!-- Oppens -->
| 5924 = 424 <!-- Orges -->
| 5925 = 214 <!-- Orzens -->
| 5926 = 876 <!-- Pomy -->
| 5928 = 194 <!-- Rovray -->
| 5929 = 663 <!-- Suchy -->
| 5930 = 234 <!-- Suscévaz -->
| 5931 = 515 <!-- Treycovagnes -->
| 5932 = 232 <!-- Ursins -->
| 5933 = 707 <!-- Valeyres-sous-Montagny -->
| 5934 = 235 <!-- Valeyres-sous-Ursins -->
| 5935 = 108 <!-- Villars-Epeney -->
| 5937 = 146 <!-- Vugelles-La Mothe -->
| 5938 = 30292 <!-- Yverdon-les-Bains -->
| 5939 = 3524 <!-- Yvonand -->
| 5940 = 7212 <!-- La Vallée de Joux ab 01.01.2027 -->
| 5941 = 959 <!-- Mathod-Suscévaz ab 01.01.2027 -->
| #default= <span class="error">Ungültiger Metadaten-Schlüssel <code>{{{1}}}</code></span>[[Kategorie:Wikipedia:Fehler in Vorlage Metadaten Einwohnerzahl]]
}} }}</includeonly><noinclude>
Diese [[Wikipedia:WikiProjekt Metadaten|Metadatenvorlage]] enthält die Einwohnerzahlen der [[Politische Gemeinde|politischen Gemeinden]] des [[Kanton Waadt|Kantons Waadt]] vom {{EWD|CH-VD}}.
== Quelle ==
* {{Metadaten Einwohnerzahl CH-VD||QUELLE}}
== Anmerkung ==
Diese Metadatenvorlage muss denselben Stand haben wie die [[Vorlage:Metadaten Ausländeranteil CH-VD]] und daher zeitgleich aktualisiert werden.
[[Categoria:Models da metadatas da populaziun CH|VD]]
</noinclude>
0rg28brnn9jenmn7fcvqjgcioet20c3
Model:Positionskarte Erde
10
13795
173969
158804
2026-09-14T03:16:06Z
~2026-48950-40
23956
173969
wikitext
text/x-wiki
{{#switch: {{{1}}}
| name = Erde
| top = 90
| bottom = -90
| left = -180
| right = 180
| image = Blue Marble Next Generation + topography + bathymetry.jpg
<!--für den Parameter "zone" der Vorlage:Positionskarte-->
| in = in der Welt
}}<noinclude>
{{Positionskarte/Info|sortkey=0Erde}}
[[Categoria:LocMap]]
</noinclude>
kis0ibbydxff4vx3ir8bj3nu8fzz7fu
Model:Positionskarte
10
13803
173967
158844
2026-09-14T03:14:23Z
~2026-48950-40
23956
173967
wikitext
text/x-wiki
<onlyinclude>{{Positionskarte+
|{{{1|Erde}}}
|border = {{{border|}}}
|caption = {{{caption|}}}
|float = {{{float|right}}}
|width = {{{width|240}}}
|maptype = {{{maptype|}}}
|Alternativkarte = {{{Alternativkarte|}}}
|label = {{{label|}}}
|places = {{Positionskarte~
|{{{1|Erde}}}
|width = {{{width|240}}}
|label = {{{label|}}}
|label_size = {{{label_size|}}}
|mark = {{{mark|}}}
|marktype = {{{marktype|}}} <!--neuer Parameter !-->
|marksize = {{{marksize|}}}
|marktarget = {{{marktarget|}}}
|position = {{{position|}}}
|wrap = {{{wrap|}}}
|background = {{{background|}}}
<!--Coordinates Koordinaten -->
|lat = {{{lat|}}} <!--latitude Breitengrad-->
|lat_deg = {{{lat_deg|}}} <!-- nur für Wartungslink in Vorlage:Positionskarte~ -->
|long = {{{long|}}} <!--longitude Längengrad-->
|lon_deg = {{{lon_deg|}}} <!-- nur für Wartungslink in Vorlage:Positionskarte~ -->
|type = {{#if:{{{type|}}}|{{{type}}}|landmark}}
|pop = {{{pop|}}}
|elevation = {{{elevation|}}}
|dim = {{#iferror: {{#ifexpr: {{{dim|}}} > 0|{{{dim|}}}|}}}}
|region = {{{region|}}}
|globe = {{{globe|}}}
|name = {{{name|}}}
}}{{#if:{{{places|}}}|{{{places}}}<!---->}}{{Karte in einer Ecke|{{#if:{{{Karte in einer Ecke|none}}}|{{{Karte in einer Ecke}}}|{{Obige Karte|{{{1}}}}}<!--Ende #if:-->}}|Karte={{#if:{{{Karte|}}}|{{{Karte}}}|{{{1|Erde}}}<!--Ende "Karte"-->}}|Ecke={{#if:{{{Ecke|}}}|{{{Ecke}}}|{{Positionskarte/Ecke|1={{{1}}}|lat={{CoordinateLAT |{{{lat}}} }}|long={{CoordinateLONG|{{{long}}} }}<!--Ende-->}} }}|Eckstil={{#if:{{{Eckstil|}}}|{{{Eckstil}}}|border:1px solid dimgray}}|maptype={{{maptype|}}}|Datoteca={{{Datei|}}}|Stil={{{Stil|}}}|Zugabe={{{Zugabe|}}}|Breite={{#if:{{{Breite|}}}|{{{Breite}}}|80}}|Rahmen={{{Rahmen|}}}<!--Ende der Vorlage-->}}
}}</onlyinclude><noinclude>[Categoria:LocMap]</noinclude>
3f70a8qd9r44os2qjx4qdoovv7gty0u
173968
173967
2026-09-14T03:14:46Z
~2026-48950-40
23956
173968
wikitext
text/x-wiki
<onlyinclude>{{Positionskarte+
|{{{1|Erde}}}
|border = {{{border|}}}
|caption = {{{caption|}}}
|float = {{{float|right}}}
|width = {{{width|240}}}
|maptype = {{{maptype|}}}
|Alternativkarte = {{{Alternativkarte|}}}
|label = {{{label|}}}
|places = {{Positionskarte~
|{{{1|Erde}}}
|width = {{{width|240}}}
|label = {{{label|}}}
|label_size = {{{label_size|}}}
|mark = {{{mark|}}}
|marktype = {{{marktype|}}} <!--neuer Parameter !-->
|marksize = {{{marksize|}}}
|marktarget = {{{marktarget|}}}
|position = {{{position|}}}
|wrap = {{{wrap|}}}
|background = {{{background|}}}
<!--Coordinates Koordinaten -->
|lat = {{{lat|}}} <!--latitude Breitengrad-->
|lat_deg = {{{lat_deg|}}} <!-- nur für Wartungslink in Vorlage:Positionskarte~ -->
|long = {{{long|}}} <!--longitude Längengrad-->
|lon_deg = {{{lon_deg|}}} <!-- nur für Wartungslink in Vorlage:Positionskarte~ -->
|type = {{#if:{{{type|}}}|{{{type}}}|landmark}}
|pop = {{{pop|}}}
|elevation = {{{elevation|}}}
|dim = {{#iferror: {{#ifexpr: {{{dim|}}} > 0|{{{dim|}}}|}}}}
|region = {{{region|}}}
|globe = {{{globe|}}}
|name = {{{name|}}}
}}{{#if:{{{places|}}}|{{{places}}}<!---->}}{{Karte in einer Ecke|{{#if:{{{Karte in einer Ecke|none}}}|{{{Karte in einer Ecke}}}|{{Obige Karte|{{{1}}}}}<!--Ende #if:-->}}|Karte={{#if:{{{Karte|}}}|{{{Karte}}}|{{{1|Erde}}}<!--Ende "Karte"-->}}|Ecke={{#if:{{{Ecke|}}}|{{{Ecke}}}|{{Positionskarte/Ecke|1={{{1}}}|lat={{CoordinateLAT |{{{lat}}} }}|long={{CoordinateLONG|{{{long}}} }}<!--Ende-->}} }}|Eckstil={{#if:{{{Eckstil|}}}|{{{Eckstil}}}|border:1px solid dimgray}}|maptype={{{maptype|}}}|Datoteca={{{Datei|}}}|Stil={{{Stil|}}}|Zugabe={{{Zugabe|}}}|Breite={{#if:{{{Breite|}}}|{{{Breite}}}|80}}|Rahmen={{{Rahmen|}}}<!--Ende der Vorlage-->}}
}}</onlyinclude><noinclude>[[Categoria:LocMap]]</noinclude>
jyd5lbljbmyuzdze63nvfx4fdb2mw5g
Model:Positionskarte+
10
13804
173972
158846
2026-09-14T03:22:05Z
~2026-48950-40
23956
173972
wikitext
text/x-wiki
<onlyinclude><table {{#switch: {{{float|}}}
|left = class="float-left" style="margin-right: 1em;
|right = class="float-right" style="margin-left: 1em;
|center= class="centered" style="
|inline= style="margin: 0 1em; display: inline-table;
|#default= style="margin: 0 1em;
}}
background-color: {{#if:{{{background|}}}|{{{background}}}|#f9f9f9}};
border: {{#switch:{{#if:{{{caption|x}}}|{{{border|}}}|none}}|none=none|=1px solid #CCC|#default=1px solid {{{border|#CCC}}}}};
border-collapse: collapse;
width: 1px;<!-- IMPORTANT *** für alle Browser ausser Firefox *** WICHTIG -->
">
<tr><td style="border: none; padding: 0; text-align: center;"><div style="position: relative; z-index: 0; padding: 0; display: inline-block; width: -webkit-max-content; width: -moz-max-content; width: max-content; {{#switch:{{{border|#CCC}}}|none=border: none;|=margin:{{#if:{{{caption|x}}}|3|0}}px; border: 1px solid #CCC;|#default=margin:3px; border: 1px solid {{{border|#CCC}}};}}">[[Datoteca:{{#if: {{{Alternativkarte|}}} | {{{Alternativkarte}}} | {{Positionskarte {{{1|Erde}}}|image|{{{maptype|}}} }} }}|{{#if: {{{places|}}} | class=noviewer{{!}} | }}{{#if:{{{width|x}}}|{{{width|240}}}px|frameless{{!}}upright=1}}|center|{{#if: {{{label|}}}
| {{{label}}}
| {{PAGENAME}}
}} ({{Positionskarte {{{1|Erde}}}|name}})]]{{{places|}}}</div></td></tr>
{{#if:{{{caption|x}}}
|<tr style="font-size: 90%"><td style="border: none;"><div style="margin: 0 0.3em">{{{caption|{{#if: {{{label|}}}|{{{label}}}|{{PAGENAME}}}} ({{Positionskarte {{{1|Erde}}}|name}})}}}</div></td></tr>
}}</table></onlyinclude><noinclude>[[Categoria:LocMap]]</noinclude>
37tanrjm01r38gcf1jmy8wxsijy9rgp
Model:Positionskarte~
10
13806
173973
158850
2026-09-14T03:22:55Z
~2026-48950-40
23956
173973
wikitext
text/x-wiki
<noinclude><!-- Testframe! -->
{|
|<div class="positionmap" style="position: relative; z-index: 0; padding: 0; border: 1px solid {{#if:{{{border|}}}|{{{border}}}|#CCCCCC}};">[[image:{{#if: {{{Alternativkarte|}}} | {{{Alternativkarte}}} | {{Positionskarte {{{1|Erde}}}|image}} }}|frameless|{{#if:{{{width|x}}}|{{{width|240}}}px|upright=1}}|center|{{#if: {{{label|}}}
| {{{label}}}
| {{PAGENAME}}
}} ({{Positionskarte {{{1|Erde}}}|name}})]] <!-- begin -->
</noinclude>{{#if:{{{Y|}}}{{{X|}}}
|{{Positionskarte~*
|Y={{{Y|50}}}
|X={{{X|50}}}
|position={{{position|}}}
|wrap={{{wrap|}}}
|label={{{label|{{PAGENAME}}}}}
|label_size={{{label_size|90}}}
|label_style={{{label_style|}}}
|label_color={{{label_color|}}}
|background={{{background|}}}
}}
|{{#iferror:{{CoordinateLAT |{{{lat|}}} }}{{CoordinateLONG|{{{long|}}} }}
|{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{#if:{{{label|}}}|{{{label}}}|{{PAGENAME}}}}}}:{{CoordinateMSG|1
|{{CoordinateLAT |{{{lat|}}} }}
|{{CoordinateLONG|{{{long|}}} }}
}}|}}{{#if:{{{region|}}}||{{#switch:{{{globe|}}}|<!--void-->|earth={{CoordinateMSG|6|{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{#if:{{{label|}}}|{{{label}}}|{{PAGENAME}}}}}} }}}}
}}{{#if:{{IstZahl|0{{{pop|}}}|N}}|<!--void-->|{{CoordinateMSG|9|{{{pop|}}}}}
}}{{#if:{{IstZahl|0{{{elevation|}}}|R|2}}|<!--void-->|{{CoordinateMSG|7|{{{elevation|}}}}}
}}{{Positionskarte~*
|LAT ={{#iferror:{{CoordinateLAT |{{{lat|}}} }}|}}
|LONG={{#iferror:{{CoordinateLONG|{{{long|}}} }}|}}
|Y={{#iferror:{{#expr:{{#if:{{Positionskarte {{{1|Erde}}}|y}}
|{{Positionskarte {{{1|Erde}}}|y
|{{CoordinateLAT |{{{lat|}}} }}
|{{CoordinateLONG|{{{long|}}} }}
}}
| 100
*({{Positionskarte {{{1|Erde}}}|top}}
- {{CoordinateLAT |{{{lat|}}} }}
) / ({{Positionskarte {{{1|Erde}}}|top}} - {{Positionskarte {{{1|Erde}}}|bottom}}) round 1
}}}}|0}}
|X={{#iferror:{{#expr:{{#if:{{Positionskarte {{{1|Erde}}}|x}}
|{{Positionskarte {{{1|Erde}}}|x
|{{CoordinateLAT |{{{lat|}}} }}
|{{CoordinateLONG|{{{long|}}} }}
}}
| 100
*(({{CoordinateLONG|{{{long|}}} }}<0)
*({{Positionskarte {{{1|Erde}}}|right}}<{{Positionskarte {{{1|Erde}}}|left}})*360
+{{CoordinateLONG|{{{long|}}} }}
-{{Positionskarte {{{1|Erde}}}|left}}
) /
( ({{Positionskarte {{{1|Erde}}}|right}}<{{Positionskarte {{{1|Erde}}}|left}})*360
+ {{Positionskarte {{{1|Erde}}}|right}}
- {{Positionskarte {{{1|Erde}}}|left}}
) round 1
}}}}|0}}
|position={{{position|}}}
|wrap={{{wrap|}}}
|marksize= {{#if:{{{marksize|}}}
|{{{marksize}}}
|{{#if:{{Positionskarte {{{1|Erde}}}|marksize}}|{{Positionskarte {{{1|Erde}}}|marksize}}|8}}
}}
|mark={{#if: {{{mark|}}}
|{{{mark}}}
|{{#if:{{Positionskarte {{{1|Erde}}}|mark}}|{{Positionskarte {{{1|Erde}}}|mark}}|{{#if:{{{marktype|}}}|{{Positionskarte/marktype|{{{marktype|}}}}}|Red_pog.svg}}}}
}}
|label={{{label|{{PAGENAME}}}}}
|label_size={{{label_size|90}}}
|label_style={{{label_style|}}}
|label_color={{{label_color|}}}
|marktarget= {{#if:{{{marktarget|}}}
|[[{{{marktarget}}}]]
|{{CoordinateLINK
|NS={{#iferror:{{CoordinateLAT |{{{lat|}}} }}|}}
|EW={{#iferror:{{CoordinateLONG|{{{long|}}} }}|}}
|type ={{#switch: {{{type|}}}
|country|state|adm1st|adm2nd|city|isle|airport|mountain|waterbody|forest|landmark|landscape|railwaystation|building|event={{{type}}}
|example={{#if:{{NAMESPACE}}|{{{type}}}|landmark}}
|#default=landmark
}}<!--type Fehler meldung fehlt noch! An label dranhängen? -->
|pop={{#if:{{IstZahl|0{{{pop|}}}|N}}|{{{pop|}}}}}
|elevation={{#if:{{IstZahl|0{{{elevation|}}}|R|2}}|{{{elevation|}}}}}
|region ={{{region|}}}
|globe ={{{globe|}}}
|dim ={{{dim|}}}
|label ={{#if:{{{name|}}}|{{urlencode:{{{name|}}}}}|{{urlencode:{{{label|}}}}}}}
|0={{#if:{{FULLPAGENAME:{{{label|}}}}}|{{{label}}}}} {{#ifeq:{{{position|none}}}|none||({{Coordinate to {{#titleparts:{{CoordinateRR DEFAULT|{{{region|{{Positionskarte {{{1|Erde}}}|ISO 3166-2}}}}}}}|1|1}} for maps
|NS ={{CoordinateLAT |{{{lat|0}}} }}
|EW ={{CoordinateLONG|{{{long|0}}} }}
|dim =0{{Positionskarte {{{1|Erde}}}|dim}}}})}}
}}
}}
|background={{{background|}}}
}}
}}<noinclude><!--Testframe end--></div>
|}
</noinclude><noinclude>[[Categoria:LocMap]]</noinclude>
058c8wsq98po5l9cssh02c4ex4035h1
Model:Positionskarte~*
10
13809
173974
158870
2026-09-14T03:23:41Z
~2026-48950-40
23956
173974
wikitext
text/x-wiki
<noinclude>
{|
|<div class="positionmap" style="position: relative; z-index: 0; padding: 0; border: 1px solid {{#if:{{{border|}}}|{{{border}}}|#CCCCCC}};">[[Datoteca:{{#if: {{{Alternativkarte|}}} | {{{Alternativkarte}}} | {{Positionskarte {{{1|Erde}}}|image}} }}|frameless|{{#if:{{{width|x}}}|{{{width|240}}}px|upright=1}}|center|{{#if: {{{label|}}}
| {{{label}}}
| {{PAGENAME}}
}} ({{Positionskarte {{{1|Erde}}}|name}})]] <!-- begin -->
</noinclude>{{#if:{{{LAT}}}{{{LONG}}}
|<div style="
position:absolute;
top:{{#ifexpr:{{{Y|100}}}<0|0|{{#ifexpr:{{{Y|100}}}>100|100|{{{Y|100}}}}}}}%;
left:{{#ifexpr:{{{X|100}}}<0|0|{{#ifexpr:{{{X|100}}}>100|100|{{{X|100}}}}}}}%;
height:0;
width:0;
"><div style="position:relative;z-index:100;left:-{{#expr:{{{marksize|8}}}/2}}px;top:-{{#expr:{{{marksize|8}}}/2}}px;width:{{{marksize|8}}}px;height:{{{marksize|8}}}px;line-height:0px;" >{{#if:{{{marktarget<includeonly>|</includeonly>}}}|{{#tag:imagemap|Bild:{{{mark|Red pog.svg}}}{{!}}{{{marksize|8}}}x{{{marksize|8}}}px{{!}}{{{label|{{PAGENAME}}}}}
default {{{marktarget|[[{{FULLPAGENAME}}]]}}}
desc none }}}}</div>
{{#ifeq:{{{position|}}}|none||<table style="
font-size:{{#if:{{{label_size|}}}|{{{label_size}}}|90}}%;
border:none;
background-color:transparent;
border-collapse:collapse;
line-height:1em;
position:absolute;
{{#ifeq: {{{wrap}}} | manual
| white-space:nowrap; width:10em;
| width:6em;
}}
margin: 0 .2em;
text-align:{{#switch:{{{position|}}}
|={{#ifexpr:{{{X|100}}}>50|right; right:1px; {{#ifexpr:{{{Y|100}}}>33|bottom:1px; |top:1px; }}|left; left:1px; {{#ifexpr:{{{Y|100}}}>33|bottom:1px; |top:1px; }}}}
|1=left; left:-1.5em; bottom:3px;
|2=left; left:1px; bottom:1px;
|3
|right=left; left:3px; top:-2em; height:4em;
|4=left; left:1px; top:1px;
|5=left; left:-1.5em; top:3px;
|6
|bottom=center; top:3px; {{#ifeq: {{{wrap}}} | manual | left:-5em; | left:-3em }}
|7=right; right:-1.5em; top:3px;
|8=right; right:1px; top:1px;
|9
|left=right; right:3px; top:-2em; height:4em;
|10=right; right:1px; bottom:1px;
|11=right; right:-1.5em; bottom:3px;
|12
|top=center; bottom:3px; {{#ifeq: {{{wrap}}} | manual | left:-5em; | left:-3em }}
|center=center; top:-2em; height:4em; {{#ifeq: {{{wrap}}} | manual | left:-5em; | left:-3em }}
}}
"><tr><td style="border:none; vertical-align:middle;"><span style="position:relative;
z-index:9;
{{#switch:{{lc:{{#titleparts:{{{label_style|}}}|1|1}}}}
|bold=font-weight:bold;
|italic=font-style:italic;
|underline=text-decoration:underline;
|letterspacing=letter-spacing:0.1em;
|wordspacing=word-spacing:0.5em;
|smallcaps=font-variant:small-caps;
|uppercase=text-transform:uppercase;
}}
{{#switch:{{#titleparts:{{{label_style|}}}|1|2}}
|bold=font-weight:bold;
|italic=font-style:italic;
|underline=text-decoration:underline;
|letterspacing=letter-spacing:0.1em;
|wordspacing=word-spacing:0.5em;
|smallcaps=font-variant:small-caps;
|uppercase=text-transform:uppercase;
}}
{{#switch:{{#titleparts:{{{label_style|}}}|1|3}}
|bold=font-weight:bold;
|italic=font-style:italic;
|underline=text-decoration:underline;
|letterspacing=letter-spacing:0.1em;
|wordspacing=word-spacing:0.5em;
|smallcaps=font-variant:small-caps;
|uppercase=text-transform:uppercase;
}}
{{#switch:{{#titleparts:{{{label_style|}}}|1|4}}
|bold=font-weight:bold;
|italic=font-style:italic;
|underline=text-decoration:underline;
|letterspacing=letter-spacing:0.1em;
|wordspacing=word-spacing:0.5em;
|smallcaps=font-variant:small-caps;
|uppercase=text-transform:uppercase;
}}
{{#switch:{{#titleparts:{{{label_style|}}}|1|5}}
|bold=font-weight:bold;
|italic=font-style:italic;
|underline=text-decoration:underline;
|letterspacing=letter-spacing:0.1em;
|wordspacing=word-spacing:0.5em;
|smallcaps=font-variant:small-caps;
|uppercase=text-transform:uppercase;
}}
{{#switch:{{#titleparts:{{{label_style|}}}|1|6}}
|bold=font-weight:bold;
|italic=font-style:italic;
|underline=text-decoration:underline;
|letterspacing=letter-spacing:0.1em;
|wordspacing=word-spacing:0.5em;
|smallcaps=font-variant:small-caps;
|uppercase=text-transform:uppercase;
}}
{{#switch:{{#titleparts:{{{label_style|}}}|1|7}}
|bold=font-weight:bold;
|italic=font-style:italic;
|underline=text-decoration:underline;
|letterspacing=letter-spacing:0.1em;
|wordspacing=word-spacing:0.5em;
|smallcaps=font-variant:small-caps;
|uppercase=text-transform:uppercase;
}}
{{#if:{{{label_color|}}}|color:{{{label_color}}}; }}{{#if:{{{background|}}}|background-color:{{{background}}}; }}
">{{{label|{{PAGENAME}}}}} {{#ifexpr:{{{X|0}}}<0 or {{{X|0}}}>100 or {{{Y|0}}}<0 or {{{Y|0}}}>100 |nicht auf der Karte<span style="display:none">[[Model:Positionskarte/Wartung/Koordinate außerhalb|p3]]</span>}}</span></td></tr></table>}}</div>
|<div style="color:red; position:absolute; text-align: center; top:30%; left:0; height:0; width:100%; font-size:{{{label_size|120}}}%;"> {{#if:{{{label|{{PAGENAME}}}}}|{{{label|{{PAGENAME}}}}} ohne|keine}} Koordinaten</div>
}}<noinclude></div>
|} <!-- Testframe end -->
→[[Model:Positionskarte+]]
</noinclude><noinclude>[[Categoria:LocMap]]</noinclude>
nb2pkiyeeh0pl1sphutdrlpi08ynlw8
Model:Positionskarte/Ecke
10
13810
173978
158856
2026-09-14T03:30:50Z
~2026-48950-40
23956
173978
wikitext
text/x-wiki
<noinclude>{{Dokumentation/Unterseite}}</noinclude>
<includeonly>{{#if:{{Positionskarte {{{1}}}|y}}{{Positionskarte {{{1}}}|x}}|<!--x und/oder existiert/en-->
{{#ifexpr:{{Positionskarte {{{1}}}|y|{{{lat}}}|{{{long}}} }}>50|n|s}}{{#ifexpr:{{Positionskarte {{{1}}}|x|{{{lat}}}|{{{long}}} }}>50|o|e}}
|<!--wenn x und y nicht existieren-->
{{#ifexpr:{{#expr:({{{lat}}}-({{Positionskarte {{{1|Erde}}}|top}}))/({{Positionskarte {{{1|Erde}}}|bottom}}-({{Positionskarte {{{1|Erde}}}|top}})) * 100 }}>50|n|s}}{{#ifexpr:{{#expr:({{{long}}}-({{Positionskarte {{{1|Erde}}}|left}})+({{{long}}}<={{Positionskarte {{{1|Erde}}}|right}})*(({{Positionskarte {{{1|Erde}}}|right}})<=({{Positionskarte {{{1|Erde}}}|left}}))*360)/({{Positionskarte {{{1|Erde}}}|right}}-({{Positionskarte {{{1|Erde}}}|left}})+(({{Positionskarte {{{1|Erde}}}|right}})<=({{Positionskarte {{{1|Erde}}}|left}}))*360) * 100 }}>50|o|e}}
}}</includeonly><noinclude>[[Categoria:LocMap]]</noinclude>
ky3vllxcp5uyt5nv6qjtj86ogvhdawv
Model:Positionskarte/Info
10
13811
173970
158893
2026-09-14T03:19:11Z
~2026-48950-40
23956
173970
wikitext
text/x-wiki
<onlyinclude><includeonly>{{#if:{{REVISIONID}}|<!--null-->|<!--nur während Vorschau-->{{Achtung|1={{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}|
Die aktualisierten Werte werden erst nach dem Speichern und einen eventuellen [[Hilfe:Purge|Purge]] sichtbar.|
Diese Seite bindet sich selber ein. Da die Seite noch nicht existiert, kommt es zu Darstellungsfehlern. Nach dem Speichern und einen eventuellen [[Hilfe:Purge|Purge]] kannst du dir das Ergebnis anschauen.
}}}}}}</includeonly>__NOEDITSECTION__<!-- führt sonst zu einem Absatz
-->== Beschreibung ==
Diese [[Hilfe:Vorlagen|Vorlage]] enthält Daten für <includeonly>[[{{#if:{{{{FULLPAGENAME}}|lemma}}|{{{{FULLPAGENAME}}|lemma}}{{!}}}}{{{{FULLPAGENAME}}|name}}]]</includeonly>. Sie unterstützt so die Vorlagen <includeonly>{{#if:{{{{FULLPAGENAME}}|zone}}| [[Model:Positionskarte|Positionskarte]], [[Model:Coordinate|Coordinate]], [[Model:Obige Karte|Obige Karte]], [[Model:Karte in einer Ecke|Karte in einer Ecke]] und [[Model:Positionskarte/Ecke|Positionskarte/Ecke]] | [[Model:Positionskarte|Positionskarte]] und [[Model:Coordinate|Coordinate]]}}</includeonly>.
<includeonly>{{#if:{{{{FULLPAGENAME}}|globe}}|
Neu angelegte Vorlagen sollten deshalb unbedingt auf den entsprechenden [[:Kategorie:Vorlage:Info globe|Info-Unterseiten]] eingetragen werden, weil sie sonst unbeachtet bleiben.|
Neu angelegte Vorlagen sollten deshalb unbedingt auf den entsprechenden [[:Kategorie:Vorlage:Info ISO-3166-2|Info-Unterseiten]] eingetragen werden, weil sie sonst unbeachtet bleiben. Die Subterritorien kann man in dem entsprechenden Eintrag aus der [[:Kategorie:ISO 3166-2]] auslesen.}}</includeonly><!--
--><includeonly>{{#if: {{{{FULLPAGENAME}}|top}} | {{#if: {{{{FULLPAGENAME}}|bottom}} | {{#if: {{{{FULLPAGENAME}}|left}} | {{#if: {{{{FULLPAGENAME}}|right}}
| </includeonly>{{#if: <includeonly>{{{{FULLPAGENAME}}|globe}}</includeonly>
| <!-- nur auf Erdkarten -->
| {{Positionskarte/Rahmen | Welt
|caption = Kartenausschnitt
|float = right
|width = 250
|maptype = {{{maptype|}}}
|layer =
|Alternativkarte =
|places = <div style="border:1px solid #F00; position:absolute;<includeonly>
top: {{#expr:({{{{FULLPAGENAME}}|top}})/-1.8+50}}%;
bottom: {{#expr:({{{{FULLPAGENAME}}|bottom}})/1.8+50}}%;
left: {{#expr:({{{{FULLPAGENAME}}|left}})/3.6+50}}%;
{{#ifexpr:{{{{FULLPAGENAME}}|left}} >= {{{{FULLPAGENAME}}|right}} |
right: -1px;"></div><div style="border:1px solid #F00; position:absolute;
top: {{#expr:({{{{FULLPAGENAME}}|top}})/-1.8+50}}%;
bottom: {{#expr:({{{{FULLPAGENAME}}|bottom}})/1.8+50}}%;
left: -1px;
}}
right: {{#expr:({{{{FULLPAGENAME}}|right}})/-3.6+50}}%;
</includeonly>"></div>
}}
}}
<includeonly>}} }} }} }}</includeonly>
{| class="wikitable"
|+ Positionskarte für <includeonly>{{{{FULLPAGENAME}}|name}}</includeonly>
! Parameter
! Wert
<includeonly>
|-
| Name
| [[{{#if:{{{{FULLPAGENAME}}|lemma}}|{{{{FULLPAGENAME}}|lemma}}{{!}}}}{{{{FULLPAGENAME}}|name}}]]
|-
{{#if: {{{{FULLPAGENAME}}|globe}} |
{{!}} Himmelskörper
{{!}} [[{{Info globe|globe={{{{FULLPAGENAME}}|globe}}|lemma}}|{{{{FULLPAGENAME}}|globe}}]]
}}
|-
!colspan="2" summary="Projektionsart"| {{#if: {{{{FULLPAGENAME}}|projection}}
| {{{{FULLPAGENAME}}|projection}}
| {{#if:{{Booland|{{{{FULLPAGENAME}}|top}}|{{{{FULLPAGENAME}}|bottom}}|{{{{FULLPAGENAME}}|left}}|{{{{FULLPAGENAME}}|right}}}}
| [[Plattkarte]]
| keine Projektionsart angegeben
}}
}}
|-
{{#if: {{{{FULLPAGENAME}}|x}}{{{{FULLPAGENAME}}|y}}
| {{#if: {{{{FULLPAGENAME}}|latitude}}|{{#if:{{{{FULLPAGENAME}}|longitude}}
| {{!}} Projektionszentrum
{{!}} {{Coordinate
|text=DM
|NS={{#expr:{{{{FULLPAGENAME}}|latitude}}}}<!-- funktioniert nicht bei Kegelprojektion! -->
|EW={{#expr:{{{{FULLPAGENAME}}|longitude}}}}
|type=country<!-- ?? -->
|name={{{{FULLPAGENAME}}|name}}
|region={{{region|??}}}
|globe={{{{FULLPAGENAME}}|globe}}
}}
| <!-- Berechnung für Kartenposition bei x und y fehlt -->
}}
}}
| {{!}} Kartenposition
{{!}} {{Coordinate
|text=DM
|NS={{#expr:({{{{FULLPAGENAME}}|top}}+{{{{FULLPAGENAME}}|bottom}})/2}}
|EW={{#expr:({{{{FULLPAGENAME}}|left}}+{{{{FULLPAGENAME}}|right}})/2 + ({{{{FULLPAGENAME}}|left}} > {{{{FULLPAGENAME}}|right}})*(180 - (abs {{{{FULLPAGENAME}}|left}} >= abs {{{{FULLPAGENAME}}|right}})*360)}}
|type=country<!-- ?? -->
|name={{{{FULLPAGENAME}}|name}}
|region={{{region|??}}}
|globe={{{{FULLPAGENAME}}|globe}}
}}
}}
|-
{{#if: {{{{FULLPAGENAME}}|projection}}
|{{#if:{{{{FULLPAGENAME}}|latitude1}} |
{{!}} {{#if: {{{{FULLPAGENAME}}|latitude2}} |Erstes Breitenparallel | Standardparallel }}
{{!}} {{#expr:{{{{FULLPAGENAME}}|latitude1}}}}°
}}
{{!}}-
{{#if: {{{{FULLPAGENAME}}|latitude2}} |
{{!}} Zweites Breitenparallel
{{!}} {{#expr:{{{{FULLPAGENAME}}|latitude2}}}}°
}}
{{!}}-
{{#if: {{{{FULLPAGENAME}}|top}} |
{{!}} oben
{{!}} {{#expr:{{{{FULLPAGENAME}}|top}}}}°
}}
{{!}}-
{{#if: {{{{FULLPAGENAME}}|bottom}} |
{{!}} unten
{{!}} {{#expr:{{{{FULLPAGENAME}}|bottom}}}}°
}}
{{!}}-
{{#if: {{{{FULLPAGENAME}}|left}} |
{{!}} links
{{!}} {{#expr:{{{{FULLPAGENAME}}|left}}}}°
}}
{{!}}-
{{#if: {{{{FULLPAGENAME}}|right}} |
{{!}} rechts
{{!}} {{#expr:{{{{FULLPAGENAME}}|right}}}}°
}}
{{!}}-
{{#if: {{{{FULLPAGENAME}}|latitudeH}} |
{{!}} Horizontaler Ausdehnung vom Projektionszentrum
{{!}} {{#expr:{{{{FULLPAGENAME}}|latitudeH}}}}°
}}
{{!}}-
{{#if: {{{{FULLPAGENAME}}|latitudeH}} |
{{!}} Vertikale Ausdehnung vom Projektionszentrum
{{!}} {{#expr:{{{{FULLPAGENAME}}|latitudeH}}}}°
}}
{{!}}-
{{#if: {{{{FULLPAGENAME}}|px0}} |
{{!}} Horizontale Position des Projektionszentrums
{{!}} {{#expr:{{{{FULLPAGENAME}}|px0}}}} %
}}
{{!}}-
{{#if: {{{{FULLPAGENAME}}|py0}} |
{{!}} Vertikale Position des Projektionszentrums
{{!}} {{#expr:{{{{FULLPAGENAME}}|py0}}}} %
}}
{{!}}-
{{#if: {{{{FULLPAGENAME}}|aspectRatio}} |
{{!}} Seitenverhältnis
{{!}} {{{{FULLPAGENAME}}|aspectRatio}}
}}
{{!}}-
{{#if: {{{{FULLPAGENAME}}|dx}} |
{{!}} Horizontaler Skalierungsfaktor
{{!}} {{#expr:{{{{FULLPAGENAME}}|dx}}*100}} %
}}
{{!}}-
{{#if: {{{{FULLPAGENAME}}|dy}} |
{{!}} Vertikaler Skalierungsfaktor
{{!}} {{#expr:{{{{FULLPAGENAME}}|dy}}*100}} %
}}
| {{#if: {{{{FULLPAGENAME}}|x}}{{{{FULLPAGENAME}}|y}}
| {{!}} x
{{!}} {{#iferror: {{{{FULLPAGENAME}}|x|2=<code>Breitengrad</code>|3=<code>Längengrad</code>}}
| siehe Quelltext
}}
{{!}}-
{{!}} y
{{!}} {{#iferror: {{{{FULLPAGENAME}}|y|2=<code>Breitengrad</code>|3=<code>Längengrad</code>}}
| siehe Quelltext
}}
|{{!}} oben
{{!}} {{{{FULLPAGENAME}}|top}}
{{!}}-
{{!}} unten
{{!}} {{{{FULLPAGENAME}}|bottom}}
{{!}}-
{{!}} links
{{!}} {{{{FULLPAGENAME}}|left}}
{{!}}-
{{!}} rechts
{{!}} {{{{FULLPAGENAME}}|right}}
}}
}}
|-
{{#if: {{{{FULLPAGENAME}}|mark}} {{{{FULLPAGENAME}}|marksize}} {{{{FULLPAGENAME}}|width}}{{{{FULLPAGENAME}}|height}}
!colspan="2"{{!}} Formatvorgaben
}}
|-
{{#if: {{{{FULLPAGENAME}}|mark}} |
{{!}} Markierung
{{!}} [[Datoteca:{{{{FULLPAGENAME}}|mark}}|20x20px]] (<code>{{{{FULLPAGENAME}}|mark}}</code>)
}}
|-
{{#if: {{{{FULLPAGENAME}}|marksize}} |
{{!}} Markiergröße
{{!}} {{{{FULLPAGENAME}}|marksize}}px
}}
|-
{{#if: {{{{FULLPAGENAME}}|width}}{{{{FULLPAGENAME}}|height}}
| {{!}} Format
{{!}} {{{{FULLPAGENAME}}|width}} × {{{{FULLPAGENAME}}|height}} ({{#ifexpr: {{{{FULLPAGENAME}}|width}} >= {{{{FULLPAGENAME}}|height}}|Quer|Hoch}})
|
}}
|-
{{#if: {{{{FULLPAGENAME}}|zone}}|
<!--
Obige Karte :
-->{{#ifeq: {{{{FULLPAGENAME}}|zone}}|astronomisch||<!--
-->{{#ifeq: {{{{FULLPAGENAME}}|zone}}|Welt||<!--
-->{{#ifeq: {{{{FULLPAGENAME}}|zone}}|fiktionales Land||<!--
-->{{!}} zone
{{!}} {{{{FULLPAGENAME}}|zone}}
|
-->}}<!--
-->}}<!--
-->}}
}}
</includeonly>
|}
<includeonly>{| class="wikitable toptextcells" id="map-images"
|+ Karten
|-
!Kartentyp
! <code>maptype</code>
! Dateiname
! Bild
|-
! colspan="4" | Von dieser Kartenvorlage
|-
! Standardkarte
|
| <code>{{{{FULLPAGENAME}}|image}}</code>
| [[Datoteca:{{{{FULLPAGENAME}}|image}}|center|200x200px]]
|-
{{#if: {{In Liste|relief|{{{maps|}}}}}
| <!-- kommt unten noch -->{{#if: {{#titleparts:{{{maps|}}}|1|2}}
|
}}
| {{#ifeq: {{{{FULLPAGENAME}}|image|relief}} | {{{{FULLPAGENAME}}|image}}
|
| ! Physische Karte
{{!}} relief
{{!}} <code>{{{{FULLPAGENAME}}|image|relief}}</code>
{{!}} [[Datoteca:{{{{FULLPAGENAME}}|image|relief}}|center|200x200px]]
}}{{#if: {{{maps|}}}
|
}}
}}
|-
{{#if: {{#titleparts:{{{maps|}}}|1|1}}
| ! <!--… Karte-->
{{!}} {{#titleparts:/{{{maps|}}}|1|2}}
{{!}} <code>{{{{FULLPAGENAME}}|image|{{#titleparts:/{{{maps|}}}|1|2}}}}</code>
{{!}} [[Datoteca:{{{{FULLPAGENAME}}|image|{{#titleparts:/{{{maps|}}}|1|2}}}}|center|200x200px]]
}}
|-
{{#if: {{#titleparts:{{{maps|}}}|1|2}}
| ! <!--… Karte-->
{{!}} {{#titleparts:/{{{maps|}}}|1|3}}
{{!}} <code>{{{{FULLPAGENAME}}|image|{{#titleparts:/{{{maps|}}}|1|3}}}}</code>
{{!}} [[Datoteca:{{{{FULLPAGENAME}}|image|{{#titleparts:/{{{maps|}}}|1|3}}}}|center|200x200px]]
}}
|-
{{#if: {{#titleparts:{{{maps|}}}|1|3}}
| ! <!--… Karte-->
{{!}} {{#titleparts:/{{{maps|}}}|1|4}}
{{!}} <code>{{{{FULLPAGENAME}}|image|{{#titleparts:/{{{maps|}}}|1|4}}}}</code>
{{!}} [[Datoteca:{{{{FULLPAGENAME}}|image|{{#titleparts:/{{{maps|}}}|1|4}}}}|center|200x200px]]
}}
|-
{{#if: {{#titleparts:{{{maps|}}}|1|4}}
| ! <!--… Karte-->
{{!}} {{#titleparts:/{{{maps|}}}|1|5}}
{{!}} <code>{{{{FULLPAGENAME}}|image|{{#titleparts:/{{{maps|}}}|1|5}}}}</code>
{{!}} [[Datoteca:{{{{FULLPAGENAME}}|image|{{#titleparts:/{{{maps|}}}|1|5}}}}|center|200x200px]]
}}
|-
{{#if: {{#titleparts:{{{maps|}}}|1|5}}
| ! <!--… Karte-->
{{!}} {{#titleparts:/{{{maps|}}}|1|6}}
{{!}} <code>{{{{FULLPAGENAME}}|image|{{#titleparts:/{{{maps|}}}|1|6}}}}</code>
{{!}} [[Datoteca:{{{{FULLPAGENAME}}|image|{{#titleparts:/{{{maps|}}}|1|6}}}}|center|200x200px]]
}}
|-
{{#if: {{{{FULLPAGENAME}}|zone}}|<!--
Obige Karte :
-->{{#ifeq: {{{{FULLPAGENAME}}|zone}}|astronomisch||<!--
-->{{#ifeq: {{{{FULLPAGENAME}}|zone}}|Welt||<!--
-->{{#ifeq: {{{{FULLPAGENAME}}|zone}}|fiktionales Land||
! colspan="4" {{!}} Mit Parameter ''zone''
{{!}}-
{{!}} colspan="4" {{!}} Diese Karte kann geografisch mit Hilfe von {{Vorlage|Obige Karte}} auf: [[{{Positionskarte {{Obige Karte|{{Str rightc| {{FULLPAGENAME}} | {{#expr:{{Str len|{{FULLPAGENAME}}}}-23 }} }}}}|name|lemma}}]][[Model:Positionskarte {{Obige Karte|{{Str rightc| {{FULLPAGENAME}} | {{#expr:{{Str len|{{FULLPAGENAME}}}}-23 }} }}}}|↵]] lokalisiert werden.
{{!}}- <!--{{Str rightc| Model:Positionskarte Deutschland Nordrhein-Westfalen | {{#expr:{{Str len| Model:Positionskarte Deutschland Nordrhein-Westfalen}}-23 }} }}
{{Str rightc| {{FULLPAGENAME}} | {{#expr:{{Str len|{{FULLPAGENAME}}}}-23 }} }}
-->
! Kartentyp
! <code>maptype</code>
! Dateiname
! Bild
{{!}}-
! Normale Karte
{{!}}
{{!}} <code>{{Positionskarte {{Obige Karte|{{Str rightc| {{FULLPAGENAME}} | {{#expr:{{Str len|{{FULLPAGENAME}}}}-23 }} }}}}|image}}</code>
{{!}} [[Datoteca:{{Positionskarte {{Obige Karte|{{Str rightc| {{FULLPAGENAME}} | {{#expr:{{Str len|{{FULLPAGENAME}}}}-23 }} }}}}|image}}|center|200x200px]]
{{!}}-
{{#ifeq:{{Positionskarte {{Obige Karte|{{Str rightc| {{FULLPAGENAME}} | {{#expr:{{Str len|{{FULLPAGENAME}}}}-23 }} }}}}|image|relief}}|{{Positionskarte {{Obige Karte|{{Str rightc| {{FULLPAGENAME}} | {{#expr:{{Str len|{{FULLPAGENAME}}}}-23 }} }}}}|image}}||
! Physische Karte
{{!}} relief
{{!}} <code>{{Positionskarte {{Obige Karte|{{Str rightc| {{FULLPAGENAME}} | {{#expr:{{Str len|{{FULLPAGENAME}}}}-23 }} }}}}|image|relief}}</code>
{{!}} [[Datoteca:{{Positionskarte {{Obige Karte|{{Str rightc| {{FULLPAGENAME}} | {{#expr:{{Str len|{{FULLPAGENAME}}}}-23 }} }}}}|image|relief}}|center|200x200px]]
}}<!--Ende "ifeq"-->
<!--
-->}}<!--
-->}}<!--
-->}}
}}
|}
</includeonly>
== Siehe auch ==
* [[Wikipedia:WikiProjekt Georeferenzierung|WikiProjekt Georeferenzierung]]
* [[Model:Positionskarte]]
{{#if: <includeonly>{{{{FULLPAGENAME}}|globe}}</includeonly> | <!--nicht anzeigen--> |
<!--* Koordinaten können bei diversen Kartendiensten ermittelt werden.-->
{{#if:<includeonly>{{Booland|{{{{FULLPAGENAME}}|top}}|{{{{FULLPAGENAME}}|bottom}}|{{{{FULLPAGENAME}}|left}}|{{{{FULLPAGENAME}}|right}}}}</includeonly> |
}}
}}<includeonly><!-- Wartung -->
{{#if:{{{{FULLPAGENAME}}|name}}
| <!--null-->
|
}}{{#if:{{{{FULLPAGENAME}}|x}}{{{{FULLPAGENAME}}|y}}
| {{#iferror:{{#expr:{{{{FULLPAGENAME}}|x|0|0}} + {{{{FULLPAGENAME}}|y|0|0}}}}
|
| <!--null-->
}}
| {{#iferror:{{#expr:{{{{FULLPAGENAME}}|top}} + {{{{FULLPAGENAME}}|bottom}} + {{{{FULLPAGENAME}}|left}} + {{{{FULLPAGENAME}}|right}}}}
|
| {{#ifexpr:{{{{FULLPAGENAME}}|top}} > 90 or {{{{FULLPAGENAME}}|bottom}} < -90 or abs({{{{FULLPAGENAME}}|left}}) > 180 or abs({{{{FULLPAGENAME}}|right}}) > 180
|
| <!--null-->
}}{{#ifexpr:{{{{FULLPAGENAME}}|top}} < {{{{FULLPAGENAME}}|bottom}} or {{{{FULLPAGENAME}}|left}} > {{{{FULLPAGENAME}}|right}}
|
| <!--null-->
}}
}}
}}{{#ifexist:Media:{{{{FULLPAGENAME}}|image}}
| <!--null-->
|
}}{{#if:{{{{FULLPAGENAME}}|globe}}
|
}}{{#if:{{{region|}}}
| {{#ifeq: Positionskarte {{Info ISO-3166-2:{{{region}}}|map}} | {{PAGENAME}}
|
| {{#if: {{Info ISO-3166-2:{{{region}}}|}}
|
|
}}
}}
}}{{#ifeq:{{NAMESPACE}} | {{ns:10}}
| [{{#ifexist: :Category:Model:{{{1|{{{{FULLPAGENAME}}|name}}}}}
|
}}
{{#if:{{{{FULLPAGENAME}}|zone}}|
|}}
}}
*{{Verwendung}} der Vorlage</includeonly></onlyinclude><noinclude>[[Categoria:LocMap]]</noinclude>
i0a1am1sat1eaythmkju0szkj04zh5y
Model:Positionskarte Welt
10
13812
173971
158858
2026-09-14T03:20:17Z
~2026-48950-40
23956
173971
wikitext
text/x-wiki
{{#switch: {{{1}}}
| name = Welt
| top = 90
| bottom = -90
| left = -180
| right = 180
| image = World location map (equirectangular 180).svg
<!--für den Parameter "zone" der Vorlage:Positionskarte-->
| in = in der Welt
}}<noinclude>
{{Positionskarte/Info|sortkey=0Welt}}
[[Categoria:LocMap]]
</noinclude>
4ing1crhscygh7szv2if2zre87ral3q
Fabio Strinati
0
13840
173903
165752
2026-09-13T22:23:22Z
~2026-48950-40
23956
173903
wikitext
text/x-wiki
'''Fabio Strinati''' (* ils 19 da schaner 1983 a San Severino, [[Italia]]) è in poet, scriptur [[lingua taliana|talian]] e [[Esperanto|esperantist]], pianist e cumponist. El ha scrivà e publitgà poesia e ovras aforisticas.
== Biografia ==
Strinati è l‘autur da numerus cudeschs da lirica e collavura cun la revista Etnie deditgada a pievels minoritars. Studegia lungatgs regiunals e idioms minoritars, e tranter las [[linguas romanas]] profundà particularmain il dialect algheres e la [[lingua catalana]] cun l’agid da lectura da cudeschs da Carles Duarte i Montserrat e, surtut, dalla poesia da [[Klaus Ebner]]. A quest ultim deditgà insaquantas poesias inedidas ch‘Ebner sez ha translatà en tudestg, e che Strinati ha publitgà suenter en differentas revistas. Las poesias da Strinati èn translatadas en [[lingua tudestga|tudestg]], en [[lingua rumena|rumen]], en albanais, en croat, en [[lingua englaisa|englais]], en [[lingua spagnola|spagnol]] ed en bosniac.
== Ovras ==
* ''Anime tranciate''; poesia, CTL Editore Livorno, Livorno 2020, ISBN 9788833872421
*''Frugale trasparenza''; poesia, Edizioni Segno, Tavagnacco 2020, ISBN 9788893185639
*''Obscurandum''; poesia, Fermenti Editrice, Roma 2020, ISBN 978-88-94978292
* ''La Calabria e una pagina''; poesia, Meligrana, Tropea 2020, ISBN 978-88-68153489
* ''Toscana-Venezia solo andata''; poesia, Calibano, Novate Milanese 2020, ISBN 978-88-94992717
* ''Lungo la strada un cammino''; poesia, Transeuropa, Massa 2019, ISBN 978-88-31249072
* ''Concertino per melograno solista/ Concertino de granado solista''; poesia, Apollo Edizioni, Bisignano 2019, ISBN 9788831202008
*''Discernimento atrabile''; poesia, Macabor, Francavilla Marittima 2019, ISBN 978-88-85582750
* ''Sguardi composti... e un carosello di note stonate''; poesia, Apollo Edizioni, Bisignano 2018, ISBN 9788894921380
*''Quiete''; haiku, Ass. Culturale Il Foglio, Piombino 2019, ISBN 978-88-76067754
* ''L'esigenza del silenzio''; poesia, La Mezzelane Casa Editrice, Santa Maria Nuova 2018, ISBN 978-88-33280264
* ''Aforismi scelti. Vo. 2''; aforismas, Ass. Culturale Il Foglio, Piombino 2017, ISBN 978-8876067174
* ''Al di sopra di un uomo''; poesia, Ass. Culturale Il Foglio, Piombino 2017, ISBN 978-8876066573
* ''Dal proprio nido alla vita''; poesia, Ass. Culturale Il Foglio, Piombino 2016, ISBN 978-8876066405
* ''Un'allodola ai bordi del pozzo''; poesia, Ass. Culturale Il Foglio, Piombino 2015, ISBN 978-88-76065910
* ''Pensieri nello scrigno. Nelle spighe di grano è il ritmo''; poesia, Ass. Culturale Il Foglio, Piombino 2014, ISBN 978-88-76065279
== Colliaziuns ==
* [https://www.theserendipityperiodical.it/2020/03/15/vola-via-nel-vento-poesia-di-fabio-strinati-e-traduzione-tedesca-di-klaus-ebner/?fbclid=IwAR1sDjPiwi5CfiEarIxUxZZ9ran9dxfGv5x49QcsfiNu1vgFO1fqQ1JzZDI Vola via nel vento/TheSerendipityPeriodical]
* [https://web.archive.org/web/20201031164250/https://www.anarcopedia.org/index.php/Fabio_Strinati Artitgel en l'Anarcopedia (talian)]
* [https://web.archive.org/web/20210206130457/http://www.poetipoesia.com/fabio-strinati/ Biografia da Poeti e Poesia (talian)]
{{DEFAULTSORT:Strinati, Fabio}}
[[Categoria:Scripturs da l'Italia]]
[[Categoria:Persunas talianas]]
[[Categoria:Musicists]]
[[Categoria:Cumponists]]
[[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner]]
[[Categoria:Persunas dal 21avel tschientaner]]
[[Categoria:Umens]]
ckv8xbt8fomwai0asg05xwu78tvnw5y
Oscar Tschuor
0
14555
173896
168074
2026-09-13T22:02:01Z
~2026-48950-40
23956
173896
wikitext
text/x-wiki
{{idiom|sursilvan}}
'''Oscar Tschuor''' (* 2 da fenadur 1912 a [[Rueun]]; † 29 da matg 1987 a [[Cuira|Cuera]]) era in cumponist e dirigent [[Chantun_Grischun|grischunès]]. <ref> Hebu Musikverlag, https://www.hebu-music.com/de/musiker/oscar-tschuor.3824/.</ref>
== Biografia ==
Sco ses tschun fargliuns ha el frequentau la scola primara da Rueun, silsuenter ha el visitau il gimnasi da Saint Maurice, nua ch'el ha empriu franzos e terminau ses studis commerzials. Egl onn 1940 ha Tschuor maridau Elisabeth Westreicher, cun la quala el ha giu treis affons <ref> Robert Martin, https://www.edrmartin.com/fr/bio-oscar-tschuor-4772/ </ref>
Plitard ha Tschuor studegiau musica tier [[Lorenz Chresta]] (1878-1946) a Cuera ed al conservatori da Turitg tier [[:de:Ernst_Luethold|Ernst Lüthold]] (1904-1966). Diregiu ha el cunzun orchesters e musicas, aschia denter 1965 entochen 1970 la ''Stadtmusik Chur'', mo era societads a [[Zizers|Zezras]] denter 1956 e 1966 ni ''Alpina Churwalden'' digl onn 1962 entochen 1979.
Per talas formaziuns d'orchester ha Tschuor scret ses pli enconuschents marschs, siu toc il pli popular ei il marsch ''San Carlo''. Tschuor era en differentas commissiuns cantunalas ed ha fundau ensemen cun Caspar Cabalzar e Battesta Bigliel 1976 la secziun da veterans dalla Uniun cantunala da Musica Grischun.
=== Ovras ===
* 1961 ''Montana'', marsch
* 1966 ''Alpina'', marsch
* 1971 ''Schlitteda - Engadiner Schlittenfahrt'', galop
* 1972 ''Für Stadt und Land'', selectie
* 1975 ''Casaulta'', marsch festiv
* 1982 ''Churer Marsch'', marsch
* ''Albula'', marsch festiv
* ''Arosa'', marsch
* ''Bellaria'', walser
* ''Bernina'', marsch
* ''Fontana'', marsch
* ''Gossauer Marsch''
* ''Muntanella'', polka
* ''San Bernhardino'', marsch
* ''San Carlo'', marsch
* ''Scesaplana'', marsch
* ''Silvaplana'', walser
* ''Surselva'', marsch
=== Referenzas ===
{{DEFAULTSORT:Tschuor, Oscar}}
[[Categoria:Persunas rumantschas]]
[[Categoria:Persunas grischunas]]
[[Categoria:Cumponists]]
[[Categoria:Umens]]
[[Categoria:Musica]]
bgmf023jxnv56tj6mb746r1y2tghxhl
173912
173896
2026-09-13T23:01:37Z
~2026-48950-40
23956
173912
wikitext
text/x-wiki
{{idiom|sursilvan}}
'''Oscar Tschuor''' (* 2 da fenadur 1912 a [[Rueun]]; † 29 da matg 1987 a [[Cuira|Cuera]]) era in cumponist e dirigent [[Chantun_Grischun|grischunès]]. <ref> Hebu Musikverlag, https://www.hebu-music.com/de/musiker/oscar-tschuor.3824/.</ref>
== Biografia ==
Sco ses tschun fargliuns ha el frequentau la scola primara da Rueun, silsuenter ha el visitau il gimnasi da Saint Maurice, nua ch'el ha empriu franzos e terminau ses studis commerzials. Egl onn 1940 ha Tschuor maridau Elisabeth Westreicher, cun la quala el ha giu treis affons <ref> Robert Martin, https://www.edrmartin.com/fr/bio-oscar-tschuor-4772/ </ref>
Plitard ha Tschuor studegiau musica tier [[Lorenz Chresta]] (1878-1946) a Cuera ed al conservatori da Turitg tier [[:de:Ernst_Luethold|Ernst Lüthold]] (1904-1966). Diregiu ha el cunzun orchesters e musicas, aschia denter 1965 entochen 1970 la ''Stadtmusik Chur'', mo era societads a [[Zizers|Zezras]] denter 1956 e 1966 ni ''Alpina Churwalden'' digl onn 1962 entochen 1979.
Per talas formaziuns d'orchester ha Tschuor scret ses pli enconuschents marschs, siu toc il pli popular ei il marsch ''San Carlo''. Tschuor era en differentas commissiuns cantunalas ed ha fundau ensemen cun Caspar Cabalzar e Battesta Bigliel 1976 la secziun da veterans dalla Uniun cantunala da Musica Grischun.
=== Ovras ===
* 1961 ''Montana'', marsch
* 1966 ''Alpina'', marsch
* 1971 ''Schlitteda - Engadiner Schlittenfahrt'', galop
* 1972 ''Für Stadt und Land'', selectie
* 1975 ''Casaulta'', marsch festiv
* 1982 ''Churer Marsch'', marsch
* ''Albula'', marsch festiv
* ''Arosa'', marsch
* ''Bellaria'', walser
* ''Bernina'', marsch
* ''Fontana'', marsch
* ''Gossauer Marsch''
* ''Muntanella'', polka
* ''San Bernhardino'', marsch
* ''San Carlo'', marsch
* ''Scesaplana'', marsch
* ''Silvaplana'', walser
* ''Surselva'', marsch
=== Referenzas ===
{{DEFAULTSORT:Tschuor, Oscar}}
[[Categoria:Persunas rumantschas]]
[[Categoria:Persunas grischunas]]
[[Categoria:Musicists]]
[[Categoria:Cumponists]]
[[Categoria:Umens]]
i88cwxrx8exx3tzmb3xbbllux632m0g
Ursina Giger
0
14796
173911
172916
2026-09-13T22:59:23Z
~2026-48950-40
23956
173911
wikitext
text/x-wiki
{{Sursilvan}}
[[File:Ursina Giger 2026.jpg|mini|Ursina Giger]]
'''Ursina Giger''' (* 6 d'uost 1985 a [[Mustér]]) ei ina cantadura, cumponista e musicista svizra.
== Veta ==
Ursina Giger ei gia duront siu temps da scola s'interessada per la musica ed ei vegnida instruida en cant classic e clavazin. Suenter la matura al gimnasi da Mustér eis ella ida a Turitg per far il cuors preliminar dalla Scola da jazz Turitg. Agl institut da jazz dalla scola aulta da Lucerna ha ella studegiau musica. Il 2009 ha ella fatg il Bachelor of Arts in Music cun cant el rom principal tier Susanne Abbuehl e Lauren Newton. Ella ha finiu siu studi cul master en pedagogia da musica il 2012.
Duront siu studi da master ha Ursina studegiau el program Erasmus+ in onn al Rytmisk Musikkonservatorium København (Danemarc) tier Hanne Boel e Django Bates. A Kopenhagen ha ella fatg musica cun musicists e musicistas da tut la Scandinavia e fundau cun tals la band Ursina’s Danish Laboratory che ha publicau il 2012 la EP «Lontan» cun tschun empremas atgnas cumposiziuns.
Ursina cumpona e scriva atgnas canzuns per romontsch ed engles. Siu project principal ei sia band URSINA che exista dapi 2012. Il 2013 ed il 2014 ein las empremas duas EPs cumparidas che Ursina ha cumponiu e produciu en atgna reschia. Ultra da quei ha la band gudignau il Swiss Live Talents National Language and Public Award. Igl onn 2015 ha Ursina survegniu la contribuziun per lavur culturala professiunala dil cantun Grischun per luvrar vid in niev album. Igl album «You Have My Heart» ch'ei cumparius il 2017 ei staus il resultat da quella contribuziun. Igl album ei vegnius registraus e producius a Berlin da Pola Roy, il battarist dalla band tudestga Wir sind Helden. Ina turnea da concerts ha menau URSINA atras la Svizra, la Tiaratudestga, l’Austria e la Hollanda. Il secund album «When I Let Go», producius en collaboraziun cun l’Irlandes David Odlum, ei cumparius il 2021. Per il giubileum da 10 onns dalla band URSINA ei la EP «Acoustic Variations» cumparida igl avrel 2022 - ina collecziun da canzuns existentas dad URSINA. Ils arranschaments per questa EP ein vegni reduci sapientivamein aschia che las novas versiuns acusticas per sediferenziar dallas versiuns gia registradas. Las registraziuns ein vegnidas fatgas per l’emprema gada egl agen local d'emprova en collaboraziun cun ils dus commembers Vojko Huter (ghitara) e Florian Egli (bass, registraziuns e mix).
Sper l’atgna band sefatschenta Ursina adina puspei cun canzuns popularas rumantschas che ein sias ragischs musicalas. Ensemen cun Corin Curschellas ed Astrid Alexandre elaborescha ella canzuns popularas per treis vuschs e representa ellas sco LA TRIADA. Las treis cantaduras han publicau il 2015 in album cul medem num, cun ina collecziun da 34 canzuns da tut la Romontschia. Il secund album «Chantinadas» ei cumparius el decuors digl onn 2022<ref>[https://www.rtr.ch/cultura/chantinadas-la-triada-12-mais-24-chanzuns-3-vuschs ''LA TRIADA: 12 mais – 24 chanzuns – 3 vuschs''], consultau ils 22 da fevrer 2026.</ref>, denton buca sco portatun mobein sco abonnament digital da canzuns che accumpogna ils auditurs tematicamein atras igl onn e che porscha sper las registraziuns era notas, translaziuns ed ulteriuras informaziuns sur da mintga canzun populabara. LA TRIADA stat adina puspei sin tribuna ell’entira Svizra.
In niev project «Chanterlottas» ei naschius il 2024. Quel ha la finamira da render enconuschent a famiglias canzuns d’affons da tut ils idioms romontschs. Ursina viva cun sia famiglia a Turitg e discuora romontsch cun ses affons. Aschia eis ei vegniu adina pli cunscient ad ella ch’ei dat fetg bia bialas canzuns d’affons romontschas ch'ein denton idas en emblidonza. Ensemen cun siu partenari Florian Egli conta, suna e producescha ella registraziuns modernas da quellas canzuns existentas. Il 2026 ei cumparius in abonnament da canzuns cun 24 canzuns.
La canzun «Miu cor» digl album «When I Let Go» ei l’emprema canzun romontscha sin Netflix. Ella ei vegnida duvrada il 2022 en l’emprema episoda dalla secunda stafla dalla seria ''Warrior Nun'' en ina scena che gioga en ina bar svizra.<ref>[https://web.archive.org/web/20200625000000/https://https//udn.com/news/story/121424/4659358://www.rtr.ch/novitads/grischun/warrior-nun-musica-rumantscha-en-seria-da-netflix ''L' emprema canzun romontscha sin Netflix: «Miu cor» dad URSINA''], consultau ils 22 da fevrer 2026.</ref>
== Honurs e premis ==
* 2013: Contribuziun d'ovra dil cantun e dil marcau Lucerna (Stimmorchester) <ref>[https://kulturfoerderung.lu.ch/Ausschreibungen/Selektive_Foerderung/archiv/Stimmorchester ''Sustegn e communicaziun da cultura dil cantun e dil marcau Lucerna''], consultau ils 22 da fevrer 2026.</ref>
* 2013: Swiss Live Talents, Premi dil publicum e premi "National Language" <ref>[https://web.archive.org/web/20180701003655/https://www.suedostschweiz.ch/kultur/triumph-fuer-buendner-saengerin-bei-swiss-live-talents ''Swiss Live Talents 2013''], consultau ils 22 da fevrer 2026.</ref>
* 2013: Premi da promoziun dil cantun Grischun
* 2015: Contribuziun per cultura professiunala dil cantun Grischun <ref>[https://www.suedostschweiz.ch/panorama/2015-06-08/200-000-franken-fur-zehn-bundner-kunstler ''Cantun Grischun''], consultau ils 22 da fevrer 2026.</ref>
== Discografia (URSINA) ==
* 2012 Ursina’s Danish Laboratory – Lontan EP
* 2013 URSINA – Time Is A Thief EP
* 2014 URSINA – Hiding Behind A Mask EP
* 2017 URSINA – You Have My Heart (Radicalis Music)
* 2021 URSINA – When I Let Go (Radicalis Music)
* 2022 URSINA – Acoustic Variations
== Discografia (ulteriurs projects cun artists differents) ==
* 2012 Quintinò – Sco Alas
* 2014 Stimmorchester – Room (Unit Records)
* 2015 La Triada – La Triada (r-tunes)
* 2019 Pascal Gamboni – Everybody Wants The Honey (r-tunes)
* 2021 Martin Bezzola – Il lung viadi
* 2022 La Triada – Chantinadas (r-tunes)
* 2025 Trummer - Ir Brandig (Tourbomusic)
* 2026 Chanterlottas (abonnament da canzuns)
== Colligiaziuns ==
{{Commonscat}}
* [https://www.ursinamusic.com/ Pagina persunala silla reit]
* [https://www.playsuisse.ch/detail/1341015?locale=rm Concert dad URSINA sin RTR emissiun Late Lounge Live]
* [https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/art-en-dus-ursina-giger-e-florian-egli---musica-famiglia-e-carriera?urn=urn:rtr:video:5aa56867-11a6-45d4-a4d9-835322cdaad0 Art en dus: Ursina Giger & Florian Egli (emissiun Cuntrasts sin RTR)]
* [https://www.youtube.com/watch?v=5dtdPltTYtA Chalet Session #23: Ursina suna en ina stalla a Disla]
* [https://mx3.ch/home/search?q=ursina Musica dad Ursina] sin Mx3 (plattafuorma da musica)
== Annotaziuns ==
<references />
{{DEFAULTSORT:Giger, Ursina}}
[[Categoria:Musicists]]
[[Categoria:Chantadurs]]
[[Categoria:Cumponists]]
[[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner]]
[[Categoria:Persunas svizras]]
[[Categoria:Persunas grischunas]]
[[Categoria:Persunas rumantschas]]
[[Categoria:Dunnas]]
ttfbvz66okaqzozvpwu95bdilst9o42
Utilisader:Bild-Sprache
2
14805
173840
173827
2026-09-13T14:39:08Z
Bild-Sprache
22665
/* Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta */
173840
wikitext
text/x-wiki
Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota
Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan
</gallery>
== Artichels ==
'''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas'''
* [[Pastiziers grischunais]]
* [[Tuorta da nuschs]]
* [[Tuorta Engiadinaisa]]
* [[Fuatscha grassa]]
* [[Grassins]]
* [[Iva (licör)]]
'''Musica'''
* [[Fränzli Waser]]
* [[Ils Fränzlis da Tschlin]]
* [[Paulin Nuotclà]]
* [[Chapella Open Air]]
* [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]]
'''Scripturas e scripturs'''
* [[Jessica Zuan]]
* [[Elisabeth Bardill]]
* [[Margarita Uffer]]
'''Films, cineastas e cineasts'''
* [[Susanna Fanzun]]
'''Chesamaints'''
* [[Sgrafit in Engiadina]]
'''Instituziuns'''
* [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]]
* [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]]
* [[Fundaziun grischuna per la fotografia]]
* [[Fabrica da stoffa Trun]]
'''Natüra ed animels'''
* [[Nuorsa Engiadinaisa]]
* [[Nuorsa Sursilvauna]]
* [[Dschember]]
* [[Iva (plaunta)]]
'''Sport'''
* [[Maraton da skis engiadinais]]
* [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]]
'''Artichels in oters idioms'''
* [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters
* [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters
== Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta ==
* Stampa
* Cudesch da Psalms
=== 19evel tschienter ===
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]
**[[Annalas da la Societad Retorumantscha]]
**[[Andrea Bezzola]]
**[https://www.deutsche-biographie.de/pnd135989809.html#ndbcontent Flugi von Aspermond, Conradin]
**[[Gian Battista Sandri]]
**[[Florian Grand]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]]
**[[Theodor Gartner]]
**[[Alfons Fluge|Flugi von Aspermont, Alfons]]
**Andrea Vital
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]
**[[Adieu a l'Engiadina]]
**[[A Trun sut igl ischi]] (Sursilvan) – in collavuraziun cun oters
**[[Otto Barblan]]
**[[Hans Erni]]
**[[Festa da Chalavaina]]
**[[Hans Georg Nägeli]]
<small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small>
eueyncd5cdtew4xflkl2lcbbdit1kel
173841
173840
2026-09-13T14:40:12Z
Bild-Sprache
22665
/* Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta */
173841
wikitext
text/x-wiki
Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota
Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan
</gallery>
== Artichels ==
'''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas'''
* [[Pastiziers grischunais]]
* [[Tuorta da nuschs]]
* [[Tuorta Engiadinaisa]]
* [[Fuatscha grassa]]
* [[Grassins]]
* [[Iva (licör)]]
'''Musica'''
* [[Fränzli Waser]]
* [[Ils Fränzlis da Tschlin]]
* [[Paulin Nuotclà]]
* [[Chapella Open Air]]
* [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]]
'''Scripturas e scripturs'''
* [[Jessica Zuan]]
* [[Elisabeth Bardill]]
* [[Margarita Uffer]]
'''Films, cineastas e cineasts'''
* [[Susanna Fanzun]]
'''Chesamaints'''
* [[Sgrafit in Engiadina]]
'''Instituziuns'''
* [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]]
* [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]]
* [[Fundaziun grischuna per la fotografia]]
* [[Fabrica da stoffa Trun]]
'''Natüra ed animels'''
* [[Nuorsa Engiadinaisa]]
* [[Nuorsa Sursilvauna]]
* [[Dschember]]
* [[Iva (plaunta)]]
'''Sport'''
* [[Maraton da skis engiadinais]]
* [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]]
'''Artichels in oters idioms'''
* [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters
* [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters
== Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta ==
* Stamparia
* Cudesch da Psalms
=== 19evel tschienter ===
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]
**[[Annalas da la Societad Retorumantscha]]
**[[Andrea Bezzola]]
**[https://www.deutsche-biographie.de/pnd135989809.html#ndbcontent Flugi von Aspermond, Conradin]
**[[Gian Battista Sandri]]
**[[Florian Grand]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]]
**[[Theodor Gartner]]
**[[Alfons Fluge|Flugi von Aspermont, Alfons]]
**Andrea Vital
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]
**[[Adieu a l'Engiadina]]
**[[A Trun sut igl ischi]] (Sursilvan) – in collavuraziun cun oters
**[[Otto Barblan]]
**[[Hans Erni]]
**[[Festa da Chalavaina]]
**[[Hans Georg Nägeli]]
<small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small>
2ehjy24919kgxdvngyql8dbfk3q1y2j
173884
173841
2026-09-13T16:58:00Z
Bild-Sprache
22665
/* Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta */
173884
wikitext
text/x-wiki
Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota
Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan
</gallery>
== Artichels ==
'''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas'''
* [[Pastiziers grischunais]]
* [[Tuorta da nuschs]]
* [[Tuorta Engiadinaisa]]
* [[Fuatscha grassa]]
* [[Grassins]]
* [[Iva (licör)]]
'''Musica'''
* [[Fränzli Waser]]
* [[Ils Fränzlis da Tschlin]]
* [[Paulin Nuotclà]]
* [[Chapella Open Air]]
* [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]]
'''Scripturas e scripturs'''
* [[Jessica Zuan]]
* [[Elisabeth Bardill]]
* [[Margarita Uffer]]
'''Films, cineastas e cineasts'''
* [[Susanna Fanzun]]
'''Chesamaints'''
* [[Sgrafit in Engiadina]]
'''Instituziuns'''
* [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]]
* [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]]
* [[Fundaziun grischuna per la fotografia]]
* [[Fabrica da stoffa Trun]]
'''Natüra ed animels'''
* [[Nuorsa Engiadinaisa]]
* [[Nuorsa Sursilvauna]]
* [[Dschember]]
* [[Iva (plaunta)]]
'''Sport'''
* [[Maraton da skis engiadinais]]
* [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]]
'''Artichels in oters idioms'''
* [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters
* [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters
== Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta ==
* [[Stampa da cudeschs]]
* Cudesch da Psalms
=== 19evel tschienter ===
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]
**[[Annalas da la Societad Retorumantscha]]
**[[Andrea Bezzola]]
**[https://www.deutsche-biographie.de/pnd135989809.html#ndbcontent Flugi von Aspermond, Conradin]
**[[Gian Battista Sandri]]
**[[Florian Grand]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]]
**[[Theodor Gartner]]
**[[Alfons Fluge|Flugi von Aspermont, Alfons]]
**Andrea Vital
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]
**[[Adieu a l'Engiadina]]
**[[A Trun sut igl ischi]] (Sursilvan) – in collavuraziun cun oters
**[[Otto Barblan]]
**[[Hans Erni]]
**[[Festa da Chalavaina]]
**[[Hans Georg Nägeli]]
<small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small>
dhwtzpa600v7pzgu2lirbb8fqn13apb
Jessica Zuan
0
14831
173905
172682
2026-09-13T22:29:22Z
Bild-Sprache
22665
/* Premis */
173905
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Jessica Zuan''' (naschida l'an 1984) es üna scriptura Svizra, chi scriva lirica in rumauntsch puter.
== Biografia ==
Jessica Zuan es la figlia d'ün bap [[Engiadina|engiadinais]] ed üna mamma americauna. L'infanzia ho'la passanto in Engiadin'Ota, illas vschinaunchas [[La Punt Chamues-ch]] e [[Segl|Segl Maria]]. Già adura ho la famiglia però fat müda a [[Genevra]], inua Jessica Zuan ho frequento la scoula gimnasiela in frances ed inua ella ho absolvia la matura. In seguit ho'la stüdgio scienza da litteratura. Zieva l'examen es ell ida our d'pajais in [[Frantscha|Frauntscha]] e daspö l'an 2005 viva, scriva e lavura Jessica Zuan a [[Barcelona]].<ref name=":0">''[https://chasaeditura.ch/wp-content/uploads/2023/05/2024-03-08_Buendner_Zeitung_Seite_13.pdf Die lyrische Stimme der Rumantschia]''. In: ''Bündner Zeitung'', Pagina 13. Autur: Carsten Michels. Conuslte ils 27 marz 2026</ref><ref name=":1">''[https://web.archive.org/web/20260418092504/https://chasaeditura.ch/jessica-zuan/ Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Consulte ils 27 marz 2026.</ref>
A l'ester nu pudaiva la lingua rumauntscha esser cultiveda cun oters, usché cha'l linguach matern svaniva plaun a plaun our da la sia algordanza. Jessica Zuan as ho pudia güder: ella cumanzaiva da scriver vers in rumauntsch puter. In quist möd ho'la reconquistia la lingua per se svess.<ref name=":0" />
L'an 2017 ho la chesa editura ''Editions Samizdat Geneve'' publicho il prüm tom da lirica ''L'orizi'' da Jessica Zuan, cuaint las poesias sun stampedas in frances scu eir in rumauntsch puter. Intaunt turn'la da temp in temp in Engiadin'Ota, per lascher reviver las argordanzas our dal temp d'infanzia, las quellas ella porta scu imaginaziuns in se.<ref name=":0" />
Per sias ouvras ho Jessica Zaun survgnia divers premis: il «[[Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun]]», il «[[Premi da la promoziun da la Regiun Malögia]]», il «Premi Nollegiu da Barcelona» ed il «[[Premi grischun da litteratura|Premi Grischun da litteratura]]».<ref name=":1" /> L'an 2023 es gnida presenteda la lirica da Jessica Zaun als dis da litteratura a [[Soloturn]] (Solothurner Literaturtage), la lirica cun il sia motiv centrel: las relaziuns cun oters – ir davent e turner – spetter.<ref>''[https://grheute.ch/engadiner-autorin-an-den-solothurner-literaturtagen Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Conuslte ils 27 marz 2026.</ref>
Actuelmaing publichescha la scriptura regulermaing in las revistas ed antologias da l'[[Union per la Litteratura Rumauntscha (ULR)]], inua ella es üna commembra. Impü lavur'la eir scu co-redactura per la revista «[[Litteratura rumantscha|La Litteratura]]».<ref name=":1" />
== Ouvras ==
* ''L’orizi – La tempête.'' Cun traducziuns da Denise Mützenberg. Samizdat, Genevra 2017.
* ''Stremblidas e s-chima – Beben und Schaum – Tremblements et écumes.'' Cun traducziuns in tudas-ch da Claire Hauser Pult ed in frances da Walter Rosselli. Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2019.
* ''Stremblidas e s-chima – Tremolors i escuma.'' Cun traducziuns in catalan da Dolors Udina e Antoni Clapés. Llibres del Segle, Girona 2023.
* ''5 idioms 5 dunnas.'' Antologia cun Carin Caduff, Gianna Olinda Cadonau, Jessica Zuan, Dominique Caglia, Martina Cantieni. Edito da Denise Mützenberg. Traducziuns in frances da Denise Mützenberg. Les Troglodytes, Genevra 2023.
* ''Launa da pavagls.'' Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2023.
* ''Set poemes.'' Cun traducziuns da Dolors Udina ed Antoni Clapés. Café Central, Barcelona 2024.
== Premis ==
* 2020: Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun
* 2020: Premi da la promoziun da la Regiun Malögia
* 2023: Premi Nollegiu, Barcelona, per la pü megldra traducziun dal tom lyric in catalan
* 2024: [[Premi grischun da litteratura|Premi Grischun da litteratura]]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Dunnas]]
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura franzosa]]
[[Categoria:Cultura rumantscha]]
[[Categoria:Lirica]]
dp17c7mncdpadoceya05v0365s010ub
Ils Fränzlis da Tschlin
0
14833
173916
172675
2026-09-13T23:15:29Z
~2026-48950-40
23956
173916
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da [[Tschlin]] in l' [[Engiadina|Engiadina Bassa]]. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv [[Fränzli Waser]] (1858–1895), ün [[Violina|violinist]], chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizzra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
=== Fundaziun ===
L' an 1982 haun Men Steiner e Domenic Janett fundieu la gruppa da musica ''Ils Fränzlis da Tschlin'', chi nu copcha però il stil originel da [[Fränzli Waser]]. Invezza da que arrandschani ils töchs da musica existents da nouv. Per lur egnas composiziuns pigliani sü elements dalla musica da jazz u dalla musica classica. In lur musica as po udir influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas ed eir rumauntschas. Ils Fränzlis da Tschlin mettan cun lura musica üna punt traunter la musica tradiziunela ed il preschaint.<ref>''Chantai Rumantsch! - Zur musikalischen Selbst(er)Findung Romanischbündens'', pagina: 289. Laura Decurtins. 2019, ediziun Chronos. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref>
=== Ils Fränzlis da Tschlin e lur rolla aint il film «Increschantüm» ===
Aint il film documentar ''Increschantüm'' da Stephan Haupt giuvan ''Ils Fränzlis da Tschlin'' la rolla principela: Ils sun acturs scu eir responsabel per la musica dal film. ''Increschantüm'' as tratta da l'istorgia dal musicist jenic Fränzli Waser, chi d' eira activ cun sia chapella il 19evel tschienter in Engiadina.<ref>[https://web.archive.org/web/20240820235228/https://www.fontanafilm.ch/Increschantuem.html ''Increschantüm – Heimweh. Ein Meisterwerk der assoziativen Erzählkunst.'' In: ''Bündner Tagblatt''.] Consulte ils 31 marz 2026</ref> Il film a's tratta però eir da la glieud chi suna quista musica, da lura cultura e da l' Engiadina.<ref name=":0">''[https://www.swissfilms.ch/de/movie/increschantuem-heimweh/3e1faa412c2e4ca9aec358859c383e84 Increschantüm (Heimweh)]''. In: ''swissfilms''. Consulte ils 28 da marz 2026</ref>
=== Musica ===
'''Progets musicels:''' In lur prüma CD ''Paparimapampam'' mettan ''Ils Fränzlis da Tschlin'' in vita ils sots tradiziunels da Fränzli Waser ed agiundschan quels cun egnas cumposiziuns d' hozindi. Scu Fränzli Waser dal 19evel tschienter, viagian eir Ils Fränzlis da Tschlin intuorn dalöntsch. Quist as reflecta eir in lur musica scu la CD ''Il Viadi'': sper sots tradiziunels da l'Engiadina sunan Ils Fränzlis da Tschlin eir melodias da la Svizra francesa, da l'Italia ed ün schlager svizzer da l'an 1939. In viedi pigliani cun se que cha 'ls plescha e faun udir quist in lur proget ''Tschlin – Wien retour''.<ref name=":1">[https://www.fraenzlis.ch/de/musik/cds/ fraenzlis.ch. CDs]. Consulte ils 31 da marz 2026</ref>
Ils Fränzlis da Tschlin as sviluppan ad üna sorta da big band. In ''Ils Fränzlis mit alles und scharf (2020)'' integreschani üna buna part musica appenzellaisa e jazz in lur stil: wälzerlis, märschlis, chaunt da jodel, üna prisa jazz ed elements da musica dal Balcan. In ün oter proget musicel, ''Ballada'', vegnan quintos istorgias musicelas ed invits per soter, perche cha'l pled rumauntsch ''ballada'' significha ün sot scu eir üna poesia cun püssas strofas, chi vegnan raquintedas u chantedas.<ref name=":1" />
'''Progets musicels cun oters:''' Ils Fränzlis da Tschlin sunan eir insembel cun oters, per exaimpel chanzuns d'iffaunts in tschinch idioms rumauntschs cun [[Corin Curschellas]], u aint ils progets ''Fascht dihei'' ed il ''Ländlerorchester''.<ref name=":1" />
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Gruppas da musica svizras]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
[[Categoria:Cultura rumantscha]]
ga3oq5ieggib2eev3j64ukt31d4hkg5
Fränzli Waser
0
14834
173910
172309
2026-09-13T22:55:38Z
~2026-48950-40
23956
- categoria redundanta; sbagls da tippar
173910
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Fraenzliwaser.jpg|miniatura|Fränzli Waser (culs ögliers) e sieu frer Franz Anton Waser (a schnestra).]]
'''Franz Waser''' (naschieu l'an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da december 1895) d'eira ün musicist jenic dal [[chantun Grischun]] e sunaiva la [[Violina|gïa]].
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l'[[Engiadina]]. Els sun gnieus da la [[Svizra tudestga|Svizra Centrela]], as tratgnaivan il prüm illa [[Surselva (district)|Surselva]] e sun ulteriurmaing rivos in l'Engiadina. Fränzli – el d'eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d'eira orv daspö dal di dal la sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guvaiva'l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a [[San Murezzan]]. Üna baronessa til ho mano a [[Milaun]] per üna scolaziun da musica, ma ziev'ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch'el es turno a [[Tschlin]].
Fränzli Waser a's plachaiva sur Streda a Chaflur. Ma ziev'üna carriera musicela cun success ho'l do sü l'orma ill'eted da be 37 ans a las consequenzas d'ün cuolp da chüern d'ün chavagl.
=== Fränzli Musica ===
[[Datoteca:Kapelle Fränzli Waser.JPG|miniatura|Fränzli Musica ]]
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violinist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violinist.<gallery>
</gallery>Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dal la musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Waser d'eira il cumponist da sia musica u sch'el ho interpreto las cumposiziuns musicalas d'oter cumponists. Da quel temp haun ils musicists dal la gruppa da Fränzlis d'üna vart fat musica per ils giasts dals hotels da cura, ma eir per ils vittürins a San Murezzan Bagn, inua cha'd haun guadagno 10 francs per l'ura – ün clap grand in quel temp.
Zieva Fränzli Wasers mort haun sieus frers e lur progeniturs suno inavaunt scu gruppa musica da Fränzlis fin ils ans dals 1930, in differentas furmaziuns e cun la musica per sots tradiziunels. Quista tradiziun da musica vain darcho cultiveda d'üna nouva gruppa da musica – ''[[Ils Fränzlis da Tschlin]]'' – chi d'es gnida fundeda tra Men Steiner e Domenic Janett l' an 1982.<ref>[https://mikiwiki.org/wiki/Fränzlis_da_Tschlin Fränzlis da Tschlin]</ref>
== Weblinks ==
{{Commonscat}}
* ''[https://www.lebendige-traditionen.ch/tradition/de/home/traditionen/volksmusik-in-graubuenden.html Volksmusik in Graubünden]'' (PDF: ''ausführliche Beschreibung''), in: ''Lebendige Traditionen in der Schweiz''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Musicists]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
[[Categoria:Cultura rumantscha]]
[[Categoria:Umens]]
[[Categoria:Persunas grischunas]]
[[Categoria:Persunas dal 19avel tschientaner]]
h5bf8nkhv8ng369mm2fblhgy7pi9pzq
Paulin Nuotclà
0
14843
173909
172853
2026-09-13T22:40:02Z
~2026-48950-40
23956
173909
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Paulin Nuotclà''' (naschieu 1952 a [[Scuol]], mort ils 25 meg 2026 a [[Susch]]) d'eira ün chantautur, ün autur da chansuns, cumponist, pittur artist, creatur da comics, specialist da sgrafit e restauratur. El d'eira ün pionier dal rock rumauntsch, il prüm creatur da comics in rumauntsch ed el vivaiva e lavuraiva per l'art e la cultura [[Engiadina|engiadinaisa]].<ref>''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818zaexfza9q9ykyzrd4sff Paulin Nuotclà – üna vita]''. In: nossaistargia.ch. Pubblico da: RTR, Radiotelevisiun Svizra Rumantscha, intuorn l'an 2000.Consulte ils 15 marz 2026</ref>
== Biografia ==
Paulin Nuotclà es creschieu sü a [[Samedan]]<ref name=":0">''[https://chasaeditura.ch/de/paulin-nuotcla/ Paulin Nuotclà.]'' In: Chasa editura rumantscha. </ref>, in üna «societed burgaisa, inua cha nu d'eira lö per l'art», scu ch'el s'ho exprimo invers [[RTR]], chi ho filmo ün purtret da Paulin Nuotclà.<ref name=":1">Braida Janett: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-paulin-nuotcla Rätoromanische Musik – Paulin Nuotclà]''. rtr.ch ils 20 da schner 2025. Consulte ils 15 marz 2026</ref> Zieva l'examen finel a la scoula d'art a [[Basilea]], ho Paulin Nuotclà düraunt tuot ils ans cultivo la lingua rumauntscha tra differentas perspectivas e medias d'art.<ref name=":0" /> Aint ils ans 1980 lavuraiva'l scu restauratur e specialist da sgraffit.<ref name=":2">''[https://cinzia.info/wp-content/uploads/2024/04/Musical-a-scuol-flyer.pdf Eu sun stat rebel e n'ha scrit musica sincera]''. In: Musical a Scuol. Consulte ils 15 marz 2026. </ref>
=== Comics, scraffits e pittüras ===
Già scu giuven avaiva'l gugent comics, chi nu existaivan però in sia lingua materna, perche ch'el cumanzaiva d'ils creer svess.<ref name=":1" /> Il temp traunter ils ans 1977 fin 1989 ho'l creo mincha mais ün nouv comic. Il sieus comics sun dvantos bainsvelt cult.<ref name=":0" /> El ho eir tgnieu ün refarat sur ils comics ad üna conferenza Ladina dals magisters.<ref name=":2" /> Per sieu prüma platta da gramofon ''che fain hoz?'' ho'l fat l' illustraziun.<ref name=":0" /> Zieva sia pensium d'eira darcho temp per fer que ch'el vulaiva fer già da cumanzamaint: esser pittur artist.<ref name=":1" />
Scu spezialist da sgrafit d'eira Paulin Nuotclà per exaimpel part dal proget per decorer las fatschedas da l'hotel Central in la Valchava ([[Val Müstair|Val Müstair)]]. Suot la direcziun da Paulin Nuotclà haun quatter sgrafiturs ed üna sgrafitura – Paulin Nuotclà, Duri Fasser, Laura Bott, Otmar Derungs e Linard Andri – pittüro las grandas surfatschas da l'hotel. Mincha per dis lavuraivani la saira cun glüm da reflectuors, uschè cha la glieud pudaiva guarder tiers e perfin eir ir sün la pantunera per vzair las dimensiuns impressiunantas da las conzeptiuns.<ref>Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: Applications 6, 2015. Consulte ils 3 da meg 2026. </ref>
=== Carriera scu Chantautur ===
Aint ils temps da sia giuvenüna nu d'avia que üna coula da musica. Paulin Nuotclà ho imprais da ler accords d'ün suneder d'armonica ed in consequenza da que ho'l imprais a suner gitarra in möd autodidactic. Il sieu viedi scu chantautur cumanzaiva'l cun la musica populera.<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho il student d'art, Paulin Nuotclà, scuvrieu la musica nouva dal rock e pop ed eira fascino da quella, chi nu existaiva in rumauntsch. Uschè ho'l decido da gnir activ e da scriver chanzuns da rock e pop in sia lingua materna.<ref name=":1" />El sunaiva eir las chanzuns da [[Men Rauch]], chi d'eira activ in la protecziun da la natüra. La revoluziun dal rock offriva però la pussiblited da piglier influenza sül penser da la societed.
L'an 1974 pigliaiva la radio rumauntscha sü las sias chanzuns, chi haun fat populera il rock per la giuventüna engiadinaisa da quel temp.<ref name=":1" /> Cun ils chavels lungs e sia barba d'eira'l modern ed es dvanto ün star da musica per la giuventüna engiadinaisa e cun sia musica da rock rumauntsch ho Paulin Nuotclà fat cler, cha la lingua materna es eir ün instrumaint per ils temas dal spiert dal temp e per la vusch dals giuvens. Paulin Nuotclà inspiraiva cun sias chanzuns – ''Il prüm milliun'', ''La corda e la sua,'' ''La muntogna da glatsch'' – da fer rock rumauntsch.<ref name=":1" />
Il studio da musica ''Sunrise'' da San Gal, ün studio renumno in quel temp, invitaiva Paulin Nuotclà per registrer sia proget da musica ''che fain hoz?'' – cun success, uschè cha'd es gnida publiceda già bainbod la prossma platta da grammofon cun il titel ''Sgurdibel.'' Ils ans 1980 as preschentaiva Paulin Nuotclà scu chantautur al ''Festival dalla musica romontscha'' a Mustér e zieva quist as pudaiva udir las sias chanzuns adüna darcho illa emischiun ''Battaporta'', chi d'eira fatta per la giuventüna. Uschè es el gnieu a glüsch dapertuot in grischun rumauntsch. Sieu ami, [[Cla Biert]], ho scrit, cha las chanzuns simplas, cha's po chanter sainza dirigent, d'éiran importantas per Paulin Nuotclà. Eir hozindi chauntan ils engiadinais las chanzuns da Paulin Nuotclà,<ref name=":1" /> chi ho scrit intuorn 80 da quellas.<ref name=":2" />
=== In confrontaziun cun la societed burgaisa e l'influainza tra portatuns ===
Na tuots da la societed burgaisa d'eiran fö e flamma per la musica da rock rumauntscha. Ün per da quels haun critiso a Paulin Nuotclà, chi ho do üna resposta cun sia chanzun ''Sgurdibe''l. Il stil da la chanzun inculda elements da blues, boogie-woogie e rock'n'roll ed il text quinta da 100 persunas cun 100 idejas e scha nu's po fer dret a tuots. Ün magister commentaiva la prüma platta da grammofon ''che fain hoz?'': «Quel nun es degn dal rumantsch». Pü tard ho il quist però dit «s-chüsa» a Paulin Nuotclà.<ref name=":2" />
Curaschus d'eira Paulin Nuotclà, cur ch'el ho chanto ''Lingua materna'' cun la melodia afroamericauna ''When The Saints Go Marching In'' – quist' acziun d'eira s-chandalusa, perche cha ''Lingua materna'' significhaiva ün'imna per ils vegls rumauntschs.
In sieu prüm hit ''Talking-gronda-cità-blues'' es il tema üna satira, chi quinta d'ün gof muntagnard in cited. In basa d'üna chanzun anti-militaria cul titel ''Qua vast darcheu'', haun las autoriteds classificho Paulin Nuotclà scu socialist.
In quist temp haun ils giuvens musicists derasto lur musica in lingua materna tra portatuns, chi d'eira üna rarited.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Chantai Rumantsch! – Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens.'' Ediziun Chronos, Turich 2019, p. 351–353 e 356–358, ISBN 978-3-0340-1501-1.
== Colliaziuns ==
* RTR (26 meg 2026): [https://www.rtr.ch/novitads/grischun/chantautur-artist-e-pionier-paulin-nuotcla-e-mort-en-la-vegliadetgna-da-74-onns Paulin Nuotclà è mort en la vegliadetgna da 74 onns]
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Musicists]]
[[Categoria:Cumponists]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
[[Categoria:Cultura rumantscha]]
[[Categoria:Cultura (Svizra)]]
l591e5qfzdqwbfxtffnccxg5eivp5ih
Benedetto Vigne
0
14890
173913
172618
2026-09-13T23:04:48Z
~2026-48950-40
23956
173913
wikitext
text/x-wiki
{{Idiom|rumantsch grischun|lemma2=Benedetto Vigne (Surmiran)|idiom2=surmiran}}[[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]]
'''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da settember 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. En: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. En: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco iniziant dad events da tuttas colurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. En: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> – nua ch'el ha contribuì ils onns 1970 e 1980 a l'[[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica da la claustra da Mustèr]] – sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participà cun ils ''New Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum.
Suenter spender in pèr onns pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio ''Sunrise a Kirchberg SG'' per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets ''benni & others'' reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. En: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different.
=== Ils onns 1980 ===
L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock aifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils ''Züri West'', da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" />
=== Ils onns 1990 e 2000 ===
Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn 1990 ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular – ils Beatles per rumantsch. En: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internaziunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]].
Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatles per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] en il rom da la chasa [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. En: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagnà dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]].
Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. En: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactur da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intginas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass'' cun me per Olivia Spinatsch u l'entira cumposiziun da Tgei? per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari.
Da 2012 fin 2026 ha Benedetto «Benni» Vigne sunà bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona era la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] a la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''.
==== Cudeschs ====
Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraras) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da haiku (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. En: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref>
=== Intermediaziun da cultura dals onns 2020 ===
L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Benedetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna a chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. En: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://web.archive.org/web/20260419103214/https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref>
=== Persunalias ===
Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà.
== Ovras ==
=== Portatuns ===
* Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978)
* Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985)
* Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995)
* (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005)
* Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023)
=== Cudeschs ===
* Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg).
* Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006)
* Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016)
* Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018)
* Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023)
=== Translaziuns ===
* Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988)
* La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019)
* Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001)
== Premis ==
* Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001)
* Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002)
* [[Premi grischun da litteratura]] (2007)
== Weblinks ==
* RTR Musica: ''[https://www.youtube.com/watch?v=c9dgFzeKC3g&list=RDMMc9dgFzeKC3g&start_radio=1 La glior da Pasca – Benedetto Vigne]'' sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun)
* ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. En: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiun rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da matg 2026.
* ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. En: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da matg 2026.
* ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da ballape rumantscha: Balla balla balla]''. En: nossa istorgia, RTR, ils 20 da matg 2008. Consultà ils 3 da matg 2026.
* ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. En: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da matg 2026.
* Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' En: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da matg 2026.
== Indicaziun da las funtaunas ==
<references />
{{DEFAULTSORT:Vigne, Benedetto}}
[[Categoria:Musicists]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Persunas rumantschas]]
24kk7wyz9yyk2acii0kig4nlzt94f9s
Benedetto Vigne (Surmiran)
0
14894
173914
172619
2026-09-13T23:08:16Z
~2026-48950-40
23956
173914
wikitext
text/x-wiki
{{Idiom|surmiran|lemma2=Benedetto Vigne|idiom2=grischun}}[[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne agl ''Sechseläuten'' a Turitg, igl onn 2026.]]
'''Benedetto «Benni» Vigne''' è naschia igls 18 da settember 1951 a Belluno ([[Italia|Italgia]]) e carschia se a [[Salouf]].<ref>''Benedetto Vigne''. An: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consulto igls 23 d'avregl 2026</ref> Siva digl 1973 abitescha el permanentamaintg a [[Turitg]]. El è autour, cantautour, schurnalist e redactour da radio.
Benedetto vala scu pionier digl rock rumantsch,<ref name=":1">''Laura Decurtins'': Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. An: Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> el screiva e canta bunamaintg tot las sias canzungs an surmiran.<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. An: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 vicerversa litteratura], 2018. Consulto igls 20 d'avregl 2026. </ref> El è er cunfundatour digls [[Dis da litteratura Domat|Dis da litteratura a Domat]]. Igl 2002 ò el survagnia igl Premi da rancunaschientscha digl Chantun Grischun ed igl 2007 igl [[Premi grischun da litteratura]].
== Veta e lavour ==
=== Musica e schurnalissem ===
Benedetto ò passanto la sia unfanza a Salouf; durant igl sies taimp scu gimnasiast alla scola claustrala da Mustèr ò el scretg en toc [[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica]] aint igl rom dalla clostra. Igls amprems onns 1970 s'è furmada anturn Benedetto ena pitschna scena da rock rumantscha. La sia amprema band da chel stil veva nom «New Commons». Anturn igls mezs digls '80 veva chel muvimaint survagnia en grond svilup tras igl «[[Festival dalla musica romontscha]]» da [[Mustér|Mustèr]]; Benedetto vala scu pionier da chella scena.<ref name=":0" />
Igl sies ampres album «Carezzas», en portatung LP, ò el registro igl onn 1977, ordlonder è nascheida la sia band turitgesa «Benni & others».<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Rätoromanische Musik: Benedetto Vigne]''. An: ''Radio Televisiun Rumantsch''. Consulto igls 23 d'avregl 2026</ref> Or dalla sia canzung «La glior da Pasca», cumpiglieda ainten la cassetta «Or da schlers e baraccas», è dvanto igl 1985 igl amprem videoclip rumantsch. Igl 1988 è la band «Benni & others» neida reactivada. 1993 ò ella survagnia igl nom «Vagabunts».<ref name=":1" />
Digls onns 1970 anfignen tar la sia pensiun ò Benedetto scretg recensiuns e purtrets da pop e rock per la gasetta «Tages Anzeiger». Igl 1991 è Benedetto nia angaschea scu collaboratour da [[RTR]] resepectiv digl radio rumantsch, igl amprem scu redactour da musica e pi tard er scu moderatour.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa Literattura: Benedetto Vigne]''. An: ''Radio Televisiun Rumantsch,'' igls 14 da schaner''.'' Consulto igls 20 d'avregl 2026</ref>
A caschung da lour 60avel anniversari ò Benedetto produtgia igl onn 2011 en agen «Top Pop» – reia popmusicala dad RTR – an en duet cun [[Paulin Nuotclà]]: «Trubadur». Digl 2019 anfign igl 2026 ò el suno bass aint igl trio rumantsch-turitges «El Mar Treis». Igl onn 2023 ò Benedetto edia en ulteriour portatung accumpagnea d'ena autobiografia musicala, en disc cumpact ed en codesch signias da «Benni & otras»: «Melodias da mi'tatta».<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. An: ''Radio Televisiun Rumantsch'', igls 14 da schaner. Consulto igls 20 d'avregl 2026.</ref>
=== Litteratura ===
Ansemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ò el gia fundo igl onn 1990 igls «Dis da litteratura» a [[Domat]].<ref name=":0" /> Benedetto veva gio publitgia durant ples onns divers texts litterars an gasettas e revistas, ma igl sies amprem veir codesch «Istorgias da Trantertemp» ò el edia pir igl onn 2006, ena rimnada dad «Impuls» per RTR. Igl 2019 è cumparia igl roman curt «Ils ventganov da settember».<ref>''Benedetto Vigne''. An: ''[https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]''. Consulto igls 23 d'avregl 2026</ref> Dantant tgi Benedetto Vigne screiva surmiran per las sias canzungs èn igls sies oters texts consequentamaintg per rumantsch grischun.
=== Translaziuns ===
El lavoura er scu translatour, surtot da texts engles. Pigl project «Prisas-Reprisas-Surprisa», concepia per igls «Dis da litteratura» 2001, ò Benedetto transponia divers hits internaziunals an rumantsch.<ref>''Lain fabular – ils Beatles per rumantsch''. An: ''[https://www.suedostschweiz.ch/zeitung/lain-fabular-ils-beatles-rumantsch Südostschweiz]'', igls 14 da settember 2014. Consulto igls 3 da matg 2026</ref> Chels èn nias interpretos dalla cuminanza rumantscha da rock, pop e folk ed alloura er preschentos all'Expo.02 a [[Bienna]]. Per igl project da musica «Lain fabular – ils Beatles per rumantsch», edia 2005 scu CD dobla, ò Benedetto translato an rumantsch grischun 27 canzungs digls «fab four», cantadas da divers:as interpret:as, per part er betg rumantsch:as.<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27 Beatles per rumantsch]''. An: ''E-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post'', igl 1. da zercladour 2014. Consulto igls 20 d'avregl 2026. </ref>
=== Occurenzas ===
Igl onn 2025 puspe en project temerari: Benedetto lantscha cun ageid da ples commembers u simpatisants dall’uniun «CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)», igl «Festivalet», dus deis da cultura rumantscha anmez igl martgea da Turitg – ena premiera er chest grondious evenimaint. Strousch en onn pi tard ò Benedetto concepia, an nom da chel comité, igl program da musica grischuna ad occasiun digl «Sechseläuten» a Turitg.<ref>''Über uns''. An: ''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns festivalet.ch]''. Consulto igls 20 d'avregl 2026</ref><ref>''[https://web.archive.org/web/20260419103214/https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüte 2026 – Programm-Übersicht]''. An: ''gastkanton-graubuenden.ch. Departamaint d'economia publica e fatgs socials''. Consulto igls 20 d'avregl 2026.</ref>
== Ovras ==
=== Portatungs ===
* Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978)
* Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985)
* Vababunts: 11 polaroids (CD, Carazoo, 1995)
* (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005)
* Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & codesch, Ediziun Apart, 2023)
=== Codeschs ===
* Camminando, camminando (biografia intervistica digl cantautour Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg).
* Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006)
* Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016)
* Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018)
* Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023)
=== Translaziuns ===
* Il president da Valdei (libretto dall'opera da tgombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988)
* La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019)
* Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001)
== Premis ==
* Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001)
* Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002)
* [[Premi grischun da litteratura]] (2007)
== Varda er ==
En artetgel cun daple infurmaziuns ins catta en rumantsch grischun sot [[Benedetto Vigne]].
== Weblinks ==
* RTR Musica: ''[https://www.youtube.com/watch?v=c9dgFzeKC3g&list=RDMMc9dgFzeKC3g&start_radio=1 La glior da Pasca – Benedetto Vigne]'' sin youtube, igls 17 d'avregl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun)
* [https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf ''Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976'']. An: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cugl toc Vagabund a caschung dall'emissiun da televisiun rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consulto igls 3 da matg 2026.
* ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. An: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', igls 8 d'october 1995. Consulto igls 3 da matg 2026.
* ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da ballape rumantscha: Balla balla balla]''. An: nossa istorgia, RTR, igls 20 da matg 2008. Consulto igls 3 da matg 2026.
* ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', igls 8 da november 2015. An: RTR, emissiun Cuntrasts. Consulto igls 3 da matg 2026.
* Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' An: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consulto igls 3 da matg 2026.
== Indicaziuns dallas funtangas ==
<references />
{{DEFAULTSORT:Vigne, Benedetto}}
[[Categoria:Musicists]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Persunas svizras]]
[[Categoria:Persunas rumantschas]]
ahcanuqid98w2cedxdfmkzr4woourew
Pascal Gamboni
0
14919
173901
173174
2026-09-13T22:18:18Z
~2026-48950-40
23956
173901
wikitext
text/x-wiki
{{Sursilvan}}
[[File:Pascal Gamboni 2026.jpg|mini|Pascal Gamboni, 2026]]
'''Pascal Gamboni''' (* 1977 a [[Sedrun]]) ei in cantadur, cumponist e musicist svizra. El conta per romontsch ed engles.
== Veta ==
Pascal Gamboni ei carschius si da lungatg-mumma romontsch a [[Sedrun]] nua ch'el ha fundau sco giuvenil il duo ''Ils Passiunai''. El ha frequentau il gimnasi da musica a Feldkirch ([[Austria]]). Suenter in sviament a [[Vienna]] eis el serendius vinavon ell'Engheltiara nua ch'el ha passentau diesch onns, igl emprem a Bristol e lu a Londra. El ha iniziau plirs projects da bands (''Cléan'', ''Temple Thief'', ''Sun gone mad'') ed ei staus support act dalla turnea dils Stranglers 2002. Suenter siu retuorn en Svizra eis el seconcentraus sin musica da lungatg romontsch, oravontut en siu dialect [[Tuatschin]]. El ha sunau al Montreux Jazz Festival, al CMJ Festival a New York, agl Openair Lumnezia, al ''Moon and Stars'' a Locarno e pliras gadas al RockSedrun, in festival en siu liug nativ.<ref>[https://www.r-tunes.ch/artists/pascal-gamboni ''Curriculum vitae da Pascal Gamboni'']; consultau ils 17 d'uost 2026.</ref>
Gamboni ei in dils musicists ils pli productivs dil Grischun. El producescha dapi 2009 surtut albums da solo ch'el cumpona, registrescha, suna e conta sez.
Il criticher da musica [[Benedetto Vigne]] descriva la musica da Gamboni aschia: «Schegie che sias canzuns ein minimalas e reservadas, perschuadan ellas cun ina enorma varietad, ellas resplendan aschidadir igl univers en ina crosa da nuschs.»<ref>Artechel da gasetta ''Die Suche nach dem Honig des Lebens'' ella Südostschweiz, ils 25 d'october 2024.</ref> Gamboni caracterisescha siu stil da musica sco «alpine lo-fi» per indicar che sia musica seigi francada ellas muntognas e ch'el registreschi cun siu studio portabel musica nua che ramurs secundaras astgien e dueigien haver plaz: Pli impurtont che la mischeida perfetga seigi la registraziun momentana ed immediata.<ref>[https://www.rtr.ch/play/tv/late-lounge/video/pascal-gamboni-i-late-lounge-live-1-i-rtr-stafla-1-episoda-1?urn=urn:rtr:video:0429378e-23ce-4f02-8470-347b162847e3 ''Emissiun Late Lounge Live auf RTR'']; consultau ils 17 d'uost 2026.</ref>
Ina da sias pli enconuschentas canzuns ei ''Unics '09'' ch'ei daventada ella [[Surselva]] il himni inufficial dalla generaziun giuvna e vegn cantada da biars chors. En quella canzun descriva Gamboni a moda ironica veta e mintgadi dils Romontschs, il lungatg che mo paucs pli tschontschien e che seigi perquei unics ("nus essan unics"). Autras canzuns fetg enconuschentas ein ''Arva la mar'', ''Tschicago'', ni ''Da mai se''. Duas da sias chanzuns ein vegnidas elegidas il 2011 ed il 2016 per la gliesta ''Top Pop Rumantsch''.<ref>[https://www.rtr.ch/cultura/top-pop-rumantsch-survista-da-tut-las-ediziuns ''Gliesta Top Pop Rumantsch'']; consultau ils 17 d'uost 2026.</ref>
Gamboni lavura adina puspei ensemen cun artists da differentas spartas. Cul scribent [[Arno Camenisch]] ha el dau sia atgna nota al gener dalla prelecziun accumpignada musicalmein<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=y6GXq2rHZyw ''Prelecziun musicala cun Arno Camenisch'']; consultau ils 17 d'uost 2026.</ref> ed el ha cumponiu la musica per l'adattaziun da teater dad in cudisch da Camenisch. Medemamein ha el cumponiu la musica per dus films svizzers (''Szenen einer Jagd (Three Weeks in September)'' da Carlo Beer e ''Suot tschêl blau (Under Blue Skies)'' dad Ivo Zen.<ref>[https://www.swissfilms.ch/en/person/pascal-gamboni/8f57d3dcc896486b8d61ad119732b58e ''Musica da film da Pascal Gamboni'']; consultau ils 17 d'uost 2026.</ref>
Plinavon cooperescha Gamboni regularmein vid projects e luvratoris da scolaziun da musica en classas da scola ed accumpogna savens classas da yoga cun musica ruasseivla. Gamboni ha gudignau pliras renconuschientschas, premis e distincziuns el rom da cultura e musica, e sia veta ed ovra ei vegnida documentada sin [[Radiotelevisiun Svizra Rumantscha|RTR]].
Pascal Gamboni ei bab dad in fegl e viva a Berna.<ref>[https://www.rtr.ch/cultura/musica/live-en-il-studio-sis-giadas-pascal-gamboni-solo ''Emissiun ''Giuventetgna'' sin RTR dils 18 d'october 2019'']; consultau ils 17 d'uost 2026.</ref>
== Premis e distincziuns ==
* 2003: Premi da la concurrenza per artistas e artists professiunals dil cantun Grischun<ref>[https://www.gr.ch/staka/doks/2003/beilage_kultur_kw23_05-06-03.pdf ''Premi per persunas el rom da cultura dil Grischun'']; consultau ils 17 d'uost 2026.</ref>
* 2015: [[Radio SRF 3]] Best Talent Award december 2015<ref>[https://www.srf.ch/radio-srf-3/musik/srf-3-best-talent/srf-3-best-talent-best-talent-december-2015-pascal-gamboni ''SRF3 Best Talent Award 2015'']; consultau ils 17 d'uost 2026.</ref>
* 2015: Premi da promoziun dil cantun Grischun<ref>[https://www.gr.ch/DE/institutionen/verwaltung/ekud/afk/kfg/kulturfoerderung/wpk/Documents/wpk_%C3%Bcbersicht_werkbeitr%C3%A4ge_1998-2025.pdf ''Premi da promoziun dil cantun Grischun'']; consultau ils 17 d'uost 2026.</ref>
* 2019: Bündner Music Award dalla casa editura [[Somedia]]<ref>[https://www.rtr.ch/cultura/musica/buendner-music-award-premi-per-pascal-gamboni ''Bündner Music Award'']; consultau ils 17 d'uost 2026.</ref>
* 2019: Premi da renconuschientscha dil cantun Grischun: Il musicist ha chattà in tun che tira ord simpladad, profunditad e forza.<ref>[https://www.gr.ch/DE/institutionen/verwaltung/ekud/afk/kfg/kulturfoerderung/kulturpreise/Documents/Kpreise%20Preistr%C3%A4gerInnen%20Stand%202025_d.pdf ''Premi da renconuschientscha dil cantun Grischun'']; consultau ils 17 d'uost 2026.</ref>
== Discografia ==
* 1997 Ils Passiunai – Sen Plaz Scola (EP)
* 2001 Ils Passiunai – Steilas da Grep
* 2002 Cléan – Room 16 (EP)
* 2002 Cléan – More or Less the Truth
* 2003 Cléan – Universal Language
* 2005 Temple Thief – Never Tired Again
* 2007 Temple Thief – Temple Thief II
* 2009 Sun Gone Mad – D(r)iving Music (2 DCs)
* 2009 Pascal Gamboni – Siat Vanauns
* 2011 Sun Gone Mad – Yesterday Will Never Happen (EP)
* 2011 Pascal Gamboni & Sun Gone Mad – As Fiug?
* 2012 Pascal Gamboni – Seed of song
* 2012 Pascal Gamboni & Rees Coray – I am THE SONG is me
* 2012 Pascal Gamboni & & Eveline Rütschlin – Buddha Verboten
* 2013 Pascal Gamboni – Tiara
* 2014 Pascal Gamboni & Sander Timmermans
* 2015 Pascal Gamboni – La Ventira
* 2016 Pascal Gamboni & Rees Coray – Veta Gloriusa
* 2018 Pascal Gamboni – Da Mai Se
* 2019 Pascal Gamboni – Everybody Wants The Honey
* 2020 Pascal Gamboni – Arva La Mar (Best of 2007-2020)
* 2022 Pascal Gamboni – Sut La Pial
* 2024 Pascal Gamboni – Caos El Paradis
* 2024 Pascal Gamboni – Alpine Lo-Fi
* 2026 Pascal Gamboni – Mia Barca
== Discografia (ulteriurs projects) ==
* 2011 Arno Camenisch & Pascal Gamboni – Live (prelecziun/conzert)
* 2015 Pascal Gamboni – Musica da teater per ''Las Flurs Dil Di'' dad [[Arno Camenisch]]
* 2020 Pascal Gamboni – Musica da film per ''Suot Tschêl Blau (Under Blue Skies)'' von [[Ivo Zen]]
== Colligiaziuns ==
{{Commonscat}}
* [https://www.pascalgamboni.ch// Pagina persunala silla reit]
* [https://mx3.ch/pascalgamboni Musica da Pascal Gamboni sin Mx3 (plattafuorma da musica)
* [https://www.discogs.com/de/search?q=pascal+gamboni&type=all Pascal Gamboni sin Discogs]
== Annotaziuns ==
<references />
{{DEFAULTSORT:Gamboni, Pascal}}
[[Categoria:Musicists]]
[[Categoria:Chantadurs]]
[[Categoria:Cumponists]]
[[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner]]
[[Categoria:Persunas svizras]]
[[Categoria:Persunas grischunas]]
[[Categoria:Persunas rumantschas]]
[[Categoria:Umens]]
1p5yj794165owi52gr85lhkd713skvy
Categoria:Seiten, die magische ISBN-Links verwenden
14
14920
173943
173037
2026-09-14T01:36:47Z
~2026-48950-40
23956
173943
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Vichipedia:Categorias generadas automaticamain]]
grm3uemkk3x5qrlswi4t372kft04vxy
Categoria:Paginas cun colliaziuns da datoteca che na funcziunan betg
14
14921
173940
173038
2026-09-14T01:34:37Z
~2026-48950-40
23956
173940
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Vichipedia:Categorias generadas automaticamain]]
grm3uemkk3x5qrlswi4t372kft04vxy
Categoria:Seiten, die doppelte Argumente in Vorlagenaufrufen verwenden
14
14922
173942
173039
2026-09-14T01:36:05Z
~2026-48950-40
23956
173942
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Vichipedia:Categorias generadas automaticamain]]
grm3uemkk3x5qrlswi4t372kft04vxy
Categoria:Pages with script errors
14
14923
173939
173040
2026-09-14T01:33:44Z
~2026-48950-40
23956
173939
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Vichipedia:Categorias generadas automaticamain]]
grm3uemkk3x5qrlswi4t372kft04vxy
Categoria:Files with no machine-readable license
14
14924
173935
173041
2026-09-14T01:30:47Z
~2026-48950-40
23956
173935
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Vichipedia:Categorias generadas automaticamain]]
grm3uemkk3x5qrlswi4t372kft04vxy
Categoria:Files with no machine-readable author
14
14925
173933
173042
2026-09-14T01:29:27Z
~2026-48950-40
23956
173933
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Vichipedia:Categorias generadas automaticamain]]
grm3uemkk3x5qrlswi4t372kft04vxy
Categoria:Files with no machine-readable description
14
14926
173934
173043
2026-09-14T01:30:08Z
~2026-48950-40
23956
173934
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Vichipedia:Categorias generadas automaticamain]]
grm3uemkk3x5qrlswi4t372kft04vxy
Categoria:Files with no machine-readable source
14
14927
173936
173044
2026-09-14T01:31:36Z
~2026-48950-40
23956
173936
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Vichipedia:Categorias generadas automaticamain]]
grm3uemkk3x5qrlswi4t372kft04vxy
Categoria:Dateien mit keiner maschinenlesbaren Lizenz
14
14928
173931
173045
2026-09-14T01:28:04Z
~2026-48950-40
23956
173931
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Vichipedia:Categorias generadas automaticamain]]
grm3uemkk3x5qrlswi4t372kft04vxy
Categoria:Dateien mit keinem maschinenlesbaren Urheber
14
14929
173929
173046
2026-09-14T01:26:29Z
~2026-48950-40
23956
173929
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Vichipedia:Categorias generadas automaticamain]]
grm3uemkk3x5qrlswi4t372kft04vxy
Categoria:Dateien mit keiner maschinenlesbaren Beschreibung
14
14930
173930
173047
2026-09-14T01:27:22Z
~2026-48950-40
23956
173930
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Vichipedia:Categorias generadas automaticamain]]
grm3uemkk3x5qrlswi4t372kft04vxy
Categoria:Dateien mit keiner maschinenlesbaren Quelle
14
14931
173932
173048
2026-09-14T01:28:42Z
~2026-48950-40
23956
173932
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Vichipedia:Categorias generadas automaticamain]]
grm3uemkk3x5qrlswi4t372kft04vxy
Categoria:Pages using ISBN magic links
14
14932
173938
173049
2026-09-14T01:32:59Z
~2026-48950-40
23956
173938
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Vichipedia:Categorias generadas automaticamain]]
grm3uemkk3x5qrlswi4t372kft04vxy
Categoria:Pages using duplicate arguments in template calls
14
14933
173937
173050
2026-09-14T01:32:13Z
~2026-48950-40
23956
173937
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Vichipedia:Categorias generadas automaticamain]]
grm3uemkk3x5qrlswi4t372kft04vxy
Categoria:Seiten, die magische RFC-Links verwenden
14
14934
173945
173051
2026-09-14T01:38:13Z
~2026-48950-40
23956
173945
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Vichipedia:Categorias generadas automaticamain]]
grm3uemkk3x5qrlswi4t372kft04vxy
Categoria:Seiten, die Referenzierungsfehler enthalten
14
14935
173946
173052
2026-09-14T01:38:52Z
~2026-48950-40
23956
173946
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Vichipedia:Categorias generadas automaticamain]]
grm3uemkk3x5qrlswi4t372kft04vxy
Categoria:Seiten, die magische PMID-Links verwenden
14
14936
173944
173053
2026-09-14T01:37:32Z
~2026-48950-40
23956
173944
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Vichipedia:Categorias generadas automaticamain]]
grm3uemkk3x5qrlswi4t372kft04vxy
Categoria:Seiten mit fehlerhaften Auszeichnungen zu Koordinaten
14
14937
173941
173054
2026-09-14T01:35:26Z
~2026-48950-40
23956
173941
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Vichipedia:Categorias generadas automaticamain]]
grm3uemkk3x5qrlswi4t372kft04vxy
Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha
0
14941
173927
173825
2026-09-14T01:11:40Z
~2026-48950-40
23956
ortografia
173927
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Tres l'incorporaziun in la Confederaziun, l'industrialisaziun e la modernisaziun s-chatschaiva il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter''' viepü. Scu cuntermuvimaint es naschida üna nouva incletta ed ün augmaint da valur per la lingua e cultura rumauntscha chi'd es bucheda vers la fin dal 19evel tschientiner aint la «[[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».
== Istorgia politica aint il temp da grands müdamaints ==
[[Datoteca:Mediationsakte.jpg|miniatura|Acta da mediaziun, 1803]]
La republica da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]] («Alt Fry Rhätien»)<ref>Autur: Florian Hitz. Translaziun: LIR. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/007391/2023-08-29/ Grischun]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settember 2026</ref> existaiva düraunt 300 anns scu stedi liber e dvantaiva incorporeda l’an 1799 illa [[Republica helvetica|Republica Helvetica]].<ref>Andreas Fankhauser: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009797/2011-01-27/ ''Helvetische Republik'']. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Conuslte ils 8 settember 2026</ref> Quista as distachaiva our da la [[Confederaziun helvetica]], chi d’eira ün stedi unitar organiso centralisticamaing tenor l’exaimpel frances. Sia constituziun as basaiva dad üna vart sün la suvreanited dal pövel, la separaziun da las pussaunzas e l’egualited da dret e concediva drets fundamentels e liberteds, ma da l’otra vart limitaiv’la fermamaing l’independenza tradiziunela dals chantuns e da las vschinaunchas. Uschè cha’l centralissem scuntraiva da tuottas varts sün opposiziun.
Zieva inquietezzas ed il collaps temporel da l’uorden helvetic, clamaiva [[Napoleun Bonaparte|Napoleon Bonaparte]] l’an 1802 ils depütos dals differents chantuns e partieus politics per mner trattaivas a [[Paris]]. Our da que resultaiva l’[[Acta da mediazun]] dals 19 favrer 1803, chi mettaiva a la fin la Republica Hevetica e rinforzaiva darcho l’autonomia dals chantuns.<ref>Andreas Fankhauser: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/009808/2009-12-08/ Mediationsakte]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Consulte ils 8 settember 2026</ref>
L’Acta da mediaziun d’eira ün müdamaint decisiv per il [[Chantun Grischun|Grischun]]: Our dal stedi liber da las Trais Lias dvantaiva il modern chantun Grischun, chi tuchaiva daspö alura tiers a la Confederaziun svizzra. Zieva la fin dal regimaint napoleonic dvantaiva l’uorden da mediazun rimplizzo l’an 1815 tres il contrat federel, ma il svilup definitiv da la [[Svizra]] al stedi federativ modern ho gieu lö cun la [[Constituziun federela]] da l’an 1848.<ref>Autur: Andreas Kley. Translaziun: Ivo Berther. ''[https://hls-dhs-dss.ch/rm/articles/009811/2023-06-29/ Constituziun federala]''. In: Lexicon istoric da la Svizra LIS. Consulte ils 8 settembre 2026. </ref>
== Industrialisaziun e turissem in Grischun ==
[[Datoteca:Julierpass Diligence.JPG|miniatura|Charozza da posta da la lingia dal San Gottardo (Diligence Fédérale) sün la via dal Pass dal Güglia]]
Zieva il [[Congress da Vienna]] l’an 1815 es gnida schlargeda la rait da trafic in Grischun da fuonz. Our da las strettas vias dal [[Temp medieval|temp medievel]] sun dvantedas vias commercielas charrablas, chi haun aviert il chantun muntagnard per trafic da charrozzas e chi sun gnidas üna premissa importanta per il svilup dal trafic d’esters.<ref name=":0">Roland Flückiger-Seiler: ''Frühe Wurzeln – Späte Entwicklung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit. Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 166–167. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref>
L’[[industrialisaziun]] ed il progress tecnic haun cun la viafier ed il bastimaint a vapur müdo il viager impü. A partir dals ans 1840 cun las vias nouvas, fattas in prüma lingua per la posta, pussibiltaivan da viager pü svelts e confortabel, intaunt cha las [[Alps]] gnivan scuviertas viepü scu destinaziun turistica. Da l’an 1858 ragiundschet la lingia da viafier da [[St. Margerethen]] sur [[Sargans]] [[Cuira]]. [[Tusaun]] as svilupet cul schlargiamaint da las vias da pass i’ls ans 1860 ad ün punct da trafic important per viager in [[Engiadina]] e sur il [[San Bernardin|San Bernardino]].<ref name=":0" />
I’l ultim quart dal 19evel tschientiner passsantaiva l’hotellaria grischuna üna schlantcheda ferma. As furmaivan ils grand hotels, chi d’eiran precursurs dal progress tecnic: glüsch electrica, ascensurs da persunas, indrizs da s-chudamaint e sanitars tuchaivan tar las acquisiziuns modernas. Numerus hoteliers s’haun impü partecipos a l’installaziun da la rait da telegraf publica. Tar ils pioniers in Grischun tuchaiva Johannes Badrutt da l’[[hotel Kulm]] a [[San Murezzan]]. L’an 1879 ho’l miss in funcziun il prüm indriz d’iglüminaziun electric in Svizra, chi d’eira installo permanentamaing. Per quist ho’l prodüt l’electricited bsögnaivla in ün’egna pitschna centrala.<ref>Roland Flückiger-Seiler: ''Technische Installationen in den Hotels der Belle Epoque. Die elektrische Beleuchtung''. In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit, Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina: 97. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref>
La naschentscha da la societed industriela effetuet üna müdeda sociela e culturela profuonda – medemmamaing in Grischun rumauntsch. Tar sias caracteristicas las pü imprtantas tuochan l’importanza creschainta dal savair e da la furmaziun, ils müdamaints fundamentels dal muond da lavur e da sias organisaziuns scu eir ün müdamaint da las relaziuns e rollas da la societed.
== Diminuziun e svalütaziun dal rumauntsch ==
L’incorporaziun in la Confederaziun svizra, chi’d eira per granda part tudas-cha, scu eir l’industralisaziun cun sieu progress tecnic, la müdeda economica e la spopulaziun mettaivan düraunt il [[19avel tschientaner|19evel tschientiner]] la lingua rumauntscha in granda paschida. Scu il [[Lingua taliana|taliaun]] valaiva eir il rumauntsch i’l decuors dal process d’integraziun naziunel scu lingua regiunela, arcaica e cun poch prestige e gniva per part dafatta resguardeda scu impedimaint per il progress.
A listess temp guadagnaiva il tudas-ch importanza scu lingua ufficiela chantunela, scu lingua güdiciela, lingua da trafic ed eir da scoula. Aint la pressa liberela grischuna tudas-cha as propagaiva il tudas-ch düraunt ils ans 1840 scu access ad ün muond culturel ed economic pü grand e modern. La politica as orientaiva al progress ed a l’economia dal giuven stedi federel e las aspiraziuns da la classa dirigenda liberela grischuna favurivan impü la germanisaziun. L’immigraziun da persunas da lingua tudas-cha avaiva eir müdo il möd da comunicher: dafatta Rumauntsch:as da differentas valledas disurrivan viepü in tudas-ch. Tar las discussiuns davart l’artichel da linguas da la Constituziun federela l’an 1848 nu d’eira finelmaing gnida fatta üngüna dumanda da arcugnuoscher il rumauntsch scu lingua naziunela.
== Furmaziun d'ün identited naziunela ed effet sün la populaziun rumauntscha ==
L’integraziun mentela da la populaziun grischuna aint la Confederaziun as sviluppaiva in ün process da lungia düreda. Cun la naschentscha dal stedi federel svizzer modern as stuvaiva s-chaffir las appartgnentschas regiunelas e chantunelas e a listess temp furmer ün’identited naziunela.
=== '''Identited naziunela''' ===
Già düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner derasaivan societeds, cors virils, societeds da tregants e festas naziunelas idejas liberalas e naziunelas. Per que servivan festas scu quellas d’Unspunnen, chi d’eiran organisedas tra ils [[Berna|Bernais]] traunter 1805 e 1808. Ellas d’eiran fattas per inforzer il sentimaint naziunel tres cumpagnia, musica, concurrenzas e tradiziuns cumünaivlas.
Eir in Grischun sun gnidas celebredas festiviteds istoricas per la furmaziun d’identited. Significantas d’eiran la festa da ''400 ans Lia Grischa'' l’an 1824 a [[Trun]], la festa da la ''Lia da las Desch Drettüras'' l’an 1836 a [[Tavau|Tavo]] ed il ''tir liber federel'' l’an 1942 a [[Cuira]]. Circuls liberels, pressa e scoulas interpreteschantaivan l'istorgia grischuna viepü aint in ün sen da l'istorgia naziunela svizra cun sieus cumbats per la liberted, mitus da fundaziun e figüras d'eroe. Cun que as collaiva l'istorgia grischuna cun ils mitus federels. La festa da [[Chalavaina]] l’an 1899 cun il gö festiv pü important dal Grischun dvantaiva il simbol d’ün immaint istoric chantunel e federel e da la cretta aint il progress tecnic economic.
=== '''Armeda svizzra''' ===
Eir l’[[Armada svizra|armeda svizzra]] promouvaiva l'integraziun dal Grischun aint il stedi federel cun sia reorganisaziun, per quella ils uffiziers grischuns avaivan coopero. La reorganisaziun e l’oblieda al servezzan [[Militar|militer]] generel furzaiva la colliaziun traunter la Confederaziun ed ils chantuns zieva l’an 1974. Cun la construcziun da las casernas a Cuira traunter da partir da l’an 1880 fin 1887 avaiva il militer federel survgnieu üna preschentscha pü ferma aint il chantun. Il servezzan militer mettaiva in contact traunter pêr ils Grischuns da differentas valledas ma eir cun sudos da l’ulteriura Svizra. In vista a la imnatscha da guerra avaunt la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]] avaiva il stedi federel impü survgnieu importanza scu garant da sgürezza e prosperited.
=== Consequenzas per la populaziun rumauntscha ===
Per la polulaziun rumauntscha avaiva l’integraziun naziunela però eir ün revers. Circuls liberels d’eiran orientos al progress e per que svalütaivani la lingua rumauntscha e la cultura purila scu suotsviluppeda e poch prestigiusa. Quista mentalited da suringiò indebliraiva il autopurtret rumauntsch, uschè cha’ls Rumauntschs e las Rumauntschas as distanziaivan plaun a plaun da l’identited rumauntscha e lur lingua. In consequenza da que dvantaiva il tudas-ch adüna pü fort e s-chatschaiva il Rumauntsch adüna dapü.
Al listess mumaint avaivan ils müdamaints rasants, chi colliaivan cun la modernisaziun e l’integraziun aint la Confederaziun, creo resistenza in üna buna part da la populaziun. Uschè pudaiva il progress ed il müdamaint da la societed gnir inclet scu imnatscha per la lingua ed identited culturela egna.
== Renaschentscha retorumauntscha – ils cuntermuvimaints ==
Chüra ed intermediaziun dal rumantscha d'eiran il prüm per granda part la respunsabilited da persunas privatas. Animos da la [[romantica]] [[Europa|europeica]] e da l'interess creschaint da linguists avaivan intellectuels indigens, ravarendas, magisters e redactuors cumanzo a s'occuper pü ferm cun lur lingua materna. Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner d’eiran naschieus dicziunaris e grammaticas da basa ed al listess temp d’eiran gnieus ramassos manuscrits e stampats. L'occupaziun scientifica da scienzios esters ed indigens contribuit uschè ad üna nouva conscienza linguistica in circuls intellectuels.
Traunter la arcugnuschentscha creschainta da l'exteriur e la svalitaziun cuntinuanta aint il egen chantun as sviluppaiva düraunt la seguonda mited dal 19evel tschientiner ün cuntermuvimaint rumauntsch. Lur rapreschantants – suvenz magisters e redactuors – faivan impustüt adöver da la pressa e da la scoula populera per promouver activ e pü vasta il rumauntsch e lur stima dadains la populaziun.
Zieva l’an 1885 culminettan quists sforzs in üna fasa d'activited instituziunela rinforzeda per il mantegnimaint da l'independenza linguistica e culturela. Guardand inavous, es quist svilup gnieu numno dal 1919 « [[Renaschientscha rumantscha|renaschentscha rumauntscha]]».
'''→ Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]'''.''' Daspö la fin dal 18evel tschientiner as avaiva l'instrucziun da scoula ed il chaunt da scoula müdo d'üna pratcha pustüta religiusa ad ün mez da furmaziun ed educaziun patriotica. Per las scoulas in Grischun rumauntsch avaivan magisters e spirituals ingaschos per instrucziun rumauntscha, mezs d'instrucziun in la lingua materna ed il chaunt rumauntsch.
'''→ Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]'''.''' La lavur litterara rumauntscha düraunt il 19evel tschientiner d'eira collieda strettamaing cun ün nouv immaint da lingua e patria. Suot l'influenza da la [[romantica]] e da la furmaziun d'ün'identited naziunela sun dvantedas la litteratura, la pressa e cul temp eir il chaunt da cor fuormas d'expressiun importantas per l'identited culturela ed haun rinfurzo l'importanza da la lingua materna invers l'influenza creschainta dal tudas-ch. Da quist muvimaint sun naschidas nouvas publicaziuns ed organisaziuns linguisticas chi haun promouvo intenziunedamaing la litteratura, la lingua e la cultura.
'''→ Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]]'''.''' Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela d'eiran la lingua, l'istorgia e la cultura pupulera aint il center da l'interess scientific. Eir il rumauntsch d’eira perscruto viepü daspö la fin dal 18evel tschientiner: linguists avaivan ramasso texts e tradiziuns a buocha, avaivan perscruto la lingua e sia derivanza ed haun sviluppo prümas grammaticas per linguas scrittüras cumünaivlas. Sper scienzios esters as dedichaivan viepü eir perscruteders rumauntschs a la confruntaziun scientifica cun lur lingua e cultura egna.
'''→ Artichel principel:''' [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]'''.''' Il muvimaint da cors chi partiva dal 19evel tschientiner da la [[Svizra tudestga|Svizra tudas-cha]] as derasaiva plaunet eir in Grischun rumauntsch. Siand cha chanzuns da cor rumauntschas maunchaivan il prüm per granda part, chantaivan las societeds impustüt repertori da lingua [[Tudestg|tudas-cha]]. Traducziuns, intunaziuns da poesias rumauntschas e prümas ouvras da cumponists indigens creaivan plaunet chanzuns egnas.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 109–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziun da las funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:19avel tschientaner]]
[[Categoria:Istorgia dal chantun Grischun]]
io9kpodh9isoyypev4gzm67a5by37g3
Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs
0
14953
173926
173830
2026-09-14T00:38:27Z
~2026-48950-40
23956
sbagls ortografics
173926
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Cun la refuorma e la derasaziun da scoula clappaiva il rumauntsch '''düraunt il 19evel tschientiner pervi dals mezs d'instrucziun''' in lingua materna üna granda impurtanza. Magisters e spirituels promouvaivan la refuorma da scoula, as engaschaivan cun paschiun per mezs d'instrucziun e chaunt da scoula in rumauntsch. Per que hauni eir translato, creo e produit da tuottas sorts.
== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.<ref name=":0">Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026</ref> Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.<ref>Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.</ref> Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.<ref name=":0" />
[[Datoteca:Johann Heinrich Pestalozzi (Real Academia de Bellas Artes de San Fernando, Madrid).jpg|miniatura|Johann Heinrich Pestalozzi]]
Las intenziuns da refuorma pedagogica seguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.<ref name=":0" />
L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.<ref name=":0" />
Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sun ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera obligatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.<ref name=":0" /> Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.
== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.
Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.
Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.
== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==
In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun.
Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris.
La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.
=== Persunas ingaschedas ===
* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* [[Hans Erni]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs
* Florian Barblan
* Otto Barblan (Non dal cumponist Otto Barblan)
'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.
'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva ''furmaziun da chaunt''. L'an 1827 ho'l publicho sia egna instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.
'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.
'''Hans Erni (1870–1961):''' Hans Erni d'eira magister, pur, dirigent e cumponist. Perche cha da quel temp nu existait bod üngünas cumposiziuns in lingua rumauntscha, pulichet es l'an 1890 suot il titel ''La Rosetta – 10 Canzunettas a vuschs per giuventegna'' ''romanscha'' üna seria da chanzuns da scoula.<ref>''[https://trin-verkehrsverein.ch/hans-erni/ Hans Erni. Der Trinser Komponist]''. In: ''Verkehrsverein Trin''. Conuslte ils 11 settember 2026.</ref>
'''Beat Liver:''' Beat Liver da Zezras ho tradüt scu il prüm, l'an 1837, las chanzuns in duos vuschs da [[Hans Georg Nägeli]] in sursilvan. Las chanzuns d'eiran impustüt religiusas e morelas. Ellas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha per il chaunt da scoula rumauntsch.
'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet l'an 1878 üna collecziun da chanzuns. Quistas ho'l simplificho, fat landeroura chanzuns cun üna vusch per las prümas classas e per las scoulas rurelas. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho traunter ils ans 1882 fin 1887 edieu trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula.
'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) e Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus haun publicho ün cudesch da chaunt per il s-chelin ot da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêr da [[Tschierv]], surpligliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns d'otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.
'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr da Tschierv s'ho ingascho per la scoula ed il chaunt rumauntsch. Insembel cun Florian Barblan e sieu bap Otto Barblan (nun dal cumponist Otto Barblan) publichaiva'l per il chaunt da scoulas engiadinais, l'an 1863 ''13 Chanzuns rumauntschas'', chanzuns cuntschaintas, traunter oter er chanzuns populeras our da l'Irlanda.
'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan cuntinuaiva il lavur da Gian Battista Tramêr. Per sieu cudesch da chaunt da scoula ''Vusch della Patria'' our da l'an 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs, ch'el ho collio cun frasas in trais vuschs da chanzuns da cor dals cumponists cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.
== Guarda eir ==
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 121–131. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:19avel tschientaner]]
gf30uzoc0rx7lk4cz9ob5e2sny409ld
Stampa da cudeschs
0
14955
173842
2026-09-13T14:41:19Z
Bild-Sprache
22665
Creà la pagina cun "Stamparias ...."
173842
wikitext
text/x-wiki
Stamparias ....
8prl238yhberyqq3kldt0v5jxqjgb4t
173843
173842
2026-09-13T14:57:49Z
Bild-Sprache
22665
173843
wikitext
text/x-wiki
La '''stamparia''' (stampa da cudeschs) ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunalas in Grischun rumauntsch.
== Istorgia ==
7gfp2fmo7n1aez4koho2ijvz8xv7mmy
173844
173843
2026-09-13T14:58:46Z
Bild-Sprache
22665
/* Istorgia */
173844
wikitext
text/x-wiki
La '''stamparia''' (stampa da cudeschs) ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunalas in Grischun rumauntsch.
== Istorgia ==
I'l temp d'immez europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergameina e multiplichos a maun in clostra. Siand cha la producziun e l'equipamaint da las scrittüras a maun d'eiran stantus e cuostaivels e cha'l ler e scriver d'eiran be poch derasos, restettan cudeschs accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.
dxaw92r3vfuhlnf4z66ky80ryt1c5ti
173845
173844
2026-09-13T14:59:11Z
Bild-Sprache
22665
/* Istorgia */
173845
wikitext
text/x-wiki
La '''stamparia''' (stampa da cudeschs) ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunalas in Grischun rumauntsch.
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergameina e multiplichos a maun in clostra. Siand cha la producziun e l'equipamaint da las scrittüras a maun d'eiran stantus e cuostaivels e cha'l ler e scriver d'eiran be poch derasos, restettan cudeschs accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.
1fa5bhiwkql9kkvihupm1vafny7u5a7
173846
173845
2026-09-13T14:59:51Z
Bild-Sprache
22665
/* Istorgia */
173846
wikitext
text/x-wiki
La '''stamparia''' (stampa da cudeschs) ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunalas in Grischun rumauntsch.
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostra. Siand cha la producziun e l'equipamaint da las scrittüras a maun d'eiran stantus e cuostaivels e cha'l ler e scriver d'eiran be poch derasos, restettan cudeschs accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.
814uyetiuhsb104v8rxkcu893zwfxy9
173847
173846
2026-09-13T15:04:20Z
Bild-Sprache
22665
/* Istorgia */
173847
wikitext
text/x-wiki
La '''stamparia''' (stampa da cudeschs) ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunalas in Grischun rumauntsch.
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.
qfq3rvihl4xp9ginjq1cx15t4q5ufi7
173848
173847
2026-09-13T15:05:34Z
Bild-Sprache
22665
/* Istorgia */
173848
wikitext
text/x-wiki
La '''stamparia''' (stampa da cudeschs) ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunalas in Grischun rumauntsch.
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.
Üna premissa importanta per lur derasaziun pü tard d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta illa China precristiana ed es riveda in Europa sur il muond arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in Spagna, pü tard eir in Italia ed in oters pajais europeics.
rmundfyxn5xbbtdcb7c1nuuydscshce
173849
173848
2026-09-13T15:07:42Z
Bild-Sprache
22665
/* Istorgia */
173849
wikitext
text/x-wiki
La '''stamparia''' (stampa da cudeschs) ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunalas in Grischun rumauntsch.
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in Europa tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in Spagna, pü tard eir in Italia ed in oters pajais europeics.
7rnfwiamex5jfqol6gm9b66hjb9qofc
173850
173849
2026-09-13T15:15:05Z
Bild-Sprache
22665
/* Istorgia */
173850
wikitext
text/x-wiki
La '''stamparia''' (stampa da cudeschs) ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunalas in Grischun rumauntsch.
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in Europa tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in Spagna, pü tard eir in Italia ed in oters pajais europeics.
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da Johannes Gutenberg cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa. Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.
7i1fczr8yspfsfmy6y1ad4u7a26qqau
173851
173850
2026-09-13T15:19:48Z
Bild-Sprache
22665
/* Istorgia */
173851
wikitext
text/x-wiki
La '''stamparia''' (stampa da cudeschs) ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunalas in Grischun rumauntsch.
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in Europa tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in Spagna, pü tard eir in Italia ed in oters pajais europeics.
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da Johannes Gutenberg cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa. Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In Svizra s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a Basilea (1460), a Genevra (1478) ed a Turich (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica.
q2wal1djlcph3owi15ablyaxjcl06mz
173852
173851
2026-09-13T15:23:42Z
Bild-Sprache
22665
/* Istorgia */
173852
wikitext
text/x-wiki
La '''stamparia''' (stampa da cudeschs) ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunalas in Grischun rumauntsch.
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in Europa tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in Spagna, pü tard eir in Italia ed in oters pajais europeics.
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da Johannes Gutenberg cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa. Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In Svizra s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a Basilea (1460), a Genevra (1478) ed a Turich (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica. L'[[umanissem]] e la [[refurmaziun]] haun promovieu considerabelmaing la derasaziun da la stampa da cudeschs. Stamparias pussibilitettan da derasar nouvas idejas religiusas, scientificas e politicas in ediziuns pü grandas. I'l decuors da la refuorma catolica naschittan pü tard eir in territoris catolics stamparias importantas, traunter oter aint il ram da la clostra da [[Nossadunnaun]] e da [[Son Gagl|San Galla]].
0ku2f5rmq126w0d824l1jl7xvauyi11
173853
173852
2026-09-13T15:27:37Z
Bild-Sprache
22665
/* Istorgia */
173853
wikitext
text/x-wiki
La '''stamparia''' (stampa da cudeschs) ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunalas in Grischun rumauntsch.
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in Europa tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in Spagna, pü tard eir in Italia ed in oters pajais europeics.
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da Johannes Gutenberg cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa. Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In Svizra s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a Basilea (1460), a Genevra (1478) ed a Turich (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica. L'[[umanissem]] e la [[refurmaziun]] haun promovieu considerabelmaing la derasaziun da la stampa da cudeschs. Stamparias pussibilitettan da derasar nouvas idejas religiusas, scientificas e politicas in ediziuns pü grandas. I'l decuors da la refuorma catolica naschittan pü tard eir in territoris catolics stamparias importantas, traunter oter aint il ram da la clostra da [[Nossadunnaun]] e da [[Son Gagl|San Galla]].
La producziun da palperi e la stampa da cudeschs haun uschè s-chaffieu las premissas tecnicas per multiplicher texts in üna dimensiun fich pü granda e da fer savida e noviteds cuntschaintas ad ün public creschaint.
2ygbj2oeowc8o6z0zmrskf0f4tw7cth
173854
173853
2026-09-13T15:28:32Z
Bild-Sprache
22665
/* Istorgia */
173854
wikitext
text/x-wiki
La '''stamparia''' (stampa da cudeschs) ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunalas in Grischun rumauntsch.
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in Europa tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in Spagna, pü tard eir in Italia ed in oters pajais europeics.
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da Johannes Gutenberg cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa. Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In Svizra s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a Basilea (1460), a Genevra (1478) ed a Turich (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica. L'[[umanissem]] e la [[refurmaziun]] haun promovieu considerabelmaing la derasaziun da la stampa da cudeschs. Stamparias pussibilitettan da derasar nouvas idejas religiusas, scientificas e politicas in ediziuns pü grandas. I'l decuors da la refuorma catolica naschittan pü tard eir in territoris catolics stamparias importantas, traunter oter aint il ram da la clostra da [[Nossadunnaun]] e da [[Son Gagl|San Galla]].
La producziun da palperi e la stampa da cudeschs haun uschè s-chaffieu las premissas tecnicas per multiplicher texts in üna dimensiun fich pü granda e da fer savida e noviteds cuntschaintas ad ün public creschaint.
== Istorgia da las stamparias in Grischun ==
a231yyvunl61c4osr3m6fx5vh0gza1k
173855
173854
2026-09-13T15:28:44Z
Bild-Sprache
22665
/* Istorgia da las stamparias in Grischun */
173855
wikitext
text/x-wiki
La '''stamparia''' (stampa da cudeschs) ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunalas in Grischun rumauntsch.
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in Europa tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in Spagna, pü tard eir in Italia ed in oters pajais europeics.
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da Johannes Gutenberg cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa. Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In Svizra s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a Basilea (1460), a Genevra (1478) ed a Turich (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica. L'[[umanissem]] e la [[refurmaziun]] haun promovieu considerabelmaing la derasaziun da la stampa da cudeschs. Stamparias pussibilitettan da derasar nouvas idejas religiusas, scientificas e politicas in ediziuns pü grandas. I'l decuors da la refuorma catolica naschittan pü tard eir in territoris catolics stamparias importantas, traunter oter aint il ram da la clostra da [[Nossadunnaun]] e da [[Son Gagl|San Galla]].
La producziun da palperi e la stampa da cudeschs haun uschè s-chaffieu las premissas tecnicas per multiplicher texts in üna dimensiun fich pü granda e da fer savida e noviteds cuntschaintas ad ün public creschaint.
== Istorgia da las stamparias in Grischun rumauntsch ==
ogbymd032rddelxv2ijv69ylagaydgo
173856
173855
2026-09-13T15:32:00Z
Bild-Sprache
22665
173856
wikitext
text/x-wiki
La '''stamparia''' (stampa da cudeschs) ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunalas in Grischun rumauntsch.
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in [[Europa]] tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in [[Spagna]], pü tard eir in [[Italia]] ed in oters pajais europeics.
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da [[Johannes Gutenberg]] cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa. Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In [[Svizra]] s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a [[Basilea]] (1460), a [[Genevra]] (1478) ed a [[Turitg|Turich]] (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica. L'[[umanissem]] e la [[refurmaziun]] haun promovieu considerabelmaing la derasaziun da la stampa da cudeschs. Stamparias pussibilitettan da derasar nouvas idejas religiusas, scientificas e politicas in ediziuns pü grandas. I'l decuors da la refuorma catolica naschittan pü tard eir in territoris catolics stamparias importantas, traunter oter aint il ram da la clostra da [[Nossadunnaun]] e da [[Son Gagl|San Galla]].
La producziun da palperi e la stampa da cudeschs haun uschè s-chaffieu las premissas tecnicas per multiplicher texts in üna dimensiun fich pü granda e da fer savida e noviteds cuntschaintas ad ün public creschaint.
== Istorgia da las stamparias in Grischun rumauntsch ==
gmy71asgxtjrg79hqeuurygsmnlzcq2
173857
173856
2026-09-13T15:34:47Z
Bild-Sprache
22665
173857
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Buchdrucker-1568.png|miniatura|Stampadurs (1568)]]
La '''stamparia''' (stampa da cudeschs) ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunalas in Grischun rumauntsch.
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in [[Europa]] tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in [[Spagna]], pü tard eir in [[Italia]] ed in oters pajais europeics.
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da [[Johannes Gutenberg]] cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa. Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In [[Svizra]] s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a [[Basilea]] (1460), a [[Genevra]] (1478) ed a [[Turitg|Turich]] (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica. L'[[umanissem]] e la [[refurmaziun]] haun promovieu considerabelmaing la derasaziun da la stampa da cudeschs. Stamparias pussibilitettan da derasar nouvas idejas religiusas, scientificas e politicas in ediziuns pü grandas. I'l decuors da la refuorma catolica naschittan pü tard eir in territoris catolics stamparias importantas, traunter oter aint il ram da la clostra da [[Nossadunnaun]] e da [[Son Gagl|San Galla]].
La producziun da palperi e la stampa da cudeschs haun uschè s-chaffieu las premissas tecnicas per multiplicher texts in üna dimensiun fich pü granda e da fer savida e noviteds cuntschaintas ad ün public creschaint.
== Istorgia da las stamparias in Grischun rumauntsch ==
4y8q11021a682g5zf44xt75vi92ukwj
173858
173857
2026-09-13T15:38:21Z
Bild-Sprache
22665
173858
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Buchdrucker-1568.png|miniatura|Stampadurs (1568)]]
La '''stampa''' da cudeschs ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunalas in Grischun rumauntsch.
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in [[Europa]] tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in [[Spagna]], pü tard eir in [[Italia]] ed in oters pajais europeics.
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da [[Johannes Gutenberg]] cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa. Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In [[Svizra]] s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a [[Basilea]] (1460), a [[Genevra]] (1478) ed a [[Turitg|Turich]] (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica. L'[[umanissem]] e la [[refurmaziun]] haun promovieu considerabelmaing la derasaziun da la stampa da cudeschs. Stamparias pussibilitettan da derasar nouvas idejas religiusas, scientificas e politicas in ediziuns pü grandas. I'l decuors da la refuorma catolica naschittan pü tard eir in territoris catolics stamparias importantas, traunter oter aint il ram da la clostra da [[Nossadunnaun]] e da [[Son Gagl|San Galla]].
La producziun da palperi e la stampa da cudeschs haun uschè s-chaffieu las premissas tecnicas per multiplicher texts in üna dimensiun fich pü granda e da fer savida e noviteds cuntschaintas ad ün public creschaint.
== Istorgia da las stamparias in Grischun rumauntsch ==
51h7bdgzfv5a5yz2rifxqvekdunc4pl
173859
173858
2026-09-13T15:38:34Z
Bild-Sprache
22665
173859
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Buchdrucker-1568.png|miniatura|Stampadurs (1568)]]
La '''stampa''' da cudeschs ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch.
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in [[Europa]] tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in [[Spagna]], pü tard eir in [[Italia]] ed in oters pajais europeics.
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da [[Johannes Gutenberg]] cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa. Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In [[Svizra]] s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a [[Basilea]] (1460), a [[Genevra]] (1478) ed a [[Turitg|Turich]] (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica. L'[[umanissem]] e la [[refurmaziun]] haun promovieu considerabelmaing la derasaziun da la stampa da cudeschs. Stamparias pussibilitettan da derasar nouvas idejas religiusas, scientificas e politicas in ediziuns pü grandas. I'l decuors da la refuorma catolica naschittan pü tard eir in territoris catolics stamparias importantas, traunter oter aint il ram da la clostra da [[Nossadunnaun]] e da [[Son Gagl|San Galla]].
La producziun da palperi e la stampa da cudeschs haun uschè s-chaffieu las premissas tecnicas per multiplicher texts in üna dimensiun fich pü granda e da fer savida e noviteds cuntschaintas ad ün public creschaint.
== Istorgia da las stamparias in Grischun rumauntsch ==
bu9srq00s2yqaj0bnmqosaty608at4l
173860
173859
2026-09-13T15:39:50Z
Bild-Sprache
22665
173860
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Buchdrucker-1568.png|miniatura|Stampadurs (1568)]]
La '''stampa''' '''da cudeschs''' ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch.
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in [[Europa]] tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in [[Spagna]], pü tard eir in [[Italia]] ed in oters pajais europeics.
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da [[Johannes Gutenberg]] cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa. Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In [[Svizra]] s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a [[Basilea]] (1460), a [[Genevra]] (1478) ed a [[Turitg|Turich]] (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica. L'[[umanissem]] e la [[refurmaziun]] haun promovieu considerabelmaing la derasaziun da la stampa da cudeschs. Stamparias pussibilitettan da derasar nouvas idejas religiusas, scientificas e politicas in ediziuns pü grandas. I'l decuors da la refuorma catolica naschittan pü tard eir in territoris catolics stamparias importantas, traunter oter aint il ram da la clostra da [[Nossadunnaun]] e da [[Son Gagl|San Galla]].
La producziun da palperi e la stampa da cudeschs haun uschè s-chaffieu las premissas tecnicas per multiplicher texts in üna dimensiun fich pü granda e da fer savida e noviteds cuntschaintas ad ün public creschaint.
== Istorgia da las stamparias in Grischun rumauntsch ==
nvi7zy8tfyhsw9mzy225bztsrp56063
173861
173860
2026-09-13T15:40:26Z
Bild-Sprache
22665
/* Istorgia da las stamparias in Grischun rumauntsch */
173861
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Buchdrucker-1568.png|miniatura|Stampadurs (1568)]]
La '''stampa''' '''da cudeschs''' ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch.
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in [[Europa]] tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in [[Spagna]], pü tard eir in [[Italia]] ed in oters pajais europeics.
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da [[Johannes Gutenberg]] cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa. Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In [[Svizra]] s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a [[Basilea]] (1460), a [[Genevra]] (1478) ed a [[Turitg|Turich]] (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica. L'[[umanissem]] e la [[refurmaziun]] haun promovieu considerabelmaing la derasaziun da la stampa da cudeschs. Stamparias pussibilitettan da derasar nouvas idejas religiusas, scientificas e politicas in ediziuns pü grandas. I'l decuors da la refuorma catolica naschittan pü tard eir in territoris catolics stamparias importantas, traunter oter aint il ram da la clostra da [[Nossadunnaun]] e da [[Son Gagl|San Galla]].
La producziun da palperi e la stampa da cudeschs haun uschè s-chaffieu las premissas tecnicas per multiplicher texts in üna dimensiun fich pü granda e da fer savida e noviteds cuntschaintas ad ün public creschaint.
== Istorgia da stampas in Grischun rumauntsch ==
8tzac1tyu868g9agdjsbgqfrgb2sab6
173862
173861
2026-09-13T15:40:46Z
Bild-Sprache
22665
/* Istorgia da stampas in Grischun rumauntsch */
173862
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Buchdrucker-1568.png|miniatura|Stampadurs (1568)]]
La '''stampa''' '''da cudeschs''' ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch.
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in [[Europa]] tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in [[Spagna]], pü tard eir in [[Italia]] ed in oters pajais europeics.
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da [[Johannes Gutenberg]] cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa. Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In [[Svizra]] s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a [[Basilea]] (1460), a [[Genevra]] (1478) ed a [[Turitg|Turich]] (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica. L'[[umanissem]] e la [[refurmaziun]] haun promovieu considerabelmaing la derasaziun da la stampa da cudeschs. Stamparias pussibilitettan da derasar nouvas idejas religiusas, scientificas e politicas in ediziuns pü grandas. I'l decuors da la refuorma catolica naschittan pü tard eir in territoris catolics stamparias importantas, traunter oter aint il ram da la clostra da [[Nossadunnaun]] e da [[Son Gagl|San Galla]].
La producziun da palperi e la stampa da cudeschs haun uschè s-chaffieu las premissas tecnicas per multiplicher texts in üna dimensiun fich pü granda e da fer savida e noviteds cuntschaintas ad ün public creschaint.
== Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch ==
frj6mxq5p29dhowf7rekipoipmugbgc
173863
173862
2026-09-13T15:47:25Z
Bild-Sprache
22665
173863
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Buchdrucker-1568.png|miniatura|Stampadurs (1568)]]
La '''stampa''' '''da cudeschs''' ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch.<ref>Laura Decurtins: ''Der Buchdruck förderte die kulturelle und konfessionelle Identität''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 56–58. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]</ref>
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in [[Europa]] tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in [[Spagna]], pü tard eir in [[Italia]] ed in oters pajais europeics.
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da [[Johannes Gutenberg]] cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa. Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In [[Svizra]] s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a [[Basilea]] (1460), a [[Genevra]] (1478) ed a [[Turitg|Turich]] (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica. L'[[umanissem]] e la [[refurmaziun]] haun promovieu considerabelmaing la derasaziun da la stampa da cudeschs. Stamparias pussibilitettan da derasar nouvas idejas religiusas, scientificas e politicas in ediziuns pü grandas. I'l decuors da la refuorma catolica naschittan pü tard eir in territoris catolics stamparias importantas, traunter oter aint il ram da la clostra da [[Nossadunnaun]] e da [[Son Gagl|San Galla]].
La producziun da palperi e la stampa da cudeschs haun uschè s-chaffieu las premissas tecnicas per multiplicher texts in üna dimensiun fich pü granda e da fer savida e noviteds cuntschaintas ad ün public creschaint.
== Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch ==
== Indicaziun da funtaunas ==
*
<references />
oso3vxr6h77f8llsjx2llofzvteum5z
173864
173863
2026-09-13T15:54:05Z
Bild-Sprache
22665
/* Istorgia */
173864
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Buchdrucker-1568.png|miniatura|Stampadurs (1568)]]
La '''stampa''' '''da cudeschs''' ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch.<ref>Laura Decurtins: ''Der Buchdruck förderte die kulturelle und konfessionelle Identität''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 56–58. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]</ref>
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.<ref>Vladimir Ryd: ''[https://www.planet-wissen.de/technik/werkstoffe/papier/index.html Die Geschichte des Papiers]''. In: Planet Wissen. Consulte ils 13. settember 2026</ref><ref>Peter Tschudin: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/014026/2016-03-31/ Buchdruck – Ausbreitung und Bedeutung im 15. und 16. Jahrhundert]''. In: ''Historisches Lexikon Schweiz HLS''. Versiun 2000, revededa ils 31 marz 2026. Consulte ils 13 settember 2026. </ref>
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in [[Europa]] tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in [[Spagna]], pü tard eir in [[Italia]] ed in oters pajais europeics.
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da [[Johannes Gutenberg]] cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa. Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In [[Svizra]] s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a [[Basilea]] (1460), a [[Genevra]] (1478) ed a [[Turitg|Turich]] (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica. L'[[umanissem]] e la [[refurmaziun]] haun promovieu considerabelmaing la derasaziun da la stampa da cudeschs. Stamparias pussibilitettan da derasar nouvas idejas religiusas, scientificas e politicas in ediziuns pü grandas. I'l decuors da la refuorma catolica naschittan pü tard eir in territoris catolics stamparias importantas, traunter oter aint il ram da la clostra da [[Nossadunnaun]] e da [[Son Gagl|San Galla]].
La producziun da palperi e la stampa da cudeschs haun uschè s-chaffieu las premissas tecnicas per multiplicher texts in üna dimensiun fich pü granda e da fer savida e noviteds cuntschaintas ad ün public creschaint.
== Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch ==
== Indicaziun da funtaunas ==
*
<references />
9temjkw8jbwinuocrm1jkgie1mdter1
173865
173864
2026-09-13T15:55:26Z
Bild-Sprache
22665
/* Istorgia */
173865
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Buchdrucker-1568.png|miniatura|Stampadurs (1568)]]
La '''stampa''' '''da cudeschs''' ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch.<ref>Laura Decurtins: ''Der Buchdruck förderte die kulturelle und konfessionelle Identität''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 56–58. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]</ref>
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.<ref name=":1">Vladimir Ryd: ''[https://www.planet-wissen.de/technik/werkstoffe/papier/index.html Die Geschichte des Papiers]''. In: Planet Wissen. Consulte ils 13. settember 2026</ref><ref name=":2">Peter Tschudin: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/014026/2016-03-31/ Buchdruck – Ausbreitung und Bedeutung im 15. und 16. Jahrhundert]''. In: ''Historisches Lexikon Schweiz HLS''. Versiun 2000, revededa ils 31 marz 2026. Consulte ils 13 settember 2026. </ref>
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in [[Europa]] tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in [[Spagna]], pü tard eir in [[Italia]] ed in oters pajais europeics.<ref name=":1" />
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da [[Johannes Gutenberg]] cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa.<ref name=":2" /> Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.<ref name=":1" />
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In [[Svizra]] s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a [[Basilea]] (1460), a [[Genevra]] (1478) ed a [[Turitg|Turich]] (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica. L'[[umanissem]] e la [[refurmaziun]] haun promovieu considerabelmaing la derasaziun da la stampa da cudeschs.<ref name=":2" /> Stamparias pussibilitettan da derasar nouvas idejas religiusas, scientificas e politicas in ediziuns pü grandas. I'l decuors da la refuorma catolica naschittan pü tard eir in territoris catolics stamparias importantas, traunter oter aint il ram da la clostra da [[Nossadunnaun]] e da [[Son Gagl|San Galla]].<ref name=":2" />
La producziun da palperi e la stampa da cudeschs haun uschè s-chaffieu las premissas tecnicas per multiplicher texts in üna dimensiun fich pü granda e da fer savida e noviteds cuntschaintas ad ün public creschaint.<ref name=":2" />
== Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch ==
== Indicaziun da funtaunas ==
*
<references />
o7zj75o7003dyjnlk23vw66br1lz68f
173866
173865
2026-09-13T15:59:59Z
Bild-Sprache
22665
/* Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch */
173866
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Buchdrucker-1568.png|miniatura|Stampadurs (1568)]]
La '''stampa''' '''da cudeschs''' ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch.<ref>Laura Decurtins: ''Der Buchdruck förderte die kulturelle und konfessionelle Identität''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 56–58. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]</ref>
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.<ref name=":1">Vladimir Ryd: ''[https://www.planet-wissen.de/technik/werkstoffe/papier/index.html Die Geschichte des Papiers]''. In: Planet Wissen. Consulte ils 13. settember 2026</ref><ref name=":2">Peter Tschudin: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/014026/2016-03-31/ Buchdruck – Ausbreitung und Bedeutung im 15. und 16. Jahrhundert]''. In: ''Historisches Lexikon Schweiz HLS''. Versiun 2000, revededa ils 31 marz 2026. Consulte ils 13 settember 2026. </ref>
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in [[Europa]] tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in [[Spagna]], pü tard eir in [[Italia]] ed in oters pajais europeics.<ref name=":1" />
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da [[Johannes Gutenberg]] cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa.<ref name=":2" /> Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.<ref name=":1" />
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In [[Svizra]] s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a [[Basilea]] (1460), a [[Genevra]] (1478) ed a [[Turitg|Turich]] (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica. L'[[umanissem]] e la [[refurmaziun]] haun promovieu considerabelmaing la derasaziun da la stampa da cudeschs.<ref name=":2" /> Stamparias pussibilitettan da derasar nouvas idejas religiusas, scientificas e politicas in ediziuns pü grandas. I'l decuors da la refuorma catolica naschittan pü tard eir in territoris catolics stamparias importantas, traunter oter aint il ram da la clostra da [[Nossadunnaun]] e da [[Son Gagl|San Galla]].<ref name=":2" />
La producziun da palperi e la stampa da cudeschs haun uschè s-chaffieu las premissas tecnicas per multiplicher texts in üna dimensiun fich pü granda e da fer savida e noviteds cuntschaintas ad ün public creschaint.<ref name=":2" />
== Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch ==
La stampa da cudeschs ho contribuia essenzielmaing a la deraziun dalls muvimaints confessiunels ed a la consolidaziun d'identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch.
== Indicaziun da funtaunas ==
*
<references />
cuaq0q0vhwjkxjjnfzuvdyisph6s0h5
173867
173866
2026-09-13T16:06:16Z
Bild-Sprache
22665
/* Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch */
173867
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Buchdrucker-1568.png|miniatura|Stampadurs (1568)]]
La '''stampa''' '''da cudeschs''' ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch.<ref>Laura Decurtins: ''Der Buchdruck förderte die kulturelle und konfessionelle Identität''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 56–58. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]</ref>
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.<ref name=":1">Vladimir Ryd: ''[https://www.planet-wissen.de/technik/werkstoffe/papier/index.html Die Geschichte des Papiers]''. In: Planet Wissen. Consulte ils 13. settember 2026</ref><ref name=":2">Peter Tschudin: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/014026/2016-03-31/ Buchdruck – Ausbreitung und Bedeutung im 15. und 16. Jahrhundert]''. In: ''Historisches Lexikon Schweiz HLS''. Versiun 2000, revededa ils 31 marz 2026. Consulte ils 13 settember 2026. </ref>
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in [[Europa]] tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in [[Spagna]], pü tard eir in [[Italia]] ed in oters pajais europeics.<ref name=":1" />
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da [[Johannes Gutenberg]] cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa.<ref name=":2" /> Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.<ref name=":1" />
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In [[Svizra]] s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a [[Basilea]] (1460), a [[Genevra]] (1478) ed a [[Turitg|Turich]] (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica. L'[[umanissem]] e la [[refurmaziun]] haun promovieu considerabelmaing la derasaziun da la stampa da cudeschs.<ref name=":2" /> Stamparias pussibilitettan da derasar nouvas idejas religiusas, scientificas e politicas in ediziuns pü grandas. I'l decuors da la refuorma catolica naschittan pü tard eir in territoris catolics stamparias importantas, traunter oter aint il ram da la clostra da [[Nossadunnaun]] e da [[Son Gagl|San Galla]].<ref name=":2" />
La producziun da palperi e la stampa da cudeschs haun uschè s-chaffieu las premissas tecnicas per multiplicher texts in üna dimensiun fich pü granda e da fer savida e noviteds cuntschaintas ad ün public creschaint.<ref name=":2" />
== Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch ==
La stampa da cudeschs ho contribuia essenzielmaing a la deraziun dalls muvimaints confessiunels ed a la consolidaziun d'identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch. L'an ho Dolfin Landolfi fundieu la prüma stamparia «Offizina Ladolfi»a Puschlev, la prüma stamparia in Grischun. Cò dvantaiva publicheda l'an 1552 la «Fuorma» da Jachiam Bifrun. L'an 1560 ho Landolfi impü drizzo aint üna stamparia ambulanta a Chamues-ch, inua cha sun naschidas ulteriuras scrittüras rumauntschas. Eir Gian Travers'ouvra, chi d'eira già gnida scritta l'an 1527 «Chanzun da la guerra dalg Chiastè d'Müs» ...
Eir Gian Travers’ ouvra già scritta dal 1527 Chanzun da la guerra dalg Chiastè d’Müs, üna da las pü temprivas ouvras pü grandas in lingua populera rumauntscha, s'ho mantgnida tres sia derasaziun posteriura sün fögls volants stampos.
== Indicaziun da funtaunas ==
*
<references />
ksnrt1gk6ye9lg3soq2fm2hsrkppqkw
173868
173867
2026-09-13T16:09:33Z
Bild-Sprache
22665
/* Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch */
173868
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Buchdrucker-1568.png|miniatura|Stampadurs (1568)]]
La '''stampa''' '''da cudeschs''' ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch.<ref>Laura Decurtins: ''Der Buchdruck förderte die kulturelle und konfessionelle Identität''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 56–58. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]</ref>
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.<ref name=":1">Vladimir Ryd: ''[https://www.planet-wissen.de/technik/werkstoffe/papier/index.html Die Geschichte des Papiers]''. In: Planet Wissen. Consulte ils 13. settember 2026</ref><ref name=":2">Peter Tschudin: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/014026/2016-03-31/ Buchdruck – Ausbreitung und Bedeutung im 15. und 16. Jahrhundert]''. In: ''Historisches Lexikon Schweiz HLS''. Versiun 2000, revededa ils 31 marz 2026. Consulte ils 13 settember 2026. </ref>
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in [[Europa]] tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in [[Spagna]], pü tard eir in [[Italia]] ed in oters pajais europeics.<ref name=":1" />
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da [[Johannes Gutenberg]] cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa.<ref name=":2" /> Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.<ref name=":1" />
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In [[Svizra]] s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a [[Basilea]] (1460), a [[Genevra]] (1478) ed a [[Turitg|Turich]] (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica. L'[[umanissem]] e la [[refurmaziun]] haun promovieu considerabelmaing la derasaziun da la stampa da cudeschs.<ref name=":2" /> Stamparias pussibilitettan da derasar nouvas idejas religiusas, scientificas e politicas in ediziuns pü grandas. I'l decuors da la refuorma catolica naschittan pü tard eir in territoris catolics stamparias importantas, traunter oter aint il ram da la clostra da [[Nossadunnaun]] e da [[Son Gagl|San Galla]].<ref name=":2" />
La producziun da palperi e la stampa da cudeschs haun uschè s-chaffieu las premissas tecnicas per multiplicher texts in üna dimensiun fich pü granda e da fer savida e noviteds cuntschaintas ad ün public creschaint.<ref name=":2" />
== Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch ==
La stampa da cudeschs ho contribuia essenzielmaing a la deraziun dalls muvimaints confessiunels ed a la consolidaziun d'identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch. L'an ho Dolfin Landolfi fundieu la prüma stamparia «Offizina Ladolfi»a Puschlev, la prüma stamparia in Grischun. Cò dvantaiva publicheda l'an 1552 la «Fuorma» da Jachiam Bifrun. L'an 1560 ho Landolfi impü drizzo aint üna stamparia ambulanta a Chamues-ch, inua cha sun naschidas ulteriuras scrittüras rumauntschas.
L'ouvra da Gian Travers – «Chanzun da la guerra dalg Chiastè d'Müs» –, chi d'eira gnida scritta già l'an 1527, es üna da las pü veglias ouvras pü grandas in lingua populera rumauntscha ed as ho mantgnida tres sie deraziun posteriura sün fögls volants stampos.
== Indicaziun da funtaunas ==
*
<references />
almkrmfkbjszzvabmvagujwv581ilwv
173869
173868
2026-09-13T16:15:17Z
Bild-Sprache
22665
/* Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch */
173869
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Buchdrucker-1568.png|miniatura|Stampadurs (1568)]]
La '''stampa''' '''da cudeschs''' ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch.<ref>Laura Decurtins: ''Der Buchdruck förderte die kulturelle und konfessionelle Identität''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 56–58. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]</ref>
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.<ref name=":1">Vladimir Ryd: ''[https://www.planet-wissen.de/technik/werkstoffe/papier/index.html Die Geschichte des Papiers]''. In: Planet Wissen. Consulte ils 13. settember 2026</ref><ref name=":2">Peter Tschudin: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/014026/2016-03-31/ Buchdruck – Ausbreitung und Bedeutung im 15. und 16. Jahrhundert]''. In: ''Historisches Lexikon Schweiz HLS''. Versiun 2000, revededa ils 31 marz 2026. Consulte ils 13 settember 2026. </ref>
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in [[Europa]] tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in [[Spagna]], pü tard eir in [[Italia]] ed in oters pajais europeics.<ref name=":1" />
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da [[Johannes Gutenberg]] cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa.<ref name=":2" /> Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.<ref name=":1" />
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In [[Svizra]] s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a [[Basilea]] (1460), a [[Genevra]] (1478) ed a [[Turitg|Turich]] (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica. L'[[umanissem]] e la [[refurmaziun]] haun promovieu considerabelmaing la derasaziun da la stampa da cudeschs.<ref name=":2" /> Stamparias pussibilitettan da derasar nouvas idejas religiusas, scientificas e politicas in ediziuns pü grandas. I'l decuors da la refuorma catolica naschittan pü tard eir in territoris catolics stamparias importantas, traunter oter aint il ram da la clostra da [[Nossadunnaun]] e da [[Son Gagl|San Galla]].<ref name=":2" />
La producziun da palperi e la stampa da cudeschs haun uschè s-chaffieu las premissas tecnicas per multiplicher texts in üna dimensiun fich pü granda e da fer savida e noviteds cuntschaintas ad ün public creschaint.<ref name=":2" />
== Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch ==
La stampa da cudeschs ho contribuia essenzielmaing a la deraziun dalls muvimaints confessiunels ed a la consolidaziun d'identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch. L'an ho Dolfin Landolfi fundieu la prüma stamparia «Offizina Ladolfi»a Puschlev, la prüma stamparia in Grischun. Cò dvantaiva publicheda l'an 1552 la «Fuorma» da Jachiam Bifrun. L'an 1560 ho Landolfi impü drizzo aint üna stamparia ambulanta a Chamues-ch, inua cha sun naschidas ulteriuras scrittüras rumauntschas.
L'ouvra da Gian Travers – «Chanzun da la guerra dalg Chiastè d'Müs» –, chi d'eira gnida scritta già l'an 1527, es üna da las pü veglias ouvras pü grandas in lingua populera rumauntscha ed as ho mantgnida tres sie deraziun posteriura sün fögls volants stampos.
Ün oter center da stampa da cudeschs rumauntschs es naschieu düraunt ils ans 1659/60 a Scuol: Jachen Dorta junior e Jon Pitschen Saluz haun miss ad ir üna stamparia cun ün mulin da palperi. Lo es cumparieu l'an 1661 il prüm cudesch da scoula da Saluz. Ün punct culminant fuormaiva la «Bibla da Scuol», ... ..... per quista la stampa durava düraunt tschinch ans .... finida dal 1679. Sia stampa da tschinch ans es gnida fatta cun palperi e cuverta prodütta al lö ed ho rapreschanto üna prestaziun significanta da la producziun da cudeschs indigens.
== Indicaziun da funtaunas ==
*
<references />
drn2t56s8n8cf5rnpq89f8du39zc3nj
173870
173869
2026-09-13T16:22:08Z
Bild-Sprache
22665
/* Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch */
173870
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Buchdrucker-1568.png|miniatura|Stampadurs (1568)]]
La '''stampa''' '''da cudeschs''' ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch.<ref>Laura Decurtins: ''Der Buchdruck förderte die kulturelle und konfessionelle Identität''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 56–58. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]</ref>
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.<ref name=":1">Vladimir Ryd: ''[https://www.planet-wissen.de/technik/werkstoffe/papier/index.html Die Geschichte des Papiers]''. In: Planet Wissen. Consulte ils 13. settember 2026</ref><ref name=":2">Peter Tschudin: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/014026/2016-03-31/ Buchdruck – Ausbreitung und Bedeutung im 15. und 16. Jahrhundert]''. In: ''Historisches Lexikon Schweiz HLS''. Versiun 2000, revededa ils 31 marz 2026. Consulte ils 13 settember 2026. </ref>
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in [[Europa]] tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in [[Spagna]], pü tard eir in [[Italia]] ed in oters pajais europeics.<ref name=":1" />
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da [[Johannes Gutenberg]] cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa.<ref name=":2" /> Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.<ref name=":1" />
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In [[Svizra]] s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a [[Basilea]] (1460), a [[Genevra]] (1478) ed a [[Turitg|Turich]] (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica. L'[[umanissem]] e la [[refurmaziun]] haun promovieu considerabelmaing la derasaziun da la stampa da cudeschs.<ref name=":2" /> Stamparias pussibilitettan da derasar nouvas idejas religiusas, scientificas e politicas in ediziuns pü grandas. I'l decuors da la refuorma catolica naschittan pü tard eir in territoris catolics stamparias importantas, traunter oter aint il ram da la clostra da [[Nossadunnaun]] e da [[Son Gagl|San Galla]].<ref name=":2" />
La producziun da palperi e la stampa da cudeschs haun uschè s-chaffieu las premissas tecnicas per multiplicher texts in üna dimensiun fich pü granda e da fer savida e noviteds cuntschaintas ad ün public creschaint.<ref name=":2" />
== Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch ==
La stampa da cudeschs ho contribuia essenzielmaing a la deraziun dalls muvimaints confessiunels ed a la consolidaziun d'identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch. L'an ho Dolfin Landolfi fundieu la prüma stamparia «Offizina Ladolfi»a Puschlev, la prüma stamparia in Grischun. Cò dvantaiva publicheda l'an 1552 la «Fuorma» da Jachiam Bifrun. L'an 1560 ho Landolfi impü drizzo aint üna stamparia ambulanta a Chamues-ch, inua cha sun naschidas ulteriuras scrittüras rumauntschas.
L'ouvra da Gian Travers – «Chanzun da la guerra dalg Chiastè d'Müs» –, chi d'eira gnida scritta già l'an 1527, es üna da las pü veglias ouvras pü grandas in lingua populera rumauntscha ed as ho mantgnida tres sie deraziun posteriura sün fögls volants stampos.
Ün oter center da stampa da cudeschs rumauntschs es naschieu düraunt ils ans 1659/60 a Scuol: Jachen Dorta junior e Jon Pitschen Saluz haun miss ad ir üna stamparia cun ün mulin da palperi. Lo es cumparieu l'an 1661 il prüm cudesch da scoula da Saluz. Ün punct culminant fuormaiva la «Bibla da Scuol» (1679). Per quista lavuraiva la stampa da Scuol cun agüd da la stampa da Strada, chi d'eira gnida fundida l'an 1680, düraunt tschinch ans. Il palperi per quista scu eir la stampa sun gnieus prodüits in la regiun, uschè cha quista bibgia vela scu capodouvra da stampa da cudeschs indigena.
== Indicaziun da funtaunas ==
*
<references />
8iosssywru001ci1wplxq1tlt0an5am
173871
173870
2026-09-13T16:24:37Z
Bild-Sprache
22665
/* Indicaziun da funtaunas */
173871
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Buchdrucker-1568.png|miniatura|Stampadurs (1568)]]
La '''stampa''' '''da cudeschs''' ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch.<ref>Laura Decurtins: ''Der Buchdruck förderte die kulturelle und konfessionelle Identität''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 56–58. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]</ref>
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.<ref name=":1">Vladimir Ryd: ''[https://www.planet-wissen.de/technik/werkstoffe/papier/index.html Die Geschichte des Papiers]''. In: Planet Wissen. Consulte ils 13. settember 2026</ref><ref name=":2">Peter Tschudin: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/014026/2016-03-31/ Buchdruck – Ausbreitung und Bedeutung im 15. und 16. Jahrhundert]''. In: ''Historisches Lexikon Schweiz HLS''. Versiun 2000, revededa ils 31 marz 2026. Consulte ils 13 settember 2026. </ref>
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in [[Europa]] tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in [[Spagna]], pü tard eir in [[Italia]] ed in oters pajais europeics.<ref name=":1" />
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da [[Johannes Gutenberg]] cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa.<ref name=":2" /> Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.<ref name=":1" />
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In [[Svizra]] s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a [[Basilea]] (1460), a [[Genevra]] (1478) ed a [[Turitg|Turich]] (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica. L'[[umanissem]] e la [[refurmaziun]] haun promovieu considerabelmaing la derasaziun da la stampa da cudeschs.<ref name=":2" /> Stamparias pussibilitettan da derasar nouvas idejas religiusas, scientificas e politicas in ediziuns pü grandas. I'l decuors da la refuorma catolica naschittan pü tard eir in territoris catolics stamparias importantas, traunter oter aint il ram da la clostra da [[Nossadunnaun]] e da [[Son Gagl|San Galla]].<ref name=":2" />
La producziun da palperi e la stampa da cudeschs haun uschè s-chaffieu las premissas tecnicas per multiplicher texts in üna dimensiun fich pü granda e da fer savida e noviteds cuntschaintas ad ün public creschaint.<ref name=":2" />
== Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch ==
La stampa da cudeschs ho contribuia essenzielmaing a la deraziun dalls muvimaints confessiunels ed a la consolidaziun d'identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch. L'an ho Dolfin Landolfi fundieu la prüma stamparia «Offizina Ladolfi»a Puschlev, la prüma stamparia in Grischun. Cò dvantaiva publicheda l'an 1552 la «Fuorma» da Jachiam Bifrun. L'an 1560 ho Landolfi impü drizzo aint üna stamparia ambulanta a Chamues-ch, inua cha sun naschidas ulteriuras scrittüras rumauntschas.
L'ouvra da Gian Travers – «Chanzun da la guerra dalg Chiastè d'Müs» –, chi d'eira gnida scritta già l'an 1527, es üna da las pü veglias ouvras pü grandas in lingua populera rumauntscha ed as ho mantgnida tres sie deraziun posteriura sün fögls volants stampos.
Ün oter center da stampa da cudeschs rumauntschs es naschieu düraunt ils ans 1659/60 a Scuol: Jachen Dorta junior e Jon Pitschen Saluz haun miss ad ir üna stamparia cun ün mulin da palperi. Lo es cumparieu l'an 1661 il prüm cudesch da scoula da Saluz. Ün punct culminant fuormaiva la «Bibla da Scuol» (1679). Per quista lavuraiva la stampa da Scuol cun agüd da la stampa da Strada, chi d'eira gnida fundida l'an 1680, düraunt tschinch ans. Il palperi per quista scu eir la stampa sun gnieus prodüits in la regiun, uschè cha quista bibgia vela scu capodouvra da stampa da cudeschs indigena. La stamparia, chi d'eira gnida fundida l'an 1680 a Strada ho eir miss ad ir ün mulin da palperi.
== Indicaziun da funtaunas ==
*
<references />
3cztxdywwzsdvk32g4ai7sjadiry01i
173872
173871
2026-09-13T16:26:26Z
Bild-Sprache
22665
/* Indicaziun da funtaunas */
173872
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Buchdrucker-1568.png|miniatura|Stampadurs (1568)]]
La '''stampa''' '''da cudeschs''' ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch.<ref>Laura Decurtins: ''Der Buchdruck förderte die kulturelle und konfessionelle Identität''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 56–58. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]</ref>
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.<ref name=":1">Vladimir Ryd: ''[https://www.planet-wissen.de/technik/werkstoffe/papier/index.html Die Geschichte des Papiers]''. In: Planet Wissen. Consulte ils 13. settember 2026</ref><ref name=":2">Peter Tschudin: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/014026/2016-03-31/ Buchdruck – Ausbreitung und Bedeutung im 15. und 16. Jahrhundert]''. In: ''Historisches Lexikon Schweiz HLS''. Versiun 2000, revededa ils 31 marz 2026. Consulte ils 13 settember 2026. </ref>
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in [[Europa]] tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in [[Spagna]], pü tard eir in [[Italia]] ed in oters pajais europeics.<ref name=":1" />
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da [[Johannes Gutenberg]] cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa.<ref name=":2" /> Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.<ref name=":1" />
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In [[Svizra]] s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a [[Basilea]] (1460), a [[Genevra]] (1478) ed a [[Turitg|Turich]] (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica. L'[[umanissem]] e la [[refurmaziun]] haun promovieu considerabelmaing la derasaziun da la stampa da cudeschs.<ref name=":2" /> Stamparias pussibilitettan da derasar nouvas idejas religiusas, scientificas e politicas in ediziuns pü grandas. I'l decuors da la refuorma catolica naschittan pü tard eir in territoris catolics stamparias importantas, traunter oter aint il ram da la clostra da [[Nossadunnaun]] e da [[Son Gagl|San Galla]].<ref name=":2" />
La producziun da palperi e la stampa da cudeschs haun uschè s-chaffieu las premissas tecnicas per multiplicher texts in üna dimensiun fich pü granda e da fer savida e noviteds cuntschaintas ad ün public creschaint.<ref name=":2" />
== Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch ==
La stampa da cudeschs ho contribuia essenzielmaing a la deraziun dalls muvimaints confessiunels ed a la consolidaziun d'identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch. L'an ho Dolfin Landolfi fundieu la prüma stamparia «Offizina Ladolfi»a Puschlev, la prüma stamparia in Grischun. Cò dvantaiva publicheda l'an 1552 la «Fuorma» da Jachiam Bifrun. L'an 1560 ho Landolfi impü drizzo aint üna stamparia ambulanta a Chamues-ch, inua cha sun naschidas ulteriuras scrittüras rumauntschas.
L'ouvra da Gian Travers – «Chanzun da la guerra dalg Chiastè d'Müs» –, chi d'eira gnida scritta già l'an 1527, es üna da las pü veglias ouvras pü grandas in lingua populera rumauntscha ed as ho mantgnida tres sie deraziun posteriura sün fögls volants stampos.
Ün oter center da stampa da cudeschs rumauntschs es naschieu düraunt ils ans 1659/60 a Scuol: Jachen Dorta junior e Jon Pitschen Saluz haun miss ad ir üna stamparia cun ün mulin da palperi. Lo es cumparieu l'an 1661 il prüm cudesch da scoula da Saluz. Ün punct culminant fuormaiva la «Bibla da Scuol» (1679). Per quista lavuraiva la stampa da Scuol düraunt tschinch ans.
== Indicaziun da funtaunas ==
*
<references />
rcpauxpa98wkstljtbc97y54lmx82ne
173873
173872
2026-09-13T16:27:34Z
Bild-Sprache
22665
/* Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch */
173873
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Buchdrucker-1568.png|miniatura|Stampadurs (1568)]]
La '''stampa''' '''da cudeschs''' ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch.<ref>Laura Decurtins: ''Der Buchdruck förderte die kulturelle und konfessionelle Identität''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 56–58. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]</ref>
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.<ref name=":1">Vladimir Ryd: ''[https://www.planet-wissen.de/technik/werkstoffe/papier/index.html Die Geschichte des Papiers]''. In: Planet Wissen. Consulte ils 13. settember 2026</ref><ref name=":2">Peter Tschudin: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/014026/2016-03-31/ Buchdruck – Ausbreitung und Bedeutung im 15. und 16. Jahrhundert]''. In: ''Historisches Lexikon Schweiz HLS''. Versiun 2000, revededa ils 31 marz 2026. Consulte ils 13 settember 2026. </ref>
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in [[Europa]] tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in [[Spagna]], pü tard eir in [[Italia]] ed in oters pajais europeics.<ref name=":1" />
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da [[Johannes Gutenberg]] cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa.<ref name=":2" /> Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.<ref name=":1" />
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In [[Svizra]] s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a [[Basilea]] (1460), a [[Genevra]] (1478) ed a [[Turitg|Turich]] (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica. L'[[umanissem]] e la [[refurmaziun]] haun promovieu considerabelmaing la derasaziun da la stampa da cudeschs.<ref name=":2" /> Stamparias pussibilitettan da derasar nouvas idejas religiusas, scientificas e politicas in ediziuns pü grandas. I'l decuors da la refuorma catolica naschittan pü tard eir in territoris catolics stamparias importantas, traunter oter aint il ram da la clostra da [[Nossadunnaun]] e da [[Son Gagl|San Galla]].<ref name=":2" />
La producziun da palperi e la stampa da cudeschs haun uschè s-chaffieu las premissas tecnicas per multiplicher texts in üna dimensiun fich pü granda e da fer savida e noviteds cuntschaintas ad ün public creschaint.<ref name=":2" />
== Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch ==
La stampa da cudeschs ho contribuia essenzielmaing a la deraziun dalls muvimaints confessiunels ed a la consolidaziun d'identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch. L'an ho Dolfin Landolfi fundieu la prüma stamparia «Offizina Ladolfi»a Puschlev, la prüma stamparia in Grischun. Cò dvantaiva publicheda l'an 1552 la «Fuorma» da Jachiam Bifrun. L'an 1560 ho Landolfi impü drizzo aint üna stamparia ambulanta a Chamues-ch, inua cha sun naschidas ulteriuras scrittüras rumauntschas.
L'ouvra da Gian Travers – «Chanzun da la guerra dalg Chiastè d'Müs» –, chi d'eira gnida scritta già l'an 1527, es üna da las pü veglias ouvras pü grandas in lingua populera rumauntscha ed as ho mantgnida tres sie deraziun posteriura sün fögls volants stampos.
Ün oter center da stampa da cudeschs rumauntschs es naschieu düraunt ils ans 1659/60 a Scuol: Jachen Dorta junior e Jon Pitschen Saluz haun miss ad ir üna stamparia cun ün mulin da palperi. Lo es cumparieu l'an 1661 il prüm cudesch da scoula da Saluz. Ün punct culminant fuormaiva la «Bibla da Scuol» (1679). Per quista lavuraiva la stampa da Scuol düraunt tschinch ans. Quista vala scu capodouvra da stampa da cudeschs indigena.
== Indicaziun da funtaunas ==
*
<references />
h7m4b5q5kopc9rhjg9sf5zms2qvfl2m
173874
173873
2026-09-13T16:30:56Z
Bild-Sprache
22665
/* Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch */
173874
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Buchdrucker-1568.png|miniatura|Stampadurs (1568)]]
La '''stampa''' '''da cudeschs''' ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch.<ref>Laura Decurtins: ''Der Buchdruck förderte die kulturelle und konfessionelle Identität''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 56–58. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]</ref>
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.<ref name=":1">Vladimir Ryd: ''[https://www.planet-wissen.de/technik/werkstoffe/papier/index.html Die Geschichte des Papiers]''. In: Planet Wissen. Consulte ils 13. settember 2026</ref><ref name=":2">Peter Tschudin: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/014026/2016-03-31/ Buchdruck – Ausbreitung und Bedeutung im 15. und 16. Jahrhundert]''. In: ''Historisches Lexikon Schweiz HLS''. Versiun 2000, revededa ils 31 marz 2026. Consulte ils 13 settember 2026. </ref>
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in [[Europa]] tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in [[Spagna]], pü tard eir in [[Italia]] ed in oters pajais europeics.<ref name=":1" />
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da [[Johannes Gutenberg]] cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa.<ref name=":2" /> Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.<ref name=":1" />
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In [[Svizra]] s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a [[Basilea]] (1460), a [[Genevra]] (1478) ed a [[Turitg|Turich]] (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica. L'[[umanissem]] e la [[refurmaziun]] haun promovieu considerabelmaing la derasaziun da la stampa da cudeschs.<ref name=":2" /> Stamparias pussibilitettan da derasar nouvas idejas religiusas, scientificas e politicas in ediziuns pü grandas. I'l decuors da la refuorma catolica naschittan pü tard eir in territoris catolics stamparias importantas, traunter oter aint il ram da la clostra da [[Nossadunnaun]] e da [[Son Gagl|San Galla]].<ref name=":2" />
La producziun da palperi e la stampa da cudeschs haun uschè s-chaffieu las premissas tecnicas per multiplicher texts in üna dimensiun fich pü granda e da fer savida e noviteds cuntschaintas ad ün public creschaint.<ref name=":2" />
== Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch ==
La stampa da cudeschs ho contribuia essenzielmaing a la deraziun dalls muvimaints confessiunels ed a la consolidaziun d'identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch. L'an ho Dolfin Landolfi fundieu la prüma stamparia «Offizina Ladolfi»a Puschlev, la prüma stamparia in Grischun. Cò dvantaiva publicheda l'an 1552 la «Fuorma» da Jachiam Bifrun. L'an 1560 ho Landolfi impü drizzo aint üna stamparia ambulanta a Chamues-ch, inua cha sun naschidas ulteriuras scrittüras rumauntschas.
L'ouvra da Gian Travers – «Chanzun da la guerra dalg Chiastè d'Müs» –, chi d'eira gnida scritta già l'an 1527, es üna da las pü veglias ouvras pü grandas in lingua populera rumauntscha ed as ho mantgnida tres sie deraziun posteriura sün fögls volants stampos.
Ün oter center da stampa da cudeschs rumauntschs es naschieu düraunt ils ans 1659/60 a Scuol: Jachen Dorta junior e Jon Pitschen Saluz haun miss ad ir üna stamparia cun ün mulin da palperi. Lo es cumparieu l'an 1661 il prüm cudesch da scoula da Saluz. Ün punct culminant fuormaiva la «Bibla da Scuol» (1679). Per quista lavuraiva la stampa da Scuol düraunt tschinch ans. Quista vala scu capodouvra da stampa da cudeschs indigena.
L'an 1680
== Indicaziun da funtaunas ==
*
<references />
75l0m2doe97xdejyewwjyjaelo0qhkx
173875
173874
2026-09-13T16:34:44Z
Bild-Sprache
22665
/* Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch */
173875
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Buchdrucker-1568.png|miniatura|Stampadurs (1568)]]
La '''stampa''' '''da cudeschs''' ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch.<ref>Laura Decurtins: ''Der Buchdruck förderte die kulturelle und konfessionelle Identität''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 56–58. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]</ref>
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.<ref name=":1">Vladimir Ryd: ''[https://www.planet-wissen.de/technik/werkstoffe/papier/index.html Die Geschichte des Papiers]''. In: Planet Wissen. Consulte ils 13. settember 2026</ref><ref name=":2">Peter Tschudin: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/014026/2016-03-31/ Buchdruck – Ausbreitung und Bedeutung im 15. und 16. Jahrhundert]''. In: ''Historisches Lexikon Schweiz HLS''. Versiun 2000, revededa ils 31 marz 2026. Consulte ils 13 settember 2026. </ref>
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in [[Europa]] tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in [[Spagna]], pü tard eir in [[Italia]] ed in oters pajais europeics.<ref name=":1" />
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da [[Johannes Gutenberg]] cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa.<ref name=":2" /> Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.<ref name=":1" />
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In [[Svizra]] s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a [[Basilea]] (1460), a [[Genevra]] (1478) ed a [[Turitg|Turich]] (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica. L'[[umanissem]] e la [[refurmaziun]] haun promovieu considerabelmaing la derasaziun da la stampa da cudeschs.<ref name=":2" /> Stamparias pussibilitettan da derasar nouvas idejas religiusas, scientificas e politicas in ediziuns pü grandas. I'l decuors da la refuorma catolica naschittan pü tard eir in territoris catolics stamparias importantas, traunter oter aint il ram da la clostra da [[Nossadunnaun]] e da [[Son Gagl|San Galla]].<ref name=":2" />
La producziun da palperi e la stampa da cudeschs haun uschè s-chaffieu las premissas tecnicas per multiplicher texts in üna dimensiun fich pü granda e da fer savida e noviteds cuntschaintas ad ün public creschaint.<ref name=":2" />
== Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch ==
La stampa da cudeschs ho contribuia essenzielmaing a la deraziun dalls muvimaints confessiunels ed a la consolidaziun d'identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch. L'an ho Dolfin Landolfi fundieu la prüma stamparia «Offizina Ladolfi»a Puschlev, la prüma stamparia in Grischun. Cò dvantaiva publicheda l'an 1552 la «Fuorma» da Jachiam Bifrun. L'an 1560 ho Landolfi impü drizzo aint üna stamparia ambulanta a Chamues-ch, inua cha sun naschidas ulteriuras scrittüras rumauntschas.
L'ouvra da Gian Travers – «Chanzun da la guerra dalg Chiastè d'Müs» –, chi d'eira gnida scritta già l'an 1527, es üna da las pü veglias ouvras pü grandas in lingua populera rumauntscha ed as ho mantgnida tres sie deraziun posteriura sün fögls volants stampos.
Ün oter center da stampa da cudeschs rumauntschs es naschieu düraunt ils ans 1659/60 a Scuol: Jachen Dorta junior e Jon Pitschen Saluz haun miss ad ir üna stamparia cun ün mulin da palperi. Lo es cumparieu l'an 1661 il prüm cudesch da scoula da Saluz. Ün punct culminant fuormaiva la «Bibla da Scuol» (1679). Per quista lavuraiva la stampa da Scuol düraunt tschinch ans. Quista vala scu capodouvra da stampa da cudeschs indigena. L'an 1680 naschet a Strada ün'ulteriura stamparia. Quista publichaiva la prüma ediziun dal cudesch da chaunt «Philomelia» das Johannes Martinus. Las duos stamparias a Scuol e Strada haun pussibilito viepü la publicaziun da scrittüras religiusas rumauntschas, cudeschs da chaunt, ouvras in prosa e pü tard eir giazettas. Daspö l'an 1700 fin 1726 cumparit cun la «Gazetta ordinaria da Scuol» la prüma giazetta dal Grischun.
== Indicaziun da funtaunas ==
*
<references />
thvzw0pfjqfiti84femi60cbrhnbats
173876
173875
2026-09-13T16:37:54Z
Bild-Sprache
22665
/* Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch */
173876
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Buchdrucker-1568.png|miniatura|Stampadurs (1568)]]
La '''stampa''' '''da cudeschs''' ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch.<ref>Laura Decurtins: ''Der Buchdruck förderte die kulturelle und konfessionelle Identität''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 56–58. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]</ref>
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.<ref name=":1">Vladimir Ryd: ''[https://www.planet-wissen.de/technik/werkstoffe/papier/index.html Die Geschichte des Papiers]''. In: Planet Wissen. Consulte ils 13. settember 2026</ref><ref name=":2">Peter Tschudin: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/014026/2016-03-31/ Buchdruck – Ausbreitung und Bedeutung im 15. und 16. Jahrhundert]''. In: ''Historisches Lexikon Schweiz HLS''. Versiun 2000, revededa ils 31 marz 2026. Consulte ils 13 settember 2026. </ref>
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in [[Europa]] tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in [[Spagna]], pü tard eir in [[Italia]] ed in oters pajais europeics.<ref name=":1" />
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da [[Johannes Gutenberg]] cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa.<ref name=":2" /> Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.<ref name=":1" />
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In [[Svizra]] s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a [[Basilea]] (1460), a [[Genevra]] (1478) ed a [[Turitg|Turich]] (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica. L'[[umanissem]] e la [[refurmaziun]] haun promovieu considerabelmaing la derasaziun da la stampa da cudeschs.<ref name=":2" /> Stamparias pussibilitettan da derasar nouvas idejas religiusas, scientificas e politicas in ediziuns pü grandas. I'l decuors da la refuorma catolica naschittan pü tard eir in territoris catolics stamparias importantas, traunter oter aint il ram da la clostra da [[Nossadunnaun]] e da [[Son Gagl|San Galla]].<ref name=":2" />
La producziun da palperi e la stampa da cudeschs haun uschè s-chaffieu las premissas tecnicas per multiplicher texts in üna dimensiun fich pü granda e da fer savida e noviteds cuntschaintas ad ün public creschaint.<ref name=":2" />
== Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch ==
La stampa da cudeschs ho contribuia essenzielmaing a la deraziun dalls muvimaints confessiunels ed a la consolidaziun d'identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in [[Grischun rumauntsch]]. L'an ho Dolfin Landolfi fundieu la prüma stamparia «[[Offizina Ladolfi]]»a [[Puschlav|Puschlev,]] la prüma stamparia in Grischun. Cò dvantaiva publicheda l'an 1552 la «Fuorma» da [[Jachiam Bifrun]]. L'an 1560 ho Landolfi impü drizzo aint üna stamparia ambulanta a [[La Punt Chamues-ch|Chamues-ch]], inua cha sun naschidas ulteriuras scrittüras rumauntschas.
L'ouvra da [[Gian Travers]] – «[[Chianzun da la guerra dalg Chiaste da Müs|Chanzun da la guerra dalg Chiastè d'Müs]]» –, chi d'eira gnida scritta già l'an 1527, es üna da las pü veglias ouvras pü grandas in lingua populera rumauntscha ed as ho mantgnida tres sie deraziun posteriura sün fögls volants stampos.
Ün oter center da stampa da cudeschs rumauntschs es naschieu düraunt ils ans 1659/60 a [[Scuol|Scuol:]] Jachen Dorta junior e Jon Pitschen Saluz haun miss ad ir üna stamparia cun ün mulin da palperi. Lo es cumparieu l'an 1661 il prüm cudesch da scoula da Saluz. Ün punct culminant fuormaiva la «[[Bibla da Scuol]]» (1679). Per quista lavuraiva la stampa da Scuol düraunt tschinch ans. Quista vala scu capodouvra da stampa da cudeschs indigena. L'an 1680 naschet a [[Strada en Engiadina|Strada]] ün'ulteriura stamparia. Quista publichaiva la prüma ediziun dal cudesch da chaunt «[[Philomela]]» das [[Johannes Martinus]]. Las duos stamparias a Scuol e Strada haun pussibilito viepü la publicaziun da scrittüras religiusas rumauntschas, cudeschs da chaunt, ouvras in prosa e pü tard eir giazettas. Daspö l'an 1700 fin 1726 cumparit cun la «[[Gazetta ordinaria da Scuol]]» la prüma giazetta dal Grischun.
== Indicaziun da funtaunas ==
*
<references />
cjfqcwa5pz4mbjb1v8a1zr7wu3m5r18
173877
173876
2026-09-13T16:39:14Z
Bild-Sprache
22665
/* Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch */
173877
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Buchdrucker-1568.png|miniatura|Stampadurs (1568)]]
La '''stampa''' '''da cudeschs''' ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch.<ref>Laura Decurtins: ''Der Buchdruck förderte die kulturelle und konfessionelle Identität''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 56–58. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]</ref>
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.<ref name=":1">Vladimir Ryd: ''[https://www.planet-wissen.de/technik/werkstoffe/papier/index.html Die Geschichte des Papiers]''. In: Planet Wissen. Consulte ils 13. settember 2026</ref><ref name=":2">Peter Tschudin: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/014026/2016-03-31/ Buchdruck – Ausbreitung und Bedeutung im 15. und 16. Jahrhundert]''. In: ''Historisches Lexikon Schweiz HLS''. Versiun 2000, revededa ils 31 marz 2026. Consulte ils 13 settember 2026. </ref>
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in [[Europa]] tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in [[Spagna]], pü tard eir in [[Italia]] ed in oters pajais europeics.<ref name=":1" />
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da [[Johannes Gutenberg]] cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa.<ref name=":2" /> Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.<ref name=":1" />
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In [[Svizra]] s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a [[Basilea]] (1460), a [[Genevra]] (1478) ed a [[Turitg|Turich]] (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica. L'[[umanissem]] e la [[refurmaziun]] haun promovieu considerabelmaing la derasaziun da la stampa da cudeschs.<ref name=":2" /> Stamparias pussibilitettan da derasar nouvas idejas religiusas, scientificas e politicas in ediziuns pü grandas. I'l decuors da la refuorma catolica naschittan pü tard eir in territoris catolics stamparias importantas, traunter oter aint il ram da la clostra da [[Nossadunnaun]] e da [[Son Gagl|San Galla]].<ref name=":2" />
La producziun da palperi e la stampa da cudeschs haun uschè s-chaffieu las premissas tecnicas per multiplicher texts in üna dimensiun fich pü granda e da fer savida e noviteds cuntschaintas ad ün public creschaint.<ref name=":2" />
== Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch ==
La stampa da cudeschs ho contribuia essenzielmaing a la deraziun dalls muvimaints confessiunels ed a la consolidaziun d'identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in [[Grischun rumauntsch]]. L'an ho Dolfin Landolfi fundieu la prüma stamparia «[[Offizina Ladolfi]]»a [[Puschlav|Puschlev,]] la prüma stamparia in Grischun. Cò dvantaiva publicheda l'an 1552 la «Fuorma» da [[Jachiam Bifrun]]. L'an 1560 ho Landolfi impü drizzo aint üna stamparia ambulanta a [[La Punt Chamues-ch|Chamues-ch]], inua cha sun naschidas ulteriuras scrittüras rumauntschas.
L'ouvra da [[Gian Travers]] – «[[Chianzun da la guerra dalg Chiaste da Müs|Chanzun da la guerra dalg Chiastè d'Müs]]» –, chi d'eira gnida scritta già l'an 1527, es üna da las pü veglias ouvras pü grandas in lingua populera rumauntscha ed as ho mantgnida tres sie deraziun posteriura sün fögls volants stampos.
Ün oter center da stampa da cudeschs rumauntschs es naschieu düraunt ils ans 1659/60 a [[Scuol|Scuol:]] Jachen Dorta junior e Jon Pitschen Saluz haun miss ad ir üna stamparia cun ün mulin da palperi. Lo es cumparieu l'an 1661 il prüm cudesch da scoula da Saluz. Ün punct culminant fuormaiva la «[[Bibla da Scuol]]» (1679). Per quista lavuraiva la stampa da Scuol düraunt tschinch ans. Quista vala scu capodouvra da stampa da cudeschs indigena. L'an 1680 naschet a [[Strada en Engiadina|Strada]] ün'ulteriura stamparia. Quista publichaiva la prüma ediziun dal cudesch da chaunt «[[Philomela]]» das [[Johannes Martinus]]. Las duos stamparias a Scuol e Strada haun pussibilito viepü la publicaziun da scrittüras religiusas rumauntschas, cudeschs da chaunt, ouvras in prosa e pü tard eir giazettas. Daspö l'an 1700 fin 1726 cumparit cun la «[[Gazetta ordinaria da Scuol]]» la prüma giazetta dal Grischun.
xxxxxxx
Sper las stamparias stablas giuvaivan stampaduors ambulants üna rolla importanta. Georg Barbisch da Bludenz ha lavurà tranter il 1668 ed il 1687 en differents lieus dal Grischun ed ha stampà en Surselva tranter auter Balzer Aligs Canzuns spiritualas (1674) e Zacharias da Salòs Canzuns devoziusas (1685). Sia activited gnit lo cuntinueda i'l ravuogl da la clostra da Mustér. La stamparia claustrala publichet numerusas ouvras, surtuot in sursilvan, traunter quellas il 1690 la prüma Consolaziun dell’olma devoziusa. Cun que ho la stampa da cudeschs s-chaffieu üna basa essenziela per la derasaziun da texts rumauntschs ed ho promovieu il svilup d'üna cultura da scrittüra, litterara e da chaunt autonoma.
== Indicaziun da funtaunas ==
*
<references />
fevwicxuqr9eluhrmwvs7qcju3274uz
173878
173877
2026-09-13T16:54:17Z
Bild-Sprache
22665
/* Indicaziun da funtaunas */
173878
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Buchdrucker-1568.png|miniatura|Stampadurs (1568)]]
La '''stampa''' '''da cudeschs''' ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch.<ref>Laura Decurtins: ''Der Buchdruck förderte die kulturelle und konfessionelle Identität''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 56–58. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]</ref>
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.<ref name=":1">Vladimir Ryd: ''[https://www.planet-wissen.de/technik/werkstoffe/papier/index.html Die Geschichte des Papiers]''. In: Planet Wissen. Consulte ils 13. settember 2026</ref><ref name=":2">Peter Tschudin: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/014026/2016-03-31/ Buchdruck – Ausbreitung und Bedeutung im 15. und 16. Jahrhundert]''. In: ''Historisches Lexikon Schweiz HLS''. Versiun 2000, revededa ils 31 marz 2026. Consulte ils 13 settember 2026. </ref>
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in [[Europa]] tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in [[Spagna]], pü tard eir in [[Italia]] ed in oters pajais europeics.<ref name=":1" />
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da [[Johannes Gutenberg]] cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa.<ref name=":2" /> Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.<ref name=":1" />
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In [[Svizra]] s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a [[Basilea]] (1460), a [[Genevra]] (1478) ed a [[Turitg|Turich]] (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica. L'[[umanissem]] e la [[refurmaziun]] haun promovieu considerabelmaing la derasaziun da la stampa da cudeschs.<ref name=":2" /> Stamparias pussibilitettan da derasar nouvas idejas religiusas, scientificas e politicas in ediziuns pü grandas. I'l decuors da la refuorma catolica naschittan pü tard eir in territoris catolics stamparias importantas, traunter oter aint il ram da la clostra da [[Nossadunnaun]] e da [[Son Gagl|San Galla]].<ref name=":2" />
La producziun da palperi e la stampa da cudeschs haun uschè s-chaffieu las premissas tecnicas per multiplicher texts in üna dimensiun fich pü granda e da fer savida e noviteds cuntschaintas ad ün public creschaint.<ref name=":2" />
== Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch ==
La stampa da cudeschs ho contribuia essenzielmaing a la deraziun dalls muvimaints confessiunels ed a la consolidaziun d'identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in [[Grischun rumauntsch]]. L'an ho Dolfin Landolfi fundieu la prüma stamparia «[[Offizina Ladolfi]]»a [[Puschlav|Puschlev,]] la prüma stamparia in Grischun. Cò dvantaiva publicheda l'an 1552 la «Fuorma» da [[Jachiam Bifrun]]. L'an 1560 ho Landolfi impü drizzo aint üna stamparia ambulanta a [[La Punt Chamues-ch|Chamues-ch]], inua cha sun naschidas ulteriuras scrittüras rumauntschas.
L'ouvra da [[Gian Travers]] – «[[Chianzun da la guerra dalg Chiaste da Müs|Chanzun da la guerra dalg Chiastè d'Müs]]» –, chi d'eira gnida scritta già l'an 1527, es üna da las pü veglias ouvras pü grandas in lingua populera rumauntscha ed as ho mantgnida tres sie deraziun posteriura sün fögls volants stampos.
Ün oter center da stampa da cudeschs rumauntschs es naschieu düraunt ils ans 1659/60 a [[Scuol|Scuol:]] Jachen Dorta junior e Jon Pitschen Saluz haun miss ad ir üna stamparia cun ün mulin da palperi. Lo es cumparieu l'an 1661 il prüm cudesch da scoula da Saluz. Ün punct culminant fuormaiva la «[[Bibla da Scuol]]» (1679). Per quista lavuraiva la stampa da Scuol düraunt tschinch ans. Quista vala scu capodouvra da stampa da cudeschs indigena. L'an 1680 naschet a [[Strada en Engiadina|Strada]] ün'ulteriura stamparia. Quista publichaiva la prüma ediziun dal cudesch da chaunt «[[Philomela]]» das [[Johannes Martinus]]. Las duos stamparias a Scuol e Strada haun pussibilito viepü la publicaziun da scrittüras religiusas rumauntschas, cudeschs da chaunt, ouvras in prosa e pü tard eir giazettas. Daspö l'an 1700 fin 1726 cumparit cun la «[[Gazetta ordinaria da Scuol]]» la prüma giazetta dal Grischun.
Sper las stamparias domizilas giuvaivan las stamparias ambulantas üna rolla importanta. Georg Barbisch da [[Bludenz]] ho lavuro cun sias stamparias ambulantas traunter ils ans 1668 fin 1687 in differents lös in Grischun. El ho eir gestiuno üna stamparia ambulanta in la Surselva, inua el ho stampo traunter oter las duos ouvras «[[Canzuns spiritualas]]» (1674) da [[Balzer Aligs]], «[[Canzuns devoziusas]]» (1685) da [[Zacharias da Salòs]]. Sia acivited gnit lo continueda i'l ravuogl da la [[Claustra da Mustér|clostra da Mustér]]. La stamparia claustrala publichet numerusas ouvras, surtout in sursilvan, traunter quellas la prüma «Consulaziun dell'olma devoziusa» (1690).
Cun que haun las stampas da cudeschs s-chaffieu üna basa essenziela per la derasaziun da texts rumauntschs ed haun promovieu il svilup d'üna cultura da scrittüra, literara e da chaunt autonoma.
== Indicaziun da funtaunas ==
*
<references />
jnw14t4yijaayjp4qd2xas7m8ywl7d6
173879
173878
2026-09-13T16:56:23Z
Bild-Sprache
22665
/* Istorgia */
173879
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Buchdrucker-1568.png|miniatura|Stampadurs (1568)]]
La '''stampa''' '''da cudeschs''' ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch.<ref name=":3">Laura Decurtins: ''Der Buchdruck förderte die kulturelle und konfessionelle Identität''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 56–58. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]</ref>
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.<ref name=":1">Vladimir Ryd: ''[https://www.planet-wissen.de/technik/werkstoffe/papier/index.html Die Geschichte des Papiers]''. In: Planet Wissen. Consulte ils 13. settember 2026</ref><ref name=":2">Peter Tschudin: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/014026/2016-03-31/ Buchdruck – Ausbreitung und Bedeutung im 15. und 16. Jahrhundert]''. In: ''Historisches Lexikon Schweiz HLS''. Versiun 2000, revededa ils 31 marz 2026. Consulte ils 13 settember 2026. </ref>
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in [[Europa]] tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in [[Spagna]], pü tard eir in [[Italia]] ed in oters pajais europeics.<ref name=":1" />
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da [[Johannes Gutenberg]] cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa.<ref name=":2" /> Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.<ref name=":1" />
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In [[Svizra]] s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a [[Basilea]] (1460), a [[Genevra]] (1478) ed a [[Turitg|Turich]] (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica. L'[[umanissem]] e la [[refurmaziun]] haun promovieu considerabelmaing la derasaziun da la stampa da cudeschs.<ref name=":2" /> Stamparias pussibilitettan da derasar nouvas idejas religiusas, scientificas e politicas in ediziuns pü grandas. I'l decuors da la refuorma catolica naschittan pü tard eir in territoris catolics stamparias importantas, traunter oter aint il ram da la clostra da [[Nossadunnaun]] e da [[Son Gagl|San Galla]].<ref name=":2" />
La producziun da palperi e la stampa da cudeschs haun uschè s-chaffieu las premissas tecnicas per multiplicher texts in üna dimensiun fich pü granda e da fer savida e noviteds cuntschaintas ad ün public creschaint.<ref name=":2" />
== Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch ==
La stampa da cudeschs ho contribuia essenzielmaing a la deraziun dalls muvimaints confessiunels ed a la consolidaziun d'identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in [[Grischun rumauntsch]]. L'an ho Dolfin Landolfi fundieu la prüma stamparia «[[Offizina Ladolfi]]»a [[Puschlav|Puschlev,]] la prüma stamparia in Grischun. Cò dvantaiva publicheda l'an 1552 la «Fuorma» da [[Jachiam Bifrun]]. L'an 1560 ho Landolfi impü drizzo aint üna stamparia ambulanta a [[La Punt Chamues-ch|Chamues-ch]], inua cha sun naschidas ulteriuras scrittüras rumauntschas.<ref name=":3" />
L'ouvra da [[Gian Travers]] – «[[Chianzun da la guerra dalg Chiaste da Müs|Chanzun da la guerra dalg Chiastè d'Müs]]» –, chi d'eira gnida scritta già l'an 1527, es üna da las pü veglias ouvras pü grandas in lingua populera rumauntscha ed as ho mantgnida tres sie deraziun posteriura sün fögls volants stampos.<ref name=":3" />
Ün oter center da stampa da cudeschs rumauntschs es naschieu düraunt ils ans 1659/60 a [[Scuol|Scuol:]] Jachen Dorta junior e Jon Pitschen Saluz haun miss ad ir üna stamparia cun ün mulin da palperi. Lo es cumparieu l'an 1661 il prüm cudesch da scoula da Saluz. Ün punct culminant fuormaiva la «[[Bibla da Scuol]]» (1679). Per quista lavuraiva la stampa da Scuol düraunt tschinch ans. Quista vala scu capodouvra da stampa da cudeschs indigena. L'an 1680 naschet a [[Strada en Engiadina|Strada]] ün'ulteriura stamparia. Quista publichaiva la prüma ediziun dal cudesch da chaunt «[[Philomela]]» das [[Johannes Martinus]]. Las duos stamparias a Scuol e Strada haun pussibilito viepü la publicaziun da scrittüras religiusas rumauntschas, cudeschs da chaunt, ouvras in prosa e pü tard eir giazettas. Daspö l'an 1700 fin 1726 cumparit cun la «[[Gazetta ordinaria da Scuol]]» la prüma giazetta dal Grischun.<ref name=":3" />
Sper las stamparias domizilas giuvaivan las stamparias ambulantas üna rolla importanta. Georg Barbisch da [[Bludenz]] ho lavuro cun sias stamparias ambulantas traunter ils ans 1668 fin 1687 in differents lös in Grischun. El ho eir gestiuno üna stamparia ambulanta in la Surselva, inua el ho stampo traunter oter las duos ouvras «[[Canzuns spiritualas]]» (1674) da [[Balzer Aligs]], «[[Canzuns devoziusas]]» (1685) da [[Zacharias da Salòs]]. Sia acivited gnit lo continueda i'l ravuogl da la [[Claustra da Mustér|clostra da Mustér]]. La stamparia claustrala publichet numerusas ouvras, surtout in sursilvan, traunter quellas la prüma «Consulaziun dell'olma devoziusa» (1690).<ref name=":3" />
Cun que haun las stampas da cudeschs s-chaffieu üna basa essenziela per la derasaziun da texts rumauntschs ed haun promovieu il svilup d'üna cultura da scrittüra, literara e da chaunt autonoma.<ref>Laura Decurtins: Geopolitische Identität in Literatur und Geschichtsschreibung. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Pagina: 58. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]</ref>
== Indicaziun da funtaunas ==
*
<references />
hffazqrdvgpczu89kd0o8mrd7ir3vkd
173880
173879
2026-09-13T16:57:09Z
Bild-Sprache
22665
Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Stamparia]] a [[Bild-Sprache/Stampa da cudeschs]]
173879
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Buchdrucker-1568.png|miniatura|Stampadurs (1568)]]
La '''stampa''' '''da cudeschs''' ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch.<ref name=":3">Laura Decurtins: ''Der Buchdruck förderte die kulturelle und konfessionelle Identität''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 56–58. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]</ref>
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.<ref name=":1">Vladimir Ryd: ''[https://www.planet-wissen.de/technik/werkstoffe/papier/index.html Die Geschichte des Papiers]''. In: Planet Wissen. Consulte ils 13. settember 2026</ref><ref name=":2">Peter Tschudin: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/014026/2016-03-31/ Buchdruck – Ausbreitung und Bedeutung im 15. und 16. Jahrhundert]''. In: ''Historisches Lexikon Schweiz HLS''. Versiun 2000, revededa ils 31 marz 2026. Consulte ils 13 settember 2026. </ref>
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in [[Europa]] tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in [[Spagna]], pü tard eir in [[Italia]] ed in oters pajais europeics.<ref name=":1" />
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da [[Johannes Gutenberg]] cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa.<ref name=":2" /> Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.<ref name=":1" />
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In [[Svizra]] s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a [[Basilea]] (1460), a [[Genevra]] (1478) ed a [[Turitg|Turich]] (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica. L'[[umanissem]] e la [[refurmaziun]] haun promovieu considerabelmaing la derasaziun da la stampa da cudeschs.<ref name=":2" /> Stamparias pussibilitettan da derasar nouvas idejas religiusas, scientificas e politicas in ediziuns pü grandas. I'l decuors da la refuorma catolica naschittan pü tard eir in territoris catolics stamparias importantas, traunter oter aint il ram da la clostra da [[Nossadunnaun]] e da [[Son Gagl|San Galla]].<ref name=":2" />
La producziun da palperi e la stampa da cudeschs haun uschè s-chaffieu las premissas tecnicas per multiplicher texts in üna dimensiun fich pü granda e da fer savida e noviteds cuntschaintas ad ün public creschaint.<ref name=":2" />
== Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch ==
La stampa da cudeschs ho contribuia essenzielmaing a la deraziun dalls muvimaints confessiunels ed a la consolidaziun d'identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in [[Grischun rumauntsch]]. L'an ho Dolfin Landolfi fundieu la prüma stamparia «[[Offizina Ladolfi]]»a [[Puschlav|Puschlev,]] la prüma stamparia in Grischun. Cò dvantaiva publicheda l'an 1552 la «Fuorma» da [[Jachiam Bifrun]]. L'an 1560 ho Landolfi impü drizzo aint üna stamparia ambulanta a [[La Punt Chamues-ch|Chamues-ch]], inua cha sun naschidas ulteriuras scrittüras rumauntschas.<ref name=":3" />
L'ouvra da [[Gian Travers]] – «[[Chianzun da la guerra dalg Chiaste da Müs|Chanzun da la guerra dalg Chiastè d'Müs]]» –, chi d'eira gnida scritta già l'an 1527, es üna da las pü veglias ouvras pü grandas in lingua populera rumauntscha ed as ho mantgnida tres sie deraziun posteriura sün fögls volants stampos.<ref name=":3" />
Ün oter center da stampa da cudeschs rumauntschs es naschieu düraunt ils ans 1659/60 a [[Scuol|Scuol:]] Jachen Dorta junior e Jon Pitschen Saluz haun miss ad ir üna stamparia cun ün mulin da palperi. Lo es cumparieu l'an 1661 il prüm cudesch da scoula da Saluz. Ün punct culminant fuormaiva la «[[Bibla da Scuol]]» (1679). Per quista lavuraiva la stampa da Scuol düraunt tschinch ans. Quista vala scu capodouvra da stampa da cudeschs indigena. L'an 1680 naschet a [[Strada en Engiadina|Strada]] ün'ulteriura stamparia. Quista publichaiva la prüma ediziun dal cudesch da chaunt «[[Philomela]]» das [[Johannes Martinus]]. Las duos stamparias a Scuol e Strada haun pussibilito viepü la publicaziun da scrittüras religiusas rumauntschas, cudeschs da chaunt, ouvras in prosa e pü tard eir giazettas. Daspö l'an 1700 fin 1726 cumparit cun la «[[Gazetta ordinaria da Scuol]]» la prüma giazetta dal Grischun.<ref name=":3" />
Sper las stamparias domizilas giuvaivan las stamparias ambulantas üna rolla importanta. Georg Barbisch da [[Bludenz]] ho lavuro cun sias stamparias ambulantas traunter ils ans 1668 fin 1687 in differents lös in Grischun. El ho eir gestiuno üna stamparia ambulanta in la Surselva, inua el ho stampo traunter oter las duos ouvras «[[Canzuns spiritualas]]» (1674) da [[Balzer Aligs]], «[[Canzuns devoziusas]]» (1685) da [[Zacharias da Salòs]]. Sia acivited gnit lo continueda i'l ravuogl da la [[Claustra da Mustér|clostra da Mustér]]. La stamparia claustrala publichet numerusas ouvras, surtout in sursilvan, traunter quellas la prüma «Consulaziun dell'olma devoziusa» (1690).<ref name=":3" />
Cun que haun las stampas da cudeschs s-chaffieu üna basa essenziela per la derasaziun da texts rumauntschs ed haun promovieu il svilup d'üna cultura da scrittüra, literara e da chaunt autonoma.<ref>Laura Decurtins: Geopolitische Identität in Literatur und Geschichtsschreibung. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Pagina: 58. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]</ref>
== Indicaziun da funtaunas ==
*
<references />
hffazqrdvgpczu89kd0o8mrd7ir3vkd
173882
173880
2026-09-13T16:57:28Z
Bild-Sprache
22665
Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Bild-Sprache/Stampa da cudeschs]] a [[Stampa da cudeschs]]
173879
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Buchdrucker-1568.png|miniatura|Stampadurs (1568)]]
La '''stampa''' '''da cudeschs''' ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch.<ref name=":3">Laura Decurtins: ''Der Buchdruck förderte die kulturelle und konfessionelle Identität''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 56–58. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]</ref>
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.<ref name=":1">Vladimir Ryd: ''[https://www.planet-wissen.de/technik/werkstoffe/papier/index.html Die Geschichte des Papiers]''. In: Planet Wissen. Consulte ils 13. settember 2026</ref><ref name=":2">Peter Tschudin: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/014026/2016-03-31/ Buchdruck – Ausbreitung und Bedeutung im 15. und 16. Jahrhundert]''. In: ''Historisches Lexikon Schweiz HLS''. Versiun 2000, revededa ils 31 marz 2026. Consulte ils 13 settember 2026. </ref>
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in [[Europa]] tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in [[Spagna]], pü tard eir in [[Italia]] ed in oters pajais europeics.<ref name=":1" />
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da [[Johannes Gutenberg]] cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa.<ref name=":2" /> Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.<ref name=":1" />
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In [[Svizra]] s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a [[Basilea]] (1460), a [[Genevra]] (1478) ed a [[Turitg|Turich]] (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica. L'[[umanissem]] e la [[refurmaziun]] haun promovieu considerabelmaing la derasaziun da la stampa da cudeschs.<ref name=":2" /> Stamparias pussibilitettan da derasar nouvas idejas religiusas, scientificas e politicas in ediziuns pü grandas. I'l decuors da la refuorma catolica naschittan pü tard eir in territoris catolics stamparias importantas, traunter oter aint il ram da la clostra da [[Nossadunnaun]] e da [[Son Gagl|San Galla]].<ref name=":2" />
La producziun da palperi e la stampa da cudeschs haun uschè s-chaffieu las premissas tecnicas per multiplicher texts in üna dimensiun fich pü granda e da fer savida e noviteds cuntschaintas ad ün public creschaint.<ref name=":2" />
== Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch ==
La stampa da cudeschs ho contribuia essenzielmaing a la deraziun dalls muvimaints confessiunels ed a la consolidaziun d'identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in [[Grischun rumauntsch]]. L'an ho Dolfin Landolfi fundieu la prüma stamparia «[[Offizina Ladolfi]]»a [[Puschlav|Puschlev,]] la prüma stamparia in Grischun. Cò dvantaiva publicheda l'an 1552 la «Fuorma» da [[Jachiam Bifrun]]. L'an 1560 ho Landolfi impü drizzo aint üna stamparia ambulanta a [[La Punt Chamues-ch|Chamues-ch]], inua cha sun naschidas ulteriuras scrittüras rumauntschas.<ref name=":3" />
L'ouvra da [[Gian Travers]] – «[[Chianzun da la guerra dalg Chiaste da Müs|Chanzun da la guerra dalg Chiastè d'Müs]]» –, chi d'eira gnida scritta già l'an 1527, es üna da las pü veglias ouvras pü grandas in lingua populera rumauntscha ed as ho mantgnida tres sie deraziun posteriura sün fögls volants stampos.<ref name=":3" />
Ün oter center da stampa da cudeschs rumauntschs es naschieu düraunt ils ans 1659/60 a [[Scuol|Scuol:]] Jachen Dorta junior e Jon Pitschen Saluz haun miss ad ir üna stamparia cun ün mulin da palperi. Lo es cumparieu l'an 1661 il prüm cudesch da scoula da Saluz. Ün punct culminant fuormaiva la «[[Bibla da Scuol]]» (1679). Per quista lavuraiva la stampa da Scuol düraunt tschinch ans. Quista vala scu capodouvra da stampa da cudeschs indigena. L'an 1680 naschet a [[Strada en Engiadina|Strada]] ün'ulteriura stamparia. Quista publichaiva la prüma ediziun dal cudesch da chaunt «[[Philomela]]» das [[Johannes Martinus]]. Las duos stamparias a Scuol e Strada haun pussibilito viepü la publicaziun da scrittüras religiusas rumauntschas, cudeschs da chaunt, ouvras in prosa e pü tard eir giazettas. Daspö l'an 1700 fin 1726 cumparit cun la «[[Gazetta ordinaria da Scuol]]» la prüma giazetta dal Grischun.<ref name=":3" />
Sper las stamparias domizilas giuvaivan las stamparias ambulantas üna rolla importanta. Georg Barbisch da [[Bludenz]] ho lavuro cun sias stamparias ambulantas traunter ils ans 1668 fin 1687 in differents lös in Grischun. El ho eir gestiuno üna stamparia ambulanta in la Surselva, inua el ho stampo traunter oter las duos ouvras «[[Canzuns spiritualas]]» (1674) da [[Balzer Aligs]], «[[Canzuns devoziusas]]» (1685) da [[Zacharias da Salòs]]. Sia acivited gnit lo continueda i'l ravuogl da la [[Claustra da Mustér|clostra da Mustér]]. La stamparia claustrala publichet numerusas ouvras, surtout in sursilvan, traunter quellas la prüma «Consulaziun dell'olma devoziusa» (1690).<ref name=":3" />
Cun que haun las stampas da cudeschs s-chaffieu üna basa essenziela per la derasaziun da texts rumauntschs ed haun promovieu il svilup d'üna cultura da scrittüra, literara e da chaunt autonoma.<ref>Laura Decurtins: Geopolitische Identität in Literatur und Geschichtsschreibung. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Pagina: 58. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]</ref>
== Indicaziun da funtaunas ==
*
<references />
hffazqrdvgpczu89kd0o8mrd7ir3vkd
173885
173882
2026-09-13T16:58:44Z
Bild-Sprache
22665
173885
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Buchdrucker-1568.png|miniatura|Stampadurs (1568)]]
La '''stampa''' '''da cudeschs''' ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch.<ref name=":3">Laura Decurtins: ''Der Buchdruck förderte die kulturelle und konfessionelle Identität''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 56–58. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]</ref>
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.<ref name=":1">Vladimir Ryd: ''[https://www.planet-wissen.de/technik/werkstoffe/papier/index.html Die Geschichte des Papiers]''. In: Planet Wissen. Consulte ils 13. settember 2026</ref><ref name=":2">Peter Tschudin: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/014026/2016-03-31/ Buchdruck – Ausbreitung und Bedeutung im 15. und 16. Jahrhundert]''. In: ''Historisches Lexikon Schweiz HLS''. Versiun 2000, revededa ils 31 marz 2026. Consulte ils 13 settember 2026. </ref>
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in [[Europa]] tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in [[Spagna]], pü tard eir in [[Italia]] ed in oters pajais europeics.<ref name=":1" />
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da [[Johannes Gutenberg]] cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa.<ref name=":2" /> Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.<ref name=":1" />
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In [[Svizra]] s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a [[Basilea]] (1460), a [[Genevra]] (1478) ed a [[Turitg|Turich]] (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica. L'[[umanissem]] e la [[refurmaziun]] haun promovieu considerabelmaing la derasaziun da la stampa da cudeschs.<ref name=":2" /> Stamparias pussibilitettan da derasar nouvas idejas religiusas, scientificas e politicas in ediziuns pü grandas. I'l decuors da la refuorma catolica naschittan pü tard eir in territoris catolics stamparias importantas, traunter oter aint il ram da la clostra da [[Nossadunnaun]] e da [[Son Gagl|San Galla]].<ref name=":2" />
La producziun da palperi e la stampa da cudeschs haun uschè s-chaffieu las premissas tecnicas per multiplicher texts in üna dimensiun fich pü granda e da fer savida e noviteds cuntschaintas ad ün public creschaint.<ref name=":2" />
== Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch ==
La stampa da cudeschs ho contribuia essenzielmaing a la deraziun dalls muvimaints confessiunels ed a la consolidaziun d'identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in [[Grischun rumauntsch]]. L'an ho Dolfin Landolfi fundieu la prüma stamparia «[[Offizina Ladolfi]]»a [[Puschlav|Puschlev,]] la prüma stamparia in Grischun. Cò dvantaiva publicheda l'an 1552 la «Fuorma» da [[Jachiam Bifrun]]. L'an 1560 ho Landolfi impü drizzo aint üna stamparia ambulanta a [[La Punt Chamues-ch|Chamues-ch]], inua cha sun naschidas ulteriuras scrittüras rumauntschas.<ref name=":3" />
L'ouvra da [[Gian Travers]] – «[[Chianzun da la guerra dalg Chiaste da Müs|Chanzun da la guerra dalg Chiastè d'Müs]]» –, chi d'eira gnida scritta già l'an 1527, es üna da las pü veglias ouvras pü grandas in lingua populera rumauntscha ed as ho mantgnida tres sie deraziun posteriura sün fögls volants stampos.<ref name=":3" />
Ün oter center da stampa da cudeschs rumauntschs es naschieu düraunt ils ans 1659/60 a [[Scuol|Scuol:]] Jachen Dorta junior e Jon Pitschen Saluz haun miss ad ir üna stamparia cun ün mulin da palperi. Lo es cumparieu l'an 1661 il prüm cudesch da scoula da Saluz. Ün punct culminant fuormaiva la «[[Bibla da Scuol]]» (1679). Per quista lavuraiva la stampa da Scuol düraunt tschinch ans. Quista vala scu capodouvra da stampa da cudeschs indigena. L'an 1680 naschet a [[Strada en Engiadina|Strada]] ün'ulteriura stamparia. Quista publichaiva la prüma ediziun dal cudesch da chaunt «[[Philomela]]» das [[Johannes Martinus]]. Las duos stamparias a Scuol e Strada haun pussibilito viepü la publicaziun da scrittüras religiusas rumauntschas, cudeschs da chaunt, ouvras in prosa e pü tard eir giazettas. Daspö l'an 1700 fin 1726 cumparit cun la «[[Gazetta ordinaria da Scuol]]» la prüma giazetta dal Grischun.<ref name=":3" />
Sper las stamparias domizilas giuvaivan las stamparias ambulantas üna rolla importanta. Georg Barbisch da [[Bludenz]] ho lavuro cun sias stamparias ambulantas traunter ils ans 1668 fin 1687 in differents lös in Grischun. El ho eir gestiuno üna stamparia ambulanta in la Surselva, inua el ho stampo traunter oter las duos ouvras «[[Canzuns spiritualas]]» (1674) da [[Balzer Aligs]], «[[Canzuns devoziusas]]» (1685) da [[Zacharias da Salòs]]. Sia acivited gnit lo continueda i'l ravuogl da la [[Claustra da Mustér|clostra da Mustér]]. La stamparia claustrala publichet numerusas ouvras, surtout in sursilvan, traunter quellas la prüma «Consulaziun dell'olma devoziusa» (1690).<ref name=":3" />
Cun que haun las stampas da cudeschs s-chaffieu üna basa essenziela per la derasaziun da texts rumauntschs ed haun promovieu il svilup d'üna cultura da scrittüra, literara e da chaunt autonoma.<ref>Laura Decurtins: Geopolitische Identität in Literatur und Geschichtsschreibung. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Pagina: 58. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]</ref>
== Indicaziun da funtaunas ==
*
<references />
l0qqdryse1xqxwt26uxnpked1en3402
173886
173885
2026-09-13T16:59:06Z
Bild-Sprache
22665
173886
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Buchdrucker-1568.png|miniatura|Stampadurs (1568)]]
La '''stampa''' '''da cudeschs''' ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch.<ref name=":3">Laura Decurtins: ''Der Buchdruck förderte die kulturelle und konfessionelle Identität''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 56–58. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]</ref>
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.<ref name=":1">Vladimir Ryd: ''[https://www.planet-wissen.de/technik/werkstoffe/papier/index.html Die Geschichte des Papiers]''. In: Planet Wissen. Consulte ils 13. settember 2026</ref><ref name=":2">Peter Tschudin: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/014026/2016-03-31/ Buchdruck – Ausbreitung und Bedeutung im 15. und 16. Jahrhundert]''. In: ''Historisches Lexikon Schweiz HLS''. Versiun 2000, revededa ils 31 marz 2026. Consulte ils 13 settember 2026. </ref>
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in [[Europa]] tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in [[Spagna]], pü tard eir in [[Italia]] ed in oters pajais europeics.<ref name=":1" />
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da [[Johannes Gutenberg]] cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa.<ref name=":2" /> Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.<ref name=":1" />
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In [[Svizra]] s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a [[Basilea]] (1460), a [[Genevra]] (1478) ed a [[Turitg|Turich]] (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica. L'[[umanissem]] e la [[refurmaziun]] haun promovieu considerabelmaing la derasaziun da la stampa da cudeschs.<ref name=":2" /> Stamparias pussibilitettan da derasar nouvas idejas religiusas, scientificas e politicas in ediziuns pü grandas. I'l decuors da la refuorma catolica naschittan pü tard eir in territoris catolics stamparias importantas, traunter oter aint il ram da la clostra da [[Nossadunnaun]] e da [[Son Gagl|San Galla]].<ref name=":2" />
La producziun da palperi e la stampa da cudeschs haun uschè s-chaffieu las premissas tecnicas per multiplicher texts in üna dimensiun fich pü granda e da fer savida e noviteds cuntschaintas ad ün public creschaint.<ref name=":2" />
== Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch ==
La stampa da cudeschs ho contribuia essenzielmaing a la deraziun dalls muvimaints confessiunels ed a la consolidaziun d'identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in [[Grischun rumauntsch]]. L'an ho Dolfin Landolfi fundieu la prüma stamparia «[[Offizina Ladolfi]]»a [[Puschlav|Puschlev,]] la prüma stamparia in Grischun. Cò dvantaiva publicheda l'an 1552 la «Fuorma» da [[Jachiam Bifrun]]. L'an 1560 ho Landolfi impü drizzo aint üna stamparia ambulanta a [[La Punt Chamues-ch|Chamues-ch]], inua cha sun naschidas ulteriuras scrittüras rumauntschas.<ref name=":3" />
L'ouvra da [[Gian Travers]] – «[[Chianzun da la guerra dalg Chiaste da Müs|Chanzun da la guerra dalg Chiastè d'Müs]]» –, chi d'eira gnida scritta già l'an 1527, es üna da las pü veglias ouvras pü grandas in lingua populera rumauntscha ed as ho mantgnida tres sie deraziun posteriura sün fögls volants stampos.<ref name=":3" />
Ün oter center da stampa da cudeschs rumauntschs es naschieu düraunt ils ans 1659/60 a [[Scuol|Scuol:]] Jachen Dorta junior e Jon Pitschen Saluz haun miss ad ir üna stamparia cun ün mulin da palperi. Lo es cumparieu l'an 1661 il prüm cudesch da scoula da Saluz. Ün punct culminant fuormaiva la «[[Bibla da Scuol]]» (1679). Per quista lavuraiva la stampa da Scuol düraunt tschinch ans. Quista vala scu capodouvra da stampa da cudeschs indigena. L'an 1680 naschet a [[Strada en Engiadina|Strada]] ün'ulteriura stamparia. Quista publichaiva la prüma ediziun dal cudesch da chaunt «[[Philomela]]» das [[Johannes Martinus]]. Las duos stamparias a Scuol e Strada haun pussibilito viepü la publicaziun da scrittüras religiusas rumauntschas, cudeschs da chaunt, ouvras in prosa e pü tard eir giazettas. Daspö l'an 1700 fin 1726 cumparit cun la «[[Gazetta ordinaria da Scuol]]» la prüma giazetta dal Grischun.<ref name=":3" />
Sper las stamparias domizilas giuvaivan las stamparias ambulantas üna rolla importanta. Georg Barbisch da [[Bludenz]] ho lavuro cun sias stamparias ambulantas traunter ils ans 1668 fin 1687 in differents lös in Grischun. El ho eir gestiuno üna stamparia ambulanta in la Surselva, inua el ho stampo traunter oter las duos ouvras «[[Canzuns spiritualas]]» (1674) da [[Balzer Aligs]], «[[Canzuns devoziusas]]» (1685) da [[Zacharias da Salòs]]. Sia acivited gnit lo continueda i'l ravuogl da la [[Claustra da Mustér|clostra da Mustér]]. La stamparia claustrala publichet numerusas ouvras, surtout in sursilvan, traunter quellas la prüma «Consulaziun dell'olma devoziusa» (1690).<ref name=":3" />
Cun que haun las stampas da cudeschs s-chaffieu üna basa essenziela per la derasaziun da texts rumauntschs ed haun promovieu il svilup d'üna cultura da scrittüra, literara e da chaunt autonoma.<ref>Laura Decurtins: Geopolitische Identität in Literatur und Geschichtsschreibung. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Pagina: 58. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]</ref>
== Indicaziun da funtaunas ==
*
<references />
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
s7u4wv6qv2rd3mum5uk3pv2v4fovxeb
173888
173886
2026-09-13T18:47:35Z
Bild-Sprache
22665
/* Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch */
173888
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Buchdrucker-1568.png|miniatura|Stampadurs (1568)]]
La '''stampa''' '''da cudeschs''' ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch.<ref name=":3">Laura Decurtins: ''Der Buchdruck förderte die kulturelle und konfessionelle Identität''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 56–58. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]</ref>
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.<ref name=":1">Vladimir Ryd: ''[https://www.planet-wissen.de/technik/werkstoffe/papier/index.html Die Geschichte des Papiers]''. In: Planet Wissen. Consulte ils 13. settember 2026</ref><ref name=":2">Peter Tschudin: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/014026/2016-03-31/ Buchdruck – Ausbreitung und Bedeutung im 15. und 16. Jahrhundert]''. In: ''Historisches Lexikon Schweiz HLS''. Versiun 2000, revededa ils 31 marz 2026. Consulte ils 13 settember 2026. </ref>
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in [[Europa]] tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in [[Spagna]], pü tard eir in [[Italia]] ed in oters pajais europeics.<ref name=":1" />
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da [[Johannes Gutenberg]] cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa.<ref name=":2" /> Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.<ref name=":1" />
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In [[Svizra]] s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a [[Basilea]] (1460), a [[Genevra]] (1478) ed a [[Turitg|Turich]] (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica. L'[[umanissem]] e la [[refurmaziun]] haun promovieu considerabelmaing la derasaziun da la stampa da cudeschs.<ref name=":2" /> Stamparias pussibilitettan da derasar nouvas idejas religiusas, scientificas e politicas in ediziuns pü grandas. I'l decuors da la refuorma catolica naschittan pü tard eir in territoris catolics stamparias importantas, traunter oter aint il ram da la clostra da [[Nossadunnaun]] e da [[Son Gagl|San Galla]].<ref name=":2" />
La producziun da palperi e la stampa da cudeschs haun uschè s-chaffieu las premissas tecnicas per multiplicher texts in üna dimensiun fich pü granda e da fer savida e noviteds cuntschaintas ad ün public creschaint.<ref name=":2" />
== Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch ==
La stampa da cudeschs ho contribuia essenzielmaing a la deraziun dalls muvimaints confessiunels ed a la consolidaziun d'identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in [[Grischun rumauntsch]]. L'an ho Dolfin Landolfi fundieu la prüma stamparia «[[Offizina Ladolfi]]»a [[Puschlav|Puschlev,]] la prüma stamparia in Grischun. Cò dvantaiva publicheda l'an 1552 la «Fuorma» da [[Jachiam Bifrun]]. L'an 1560 ho Landolfi impü drizzo aint üna stamparia ambulanta a [[La Punt Chamues-ch|Chamues-ch]], inua cha sun naschidas ulteriuras scrittüras rumauntschas.<ref name=":3" />
L'ouvra da [[Gian Travers]] – «[[Chianzun da la guerra dalg Chiaste da Müs|Chanzun da la guerra dalg Chiastè d'Müs]]» –, chi d'eira gnida scritta già l'an 1527, es üna da las pü veglias ouvras pü grandas in lingua populera rumauntscha ed as ho mantgnida tres sie deraziun posteriura sün fögls volants stampos.<ref name=":3" />
[[Datoteca:Bibla da Scuol (1679).jpg|miniatura|Bibla da Scuol, 1679]]
Ün oter center da stampa da cudeschs rumauntschs es naschieu düraunt ils ans 1659/60 a [[Scuol|Scuol:]] Jachen Dorta junior e Jon Pitschen Saluz haun miss ad ir üna stamparia cun ün mulin da palperi. Lo es cumparieu l'an 1661 il prüm cudesch da scoula da Saluz. Ün punct culminant fuormaiva la «[[Bibla da Scuol]]» (1679). Per quista lavuraiva la stampa da Scuol düraunt tschinch ans. Quista vala scu capodouvra da stampa da cudeschs indigena. L'an 1680 naschet a [[Strada en Engiadina|Strada]] ün'ulteriura stamparia. Quista publichaiva la prüma ediziun dal cudesch da chaunt «[[Philomela]]» das [[Johannes Martinus]]. Las duos stamparias a Scuol e Strada haun pussibilito viepü la publicaziun da scrittüras religiusas rumauntschas, cudeschs da chaunt, ouvras in prosa e pü tard eir giazettas. Daspö l'an 1700 fin 1726 cumparit cun la «[[Gazetta ordinaria da Scuol]]» la prüma giazetta dal Grischun.<ref name=":3" />
Sper las stamparias domizilas giuvaivan las stamparias ambulantas üna rolla importanta. Georg Barbisch da [[Bludenz]] ho lavuro cun sias stamparias ambulantas traunter ils ans 1668 fin 1687 in differents lös in Grischun. El ho eir gestiuno üna stamparia ambulanta in la Surselva, inua el ho stampo traunter oter las duos ouvras «[[Canzuns spiritualas]]» (1674) da [[Balzer Aligs]], «[[Canzuns devoziusas]]» (1685) da [[Zacharias da Salòs]]. Sia acivited gnit lo continueda i'l ravuogl da la [[Claustra da Mustér|clostra da Mustér]]. La stamparia claustrala publichet numerusas ouvras, surtout in sursilvan, traunter quellas la prüma «Consulaziun dell'olma devoziusa» (1690).<ref name=":3" />
Cun que haun las stampas da cudeschs s-chaffieu üna basa essenziela per la derasaziun da texts rumauntschs ed haun promovieu il svilup d'üna cultura da scrittüra, literara e da chaunt autonoma.<ref>Laura Decurtins: Geopolitische Identität in Literatur und Geschichtsschreibung. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Pagina: 58. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]</ref>
== Indicaziun da funtaunas ==
*
<references />
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
doxwauu2mwsv3yvzqbvoytwmb9j9sld
Utilisader:Bild-Sprache/Stamparia
2
14956
173881
2026-09-13T16:57:10Z
Bild-Sprache
22665
Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Stamparia]] a [[Bild-Sprache/Stampa da cudeschs]]
173881
wikitext
text/x-wiki
#RENVIAMENT [[Bild-Sprache/Stampa da cudeschs]]
1rvv3jq6tuzltyw8adpgbflqgwwyxcy
Bild-Sprache/Stampa da cudeschs
0
14957
173883
2026-09-13T16:57:28Z
Bild-Sprache
22665
Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Bild-Sprache/Stampa da cudeschs]] a [[Stampa da cudeschs]]
173883
wikitext
text/x-wiki
#RENVIAMENT [[Stampa da cudeschs]]
h0f4zhqqjxfllbrd2tgcl3bpylmk122
Categoria:Componists
14
14958
173892
2026-09-13T21:50:10Z
~2026-48950-40
23956
Creà la pagina cun "[[Categoria:Musicists]]"
173892
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Musicists]]
n4n50w86ao1wloha8ukceyniy7fvkhs
173893
173892
2026-09-13T21:57:49Z
~2026-48950-40
23956
173893
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Musicists]]
[[als:Kategorie:Komponist]]
[[bar:Kategorie:Komponist]]
[[de:Kategorie:Komponist]]
[[en:Category:Composers]]
[[es:Categoría:Compositores]]
[[fur:Categorie:Compositôrs]]
[[it:Categoria:Compositori]]
[[pms:Categorìa:Compositor]]
[[vec:Categoria:Conpoxidori]]
92t8jz01dya7gpgwjal78ycxs1nfc94
173898
173893
2026-09-13T22:07:25Z
~2026-48950-40
23956
173898
wikitext
text/x-wiki
{{stizzar|errur mia, num correct [[:Categoria:Cumponists]]. --[[Spezial:Beiträge/~2026-48950-40|~2026-48950-40]] ([[Utilisader discussiun:~2026-48950-40|Diskussion]]) 00:06, 14. sett 2026 (CEST)}}
[[Categoria:Musicists]]
2nrskj4fiu5n0ycmne6n2kje7ty0erv
Categoria:Cumponists
14
14959
173895
2026-09-13T22:01:17Z
~2026-48950-40
23956
Creà la pagina cun "[[Categoria:Musicists]] [[als:Kategorie:Komponist]] [[bar:Kategorie:Komponist]] [[de:Kategorie:Komponist]] [[en:Category:Composers]] [[es:Categoría:Compositores]] [[fur:Categorie:Compositôrs]] [[it:Categoria:Compositori]] [[pms:Categorìa:Compositor]] [[vec:Categoria:Conpoxidori]]"
173895
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Musicists]]
[[als:Kategorie:Komponist]]
[[bar:Kategorie:Komponist]]
[[de:Kategorie:Komponist]]
[[en:Category:Composers]]
[[es:Categoría:Compositores]]
[[fur:Categorie:Compositôrs]]
[[it:Categoria:Compositori]]
[[pms:Categorìa:Compositor]]
[[vec:Categoria:Conpoxidori]]
92t8jz01dya7gpgwjal78ycxs1nfc94
Categoria:Vichipedia:Categorias generadas automaticamain
14
14960
173928
2026-09-14T01:25:25Z
~2026-48950-40
23956
Creà la pagina cun "[[Categoria:Vichipedia:Mantegniment]]"
173928
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Vichipedia:Mantegniment]]
7pnumplosvmg557yntfw68yaqpdtcnz
Categoria:Pages using RFC magic links
14
14961
173947
2026-09-14T01:40:49Z
~2026-48950-40
23956
Creà la pagina cun "[[Categoria:Vichipedia:Categorias generadas automaticamain]]"
173947
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Vichipedia:Categorias generadas automaticamain]]
grm3uemkk3x5qrlswi4t372kft04vxy
Categoria:Pages using deprecated source tags
14
14962
173948
2026-09-14T01:41:19Z
~2026-48950-40
23956
Creà la pagina cun "[[Categoria:Vichipedia:Categorias generadas automaticamain]]"
173948
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Vichipedia:Categorias generadas automaticamain]]
grm3uemkk3x5qrlswi4t372kft04vxy
Categoria:Pages with reference errors
14
14963
173949
2026-09-14T01:42:00Z
~2026-48950-40
23956
Creà la pagina cun "[[Categoria:Vichipedia:Categorias generadas automaticamain]]"
173949
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Vichipedia:Categorias generadas automaticamain]]
grm3uemkk3x5qrlswi4t372kft04vxy
Categoria:Seiten mit Vorlagenschleifen
14
14964
173950
2026-09-14T01:43:14Z
~2026-48950-40
23956
Creà la pagina cun "[[Categoria:Vichipedia:Categorias generadas automaticamain]]"
173950
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Vichipedia:Categorias generadas automaticamain]]
grm3uemkk3x5qrlswi4t372kft04vxy
Categoria:Seiten mit nicht-numerischen formatnum-Argumenten
14
14965
173951
2026-09-14T01:44:03Z
~2026-48950-40
23956
Creà la pagina cun "[[Categoria:Vichipedia:Categorias generadas automaticamain]]"
173951
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Vichipedia:Categorias generadas automaticamain]]
grm3uemkk3x5qrlswi4t372kft04vxy