Wikipedia rmwiki https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Multimedia Spezial Discussiun Utilisader Utilisader discussiun Wikipedia Wikipedia discussiun Datoteca Datoteca discussiun MediaWiki MediaWiki discussiun Model Model discussiun Agid Agid discussiun Categoria Categoria discussiun TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion Peru 0 2161 174115 172874 2026-09-17T08:50:59Z ~2026-50169-66 23982 174115 wikitext text/x-wiki {{sursilvan}} Il '''Peru''' (ufficialmein per spagnol ''República del Perú'') ei ina tiara dall'[[America dal Sid|America dil Sid]]. Sia capitala ei [[Lima]]. Sia surfatscha ei 1'285'216 km². Suenter la dumbraziun dil pievel digl onn 2025 vivevan el Peru 34'157'732 habitonts.<ref>[https://www.gob.pe/institucion/inei/noticias/1399446-inei-poblacion-del-peru-totalizo-34-millones-157-mil-732-habitantes-al-2025 INEI: población del Perú totalizó 34 millones 157 mil 732 habitantes al 2025.]</ref> [[File:Peru Topography.png|thumb|Carta fisica dil Peru]] Las principalas zonas dalla geografia fisica dil Peru ein la ''costa'' (la costa digl [[Ocean pacific]]), la ''sierra'' (la muntogna dils [[Andes]]) e la ''selva'' (la bassa cun uaul dall'[[Amazonia]]). Il cuolm pli ault ei igl [[Huascarán]] cun 6'757 m.s.m.<ref>[https://repositorio.inaigem.gob.pe/items/dd7f2570-1d8f-43e3-8d0d-8ce85c697d43 Instituto Nacional de Investigación en Glaciares y Ecosistemas de Montaña: Expedición Científica Huascarán 2017.]</ref>. == Annotaziuns == <references/> [[Categoria:Peru| ]] 6n2m5f4515c8sipoty4oziiean3qy49 Model:Babel 10 2294 174067 144519 2026-09-17T00:05:02Z ~2026-50114-74 23981 174067 wikitext text/x-wiki {| name="userboxes" id="userboxes" style="float: {{{align|right}}}; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; width: 248px; border: #99B3FF solid 1px; clear: right" |- ! style="background-color: {{{color|}}}; text-align: center" colspan="10" | {{{header|[[Wikipedia:Babel|Quai sun jau:]]}}} |- style="vertical-align:top;" | {{#if:{{{1|}}}|{{User {{{1}}}}} }}{{#if:{{{2|}}}|{{User {{{2}}}}} }}{{#if:{{{3|}}}|{{User {{{3}}}}} }}{{#if:{{{4|}}}|{{User {{{4}}}}} }}{{#if:{{{5|}}}|{{User {{{5}}}}} }}{{#if:{{{6|}}}|{{User {{{6}}}}} }}{{#if:{{{7|}}}|{{User {{{7}}}}} }}{{#if:{{{8|}}}|{{User {{{8}}}}} }}{{#if:{{{9|}}}|{{User {{{9}}}}} }}{{#if:{{{10|}}}|{{User {{{10}}}}} }}{{#if:{{{11|}}}|{{User {{{11}}}}} }}{{#if:{{{12|}}}|{{User {{{12}}}}} }}{{#if:{{{13|}}}|{{User {{{13}}}}} }}{{#if:{{{14|}}}|{{User {{{14}}}}} }}{{#if:{{{15|}}}|{{User {{{15}}}}} }}{{#if:{{{16|}}}|{{User {{{16}}}}} }}{{#if:{{{17|}}}|{{User {{{17}}}}} }}{{#if:{{{18|}}}|{{User {{{18}}}}} }}{{#if:{{{19|}}}|{{User {{{19}}}}} }}{{#if:{{{20|}}}|{{User {{{20}}}}} }}{{#if:{{{21|}}}|{{User {{{21}}}}} }}{{#if:{{{22|}}}|{{User {{{22}}}}} }}{{#if:{{{23|}}}|{{User {{{23}}}}} }}{{#if:{{{24|}}}|{{User {{{24}}}}} }}{{#if:{{{25|}}}|{{User {{{25}}}}} }}{{#if:{{{26|}}}|{{User {{{26}}}}} }}{{#if:{{{27|}}}|{{User {{{27}}}}} }}{{#if:{{{28|}}}|{{User {{{28}}}}} }}{{#if:{{{29|}}}|{{User {{{29}}}}} }}{{#if:{{{30|}}}|{{User {{{30}}}}} }}{{#if:{{{31|}}}|{{User {{{31}}}}} }}{{#if:{{{32|}}}|{{User {{{32}}}}} }}{{#if:{{{33|}}}|{{User {{{33}}}}} }}{{#if:{{{34|}}}|{{User {{{34}}}}} }}{{#if:{{{35|}}}|{{User {{{35}}}}} }}{{#if:{{{36|}}}|{{User {{{36}}}}} }}{{#if:{{{37|}}}|{{User {{{37}}}}} }}{{#if:{{{38|}}}|{{User {{{38}}}}} }}{{#if:{{{39|}}}|{{User {{{39}}}}} }}{{#if:{{{40|}}}|{{User {{{40}}}}} }}{{#if:{{{41|}}}|{{User {{{41}}}}} }}{{#if:{{{42|}}}|{{User {{{42}}}}} }}{{#if:{{{43|}}}|{{User {{{43}}}}} }}{{#if:{{{44|}}}|{{User {{{44}}}}} }}{{#if:{{{45|}}}|{{User {{{45}}}}} }}{{#if:{{{46|}}}|{{User {{{46}}}}} }}{{#if:{{{47|}}}|{{User {{{47}}}}} }}{{#if:{{{48|}}}|{{User {{{48}}}}} }}{{#if:{{{49|}}}|{{User {{{49}}}}} }}{{#if:{{{50|}}}|{{User {{{50}}}}} }}{{#if:{{{51|}}}|{{User {{{51}}}}} }}{{#if:{{{52|}}}|{{User {{{52}}}}} }}{{#if:{{{53|}}}|{{User {{{53}}}}} }}{{#if:{{{54|}}}|{{User {{{54}}}}} }}{{#if:{{{55|}}}|{{User {{{55}}}}} }}{{#if:{{{56|}}}|{{User {{{56}}}}} }}{{#if:{{{57|}}}|{{User {{{57}}}}} }}{{#if:{{{58|}}}|{{User {{{58}}}}} }}{{#if:{{{59|}}}|{{User {{{59}}}}} }}{{#if:{{{60|}}}|{{User {{{60}}}}} }}{{#if:{{{61|}}}|{{User {{{61}}}}} }}{{#if:{{{62|}}}|{{User {{{62}}}}} }}{{#if:{{{63|}}}|{{User {{{63}}}}} }}{{#if:{{{64|}}}|{{User {{{64}}}}} }}{{#if:{{{65|}}}|{{User {{{65}}}}} }}{{#if:{{{66|}}}|{{User {{{66}}}}} }}{{#if:{{{67|}}}|{{User {{{67}}}}} }}{{#if:{{{68|}}}|{{User {{{68}}}}} }}{{#if:{{{69|}}}|{{User {{{69}}}}} }}{{#if:{{{70|}}}|{{User {{{70}}}}} }}{{#if:{{{71|}}}|{{User {{{71}}}}} }}{{#if:{{{72|}}}|{{User {{{72}}}}} }}{{#if:{{{73|}}}|{{User {{{73}}}}} }}{{#if:{{{74|}}}|{{User {{{74}}}}} }}{{#if:{{{75|}}}|{{User {{{75}}}}} }}{{#if:{{{76|}}}|{{User {{{76}}}}} }}{{#if:{{{77|}}}|{{User {{{77}}}}} }}{{#if:{{{78|}}}|{{User {{{78}}}}} }}{{#if:{{{79|}}}|{{User {{{79}}}}} }}{{#if:{{{80|}}}|{{User {{{80}}}}} }}{{#if:{{{81|}}}|{{User {{{81}}}}} }}{{#if:{{{82|}}}|{{User {{{82}}}}} }}{{#if:{{{83|}}}|{{User {{{83}}}}} }}{{#if:{{{84|}}}|{{User {{{84}}}}} }}{{#if:{{{85|}}}|{{User {{{85}}}}} }}{{#if:{{{86|}}}|{{User {{{86}}}}} }}{{#if:{{{87|}}}|{{User {{{87}}}}} }}{{#if:{{{88|}}}|{{User {{{88}}}}} }}{{#if:{{{89|}}}|{{User {{{89}}}}} }}{{#if:{{{90|}}}|{{User {{{90}}}}} }}{{#if:{{{91|}}}|{{User {{{91}}}}} }}{{#if:{{{92|}}}|{{User {{{92}}}}} }}{{#if:{{{93|}}}|{{User {{{93}}}}} }}{{#if:{{{94|}}}|{{User {{{94}}}}} }}{{#if:{{{95|}}}|{{User {{{95}}}}} }}{{#if:{{{96|}}}|{{User {{{96}}}}} }}{{#if:{{{97|}}}|{{User {{{97}}}}} }}{{#if:{{{98|}}}|{{User {{{98}}}}} }}{{#if:{{{99|}}}|{{User {{{99}}}}} }}{{#if:{{{100|}}}|{{User {{{100}}}}}}} |- | style="background-color: {{{color|}}}; text-align: center" colspan="10" | {{{footer|[[:Categoria:Utilisaders per linguatg|Utilisaders per linguatg]]}}} |}<noinclude>{{Documentation}}</noinclude> qe8ky9bpovu7d3qhv97pwu52rowtj8p Los Angeles 0 2566 174104 163621 2026-09-17T07:43:41Z ~2026-50169-66 23982 174104 wikitext text/x-wiki {{Artitgel 1000|-10}} [[Datoteca:Downtown Los Angeles.jpg|thumbnail|200px|Downtown Los Angeles]] '''Los Angeles''' è la 9avla gronda citad dal [[mund]] cun 17'767'199 abitants e sa chatta en ils [[Stadis Unids da l'America]]. [https://web.archive.org/web/20210506101110/http://thelawiki.com/ Los Angeles Wiki] [[Categoria:Citads dal mund]] [[Categoria:Citads dals Stadis Unids]] to1rttxl1xj7cu3ewpguwwi0ndqtro7 174105 174104 2026-09-17T07:46:21Z ~2026-50169-66 23982 colligiaziun malnizeivla 174105 wikitext text/x-wiki {{Artitgel 1000|-10}} [[Datoteca:Downtown Los Angeles.jpg|thumbnail|200px|Downtown Los Angeles]] '''Los Angeles''' è la 9avla gronda citad dal [[mund]] cun 17'767'199 abitants e sa chatta en ils [[Stadis Unids da l'America]]. [[Categoria:Citads dal mund]] [[Categoria:Citads dals Stadis Unids]] 0qckn99rjilxmesa3qurkklkdvc5tkc Cossonay (district) 0 5284 174113 164033 2026-09-17T08:38:08Z ~2026-50169-66 23982 174113 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:CHE Cossonay COA.svg|thumb|right|Vopna da Cossonay (district)]] [[Datoteca:Karte Bezirk Cossonay 2007.png|thumb|300px|District da Cossonay]] Il '''District da Cossonay''' era in district svizzer dal chantun [[Chantun Vad|Vad]]. == Circuls enfin ils 31-12-2007 == * Circul da Cossonay * Circul da La Sarraz * Circul da L'Isle * Circul da Sullens == Vischnancas enfin ils 31-12-2007 == {| class="wikitable" !Vischnanca <br>&nbsp; !Populaziun <br><small>([[2003-12-31]])</small> !Surfatscha<br><small>(km²)</small> |- | [[Bettens]] || align=right | 287 || align=right | 3.73 |- | [[Bournens]] || align=right | 243 || align=right | 3.91 |- | [[Boussens]] || align=right | 777 || align=right | 3.14 |- | [[Chavannes-le-Veyron]] || align=right | 118 || align=right | 2.58 |- | [[Chevilly]] || align=right | 203 || align=right | 3.89 |- | [[Cossonay]] || align=right | 2696 || align=right | 8.32 |- | [[Cottens]] || align=right | 346 || align=right | 2.36 |- | [[Cuarnens]] || align=right | 430 || align=right | 7.17 |- | [[Daillens]] || align=right | 634 || align=right | 5.56 |- | [[Dizy]] || align=right | 207 || align=right | 3.03 |- | [[Eclépens]] || align=right | 915 || align=right | 5.81 |- | [[Ferreyres]] || align=right | 234 || align=right | 3.13 |- | [[Gollion]] || align=right | 615 || align=right | 5.44 |- | [[Grancy]] || align=right | 316 || align=right | 5.65 |- | [[La Chaux]] || align=right | 366 || align=right | 6.73 |- | [[La Sarraz]] || align=right | 1739 || align=right | 7.77 |- | [[L'Isle]] || align=right | 864 || align=right | 16.25 |- | [[Lussery-Villars]] || align=right | 326 || align=right | 3.65 |- | [[Mauraz]] || align=right | 37 || align=right | 0.50 |- | [[Mex (VD)|Mex]] || align=right | 537 || align=right | 2.90 |- | [[Moiry]] || align=right | 229 || align=right | 6.66 |- | [[Mont-la-Ville]] || align=right | 331 || align=right | 19.75 |- | [[Montricher]] || align=right | 730 || align=right | 25.94 |- | [[Orny]] || align=right | 312 || align=right | 5.55 |- | [[Pampigny]] || align=right | 849 || align=right | 11.08 |- | [[Penthalaz]] || align=right | 2250 || align=right | 3.87 |- | [[Penthaz]] || align=right | 1359 || align=right | 3.91 |- | [[Pompaples]] || align=right | 677 || align=right | 4.45 |- | [[Senarclens]] || align=right | 335 || align=right | 3.98 |- | [[Sévery]] || align=right | 219 || align=right | 2.37 |- | [[Sullens]] || align=right | 849 || align=right | 3.84 |- | [[Vufflens-la-Ville]] || align=right | 1032 || align=right | 5.29 |} {{Vad (district)}} [[Categoria: Districts dal Vad (vegl)]] jmgi7020ti4r55vlnseh5i9cv5utwtl Lavaux (district) 0 5309 174093 138118 2026-09-17T07:02:31Z ~2026-50169-66 23982 174093 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Karte Bezirk Lavaux 2007.png|thumb|300px|District da Lavaux]] Il '''District da Lavaux''' era in district svizzer dal chantun [[Chantun Vad|Vad]]. == Circuls enfin ils 31-12-2007 == * Circul da Cully * Circul da Lutry * Circul da Saint-Saphorin == Vischnancas enfin ils 31-12-2007 == * [[Chexbres]] * [[Cully]] * [[Epesses]] * [[Forel (VD)]] * [[Grandvaux]] * [[Lutry]] * [[Puidoux]] * [[Riex]] * [[Rivaz]] * [[Saint-Saphorin]] * [[Savigny]] * [[Treytorrens (Lavaux)|Treytorrens]] * [[Villette]] {{Vad (district)}} [[Categoria:Districts dal Vad (vegl)]] fztr5wdjs44vrhtjckpg4oxygoz3qqq Vevey (district, vegl) 0 5311 174077 53004 2026-09-17T05:52:53Z ~2026-50169-66 23982 174077 wikitext text/x-wiki [[Image:Karte Bezirk Vevey 2007.png|thumb|300px|District da Vevey]] Il '''District da Vevey''' era in district svizzer dal chantun [[Chantun Vad|Vad]]. == Circuls enfin ils 31-12-2007 == * Circul da Vevey * Circul da Montreux * Circul da Saint-Saphorin * Circul da Corsier == Vischnancas enfin ils 31-12-2007 == * [[Blonay]] * [[Chardonne]] * [[Corseaux]] * [[Corsier-sur-Vevey]] * [[Jongny]] * [[La Tour-de-Peilz]] * [[Montreux]] * [[Saint-Légier-La Chiésaz]] * [[Vevey]] * [[Veytaux]] {{Vad (district)}} [[Category: Districts dal Vad (vegl)]] 1hnqwec4ohedoeb89jq0n3hbwmdnzs2 Pays-d'Enhaut (district) 0 5316 174073 53003 2026-09-17T05:45:50Z ~2026-50169-66 23982 174073 wikitext text/x-wiki [[Image:Karte Bezirk Pays-d'Enhaut 2007.png|thumb|300px|District dal Pays d'Enhaut]] Il '''District dal Pays d'Enhaut''' era in district svizzer dal chantun [[Chantun Vad|Vad]]. == Circuls enfin ils 31-12-2007 == * Circul da Château-d'Œx * Circul da Rougemont == Vischnancas enfin ils 31-12-2007 == * [[Château-d'Œx]] * [[Rougemont]] * [[Rossinière]] {{Vad (district)}} [[Category: Districts dal Vad (vegl)]] kpy2lyusztst4ab6qjr2uixl67ths9d Morges (district) 0 5320 174094 136046 2026-09-17T07:03:45Z ~2026-50169-66 23982 174094 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Karte Bezirk Morges 2008.png|thumb|300px|District da Morges]] Il '''District da Morges''' è in district svizzer dal chantun [[Chantun Vad|Vad]]. == Vischnancas davent dals 01-01-2008 == <div style="padding:1em 20px 1em 20px; color:#000000;text-align:left;"> {| border="1" cellpading="5" cellspacing="0" style="border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" !colspan="1" bgcolor="#EFEFEF" width="180" | '''Vischnanca''' !colspan="1" align=center bgcolor="#EFEFEF" width="150" | '''Populaziun''' <small>(31. Dec. 2006)</small> !colspan="1" align=center bgcolor="#EFEFEF" width="90" | '''Surfatscha (km²)''' |- | [[Aclens]] || align="center" | 389 || align="center" | 3.92 |- | [[Allaman]] || align="center" | 401 || align="center" | 2.60 |- | [[Apples]] || align="center" | 1177 || align="center" | 12.89 |- | [[Aubonne]] || align="center" | 2668 || align="center" | 6.88 |- | [[Ballens]] || align="center" | 414 || align="center" | 8.47 |- | [[Berolle]] || align="center" | 237 || align="center" | 9.59 |- | [[Bière]] || align="center" | 1401 || align="center" | 25.00 |- | [[Bougy-Villars]] || align="center" | 434 || align="center" | 1.78 |- | [[Bremblens]] || align="center" | 428 || align="center" | 2.92 |- | [[Buchillon]] || align="center" | 588 || align="center" | 2.11 |- | [[Bussy-Chardonney]] || align="center" | 363 || align="center" | 3.10 |- | [[La Chaux]] || align="center" | 378 || align="center" | 6.73 |- | [[Chavannes-le-Veyron]] || align="center" | 121 || align="center" | 2.58 |- | [[Chevilly]] || align="center" | 234 || align="center" | 3.89 |- | [[Chigny]] || align="center" | 266 || align="center" | 0.89 |- | [[Clarmont]] || align="center" | 143 || align="center" | 1.02 |- | [[Colombier (VD)]] || align="center" | 470 || align="center" | 5.28 |- | [[Cossonay]] || align="center" | 3153 || align="center" | 8.32 |- | [[Cottens (VD)]] || align="center" | 390 || align="center" | 2.36 |- | [[Cuarnens]] || align="center" | 410 || align="center" | 7.17 |- | [[Denens]] || align="center" | 651 || align="center" | 3.27 |- | [[Denges]] || align="center" | 1441 || align="center" | 1.67 |- | [[Dizy]] || align="center" | 216 || align="center" | 3.03 |- | [[Echandens]] || align="center" | 2064 || align="center" | 3.87 |- | [[Echichens]] || align="center" | 1035 || align="center" | 2.56 |- | [[Eclépens]] || align="center" | 944 || align="center" | 5.81 |- | [[Etoy]] || align="center" | 2484 || align="center" | 4.93 |- | [[Féchy]] || align="center" | 690 || align="center" | 2.71 |- | [[Ferreyres]] || align="center" | 255 || align="center" | 3.13 |- | [[Gimel]] || align="center" | 1485 || align="center" | 18.86 |- | [[Gollion]] || align="center" | 595 || align="center" | 5.44 |- | [[Grancy]] || align="center" | 345 || align="center" | 5.65 |- | [[L'Isle]] || align="center" | 909 || align="center" | 16.25 |- | [[Lavigny]] || align="center" | 763 || align="center" | 4.01 |- | [[Lonay]] || align="center" | 2291 || align="center" | 3.71 |- | [[Lully]] || align="center" | 736 || align="center" | 2.06 |- | [[Lussy-sur-Morges]] || align="center" | 568 || align="center" | 2.33 |- | [[Mauraz]] || align="center" | 52 || align="center" | 0.50 |- | [[Moiry]] || align="center" | 254 || align="center" | 6.66 |- | [[Mollens (VD)]] || align="center" | 287 || align="center" | 11.00 |- | [[Monnaz]] || align="center" | 400 || align="center" | 1.61 |- | [[Montherod]] || align="center" | 457 || align="center" | 4.97 |- | [[Mont-la-Ville]] || align="center" | 332 || align="center" | 19.75 |- | [[Montricher]] || align="center" | 762 || align="center" | 25.94 |- | '''[[Morges]]''' || align="center" | 14'081 || align="center" | 3.86 |- | [[Orny]] || align="center" | 368 || align="center" | 5.55 |- | [[Pampigny]] || align="center" | 901 || align="center" | 11.08 |- | [[Pizy]] || align="center" | 71 || align="center" | 2.51 |- | [[Pompaples]] || align="center" | 672 || align="center" | 4.45 |- | [[Préverenges]] || align="center" | 4508 || align="center" | 1.84 |- | [[Reverolle]] || align="center" | 343 || align="center" | 1.17 |- | [[Romanel-sur-Morges]] || align="center" | 462 || align="center" | 1.75 |- | [[Saint-Livres]] || align="center" | 566 || align="center" | 8.10 |- | [[Saint-Oyens]] || align="center" | 286 || align="center" | 3.04 |- | [[Saint-Prex]] || align="center" | 4747 || align="center" | 5.49 |- | [[Saint-Saphorin-sur-Morges]] || align="center" | 405 || align="center" | 3.85 |- | [[La Sarraz]] || align="center" | 1763 || align="center" | 7.77 |- | [[Saubraz]] || align="center" | 278 || align="center" | 3.69 |- | [[Senarclens]] || align="center" | 333 || align="center" | 3.98 |- | [[Sévery]] || align="center" | 207 || align="center" | 2.37 |- | [[Tolochenaz]] || align="center" | 1682 || align="center" | 1.58 |- | [[Vaux-sur-Morges]] || align="center" | 166 || align="center" | 2.10 |- | [[Villars-sous-Yens]] || align="center" | 558 || align="center" | 3.06 |- | [[Vufflens-le-Château]] || align="center" | 703 || align="center" | 2.14 |- | [[Vullierens]] || align="center" | 407 || align="center" | 6.84 |- | [[Yens]] || align="center" | 987 || align="center" | 9.52 |- style="background-color:#EFEFEF;" | '''Total''' (66) || align="center" | 68'575 || align="center" | 372.96 |} </div> == Circuls enfin ils 31-12-2007 == * Circul da Colombier * Circul da Ecublens * Circul da Morges * Circul da Villars-sous-Yens == Vischnancas enfin ils 31-12-2007 == * [[Aclens]] * [[Bremblens]] * [[Buchillon]] * [[Bussigny-près-Lausanne]] * [[Bussy-Chardonney]] * [[Chavannes-près-Renens]] * [[Chigny]] * [[Clarmont]] * [[Colombier (VD)|Colombier]] * [[Denens]] * [[Denges]] * [[Echandens]] * [[Echichens]] * [[Ecublens (VD)|Ecublens]] * [[Etoy]] * [[Lavigny]] * [[Lonay]] * [[Lully]] * [[Lussy-sur-Morges]] * [[Monnaz]] * [[Morges]] * [[Préverenges]] * [[Reverolle]] * [[Romanel-sur-Morges]] * [[Saint-Prex]] * [[Saint-Saphorin-sur-Morges]] * [[Saint-Sulpice]] * [[Tolochenaz]] * [[Vaux-sur-Morges]] * [[Villars-Sainte-Croix]] * [[Villars-sous-Yens]] * [[Vufflens-le-Château]] * [[Vullierens]] * [[Yens]] {{Vad (district)}} [[Categoria:Districts dal chantun Vad]] t1ffhqiff054l3tqp0pcadw00xpykeu Nyon (district) 0 5323 174095 136047 2026-09-17T07:05:18Z ~2026-50169-66 23982 174095 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Karte Bezirk Nyon 2007.png|thumb|300px|District da Nyon]] Il '''District da Nyon''' è in district svizzer dal chantun [[Chantun Vad|Vad]]. == Vischnancas davent dals 01-01-2008 == <div style="padding:1em 20px 1em 20px; color:#000000;text-align:left;"> {| border="1" cellpading="5" cellspacing="0" style="border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" !colspan="1" bgcolor="#EFEFEF" width="180" | '''Name der Gemeinde''' !colspan="1" align=center bgcolor="#EFEFEF" width="150" | '''Einwohner''' <small>(31. Dez. 2006)</small> !colspan="1" align=center bgcolor="#EFEFEF" width="90" | '''Fläche in km²''' |- | [[Arnex-sur-Nyon]] || align="center" | 108 || align="center" | 2.04 |- | [[Arzier]] || align="center" | 2062 || align="center" | 51.89 |- | [[Bassins]] || align="center" | 1047 || align="center" | 20.80 |- | [[Begnins]] || align="center" | 1357 || align="center" | 4.76 |- | [[Bogis-Bossey]] || align="center" | 772 || align="center" | 2.44 |- | [[Borex]] || align="center" | 870 || align="center" | 2.01 |- | [[Bursinel]] || align="center" | 371 || align="center" | 1.76 |- | [[Bursins]] || align="center" | 667 || align="center" | 3.36 |- | [[Burtigny]] || align="center" | 306 || align="center" | 5.69 |- | [[Chavannes-de-Bogis]] || align="center" | 927 || align="center" | 2.85 |- | [[Chavannes-des-Bois]] || align="center" | 373 || align="center" | 2.13 |- | [[Chéserex]] || align="center" | 1163 || align="center" | 10.60 |- | [[Coinsins]] || align="center" | 388 || align="center" | 2.90 |- | [[Commugny]] || align="center" | 2384 || align="center" | 6.52 |- | [[Coppet]] || align="center" | 2542 || align="center" | 1.87 |- | [[Crans-près-Céligny]] || align="center" | 1804 || align="center" | 4.29 |- | [[Crassier]] || align="center" | 1025 || align="center" | 2.03 |- | [[Duillier]] || align="center" | 992 || align="center" | 4.19 |- | [[Dully]] || align="center" | 497 || align="center" | 1.66 |- | [[Essertines-sur-Rolle]] || align="center" | 623 || align="center" | 6.92 |- | [[Eysins]] || align="center" | 942 || align="center" | 2.38 |- | [[Founex]] || align="center" | 2721 || align="center" | 4.79 |- | [[Genolier]] || align="center" | 1640 || align="center" | 4.83 |- | [[Gilly]] || align="center" | 866 || align="center" | 7.78 |- | [[Gingins]] || align="center" | 1086 || align="center" | 12.58 |- | [[Givrins]] || align="center" | 872 || align="center" | 3.97 |- | [[Gland]] || align="center" | 10'684 || align="center" | 8.30 |- | [[Grens]] || align="center" | 342 || align="center" | 2.54 |- | [[Longirod]] || align="center" | 380 || align="center" | 9.48 |- | [[Luins]] || align="center" | 496 || align="center" | 2.69 |- | [[Marchissy]] || align="center" | 376 || align="center" | 11.98 |- | [[Mies]] || align="center" | 1486 || align="center" | 3.47 |- | [[Mont-sur-Rolle]] || align="center" | 2106 || align="center" | 3.89 |- | '''[[Nyon]]''' || align="center" | 17'215 || align="center" | 6.82 |- | [[Perroy]] || align="center" | 1219 || align="center" | 2.89 |- | [[Prangins]] || align="center" | 3517 || align="center" | 6.06 |- | [[La Rippe]] || align="center" | 941 || align="center" | 16.61 |- | [[Rolle]] || align="center" | 4811 || align="center" | 2.72 |- | [[Saint-Cergue]] || align="center" | 1835 || align="center" | 24.26 |- | [[Saint-George]] || align="center" | 793 || align="center" | 12.30 |- | [[Signy-Avenex]] || align="center" | 423 || align="center" | 1.93 |- | [[Tannay]] || align="center" | 1297 || align="center" | 1.80 |- | [[Tartegnin]] || align="center" | 209 || align="center" | 1.09 |- | [[Trélex]] || align="center" | 1213 || align="center" | 5.69 |- | [[Le Vaud]] || align="center" | 1104 || align="center" | 3.11 |- | [[Vich]] || align="center" | 700 || align="center" | 1.56 |- | [[Vinzel]] || align="center" | 319 || align="center" | 1.11 |- style="background-color:#EFEFEF;" | '''Total''' (47) || align="center" | 79'871 || align="center" | 307.34 |} </div> == Circuls enfin ils 31-12-2007 == * Circul da Begnins * Circul da Coppet * Circul da Gingins * Circul da Nyon == Vischnancas enfin ils 31-12-2007 == * [[Arzier]] * [[Bassins]] * [[Begnins]] * [[Coinsins]] * [[Genolier]] * [[Gland]] * [[Le Vaud]] * [[Vich]] * [[Arnex-sur-Nyon]] * [[Bogis-Bossey]] * [[Chavannes-de-Bogis]] * [[Chavannes-des-Bois]] * [[Commugny]] * [[Coppet]] * [[Crans-près-Céligny]] * [[Founex]] * [[Mies]] * [[Tannay]] * [[Borex]] * [[Chéserex]] * [[Crassier]] * [[Duillier]] * [[Eysins]] * [[Gingins]] * [[Givrins]] * [[Grens]] * [[La Rippe]] * [[Saint-Cergue]] * [[Signy-Avenex]] * [[Trélex]] * [[Nyon]] * [[Prangins]] {{Vad (district)}} [[Categoria:Districts dal chantun Vad]] elnuutwptsj3vvh8b5phh44jjskd4bl Rolle (district) 0 5327 174080 52997 2026-09-17T05:55:48Z ~2026-50169-66 23982 174080 wikitext text/x-wiki [[Image:Karte Bezirk Rolle 2007.png|thumb|300px|District da Rolle]] Il '''District da Rolle''' era in district svizzer dal chantun [[Chantun Vad|Vad]]. == Circuls enfin ils 31-12-2007 == * Circul da Rolle * Circul da Gilly == Vischnancas enfin ils 31-12-2007 == *[[Allaman]] *[[Bursinel]] *[[Bursins]] *[[Burtigny]] *[[Dully]] *[[Essertines-sur-Rolle]] *[[Gilly]] *[[Luins]] *[[Mont-sur-Rolle]] *[[Perroy|Perroy]] *'''[[Rolle]]''' *[[Tartegnin]] *[[Vinzel]] {{Vad (district)}} [[Category:Districts dal Vad (vegl)]] hkv3wm1w8wapzd4nt7v3jjh19nuuy58 La Vallée (district) 0 5356 174091 149969 2026-09-17T06:58:36Z ~2026-50169-66 23982 174091 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Karte Bezirk La Vallée 2007.png|thumb|300px|District da La Vallée]] Il '''District da La Vallée''' ([[lingua franzosa|franzos]] ''District de La Vallée'', [[lingua tudestga|tudestg]] ''Bezirk La Vallée du Lac de Joux'') era, enfin ils 31 da december 2007, in district svizzer dal chantun [[Chantun Vad|Vad]]. == Circuls enfin ils 31-12-2007 == * Circul da Chenit * Circul da Pont == Vischnancas enfin ils 31-12-2007 == * [[L'Abbaye]] * [[Le Chenit]] * [[Le Lieu]] == Vitgs (Fracziuns) == * [[Le Brassus]] * [[Le Sentier]] * [[Le Solliat]] * [[Derrière-la-Côte]] * [[L'Orient]] * [[Les Bioux]] * [[Le Pont]] * [[Les Charbonnières]] * [[Le Sechey]] {{Vad (district)}} [[Categoria:Districts dal Vad (vegl)]] rvq607q2f067e3uhb7is4tkevc51a5z Moudon (district) 0 5366 174096 138140 2026-09-17T07:06:39Z ~2026-50169-66 23982 174096 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Karte Bezirk Moudon 2007.png|thumb|300px|District da Moudon]] Il '''District da Moudon''' era in district svizzer dal chantun [[Chantun Vad|Vad]]. == Circuls enfin 31.12.2007 == * Circul da Lucens * Circul da Moudon * Circul da Saint-Cierges == Vischnancas enfin 31.12.2007 == * [[Brenles]] * [[Chesalles-sur-Moudon]] * [[Cremin]] * [[Curtilles]] * [[Denezy]] * [[Dompierre]] * [[Forel-sur-Lucens]] * [[Lovatens]] * [[Lucens]] * [[Neyruz-sur-Moudon]] * [[Oulens-sur-Lucens]] * [[Prévonloup]] * [[Sarzens]] * [[Villars-le-Comte]] * [[Bussy-sur-Moudon]] * [[Chavannes-sur-Moudon]] * [[Hermenches]] * '''[[Moudon]]''' * [[Rossenges]] * [[Syens]] * [[Vucherens]] * [[Boulens]] * [[Chapelle-sur-Moudon]] * [[Correvon]] * [[Martherenges]] * [[Montaubion-Chardonney]] * [[Ogens]] * [[Peyres-Possens]] * [[Saint-Cierges]] * [[Sottens]] * [[Thierrens]] * [[Villars-Mendraz]] {{Vad (district)}} [[Categoria:Districts dal Vad (vegl)]] kfrbu9ntlaywfigh1d6lqpnzibkt6go Avenches (district) 0 5369 174075 138141 2026-09-17T05:50:26Z ~2026-50169-66 23982 174075 wikitext text/x-wiki [[File:Karte Bezirk Avenches 2007.png|thumb|300px|District da Rolle]] Il '''District d'Avenches''' era in district svizzer dal chantun [[Chantun Vad|Vad]]. == Circuls enfin 31.12.2007 == * Circul d'Avenches * Circul da Cudrefin == Vischnancas enfin 31.12.2007 == * [[Avenches]] * [[Bellerive]] * [[Chabrey]] * [[Constantine]] * [[Cudrefin]] * [[Donatyre]] * [[Faoug]] * [[Montmagny]] * [[Mur]] * [[Oleyres]] * [[Vallamand]] * [[Villars-le-Grand]] {{Vad (district)}} [[Category:Districts dal Vad (vegl)]] g2yk9iyhp4k6ahh3cfv3sykbrt6wezv Aubonne (district) 0 5373 174074 149968 2026-09-17T05:49:01Z ~2026-50169-66 23982 174074 wikitext text/x-wiki [[Image:Karte Bezirk Aubonne 2007.png|thumb|300px|District da Aubonne]] Il '''District d'Aubonne''' era in district svizzer dal chantun [[Chantun Vad|Vad]]. ==Circuls enfin 31.12.2007== * Circul d'Aubonne * Circul da Ballens * Circul da Gimel == Vischnancas enfin 31.12.2007== * [[Apples]] * [[Aubonne]] * [[Ballens]] * [[Berolle]] * [[Bière]] * [[Bougy-Villars]] * [[Féchy]] * [[Gimel]] * [[Longirod]] * [[Marchissy]] * [[Mollens]] * [[Montherod]] * [[Pizy]] * [[Saubraz]] * [[Saint-Georges]] * [[Saint-Livres]] * [[Saint-Oyens]] {{Vad (district)}} [[Category:Districts dal Vad (vegl)]] lagg62bqlx4x053qkxxb9x22ia513pe Grandson (district) 0 5378 174090 138148 2026-09-17T06:56:20Z ~2026-50169-66 23982 174090 wikitext text/x-wiki [[File:Karte Bezirk Grandson 2007.png|thumb|300px|District da Grandson]] Il '''District da Grandson''' era in district svizzer dal chantun [[Chantun Vad|Vad]]. == Circuls enfin ils 31-12-2007 == * Circul da Concise * Circul da Grandson * Circul da Sainte-Croix == Vischnancas enfin ils 31-12-2007 == * [[Bonvillars]] * [[Bullet]] * [[Champagne]] * [[Concise]] * [[Corcelles-près-Concise]] * [[Fiez]] * [[Fontaines-sur-Grandson]] * [[Fontanezier]] * [[Giez]] * [[Grandevent]] * [[Grandson]] * [[Mauborget]] * [[Mutrux]] * [[Novalles]] * [[Onnens]] * [[Provence]] * [[Romairon]] * [[Sainte-Croix]] * [[Vaugondry]] * [[Villars-Burquin]] {{Vad (district)}} [[Category:Districts dal Vad (vegl)]] mzz9zda5qj60qu894gygg2ba3yz67z4 Model:Vad (district) 10 5386 174114 163708 2026-09-17T08:42:13Z ~2026-50169-66 23982 - colligiaziuns nunexistentas 174114 wikitext text/x-wiki {{Chascha da navigaziun | name = Vad (district) | title = <span style="color:#FFFFFF">Districts dal</span> [[chantun Vad|<span style="color:#FFFFFF">chantun Vad</span>]] | titlestyle = background:#E00000;color:#FFFFFF; | image = [[File:Wappen Waadt matt.svg|35px|Vad]] | groupstyle = text-align:center; background:#E8E8E8; | listclass = hlist | liststyle = text-align:center; | group1 = Ils 10 districts actuals | list1 = * [[Aigle (district)|Aigle]] * [[Broye-Vully (district)|Broye-Vully]] * [[Gros-de-Vaud (district)|Gros-de-Vaud]] * [[Jura-Nord vaudois (district)|Jura-Nord vaudois]] * [[Losanna (district)|Losanna]] * [[Lavaux-Oron (district)|Lavaux-Oron]] * [[Morges (district)|Morges]] * [[Nyon (district)|Nyon]] * [[Ouest lausannois (district)|Ouest lausannois]] * [[Riviera-Pays-d'Enhaut (district)|Riviera-Pays-d'Enhaut]] | group2 = Ils 19 anteriurs districts<br/>(1803-2007) | list2 = * [[Aigle (district)|Aigle]] * [[Aubonne (district)|Aubonne]] * [[Avenches (district)|Avenches]] * [[Cossonay (district)|Cossonay]] * [[Echallens (district)|Echallens]] * [[Grandson (district)|Grandson]] * [[Losanna (district)|Losanna]] * [[La Vallée (district)|La Vallée]] * [[Lavaux (district)|Lavaux]] * [[Morges (district)|Morges]] * [[Moudon (district)|Moudon]] * [[Nyon (district)|Nyon]] * [[Orbe (district)|Orbe]] * [[Oron (district)|Oron]] * [[Payerne (district)|Payerne]] * [[Pays-d'Enhaut (district)|Pays-d'Enhaut]] * [[Rolle (district)|Rolle]] * [[Vevey (district, vegl)|Vevey]] * [[Yverdon (district)|Yverdon]] | belowstyle = background:#D8D8D8; }} e3p5vc0jq3g20reg9msx3dvkcsrqb0u Oron (district) 0 5388 174078 52993 2026-09-17T05:53:53Z ~2026-50169-66 23982 174078 wikitext text/x-wiki [[Image:Karte Bezirk Oron 2007.png|thumb|300px|District d'Oron]] Il '''District d'Oron''' era in district svizzer dal chantun [[Chantun Vad|Vad]]. == Circuls enfin ils 31-12-2007 == * Circul d'Oron * Circul da Mézières == Vischnancas enfin ils 31-12-2007 == *[[Bussigny-sur-Oron]] *[[Carrouge]] *[[Châtillens]] *[[Chesalles-sur-Oron]] *[[Corcelles-le-Jorat]] *[[Ecoteaux]] *[[Essertes]] *[[Ferlens]] *[[La Rogivue]] *[[Les Cullayes]] *[[Les Tavernes]] *[[Les Thioleyres]] *[[Maracon]] *[[Mézières (VD)]] *[[Montpreveyres]] *'''[[Oron-la-Ville]]''' *[[Oron-le-Châtel]] *[[Palézieux]] *[[Peney-le-Jorat]] *[[Ropraz]] *[[Servion]] *[[Vuibroye]] *[[Vulliens]] {{Vad (district)}} [[Category: Districts dal Vad (vegl)]] 9psvcrvlfaqltfgixn8q6gfkv0kyrdb Orbe (district) 0 5392 174079 52994 2026-09-17T05:54:58Z ~2026-50169-66 23982 174079 wikitext text/x-wiki [[Image:Karte Bezirk Orbe 2007.png|thumb|300px|District d'Orbe]] Il '''District d'Orbe''' era in district svizzer dal chantun [[Chantun Vad|Vad]]. == Circuls enfin ils 31-12-2007 == * Circul da Baulmes * Circul d'Orbe * Circul da Romainmôtier-Envy * Circul da Vallorbe == Vischnancas enfin ils 31-12-2007 == *[[Agiez]] *[[Arnex-sur-Orbe]] *[[Ballaigues]] *[[Baulmes]] *[[Bavois]] *[[Bofflens]] *[[Bretonnières]] *[[Chavornay]] *[[Corcelles-sur-Chavornay]] *[[Croy]] *[[Juriens]] *[[La Praz]] *[[L'Abergement]] *[[Les Clées]] *[[Lignerolle]] *[[Montcherand]] *'''[[Orbe]]''' *[[Premier]] *[[Rances|Rances]] *[[Romainmôtier-Envy]] *[[Sergey]] *[[Valeyres-sous-Rances]] *[[Vallorbe]] *[[Vaulion]] *[[Vuiteboeuf]] {{Vad (district)}} [[Category: Districts dal Vad (vegl)]] 06tunzjllr6li5syghad1i0qyywcrgr Echallens (district) 0 5395 174076 52979 2026-09-17T05:51:51Z ~2026-50169-66 23982 174076 wikitext text/x-wiki [[Image:Karte Bezirk Echallens 2007.png|thumb|300px|District d'Echallens]] Il '''District d'Echallens''' era in district svizzer dal chantun [[Chantun Vad|Vad]]. == Circuls enfin ils 31-12-2007 == * Circul da Vuarrens * Circul da Bottens * Circul d'Echallens == Vischnancas enfin ils 31-12-2007 == * [[Assens]] * [[Bercher]] * [[Bioley-Orjulaz]] * [[Bottens]] * [[Bretigny-sur-Morrens]] * [[Cugy]] * [[Dommartin]] * [[Echallens]] * [[Eclagnens]] * [[Essertines-sur-Yverdon]] * [[Etagnières]] * [[Fey]] * [[Froideville]] * [[Goumoens-la-Ville]] * [[Goumoens-le-Jux]] * [[Malapalud]] * [[Morrens]] * [[Naz]] * [[Oulens-sous-Echallens]] * [[Pailly]] * [[Penthéréaz]] * [[Poliez-le-Grand]] * [[Poliez-Pittet]] * [[Rueyres]] * [[Saint-Barthélemy]] * [[Sugnens]] * [[Villars-le-Terroir]] * [[Villars-Tiercelin]] * [[Vuarrens]] {{Vad (district)}} [[Category: Districts dal Vad (vegl)]] bbrp1wv95gsjp15omk2h6zzhzi69xxz Jura-Nord vaudois (district) 0 5421 174092 136082 2026-09-17T07:01:09Z ~2026-50169-66 23982 174092 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Karte Bezirk Jura - Nord vaudois 2008.png|thumb|300px|District Jura-Nord]] Il '''District du Jura-Nord vaudois''' è in district svizzer dal chantun [[Chantun Vad|Vad]]. == Vischnancas davent dals 01-01-2008 == <div style="padding:1em 20px 1em 20px; color:#000000;text-align:left;"> {| border="1" cellpading="5" cellspacing="0" style="border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" !colspan="1" bgcolor="#EFEFEF" width="180" | '''Vischnanca''' !colspan="1" align=center bgcolor="#EFEFEF" width="150" | '''Populaziun''' <small><br />(31. Dec. 2006)</small> !colspan="1" align=center bgcolor="#EFEFEF" width="90" | '''Surfatscha (km²)''' |- | [[L'Abbaye]] || align="center" | 1288 || align="center" | 31.89 |- | [[L'Abergement]] || align="center" | 247 || align="center" | 5.74 |- | [[Agiez]] || align="center" | 235 || align="center" | 5.47 |- | [[Arnex-sur-Orbe]] || align="center" | 552 || align="center" | 7.62 |- | [[Ballaigues]] || align="center" | 892 || align="center" | 9.04 |- | [[Baulmes]] || align="center" | 959 || align="center" | 22.53 |- | [[Bavois]] || align="center" | 695 || align="center" | 9.32 |- | [[Belmont-sur-Yverdon]] || align="center" | 270 || align="center" | 6.47 |- | [[Bioley-Magnoux]] || align="center" | 168 || align="center" | 4.27 |- | [[Bofflens]] || align="center" | 171 || align="center" | 4.19 |- | [[Bonvillars]] || align="center" | 425 || align="center" | 7.54 |- | [[Bretonnières]] || align="center" | 202 || align="center" | 5.46 |- | [[Bullet]] || align="center" | 566 || align="center" | 16.85 |- | [[Chamblon]] || align="center" | 579 || align="center" | 2.85 |- | [[Champagne]] || align="center" | 713 || align="center" | 3.93 |- | [[Champvent]] || align="center" | 352 || align="center" | 6.88 |- | [[Chanéaz]] || align="center" | 100 || align="center" | 1.39 |- | [[Chavannes-le-Chêne]] || align="center" | 227 || align="center" | 3.98 |- | [[Chavornay]] || align="center" | 3185 || align="center" | 11.07 |- | [[Chêne-Pâquier]] || align="center" | 110 || align="center" | 2.11 |- | [[Le Chenit]] || align="center" | 4107 || align="center" | 99.22 |- | [[Cheseaux-Noréaz]] || align="center" | 489 || align="center" | 6.12 |- | [[Les Clées]] || align="center" | 160 || align="center" | 7.02 |- | [[Concise]] || align="center" | 716 || align="center" | 11.41 |- | [[Corcelles-près-Concise]] || align="center" | 280 || align="center" | 4.09 |- | [[Corcelles-sur-Chavornay]] || align="center" | 314 || align="center" | 5.49 |- | [[Cronay]] || align="center" | 317 || align="center" | 6.61 |- | [[Croy]] || align="center" | 303 || align="center" | 4.49 |- | [[Cuarny]] || align="center" | 176 || align="center" | 4.56 |- | [[Démoret]] || align="center" | 122 || align="center" | 4.24 |- | [[Donneloye]] || align="center" | 542 || align="center" | 6.59 |- | [[Ependes (VD)|Ependes]] || align="center" | 312 || align="center" | 4.82 |- | [[Essert-Pittet]] || align="center" | 126 || align="center" | 2.76 |- | [[Essert-sous-Champvent]] || align="center" | 126 || align="center" | 1.23 |- | [[Fiez]] || align="center" | 369 || align="center" | 6.83 |- | [[Fontaines-sur-Grandson]] || align="center" | 134 || align="center" | 7.86 |- | [[Fontanezier]] || align="center" | 67 || align="center" | 3.73 |- | [[Giez]] || align="center" | 364 || align="center" | 4.78 |- | [[Grandevent]] || align="center" | 176 || align="center" | 3.46 |- | [[Grandson]] || align="center" | 2889 || align="center" | 7.89 |- | [[Gressy]] || align="center" | 153 || align="center" | 2.23 |- | [[Juriens]] || align="center" | 269 || align="center" | 9.35 |- | [[Le Lieu]] || align="center" | 842 || align="center" | 32.57 |- | [[Lignerolle]] || align="center" | 390 || align="center" | 10.62 |- | [[Mathod]] || align="center" | 511 || align="center" | 6.59 |- | [[Mauborget]] || align="center" | 96 || align="center" | 5.50 |- | [[Molondin]] || align="center" | 191 || align="center" | 5.53 |- | [[Montagny-près-Yverdon]] || align="center" | 598 || align="center" | 3.55 |- | [[Montcherand]] || align="center" | 412 || align="center" | 3.05 |- | [[Mutrux]] || align="center" | 139 || align="center" | 3.21 |- | [[Novalles]] || align="center" | 94 || align="center" | 2.05 |- | [[Onnens]] || align="center" | 445 || align="center" | 5.13 |- | [[Orbe]] || align="center" | 5388 || align="center" | 12.04 |- | [[Orges]] || align="center" | 224 || align="center" | 4.01 |- | [[Orzens]] || align="center" | 201 || align="center" | 4.19 |- | [[Pomy]] || align="center" | 620 || align="center" | 5.62 |- | [[Prahins]] || align="center" | 127 || align="center" | 2.42 |- | [[La Praz]] || align="center" | 153 || align="center" | 5.13 |- | [[Premier]] || align="center" | 198 || align="center" | 6.11 |- | [[Provence]] || align="center" | 382 || align="center" | 31.79 |- | [[Rances]] || align="center" | 439 || align="center" | 9.84 |- | [[Romainmôtier-Envy]] || align="center" | 454 || align="center" | 7.01 |- | [[Romairon]] || align="center" | 43 || align="center" | 4.89 |- | [[Rovray]] || align="center" | 138 || align="center" | 3.21 |- | [[Sainte-Croix]] || align="center" | 4296 || align="center" | 39.43 |- | [[Sergey]] || align="center" | 121 || align="center" | 1.48 |- | [[Suchy]] || align="center" | 384 || align="center" | 6.66 |- | [[Suscévaz]] || align="center" | 178 || align="center" | 4.15 |- | [[Treycovagnes]] || align="center" | 479 || align="center" | 2.07 |- | [[Ursins]] || align="center" | 193 || align="center" | 3.37 |- | [[Valeyres-sous-Montagny]] || align="center" | 589 || align="center" | 2.27 |- | [[Valeyres-sous-Rances]] || align="center" | 468 || align="center" | 6.35 |- | [[Valeyres-sous-Ursins]] || align="center" | 209 || align="center" | 2.83 |- | [[Vallorbe]] || align="center" | 3138 || align="center" | 23.18 |- | [[Vaugondry]] || align="center" | 40 || align="center" | 0.84 |- | [[Vaulion]] || align="center" | 466 || align="center" | 13.18 |- | [[Villars-Burquin]] || align="center" | 506 || align="center" | 4.81 |- | [[Villars-Epeney]] || align="center" | 71 || align="center" | 0.86 |- | [[Villars-sous-Champvent]] || align="center" | 53 || align="center" | 0.92 |- | [[Vugelles-La Mothe]] || align="center" | 105 || align="center" | 3.08 |- | [[Vuiteboeuf]] || align="center" | 470 || align="center" | 5.03 |- | '''[[Yverdon-les-Bains]]''' || align="center" | 24'676 || align="center" | 11.26 |- | [[Yvonand]] || align="center" | 2447 || align="center" | 13.38 |- style="background-color:#EFEFEF;" | '''Total''' (83) || align="center" | 75'421 || align="center" | 702.59 |} </div> {{Vad (district)}} [[Categoria:Districts dal chantun Vad]] 9hjmqe0n3d7n58d2jrgban8ld7nuqnf Ouest lausannois (district) 0 5423 174097 147837 2026-09-17T07:07:43Z ~2026-50169-66 23982 174097 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Karte Bezirk Ouest lausannois 2008.png|thumb|300px|District Ouest lausannois]] Il '''District de l'Ouest lausannois''' è in district svizzer dal chantun [[Chantun Vad|Vad]]. == Vischnancas davent dals 01-01-2008 == <div style="padding:1em 20px 1em 20px; color:#000000;text-align:left;"> {| border="1" cellpading="5" cellspacing="0" style="border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" !colspan="1" bgcolor="#EFEFEF" width="180" | '''Vischnanca''' !colspan="1" align=center bgcolor="#EFEFEF" width="150" | '''Populaziun''' <small><br>(31. Dec. 2006)</small> !colspan="1" align=center bgcolor="#EFEFEF" width="90" | '''Surfatscha (km²)''' |- | [[Bussigny-près-Lausanne]] || align="center" | 7641 || align="center" | 4.82 |- | [[Chavannes-près-Renens]] || align="center" | 6086 || align="center" | 1.65 |- | [[Crissier]] || align="center" | 6807 || align="center" | 5.50 |- | [[Ecublens (VD)|Ecublens]] || align="center" | 10'239 || align="center" | 5.71 |- | [[Prilly]] || align="center" | 10'806 || align="center" | 2.17 |- | '''[[Renens]]''' || align="center" | 18'337 || align="center" | 2.96 |- | [[Saint-Sulpice]] || align="center" | 2927 || align="center" | 1.85 |- | [[Villars-Sainte-Croix]] || align="center" | 660 || align="center" | 1.66 |- style="background-color:#EFEFEF;" | '''Total''' (8) || align="center" | 63'503 || align="center" | 26.32 |} </div> {{Vad (district)}} [[Categoria:Districts dal chantun Vad]] nafe58tufehwau0pcuqjmn8xebvf1ip Riviera-Pays-d'Enhaut (district) 0 5424 174085 151372 2026-09-17T06:17:31Z ~2026-50169-66 23982 174085 wikitext text/x-wiki [[Image:Karte Bezirk Riviera - Pays-d'Enhaut 2008.png|thumb|300px|District Riviera-Pays-d'Enhaut]] Il '''District de la Riviera-Pays-d'Enhaut''' è in district svizzer dal chantun [[Chantun Vad|Vad]]. == Vischnancas davent dals 01-01-2008 == <div style="padding:1em 20px 1em 20px; color:#000000;text-align:left;"> {| border="1" cellpading="5" cellspacing="0" style="border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" !colspan="1" bgcolor="#EFEFEF" width="180" | '''Vischnanca''' !colspan="1" align=center bgcolor="#EFEFEF" width="150" | '''Populaziun''' <small><br>(31. Dec. 2006)</small> !colspan="1" align=center bgcolor="#EFEFEF" width="90" | '''Surfatscha (km²)''' |- | [[Blonay]] || align="center" | 5392 || align="center" | 16.03 |- | [[Chardonne]] || align="center" | 2747 || align="center" | 10.30 |- | [[Château-d'Œx]] || align="center" | 3139 || align="center" | 113.76 |- | [[Corseaux]] || align="center" | 2078 || align="center" | 1.06 |- | [[Corsier-sur-Vevey]] || align="center" | 3125 || align="center" | 6.74 |- | [[Jongny]] || align="center" | 1403 || align="center" | 2.16 |- | [[Montreux]] || align="center" | 23'170 || align="center" | 33.40 |- | [[Rossinière]] || align="center" | 506 || align="center" | 23.34 |- | [[Rougemont]] || align="center" | 892 || align="center" | 48.56 |- | [[Saint-Légier-La Chiésaz]] || align="center" | 4443 || align="center" | 15.12 |- | [[La Tour-de-Peilz]] || align="center" | 10'478 || align="center" | 3.29 |- | '''[[Vevey]]''' || align="center" | 16'927 || align="center" | 2.39 |- | [[Veytaux]] || align="center" | 803 || align="center" | 6.73 |- style="background-color:#EFEFEF;" | '''Total''' (13) || align="center" | 75'103 || align="center" | 282.88 |} </div> == Toponimia == {| class="boxshadow" cellpadding=5 style="margin:1em 1em 1.5em 1em; padding:5px; border:1px solid #aaa" |- ! width="170" style="text-align:center; background:#E00000; color:#fff" | Franzos ! width="170" style="text-align:center; background:#E00000; color:#fff" | Patua ! width="170" style="text-align:center; background:#E00000; color:#fff" | Tudestg |- | style="background:#f0f0f0" | Château-d'Œx | style="background:#f0f0f0" | Tsathi-d'É | style="background:#f0f0f0" | Ösch, Oesch |- | style="background:#f0f0f0" | Vevey | style="background:#f0f0f0" | Vevâ <small>(loc.)</small>, Vevê | style="background:#f0f0f0" | Vivis |- |} {{Vad (district)}} [[Category:Districts dal chantun Vad]] 9obl04lllwl73pp2xvagn8mgnndht5r Judo 0 6115 174102 148043 2026-09-17T07:34:10Z ~2026-50169-66 23982 174102 wikitext text/x-wiki '''Judo''' vul dir verbalmain "via miaivla" e vegn dal Giapun. El è in sport da cumbat ch'ha il princip da gudagnar tras capitular. Judo è vegnì fundà a l'entschatta dal 20avel tschientaner da Jigoro Kano (1860-1938). El ha stgaffì ina simbiosa or da differents stils da Jiu-Jitsu, ch'el ha emprendì cun gronda disciplina en sia giuventetgna. In cumbattant da Judo vegn numnà judoka. I dat dus princips filosofics fundamentals pli specifics en il judo. Per l'ina l'agid vicendaivel, la chapientscha dal svilup d'omadus ed il bainstar, per l'auter il meglier pussaivel engaschament da corp e spiert. {{Artitgel 1000|-10}} [[Categoria:Sport| ]] i6qwkikbs9qsihfravca6wprxotpld2 Monte Bisbino 0 6285 174072 36398 2026-09-17T05:43:10Z ~2026-50169-66 23982 174072 wikitext text/x-wiki {{Infobox Muntogna | Num = Monte Bisbino | Foto = ComoImmagine 067.jpg | Descripziun = Il [[Lai da Com]] ed davos, il Monte Bisbino | Autezza = 1325 m.s.m. | Posiziun = [[Image:Flag of Switzerland.svg|20px]] [[Svizra]] | Chadaina = [[Alps]] | Coordinates = | Topographic map = | Traversed by = }} Il '''Monte Bisbino''' è ina muntogna da 1325 m sin il [[Lai da Com|Lago di Como]] en las vischnancas da [[Sagno]], [[Caneggio]] ed da [[Morbio Superiore]] en il chantun [[Tessin]]. [[Image:Valle di Muggio3.jpg|250px|thumb|right|Il [[Valle di Muggio]] ed davos, il Monte Bisbino]] [[Category:Muntognas da la Svizra|Bisbino]] [[Category:Muntognas da l'Europa|Bisbino]] tn3go67m7ihdc0i9uzs1aa5blut9tlu Brunate 0 6370 174082 167397 2026-09-17T06:05:45Z ~2026-50169-66 23982 174082 wikitext text/x-wiki {{puter}} {| class="prettytable" align="right" |----- | colspan="2" align="center" bgcolor="#BFEFFF" | '''Brunate'''<br />[[Datoteca:Panorama dalla Lucciola.jpg|thumb|300px|center|Panorama da Brunate]] |----- |- bgcolor="#E3E3E3" |----- |'''Vappa''' |[[Datoteca:Brunate-Stemma.png|thumb|50px|left|Vappa da Brunate]] |----- |'''Stedi''' |[[Italia]] |----- |'''Regiun''' |[[Lombardia]] |----- |'''Provinza''' |[[Provinza da Com|Com]] |----- |'''Coordinatas''' |45°49'0"N; 9°6'0"E |----- |'''Otezza''' |715 meters |----- |'''Surfatscha''' |1,96 kilometers quadrats |----- |'''Abitants''' |1.786(31 dicember 2013) |----- |'''Densited''' |915 abitants per kilometer quadrat |----- |'''Vschinaunchas cunfinantas''' |[[Blevio]] e [[Com]] |----- |'''Numer postel''' |22034 |----- |'''Nom dals abitants''' |Brunatesi |----- |'''Sench protectur''' |[[Sant Andrea l'Apostel]] |----- |'''Di da festa''' |[[30 november]] |} '''Brunate''' ('''Brünàa''' in [[lingua lumbarda|lumbard]]) es üna vschinauncha taliauna in [[Lombardia]], [[Provinza da Com]]. Ella es abiteda da 1.794 persunas.<ref>Numer dals abitants als 31 dicember 2011 (Uffizi da Stedi Civil)</ref> Ella es nota pella presenzcha da nombrosas villas da stil eclettic e Liberty, pella [[Funiculera Com-Brunate|funiculera]] chi la lia a [[Com]] e per sias zonas panoramicas, chi l'haun fat guadagner il nom "Balcone sulle Alpi" ("Balcon süls [[Alps]]"). == Geografia dal lö == === Territori === Il territori da la vschinauncha da Brunate as chatta i'ls [[Prealps]] lombards, precis i'l u.d. "[[Triangolo Lariano]]", ad ün'otezza traunter 562 e 1027 meters (localited CAO). La vschinauncha da Brunate da nom e da pom es ad ün otezza da 715 meters, suot il cuolm dal Monte Tre Croci, illa vart sud da la muntagna svessa. Il terrain, inua ch'ad es construida Brunate, es caltschinus, ma la presenzcha da morenas d'ablaziun l'ho fertiliso.<ref>D. Pandakovic/M. Viganò, ''Il bosco insegna'', p. 44</ref> Ün poch pü suot la vschinauncha es que üna pitschna planüra ota (la localited ''Piani di Brunate''), chi es lieda a la cited veglia vi da üna via stretta a serpentinas inaugureda als [[15 gün]] [[1935]].<ref>E. Casnati, ''Brunate dentro'', p. 36</ref> Il territori cumünel es pelpü cuviert da gods; ils bös-chs ils püs preschaints sun l'ascher, il fraischen, il pign, il vduogn, il ruver, la robinia, il chastagner e'l fo.<ref>D. Pandakovic/M. Viganò, ''Il bosco insegna'', p. 46</ref> Ovas ed ovels sun quasi del tuot absaint, ma a do bgeras funtaunas: la pü renumneda es la ''Fonte Pissarottino'', inua ch'as chatta ün dals lös panoramics ils püs bels da Brunate süls [[Alps]] e'l [[Laj da Com|lej da Com]] === Fracziuns === La vschinauncha da '''Brunate''' da nom e da pom es la cited veglia, chi s'ho sviluppeda als peis da la clostra da Sant Andrea, de la quela hoz es resteda be la baselgia. I'l territori cumünel da Brunate do que eir oters centers abitos: * '''San Maurizio''', chi es als peis dal cuolm dal Monte Tre Croci; cò do que la baselgia da San Maurizio e'l "Faro Voltiano"; * '''CAO''' (chi voul dir "Club Alpino Operaio"), chi as chatta a la fin da la via chi da San Maurizio maina a la senda da la Crasta dal "Triangolo Lariano"; cò do que il pitschen sanctuari da Santa Rita; * '''Nidrino''', zona residenziela ad ovest da la cited veglia, chi s'ho sviluppeda principalmaing illa seguonda mited dal 20. tschientiner; cò do que il center da sport; * '''Piani di Brunate''', sülla planüra ota chi es suot la cited veglia; cò do que la pitschna baselgia dal "Sacro Cuore di Gesù" ("Sench Cour da Jesus"); * '''Carescione''', pochas chesas traunter la localited Piani di Brunate e'ls binaris da la [[Funiculera Com-Brunate]]; * '''Laghetto''', illa vart est dal territori cumünel, chi ho quist nom pervi d'ün pitschen lej chi daiva l'ova al lö inua ch'ün faiva altschiva. Il prüm gnit il lej cuvert ([[1939]]) e zieva svudo ([[1975]]), per ch'a gniss construieu ün parkegi. Cò do que la caserna dals Carabinieri. === Clima === Brunate ho un clima tipic da mited muntagna. Las steds sun fras-cahs e suvenz cun vent; la temperatura, chi nun es squasi mê pü cu 25 gros a la sumbriva, favurisescha l'arrivi da turist, chi vegnan da las chodas citeds per as frader. Ils invierns sun fraids cun frequaintas naiveras (var 50 centimeters illa cited veglia e 1,50 meters illa localited CAO); tuottüna nu vegn la vschinauncha isoleda da la naiv, perque cha la [[Funiculera Com-Brunate]] funcziunescha eir cur ch'a naiva. == Origen dal nom<ref>Funtauna: Pro Brunate</ref> == L'origen dal nom "Brunate" es fich incert; que sun trais ipotesas: * "Brunate" vegn da ''Prunear'', chi voul dir "vschinauncha naschida traunter ils prüners"; * "Brunate" vegn dal pled celtic ''Brunear'', chi voul dir "muntagna ad est";<ref>Conguela il pled celtic ''Brig'', chi significhescha "crasta", chi es origen da nom d'otras cited taliaunas scu [[Brescia]] u [[Breno]] u eir da la localited Brè illa vschinauncha da [[Lugano]]: tuot quists lös s'haun sviluppo sün crastas uschè scu Brunate</ref> * "Brunate" vegn dal pled tudas-ch ''Brunnen'', chi voul dir "funtauna"; que es probabel pella presenzcha da bgeras funtaunas sül territori (scu la già citeda "Fonte Pissarottino"). == Istorgia == [[Datoteca:Funicolare.jpg|thumb|300px|right|Funiculera Com-Brunate]] Las prümas notizchas sülla vschinauncha sun dal [[1240]];<ref>als 5. tschientiner a.C. eira la zona da Brunate abiteda da pievels celtics nomads: da cò forsa l'origen dal nom da "Brunate" (vzair la secziun "Origen dal nom")</ref> zieva ün tschientiner gnit fatta sü la clostra da Sant Andrea. Zieva quel mumaing füt Brunate cugnuoschieu scu ün lö religius, isolo e da greiv access. Als [[1817]] gnit fatta üna senda, chi lia auncha hoz [[Com]] cun Brunate. Zieva bger temp gnitttan construidas las duos strettas vias (l'üna da [[Com]], l'otra da [[Tavernerio]]), dals quels hoz fo que adöver per ir a Brunate cun l'automobil.<ref>E. Casnati, ''Brunate''</ref> Traunter ils 19. e 20. tschientiners dvantet Brunate ün lö da vacanzas surtuot pellas famiglias milanaisas benestants, chi fettan sü bgers villas liberty; vi per quels ans eira que eir ün Kursaal, chi füt in activited fin la [[Seguonda Guerra Mundiela]]. Als [[11 november]] [[1894]] gnit construida la [[Funiculera Com-Brunate|funiculera]], chi da [[Com]] vo fin Brunate. Als [[1943]] dvantet Brunate üna fracziun da [[Com]]; zieva üna petiziun populera, dvantet'la danövmaing üna vschinauncha politica als [[1947]].<ref>La petiziun firmedas dal pievel da Brunate as chattan i'l archiv cumünel</ref><ref>E. Casnati, ''Brunate''</ref> Hoz vegnan a Brunate main turists cu in passo, surtut dals [[USA]] e dal [[Giapun]], chi vegnan a vzair il panorama bellezzas: a po vzair, vi pellas bellas oras, las Alps (surtuot il [[Monte Rosa]]) e la [[Planüra Padana]]. Vi per ün uorden dal President da vschinauncha,<ref>Ordinaziun n. 1100 dals 18 favrer 2008</ref> zieva'ls [[1. marz]] [[2008]] nu po que gnir a Brunate da las set a las vainch cun las maschinas, chi sun pü largias cu 1,84 meters u chi haun il diameter da lur roudas pü grand cu 73 centimeters. Quist uorden, contestedas da hoteliers e commerzchants dal lö, voul impedir l'acces a Brunate da maschinas memma grands pellas vias strettezzas da la vschinauncha: pelvaira es la [[Funiculera Com-Brunate]] il mez da transport il pü cusglio per ir a Brunate, eir per cha illa vschinauncha do que pochas plazzas da parker. == Vappa<ref>E. Casnati, ''Brunate dentro'', pp. 20-21</ref> == <center> <gallery> Image:Brunate-Stemma.png|<center>Vappa ufficiela da Brunate (1973)</center> Image:STEMBRUNATE.jpg|<center>Vappa da Brunate a fuorma da guotta (1990)</center> </gallery> </center> La vappa da Brunate es ün s-chüd samnitic, cun sura üna curuna da tuors e suot ün ram d'urbeja a schnestra ed ün ram da ruver a dretta. Il s-chüt es partieu da l'ot a schnestra al bass a destra vi da üna fascha blov cun trais stailas melnas; la vart in ot a dretta es cotschna cun ün sulagl mellan cun una fatscha umauna; la vart in bass a schnestra es grischa cun trais muntagnas verdas (quella centrela es il Monte Tre Croci) e'l lej a lur peis. Quista vappa gnit utiliseda dal cumanzamaint dal 20. tschientiner e gnit bgeras voutas müdeda; als [[1973]] dvantet'la la vappa ufficiela da la vschinauncha da Brunate tres ün decret dal President da la Republica. Als [[1990]] cumparit süllas chartas ufficielas da la vschinauncha un oter tip da vappa, simil a la vappa ufficiela, ma da culur naira ed alva e culla fuorma da guotta messa al cuntrari. == Evoluziun da la populaziun == Al prüm censiment da la populaziun fat in [[Italia]] ([[1861]]) vaiva Brunate 291 abitants; daspö quel an es la populaziun creschida in möd reguler fin als [[1936]], cur cha Brunate eira abiteda da 845 persunas.<ref>Funtauna: ISTAT</ref> Traunter ils [[1936]] e'l [[1951]] sun ils abitants da Brunate aumentos dal 117,46% (da 845 a 1.861).<ref>Funtauna: ISTAT</ref> Principalmaing sun duos las radschuns da quist grand augment da la populaziun: l'augment d'iffaunts naschieus zieva la guerra e l'immigraziun da glieud, chi gniva specialmaing dal Süd Italia per chatter plazzas da lavur a Brunate, chi nu manchaivan in quel temp.<ref>Funtauna: Uffizi da Stedi civil</ref> Zieva ans, düraunt ch'ils abitants sun ün poch diminuieus, dal censiment dal [[2001]] al [[2008]] ho la populaziun da Brunate cumanzo danövmaing ad augmenter (da 1.730 a 1.794).<ref>Funtauna: Uffizi da Stedi civil</ref> Ad es ün egen fat per üna vschinauncha da montagna, ma que es sto pussibel per ch'ella es poch luntauna da [[Com]], cha ün po ragiundscher in be 7 minuts culla [[Funiculera Com-Brunate|funiculera]]. L'augment dals abitants da Brunate es avegnida per l'arrivi da bgeras persunas, chi vegnan da l'ester (specialmaing da la [[Rumania]], dal [[Maroc]], da [[El Salvador]], da l'[[Ucraina]] e da la [[Tirchia]]) e chi hoz lavuran principalmaing illas pitschnas impraisas da fabrica da Brunate ed illas villas scu famagls. Al [[31 dicember]] [[2010]] ho Brunate 162 abitants esters, 116 dals quêls vegnan da stedis chi nu faun part da l'[[Uniun europeica]].<ref>Funtauna: Uffizi da Stedi civil</ref> == Economia == === Agricultura === I'l passo l'agricultura es steda fich importanta pell'economia da Brunate: las cultivaziuns as chattaivan illa localited ''Laghetto'', sün terrassas artificielas; ün cultivaita tuot las sortas da verdüra, ma na ils ardöffels, poch adattos per il tip da terrain da Brunate.<ref>D. Pandakovic/M. Viganò, ''Il bosco insegna'', p. 92</ref> Ad eiran fich renumnedas las cultivaziuns da tschiguollas. Impü a Brunate gnivan cultivos ils chastagners da früt.<ref>D. Pandakovic/M. Viganò, ''Il bosco insegna'', pp. 44-46</ref> Daspö la [[Seguonda Guerra mundiela]] gnint las cultivaziuns da verdüras e chastagners abandunedas dal tuot; hoz sun las terrassas cuviertas da robinias.<ref>D. Pandakovic/M. Viganò, ''Il bosco insegna'', p. 93</ref> === Industria === A Brunate nu sun mê existidas fabricas. Percunter daivan que chevas da sabgia, da crappa (pellas terrassas da cultivaziun) e d'arschiglia (pellas tevlas dal tet). Eir quistas activiteds gnint abandunedaz daspö la [[Seguonda Guerra mundiela]].<ref>D. Pandakovic/M. Viganò, ''Il bosco insegna'', p. 93</ref> === Artischanedi === Pella presenzcha da grands gods eira sviluppo a Brunate l'artischanedi dal lain: dal chastagner faisaivan que portas e fnestras, dal fraischen la mobiglia e da l'uolm (bös-ch hoz svanieu a Brunate) las aissas da bloc pels bachers.<ref>D. Pandakovic/M. Viganò, ''Il bosco insegna'', p. 92</ref> Uossa poch sun quels, chi faun il falegnam; hoz sun las firmas d'artischanedi pella megldra part pitschnas impraisas da fabrica. === Turissem === ==== In generel ==== Eir scha la crisa zieva la Seguonda Guerra mundiela vaiva fich diminuieu l'arrivi dals turists, es l'economia da Brunate fundeda principalmaing sül turissem. Uossa nun do que pü ils grands hotels fats sü al cumanzamaint dal 20. tschientiner,<ref>Als 1958 a Brunate daiva que 15 hotels (E. Casnati, ''Brunate dentro'', p. 46); hoz do que 4 hotels e 2 bed & breakfast</ref> ma pitschens hotels, bed & breakfast ed ustarias, chi faun ils trats dal lö (rost, salvadschina e [[pulenta]]). ==== Las sendas ==== [[File:Sasso del Lupo.jpg|thumbs|300px|right|Mass erratic, ch'ho nom ''Sasso del Lupo'' ("Crap dal Luf")]] Brunate es renumneda eir, per ch'ella es il punct da partenza da numerosas sendas; particulermaing sun que da remarcher duos sendas: * la '''Strada Regia''' ("Via dal raig"), senda inaugureda als [[2006]] zieva sia messa in uorden; ella cumanza tres il Champ da sport da via Nidrino e vain a [[Bellagio]] percuorrand sendas a mezza costa. Quista via, da la quêl as faiva adöver per ir illas vschinaunchas da la vart est dal Lej da Com, aunz cha la nouva via gnit construida, permet da vzair monumaints natürels scu ils mass erratics ed aclas bellezzas; * la '''Dorsale del Triangolo Lariano''' (via da crasta dals muots traunter ils lejs da [[Com]] e da [[Lecco]]), chi po gnir parcuors a peis u culla mountain bike fin [[Bellagio]] e chi fo vzair panoramas bellezzas sul lej da [[Com]] e sün tuot que d'intuorn. == Persunas renumnedas == <center> <gallery> Image:ETH-BIB-Volta, Alessandro (1745-1827)-Portrait-Portr 02303.tif|<center>Alessandro Volta</center> Image:Busto Pencio Slavejkov.jpg|<center>Penčo Slavejkov</center> </gallery> </center> * Il scienziat [[Alessandro Volta]] ([[1745]]-[[1827]]) vivet a Brunate vi pella sia infanzia. * [[Alberto Bonacossa]] ([[1883]]-[[1953]]), chemiker, dirigent da sport e proprietari da la [[Gazzetta dello Sport]] (la giazetta da sport la pü renumneda in [[Italia]]), vaiva üna villa a Brunate, inua cha sia famiglia viva auncha tuottadi. * Als [[10 gün]] [[1912]] murit il poeta bulgar [[Penco Slavejkov]], chi hoz es algordo vi da duos peidras sül mür da l'Hotel, inua ch'el murit, e vi d'un monumaint inauguro als [[2007]] tar la Biblioteca cumünela. * A Brunate als [[12 gün]] [[1932]] es naschida la cumedianta taliauna [[Mara Berni]] (pseudonim da Mara Bernasconi). * Il giuveder da ballapè [[Claudio Gentile]] ([[1953]]), campiun dal muond als [[1982]], vivet a Brunate, cur ch'el eira ün mat. == Monumaints ed oters lös interessants == <center> <gallery> Image:Funicolare.jpg|<center>Funiculera Com-Brunate</center> Image:Sala macchine Funicolare.JPG|<center>Sala machinas da la Funiculera</center> Image:Municipio Brunate.jpg|<center>Villa Franceschini<br />Chesa cumünela</center> Image:Vicolo M. Monti 1.jpg|<center>Cited veglia<br />Vicolo M. Monti</center> Image:Sant'Andrea Apostolo.jpg|<center>Sant'Andrea Apostolo</center> Image:Madonna di Pompei.jpg|<center>Madonna di Pompei</center> Image:Sacro Cuore ai Piani 2.jpg|<center>Baselgia dal Sacro Cuore di Gesù</center> Image:San Maurizio.jpg|<center>San Maurizio</center> Image:Santa Rita al CAO 2.jpg|<center>Sanctuari da Santa Rita</center> Image:Faro Voltiano.jpg|<center>Faro Voltiano</center> Image:Panorama dal Pissarottino.jpg|<center>Panorama da via Pissarottino</center> Image:Como dal Belvedere.jpg|<center>Com dal Piz Belvedere</center> </gallery> </center> Las principelas attraziun turisticas da Brunate sun: * la '''[[Funiculera Com-Brunate]]''', inaugureda als 11 novembre 1894, chi lia Brunate a la cited da [[Com]] in 7 minuts; tar la staziun da Brunate po que vzair la granda sala dallas maschinas, chi faun funcziuner la funiculera; * las numerusas '''Villas''' Libery ed eclettics, chi as chattan surtut illas vias Pissarottino, Roma, A. Pirotta e G. Scalini;<ref>Conguela C. De Carli, ''Brunate tra Eclettismo e Liberty''</ref> * la '''cited veglia''', caracteriseda da vias strettezzas, chi rampchan sül muot, tagliedas da la via P. e M. Monti, via maistra dalla cited veglia; * la baselgia da '''Sant Andrea''' (piazza della Chiesa), las prümas notizchas da la quela sun dal 13. tschientiner, insembel a la clostra chi era sper ella, uossa demolida; ella fut amplieda bgeras voutas, l'ultima traunter ils [[1914]]<ref>Il prüm crap gnit mis als 30 avrigl 1914 culla presenzcha da l'uvas-ch da [[Com]] Alfredo Archi; E. Casnati, ''Brunate dentro'', p. 29</ref> e'ls [[1927]] (cur cha la seguonda fatscheda gnit construida)<ref>E. Casnati, ''Brunate dentro'', p. 29</ref> ed i'l intern do que picturas murelas fattas da la famiglia Recchi da [[Com]] als 17. tschientiner, chi represchentan ils Sants Andrea, Maurizi, Ignatius da Loyola, Michel, Baltramieu e la beeda Maddalena Albrici, schef da la veglia clostra da Brunate;<ref>Pagina ''Brunate'', in ''La Lombardia paese per paese''</ref> * la baselgetta da la '''Madonna di Pompei''', illa cited veglia (traunter las vias P. e M. Monti ed A. Manzoni); * la baselgia dal '''Sacro Cuore di Gesù''' (via ai Piani), illa localited ''Piani di Brunate'', immez a bös-chs da pign; sper ella es que ün pitschen clucher; * la baselgia da '''San Maurizio''', illa localited cun listess nom (via G. Scalini); * il sanctuari da '''Santa Rita''', illa localited CAO (via alle Colme); * il '''Faro Voltiano''', tuor ota 29 meters fatta sü als [[1927]], sül cuolm dal Monte Tre Croci, per celebrer il tschientiner da la mort dal renumno scienziat da [[Com]] [[Alessandro Volta]]. Da la saira a la damaun fo quista tuor üna glüsch verda, alva e cotschna; * ils '''panoramas''', pel quêls Brunate es steda definida "il Balcone sulle Alpi" ("il Balcun süls Alps"). A paun vzair ils meglders panoramas a la fin da la via Pissarottino, sül Piz Belvedere (tres via A. Pirotta), in piazza A. Bonacossa e sül "Faro Voltiano". == Manifestaziuns == Vi pella sted do que a Brunate fich evenemaints da cultura (concerts, referats, lectüras, films), chi haun lö in l'Auditorium da la nouva Biblioteca cumünela, inaugureda als [[28 october]] [[2006]]. Oters manifestaziuns da musica haun lö i'ls curtins da las villas ed illa cited veglia. Üna vouta eira Brunate renumneda pella "Festa del Narciso" ("Festa da la Narcissa"), flur chi d'eira tipic dals pros da la vschinauncha. Ella gnit organiseda la prüma vouta als [[1936]]; zieva dvantet sia nom "Brunate in fiore" ("Brunate in flur",[[1966]]) e "Armonie fiorite" ("Armonias da fluors", [[1967]]). L'ültima vouta da quista festa füt als [[1973]].<ref>E. Casnati, ''"Pro Brunate" in centenario'', pp. 43, 48-49</ref> Oters manifestaziuns renumnedas sun: * il campiunedi da ballapè traunter las fracziuns da Brunate, chi ho lö la prüma mited da lügl tar il center da sport dal Nidrino; * "Cammin'Art", exposiziun d'ouvras artisticas traunter Brunate e San Maurizio, chi ho lö la seguonda e terza fin d'eivna da settember; * la Festa da San Maurizio, tipica festa da vschinauncha, chi ho lö la terza dumengia da settember illa localited da listess nom; * la processiun da Sant Andrea ([[30 november]]); in quist'occasiun mettan il abitants da Brunate chandailas our da lur fnestras. == Administraziuns da la vschinauncha dal 1860<ref>E. Casnati, ''Brunate dentro''</ref> == {| class="prettytable" |- bgcolor="#E3E3E3" !Perioda !Nom !Funcziun |- |1860-1866 |Giovanni Monti |President da vschinauncha |- |1866-1872 |Francesco Monti |President da vschinauncha |- |1872-1884 |Antonio Monti |President da vschinauncha |- |1884 |Giuseppe Pedraglio |President da vschinauncha |- |1884-1915 |Antonio Baserga |President da vschinauncha |- |1915-1926 |Angelo Zannini |President da vschinauncha |- |1926-1927 |Eugenio Levati |Cumissari dal Prefet |- |1927 |Candido Luciano Marchini |Cumissari dal Prefet |- |1927-1930 |Federico Lo Monaco |Cumissari dal Prefet |- |1930-1940 |Giuseppe Grippa |Podested |- |1940-1943 |Luigi Aliverti |Cumissari dal Prefet |- |1943-1947 |''Fracziun da Com'' | |- |1947-1948 |Giuseppe Russo |Cumissari dal Prefet |- |1948-1949 |Enrico Ghezzi |President da vschinauncha |- |1949-1952 |Luigi Silo |President da vschinauncha |- |1952-1959 |Gabriele Giussani |President da vschinauncha |- |1959-1960 |Camillo Bianchi Fetuccia |President da vschinauncha |- |1960-1963 |Carlo Fontana |President da vschinauncha |- |1963-1964 |Antonio Noseda |President da vschinauncha |- |1964-1970 |Camillo Bianchi Fetuccia |President da vschinauncha |- |1970-1975 |Socrate Meconcelli |President da vschinauncha |- |1975-1984 |Giovanni Bernasconi |President da vschinauncha |- |1984-1995 |Angelo Doneda |President da vschinauncha |- |1995-1999 |Francesco Bianchi Fetuccia |President da vschinauncha |- |1999-2009 |Darko Pandakovic |President da vschinauncha |- |daspö 2009 |Davide Bodini |President da vschinauncha |- |} == Sport == A Brunate do que il center da sport illa localited Nidrino, chi es tuottadi in stedi da restructuraziun. El ho üna plazza da ballapè per equipas da ündesch giuveders, üna da tennis ed üna da gimnastica; zieva la messa a növ daro que eir üna plazza cuverta da ballapè a tschinch giuveders.<ref>Decrets da la Suprastanza cumünela nn. 31, 32 e 33 dal 29 marz 2006</ref> A Brunate do que üna equipa amaturiela da ballapè, chi ho nom "ASD Brunatese". == Bibliografia == * Ercole Casnati, ''Brunate'', Com, 1967 * Cecilia De Carli, ''Brunate tra Eclettismo e Liberty'', Brunate, 1985 * Divers autuors, ''La Lombardia paese per paese'', Firenza, 1991 * Ercole Casnati, ''Brunate dentro'', Brunate, 1994 * Ercole Casnati, ''"Pro Brunate" in centenario'', Brunate, 1995 * Comunità Montana Triangolo Lariano, ''Guida alla scoperta del Triangolo Lariano'', Canzo, 2004 * Darko Pandakovic/Martina Viganò, ''Il bosco insegna'', Milan, 2004 == Colliaziuns == * [[Funiculera Com-Brunate]] * [http://www.comune.brunate.co.it L'adressa internet da la vschinauncha da Brunate] * [https://web.archive.org/web/20120610162036/http://www.probrunate.it/ L'adressa da la "Pro Brunate", principela associaziun, chi organisescha manifestaziuns a Brunate] * [https://web.archive.org/web/20130522212915/http://appuntamentimusicali.it/ L'adressa da l'associaziun "Appuntamenti musicali", chi organisescha festas da musica a Brunate illas Villas ed illa cited veglia] * [https://web.archive.org/web/20110226081219/http://provincia.como.it/ L'adressa da la Provinza da Com] * [http://www.lakecomo.it L'adressa dal Dicaster dal turissem da la Provinza da Com] == Funtaunas == <references/> {{Provinza da Com}} [[Categoria:Vischnancas da la provinza da Como]] ttzpc7cz2nwi7kgd2qz4y841z6gqcen 174083 174082 2026-09-17T06:13:18Z ~2026-50169-66 23982 174083 wikitext text/x-wiki {{puter}} {| class="prettytable" align="right" |----- | colspan="2" align="center" bgcolor="#BFEFFF" | '''Brunate'''<br />[[Datoteca:Panorama dalla Lucciola.jpg|thumb|300px|center|Panorama da Brunate]] |----- |- bgcolor="#E3E3E3" |----- |'''Vappa''' |[[Datoteca:Brunate-Stemmma.png|thumb|50px|left|Vappa da Brunate]] |----- |'''Stedi''' |[[Italia]] |----- |'''Regiun''' |[[Lombardia]] |----- |'''Provinza''' |[[Provinza da Com|Com]] |----- |'''Coordinatas''' |45°49'0"N; 9°6'0"E |----- |'''Otezza''' |715 meters |----- |'''Surfatscha''' |1,96 kilometers quadrats |----- |'''Abitants''' |1.786(31 dicember 2013) |----- |'''Densited''' |915 abitants per kilometer quadrat |----- |'''Vschinaunchas cunfinantas''' |[[Blevio]] e [[Com]] |----- |'''Numer postel''' |22034 |----- |'''Nom dals abitants''' |Brunatesi |----- |'''Sench protectur''' |[[Sant Andrea l'Apostel]] |----- |'''Di da festa''' |[[30 november]] |} '''Brunate''' ('''Brünàa''' in [[lingua lumbarda|lumbard]]) es üna vschinauncha taliauna in [[Lombardia]], [[Provinza da Com]]. Ella es abiteda da 1.794 persunas.<ref>Numer dals abitants als 31 dicember 2011 (Uffizi da Stedi Civil)</ref> Ella es nota pella presenzcha da nombrosas villas da stil eclettic e Liberty, pella [[Funiculera Com-Brunate|funiculera]] chi la lia a [[Com]] e per sias zonas panoramicas, chi l'haun fat guadagner il nom "Balcone sulle Alpi" ("Balcon süls [[Alps]]"). == Geografia dal lö == === Territori === Il territori da la vschinauncha da Brunate as chatta i'ls [[Prealps]] lombards, precis i'l u.d. "[[Triangolo Lariano]]", ad ün'otezza traunter 562 e 1027 meters (localited CAO). La vschinauncha da Brunate da nom e da pom es ad ün otezza da 715 meters, suot il cuolm dal Monte Tre Croci, illa vart sud da la muntagna svessa. Il terrain, inua ch'ad es construida Brunate, es caltschinus, ma la presenzcha da morenas d'ablaziun l'ho fertiliso.<ref>D. Pandakovic/M. Viganò, ''Il bosco insegna'', p. 44</ref> Ün poch pü suot la vschinauncha es que üna pitschna planüra ota (la localited ''Piani di Brunate''), chi es lieda a la cited veglia vi da üna via stretta a serpentinas inaugureda als [[15 gün]] [[1935]].<ref>E. Casnati, ''Brunate dentro'', p. 36</ref> Il territori cumünel es pelpü cuviert da gods; ils bös-chs ils püs preschaints sun l'ascher, il fraischen, il pign, il vduogn, il ruver, la robinia, il chastagner e'l fo.<ref>D. Pandakovic/M. Viganò, ''Il bosco insegna'', p. 46</ref> Ovas ed ovels sun quasi del tuot absaint, ma a do bgeras funtaunas: la pü renumneda es la ''Fonte Pissarottino'', inua ch'as chatta ün dals lös panoramics ils püs bels da Brunate süls [[Alps]] e'l [[Laj da Com|lej da Com]] === Fracziuns === La vschinauncha da '''Brunate''' da nom e da pom es la cited veglia, chi s'ho sviluppeda als peis da la clostra da Sant Andrea, de la quela hoz es resteda be la baselgia. I'l territori cumünel da Brunate do que eir oters centers abitos: * '''San Maurizio''', chi es als peis dal cuolm dal Monte Tre Croci; cò do que la baselgia da San Maurizio e'l "Faro Voltiano"; * '''CAO''' (chi voul dir "Club Alpino Operaio"), chi as chatta a la fin da la via chi da San Maurizio maina a la senda da la Crasta dal "Triangolo Lariano"; cò do que il pitschen sanctuari da Santa Rita; * '''Nidrino''', zona residenziela ad ovest da la cited veglia, chi s'ho sviluppeda principalmaing illa seguonda mited dal 20. tschientiner; cò do que il center da sport; * '''Piani di Brunate''', sülla planüra ota chi es suot la cited veglia; cò do que la pitschna baselgia dal "Sacro Cuore di Gesù" ("Sench Cour da Jesus"); * '''Carescione''', pochas chesas traunter la localited Piani di Brunate e'ls binaris da la [[Funiculera Com-Brunate]]; * '''Laghetto''', illa vart est dal territori cumünel, chi ho quist nom pervi d'ün pitschen lej chi daiva l'ova al lö inua ch'ün faiva altschiva. Il prüm gnit il lej cuvert ([[1939]]) e zieva svudo ([[1975]]), per ch'a gniss construieu ün parkegi. Cò do que la caserna dals Carabinieri. === Clima === Brunate ho un clima tipic da mited muntagna. Las steds sun fras-cahs e suvenz cun vent; la temperatura, chi nun es squasi mê pü cu 25 gros a la sumbriva, favurisescha l'arrivi da turist, chi vegnan da las chodas citeds per as frader. Ils invierns sun fraids cun frequaintas naiveras (var 50 centimeters illa cited veglia e 1,50 meters illa localited CAO); tuottüna nu vegn la vschinauncha isoleda da la naiv, perque cha la [[Funiculera Com-Brunate]] funcziunescha eir cur ch'a naiva. == Origen dal nom<ref>Funtauna: Pro Brunate</ref> == L'origen dal nom "Brunate" es fich incert; que sun trais ipotesas: * "Brunate" vegn da ''Prunear'', chi voul dir "vschinauncha naschida traunter ils prüners"; * "Brunate" vegn dal pled celtic ''Brunear'', chi voul dir "muntagna ad est";<ref>Conguela il pled celtic ''Brig'', chi significhescha "crasta", chi es origen da nom d'otras cited taliaunas scu [[Brescia]] u [[Breno]] u eir da la localited Brè illa vschinauncha da [[Lugano]]: tuot quists lös s'haun sviluppo sün crastas uschè scu Brunate</ref> * "Brunate" vegn dal pled tudas-ch ''Brunnen'', chi voul dir "funtauna"; que es probabel pella presenzcha da bgeras funtaunas sül territori (scu la già citeda "Fonte Pissarottino"). == Istorgia == [[Datoteca:Funicolare.jpg|thumb|300px|right|Funiculera Com-Brunate]] Las prümas notizchas sülla vschinauncha sun dal [[1240]];<ref>als 5. tschientiner a.C. eira la zona da Brunate abiteda da pievels celtics nomads: da cò forsa l'origen dal nom da "Brunate" (vzair la secziun "Origen dal nom")</ref> zieva ün tschientiner gnit fatta sü la clostra da Sant Andrea. Zieva quel mumaing füt Brunate cugnuoschieu scu ün lö religius, isolo e da greiv access. Als [[1817]] gnit fatta üna senda, chi lia auncha hoz [[Com]] cun Brunate. Zieva bger temp gnitttan construidas las duos strettas vias (l'üna da [[Com]], l'otra da [[Tavernerio]]), dals quels hoz fo que adöver per ir a Brunate cun l'automobil.<ref>E. Casnati, ''Brunate''</ref> Traunter ils 19. e 20. tschientiners dvantet Brunate ün lö da vacanzas surtuot pellas famiglias milanaisas benestants, chi fettan sü bgers villas liberty; vi per quels ans eira que eir ün Kursaal, chi füt in activited fin la [[Seguonda Guerra Mundiela]]. Als [[11 november]] [[1894]] gnit construida la [[Funiculera Com-Brunate|funiculera]], chi da [[Com]] vo fin Brunate. Als [[1943]] dvantet Brunate üna fracziun da [[Com]]; zieva üna petiziun populera, dvantet'la danövmaing üna vschinauncha politica als [[1947]].<ref>La petiziun firmedas dal pievel da Brunate as chattan i'l archiv cumünel</ref><ref>E. Casnati, ''Brunate''</ref> Hoz vegnan a Brunate main turists cu in passo, surtut dals [[USA]] e dal [[Giapun]], chi vegnan a vzair il panorama bellezzas: a po vzair, vi pellas bellas oras, las Alps (surtuot il [[Monte Rosa]]) e la [[Planüra Padana]]. Vi per ün uorden dal President da vschinauncha,<ref>Ordinaziun n. 1100 dals 18 favrer 2008</ref> zieva'ls [[1. marz]] [[2008]] nu po que gnir a Brunate da las set a las vainch cun las maschinas, chi sun pü largias cu 1,84 meters u chi haun il diameter da lur roudas pü grand cu 73 centimeters. Quist uorden, contestedas da hoteliers e commerzchants dal lö, voul impedir l'acces a Brunate da maschinas memma grands pellas vias strettezzas da la vschinauncha: pelvaira es la [[Funiculera Com-Brunate]] il mez da transport il pü cusglio per ir a Brunate, eir per cha illa vschinauncha do que pochas plazzas da parker. == Vappa<ref>E. Casnati, ''Brunate dentro'', pp. 20-21</ref> == <center> <gallery> Image:Brunate-Stemma.png|<center>Vappa ufficiela da Brunate (1973)</center> Image:STEMBRUNATE.jpg|<center>Vappa da Brunate a fuorma da guotta (1990)</center> </gallery> </center> La vappa da Brunate es ün s-chüd samnitic, cun sura üna curuna da tuors e suot ün ram d'urbeja a schnestra ed ün ram da ruver a dretta. Il s-chüt es partieu da l'ot a schnestra al bass a destra vi da üna fascha blov cun trais stailas melnas; la vart in ot a dretta es cotschna cun ün sulagl mellan cun una fatscha umauna; la vart in bass a schnestra es grischa cun trais muntagnas verdas (quella centrela es il Monte Tre Croci) e'l lej a lur peis. Quista vappa gnit utiliseda dal cumanzamaint dal 20. tschientiner e gnit bgeras voutas müdeda; als [[1973]] dvantet'la la vappa ufficiela da la vschinauncha da Brunate tres ün decret dal President da la Republica. Als [[1990]] cumparit süllas chartas ufficielas da la vschinauncha un oter tip da vappa, simil a la vappa ufficiela, ma da culur naira ed alva e culla fuorma da guotta messa al cuntrari. == Evoluziun da la populaziun == Al prüm censiment da la populaziun fat in [[Italia]] ([[1861]]) vaiva Brunate 291 abitants; daspö quel an es la populaziun creschida in möd reguler fin als [[1936]], cur cha Brunate eira abiteda da 845 persunas.<ref>Funtauna: ISTAT</ref> Traunter ils [[1936]] e'l [[1951]] sun ils abitants da Brunate aumentos dal 117,46% (da 845 a 1.861).<ref>Funtauna: ISTAT</ref> Principalmaing sun duos las radschuns da quist grand augment da la populaziun: l'augment d'iffaunts naschieus zieva la guerra e l'immigraziun da glieud, chi gniva specialmaing dal Süd Italia per chatter plazzas da lavur a Brunate, chi nu manchaivan in quel temp.<ref>Funtauna: Uffizi da Stedi civil</ref> Zieva ans, düraunt ch'ils abitants sun ün poch diminuieus, dal censiment dal [[2001]] al [[2008]] ho la populaziun da Brunate cumanzo danövmaing ad augmenter (da 1.730 a 1.794).<ref>Funtauna: Uffizi da Stedi civil</ref> Ad es ün egen fat per üna vschinauncha da montagna, ma que es sto pussibel per ch'ella es poch luntauna da [[Com]], cha ün po ragiundscher in be 7 minuts culla [[Funiculera Com-Brunate|funiculera]]. L'augment dals abitants da Brunate es avegnida per l'arrivi da bgeras persunas, chi vegnan da l'ester (specialmaing da la [[Rumania]], dal [[Maroc]], da [[El Salvador]], da l'[[Ucraina]] e da la [[Tirchia]]) e chi hoz lavuran principalmaing illas pitschnas impraisas da fabrica da Brunate ed illas villas scu famagls. Al [[31 dicember]] [[2010]] ho Brunate 162 abitants esters, 116 dals quêls vegnan da stedis chi nu faun part da l'[[Uniun europeica]].<ref>Funtauna: Uffizi da Stedi civil</ref> == Economia == === Agricultura === I'l passo l'agricultura es steda fich importanta pell'economia da Brunate: las cultivaziuns as chattaivan illa localited ''Laghetto'', sün terrassas artificielas; ün cultivaita tuot las sortas da verdüra, ma na ils ardöffels, poch adattos per il tip da terrain da Brunate.<ref>D. Pandakovic/M. Viganò, ''Il bosco insegna'', p. 92</ref> Ad eiran fich renumnedas las cultivaziuns da tschiguollas. Impü a Brunate gnivan cultivos ils chastagners da früt.<ref>D. Pandakovic/M. Viganò, ''Il bosco insegna'', pp. 44-46</ref> Daspö la [[Seguonda Guerra mundiela]] gnint las cultivaziuns da verdüras e chastagners abandunedas dal tuot; hoz sun las terrassas cuviertas da robinias.<ref>D. Pandakovic/M. Viganò, ''Il bosco insegna'', p. 93</ref> === Industria === A Brunate nu sun mê existidas fabricas. Percunter daivan que chevas da sabgia, da crappa (pellas terrassas da cultivaziun) e d'arschiglia (pellas tevlas dal tet). Eir quistas activiteds gnint abandunedaz daspö la [[Seguonda Guerra mundiela]].<ref>D. Pandakovic/M. Viganò, ''Il bosco insegna'', p. 93</ref> === Artischanedi === Pella presenzcha da grands gods eira sviluppo a Brunate l'artischanedi dal lain: dal chastagner faisaivan que portas e fnestras, dal fraischen la mobiglia e da l'uolm (bös-ch hoz svanieu a Brunate) las aissas da bloc pels bachers.<ref>D. Pandakovic/M. Viganò, ''Il bosco insegna'', p. 92</ref> Uossa poch sun quels, chi faun il falegnam; hoz sun las firmas d'artischanedi pella megldra part pitschnas impraisas da fabrica. === Turissem === ==== In generel ==== Eir scha la crisa zieva la Seguonda Guerra mundiela vaiva fich diminuieu l'arrivi dals turists, es l'economia da Brunate fundeda principalmaing sül turissem. Uossa nun do que pü ils grands hotels fats sü al cumanzamaint dal 20. tschientiner,<ref>Als 1958 a Brunate daiva que 15 hotels (E. Casnati, ''Brunate dentro'', p. 46); hoz do que 4 hotels e 2 bed & breakfast</ref> ma pitschens hotels, bed & breakfast ed ustarias, chi faun ils trats dal lö (rost, salvadschina e [[pulenta]]). ==== Las sendas ==== [[File:Sasso del Lupo.jpg|thumbs|300px|right|Mass erratic, ch'ho nom ''Sasso del Lupo'' ("Crap dal Luf")]] Brunate es renumneda eir, per ch'ella es il punct da partenza da numerosas sendas; particulermaing sun que da remarcher duos sendas: * la '''Strada Regia''' ("Via dal raig"), senda inaugureda als [[2006]] zieva sia messa in uorden; ella cumanza tres il Champ da sport da via Nidrino e vain a [[Bellagio]] percuorrand sendas a mezza costa. Quista via, da la quêl as faiva adöver per ir illas vschinaunchas da la vart est dal Lej da Com, aunz cha la nouva via gnit construida, permet da vzair monumaints natürels scu ils mass erratics ed aclas bellezzas; * la '''Dorsale del Triangolo Lariano''' (via da crasta dals muots traunter ils lejs da [[Com]] e da [[Lecco]]), chi po gnir parcuors a peis u culla mountain bike fin [[Bellagio]] e chi fo vzair panoramas bellezzas sul lej da [[Com]] e sün tuot que d'intuorn. == Persunas renumnedas == <center> <gallery> Image:ETH-BIB-Volta, Alessandro (1745-1827)-Portrait-Portr 02303.tif|<center>Alessandro Volta</center> Image:Busto Pencio Slavejkov.jpg|<center>Penčo Slavejkov</center> </gallery> </center> * Il scienziat [[Alessandro Volta]] ([[1745]]-[[1827]]) vivet a Brunate vi pella sia infanzia. * [[Alberto Bonacossa]] ([[1883]]-[[1953]]), chemiker, dirigent da sport e proprietari da la [[Gazzetta dello Sport]] (la giazetta da sport la pü renumneda in [[Italia]]), vaiva üna villa a Brunate, inua cha sia famiglia viva auncha tuottadi. * Als [[10 gün]] [[1912]] murit il poeta bulgar [[Penco Slavejkov]], chi hoz es algordo vi da duos peidras sül mür da l'Hotel, inua ch'el murit, e vi d'un monumaint inauguro als [[2007]] tar la Biblioteca cumünela. * A Brunate als [[12 gün]] [[1932]] es naschida la cumedianta taliauna [[Mara Berni]] (pseudonim da Mara Bernasconi). * Il giuveder da ballapè [[Claudio Gentile]] ([[1953]]), campiun dal muond als [[1982]], vivet a Brunate, cur ch'el eira ün mat. == Monumaints ed oters lös interessants == <center> <gallery> Image:Funicolare.jpg|<center>Funiculera Com-Brunate</center> Image:Sala macchine Funicolare.JPG|<center>Sala machinas da la Funiculera</center> Image:Municipio Brunate.jpg|<center>Villa Franceschini<br />Chesa cumünela</center> Image:Vicolo M. Monti 1.jpg|<center>Cited veglia<br />Vicolo M. Monti</center> Image:Sant'Andrea Apostolo.jpg|<center>Sant'Andrea Apostolo</center> Image:Madonna di Pompei.jpg|<center>Madonna di Pompei</center> Image:Sacro Cuore ai Piani 2.jpg|<center>Baselgia dal Sacro Cuore di Gesù</center> Image:San Maurizio.jpg|<center>San Maurizio</center> Image:Santa Rita al CAO 2.jpg|<center>Sanctuari da Santa Rita</center> Image:Faro Voltiano.jpg|<center>Faro Voltiano</center> Image:Panorama dal Pissarottino.jpg|<center>Panorama da via Pissarottino</center> Image:Como dal Belvedere.jpg|<center>Com dal Piz Belvedere</center> </gallery> </center> Las principelas attraziun turisticas da Brunate sun: * la '''[[Funiculera Com-Brunate]]''', inaugureda als 11 novembre 1894, chi lia Brunate a la cited da [[Com]] in 7 minuts; tar la staziun da Brunate po que vzair la granda sala dallas maschinas, chi faun funcziuner la funiculera; * las numerusas '''Villas''' Libery ed eclettics, chi as chattan surtut illas vias Pissarottino, Roma, A. Pirotta e G. Scalini;<ref>Conguela C. De Carli, ''Brunate tra Eclettismo e Liberty''</ref> * la '''cited veglia''', caracteriseda da vias strettezzas, chi rampchan sül muot, tagliedas da la via P. e M. Monti, via maistra dalla cited veglia; * la baselgia da '''Sant Andrea''' (piazza della Chiesa), las prümas notizchas da la quela sun dal 13. tschientiner, insembel a la clostra chi era sper ella, uossa demolida; ella fut amplieda bgeras voutas, l'ultima traunter ils [[1914]]<ref>Il prüm crap gnit mis als 30 avrigl 1914 culla presenzcha da l'uvas-ch da [[Com]] Alfredo Archi; E. Casnati, ''Brunate dentro'', p. 29</ref> e'ls [[1927]] (cur cha la seguonda fatscheda gnit construida)<ref>E. Casnati, ''Brunate dentro'', p. 29</ref> ed i'l intern do que picturas murelas fattas da la famiglia Recchi da [[Com]] als 17. tschientiner, chi represchentan ils Sants Andrea, Maurizi, Ignatius da Loyola, Michel, Baltramieu e la beeda Maddalena Albrici, schef da la veglia clostra da Brunate;<ref>Pagina ''Brunate'', in ''La Lombardia paese per paese''</ref> * la baselgetta da la '''Madonna di Pompei''', illa cited veglia (traunter las vias P. e M. Monti ed A. Manzoni); * la baselgia dal '''Sacro Cuore di Gesù''' (via ai Piani), illa localited ''Piani di Brunate'', immez a bös-chs da pign; sper ella es que ün pitschen clucher; * la baselgia da '''San Maurizio''', illa localited cun listess nom (via G. Scalini); * il sanctuari da '''Santa Rita''', illa localited CAO (via alle Colme); * il '''Faro Voltiano''', tuor ota 29 meters fatta sü als [[1927]], sül cuolm dal Monte Tre Croci, per celebrer il tschientiner da la mort dal renumno scienziat da [[Com]] [[Alessandro Volta]]. Da la saira a la damaun fo quista tuor üna glüsch verda, alva e cotschna; * ils '''panoramas''', pel quêls Brunate es steda definida "il Balcone sulle Alpi" ("il Balcun süls Alps"). A paun vzair ils meglders panoramas a la fin da la via Pissarottino, sül Piz Belvedere (tres via A. Pirotta), in piazza A. Bonacossa e sül "Faro Voltiano". == Manifestaziuns == Vi pella sted do que a Brunate fich evenemaints da cultura (concerts, referats, lectüras, films), chi haun lö in l'Auditorium da la nouva Biblioteca cumünela, inaugureda als [[28 october]] [[2006]]. Oters manifestaziuns da musica haun lö i'ls curtins da las villas ed illa cited veglia. Üna vouta eira Brunate renumneda pella "Festa del Narciso" ("Festa da la Narcissa"), flur chi d'eira tipic dals pros da la vschinauncha. Ella gnit organiseda la prüma vouta als [[1936]]; zieva dvantet sia nom "Brunate in fiore" ("Brunate in flur",[[1966]]) e "Armonie fiorite" ("Armonias da fluors", [[1967]]). L'ültima vouta da quista festa füt als [[1973]].<ref>E. Casnati, ''"Pro Brunate" in centenario'', pp. 43, 48-49</ref> Oters manifestaziuns renumnedas sun: * il campiunedi da ballapè traunter las fracziuns da Brunate, chi ho lö la prüma mited da lügl tar il center da sport dal Nidrino; * "Cammin'Art", exposiziun d'ouvras artisticas traunter Brunate e San Maurizio, chi ho lö la seguonda e terza fin d'eivna da settember; * la Festa da San Maurizio, tipica festa da vschinauncha, chi ho lö la terza dumengia da settember illa localited da listess nom; * la processiun da Sant Andrea ([[30 november]]); in quist'occasiun mettan il abitants da Brunate chandailas our da lur fnestras. == Administraziuns da la vschinauncha dal 1860<ref>E. Casnati, ''Brunate dentro''</ref> == {| class="prettytable" |- bgcolor="#E3E3E3" !Perioda !Nom !Funcziun |- |1860-1866 |Giovanni Monti |President da vschinauncha |- |1866-1872 |Francesco Monti |President da vschinauncha |- |1872-1884 |Antonio Monti |President da vschinauncha |- |1884 |Giuseppe Pedraglio |President da vschinauncha |- |1884-1915 |Antonio Baserga |President da vschinauncha |- |1915-1926 |Angelo Zannini |President da vschinauncha |- |1926-1927 |Eugenio Levati |Cumissari dal Prefet |- |1927 |Candido Luciano Marchini |Cumissari dal Prefet |- |1927-1930 |Federico Lo Monaco |Cumissari dal Prefet |- |1930-1940 |Giuseppe Grippa |Podested |- |1940-1943 |Luigi Aliverti |Cumissari dal Prefet |- |1943-1947 |''Fracziun da Com'' | |- |1947-1948 |Giuseppe Russo |Cumissari dal Prefet |- |1948-1949 |Enrico Ghezzi |President da vschinauncha |- |1949-1952 |Luigi Silo |President da vschinauncha |- |1952-1959 |Gabriele Giussani |President da vschinauncha |- |1959-1960 |Camillo Bianchi Fetuccia |President da vschinauncha |- |1960-1963 |Carlo Fontana |President da vschinauncha |- |1963-1964 |Antonio Noseda |President da vschinauncha |- |1964-1970 |Camillo Bianchi Fetuccia |President da vschinauncha |- |1970-1975 |Socrate Meconcelli |President da vschinauncha |- |1975-1984 |Giovanni Bernasconi |President da vschinauncha |- |1984-1995 |Angelo Doneda |President da vschinauncha |- |1995-1999 |Francesco Bianchi Fetuccia |President da vschinauncha |- |1999-2009 |Darko Pandakovic |President da vschinauncha |- |daspö 2009 |Davide Bodini |President da vschinauncha |- |} == Sport == A Brunate do que il center da sport illa localited Nidrino, chi es tuottadi in stedi da restructuraziun. El ho üna plazza da ballapè per equipas da ündesch giuveders, üna da tennis ed üna da gimnastica; zieva la messa a növ daro que eir üna plazza cuverta da ballapè a tschinch giuveders.<ref>Decrets da la Suprastanza cumünela nn. 31, 32 e 33 dal 29 marz 2006</ref> A Brunate do que üna equipa amaturiela da ballapè, chi ho nom "ASD Brunatese". == Bibliografia == * Ercole Casnati, ''Brunate'', Com, 1967 * Cecilia De Carli, ''Brunate tra Eclettismo e Liberty'', Brunate, 1985 * Divers autuors, ''La Lombardia paese per paese'', Firenza, 1991 * Ercole Casnati, ''Brunate dentro'', Brunate, 1994 * Ercole Casnati, ''"Pro Brunate" in centenario'', Brunate, 1995 * Comunità Montana Triangolo Lariano, ''Guida alla scoperta del Triangolo Lariano'', Canzo, 2004 * Darko Pandakovic/Martina Viganò, ''Il bosco insegna'', Milan, 2004 == Colliaziuns == * [[Funiculera Com-Brunate]] * [http://www.comune.brunate.co.it L'adressa internet da la vschinauncha da Brunate] * [https://web.archive.org/web/20120610162036/http://www.probrunate.it/ L'adressa da la "Pro Brunate", principela associaziun, chi organisescha manifestaziuns a Brunate] * [https://web.archive.org/web/20130522212915/http://appuntamentimusicali.it/ L'adressa da l'associaziun "Appuntamenti musicali", chi organisescha festas da musica a Brunate illas Villas ed illa cited veglia] * [https://web.archive.org/web/20110226081219/http://provincia.como.it/ L'adressa da la Provinza da Com] * [http://www.lakecomo.it L'adressa dal Dicaster dal turissem da la Provinza da Com] == Funtaunas == <references/> {{Provinza da Com}} [[Categoria:Vischnancas da la provinza da Como]] cuvsp06j4c4i46vvyqb46ddu9j7kvj9 174084 174083 2026-09-17T06:14:28Z ~2026-50169-66 23982 174084 wikitext text/x-wiki {{puter}} {| class="prettytable" align="right" |----- | colspan="2" align="center" bgcolor="#BFEFFF" | '''Brunate'''<br />[[Datoteca:Panorama dalla Lucciola.jpg|thumb|300px|center|Panorama da Brunate]] |----- |- bgcolor="#E3E3E3" |----- |'''Vappa''' |[[Datoteca:Brunate-Stemmma.png|thumb|Vappa da Brunate]] |----- |'''Stedi''' |[[Italia]] |----- |'''Regiun''' |[[Lombardia]] |----- |'''Provinza''' |[[Provinza da Com|Com]] |----- |'''Coordinatas''' |45°49'0"N; 9°6'0"E |----- |'''Otezza''' |715 meters |----- |'''Surfatscha''' |1,96 kilometers quadrats |----- |'''Abitants''' |1.786(31 dicember 2013) |----- |'''Densited''' |915 abitants per kilometer quadrat |----- |'''Vschinaunchas cunfinantas''' |[[Blevio]] e [[Com]] |----- |'''Numer postel''' |22034 |----- |'''Nom dals abitants''' |Brunatesi |----- |'''Sench protectur''' |[[Sant Andrea l'Apostel]] |----- |'''Di da festa''' |[[30 november]] |} '''Brunate''' ('''Brünàa''' in [[lingua lumbarda|lumbard]]) es üna vschinauncha taliauna in [[Lombardia]], [[Provinza da Com]]. Ella es abiteda da 1.794 persunas.<ref>Numer dals abitants als 31 dicember 2011 (Uffizi da Stedi Civil)</ref> Ella es nota pella presenzcha da nombrosas villas da stil eclettic e Liberty, pella [[Funiculera Com-Brunate|funiculera]] chi la lia a [[Com]] e per sias zonas panoramicas, chi l'haun fat guadagner il nom "Balcone sulle Alpi" ("Balcon süls [[Alps]]"). == Geografia dal lö == === Territori === Il territori da la vschinauncha da Brunate as chatta i'ls [[Prealps]] lombards, precis i'l u.d. "[[Triangolo Lariano]]", ad ün'otezza traunter 562 e 1027 meters (localited CAO). La vschinauncha da Brunate da nom e da pom es ad ün otezza da 715 meters, suot il cuolm dal Monte Tre Croci, illa vart sud da la muntagna svessa. Il terrain, inua ch'ad es construida Brunate, es caltschinus, ma la presenzcha da morenas d'ablaziun l'ho fertiliso.<ref>D. Pandakovic/M. Viganò, ''Il bosco insegna'', p. 44</ref> Ün poch pü suot la vschinauncha es que üna pitschna planüra ota (la localited ''Piani di Brunate''), chi es lieda a la cited veglia vi da üna via stretta a serpentinas inaugureda als [[15 gün]] [[1935]].<ref>E. Casnati, ''Brunate dentro'', p. 36</ref> Il territori cumünel es pelpü cuviert da gods; ils bös-chs ils püs preschaints sun l'ascher, il fraischen, il pign, il vduogn, il ruver, la robinia, il chastagner e'l fo.<ref>D. Pandakovic/M. Viganò, ''Il bosco insegna'', p. 46</ref> Ovas ed ovels sun quasi del tuot absaint, ma a do bgeras funtaunas: la pü renumneda es la ''Fonte Pissarottino'', inua ch'as chatta ün dals lös panoramics ils püs bels da Brunate süls [[Alps]] e'l [[Laj da Com|lej da Com]] === Fracziuns === La vschinauncha da '''Brunate''' da nom e da pom es la cited veglia, chi s'ho sviluppeda als peis da la clostra da Sant Andrea, de la quela hoz es resteda be la baselgia. I'l territori cumünel da Brunate do que eir oters centers abitos: * '''San Maurizio''', chi es als peis dal cuolm dal Monte Tre Croci; cò do que la baselgia da San Maurizio e'l "Faro Voltiano"; * '''CAO''' (chi voul dir "Club Alpino Operaio"), chi as chatta a la fin da la via chi da San Maurizio maina a la senda da la Crasta dal "Triangolo Lariano"; cò do que il pitschen sanctuari da Santa Rita; * '''Nidrino''', zona residenziela ad ovest da la cited veglia, chi s'ho sviluppeda principalmaing illa seguonda mited dal 20. tschientiner; cò do que il center da sport; * '''Piani di Brunate''', sülla planüra ota chi es suot la cited veglia; cò do que la pitschna baselgia dal "Sacro Cuore di Gesù" ("Sench Cour da Jesus"); * '''Carescione''', pochas chesas traunter la localited Piani di Brunate e'ls binaris da la [[Funiculera Com-Brunate]]; * '''Laghetto''', illa vart est dal territori cumünel, chi ho quist nom pervi d'ün pitschen lej chi daiva l'ova al lö inua ch'ün faiva altschiva. Il prüm gnit il lej cuvert ([[1939]]) e zieva svudo ([[1975]]), per ch'a gniss construieu ün parkegi. Cò do que la caserna dals Carabinieri. === Clima === Brunate ho un clima tipic da mited muntagna. Las steds sun fras-cahs e suvenz cun vent; la temperatura, chi nun es squasi mê pü cu 25 gros a la sumbriva, favurisescha l'arrivi da turist, chi vegnan da las chodas citeds per as frader. Ils invierns sun fraids cun frequaintas naiveras (var 50 centimeters illa cited veglia e 1,50 meters illa localited CAO); tuottüna nu vegn la vschinauncha isoleda da la naiv, perque cha la [[Funiculera Com-Brunate]] funcziunescha eir cur ch'a naiva. == Origen dal nom<ref>Funtauna: Pro Brunate</ref> == L'origen dal nom "Brunate" es fich incert; que sun trais ipotesas: * "Brunate" vegn da ''Prunear'', chi voul dir "vschinauncha naschida traunter ils prüners"; * "Brunate" vegn dal pled celtic ''Brunear'', chi voul dir "muntagna ad est";<ref>Conguela il pled celtic ''Brig'', chi significhescha "crasta", chi es origen da nom d'otras cited taliaunas scu [[Brescia]] u [[Breno]] u eir da la localited Brè illa vschinauncha da [[Lugano]]: tuot quists lös s'haun sviluppo sün crastas uschè scu Brunate</ref> * "Brunate" vegn dal pled tudas-ch ''Brunnen'', chi voul dir "funtauna"; que es probabel pella presenzcha da bgeras funtaunas sül territori (scu la già citeda "Fonte Pissarottino"). == Istorgia == [[Datoteca:Funicolare.jpg|thumb|300px|right|Funiculera Com-Brunate]] Las prümas notizchas sülla vschinauncha sun dal [[1240]];<ref>als 5. tschientiner a.C. eira la zona da Brunate abiteda da pievels celtics nomads: da cò forsa l'origen dal nom da "Brunate" (vzair la secziun "Origen dal nom")</ref> zieva ün tschientiner gnit fatta sü la clostra da Sant Andrea. Zieva quel mumaing füt Brunate cugnuoschieu scu ün lö religius, isolo e da greiv access. Als [[1817]] gnit fatta üna senda, chi lia auncha hoz [[Com]] cun Brunate. Zieva bger temp gnitttan construidas las duos strettas vias (l'üna da [[Com]], l'otra da [[Tavernerio]]), dals quels hoz fo que adöver per ir a Brunate cun l'automobil.<ref>E. Casnati, ''Brunate''</ref> Traunter ils 19. e 20. tschientiners dvantet Brunate ün lö da vacanzas surtuot pellas famiglias milanaisas benestants, chi fettan sü bgers villas liberty; vi per quels ans eira que eir ün Kursaal, chi füt in activited fin la [[Seguonda Guerra Mundiela]]. Als [[11 november]] [[1894]] gnit construida la [[Funiculera Com-Brunate|funiculera]], chi da [[Com]] vo fin Brunate. Als [[1943]] dvantet Brunate üna fracziun da [[Com]]; zieva üna petiziun populera, dvantet'la danövmaing üna vschinauncha politica als [[1947]].<ref>La petiziun firmedas dal pievel da Brunate as chattan i'l archiv cumünel</ref><ref>E. Casnati, ''Brunate''</ref> Hoz vegnan a Brunate main turists cu in passo, surtut dals [[USA]] e dal [[Giapun]], chi vegnan a vzair il panorama bellezzas: a po vzair, vi pellas bellas oras, las Alps (surtuot il [[Monte Rosa]]) e la [[Planüra Padana]]. Vi per ün uorden dal President da vschinauncha,<ref>Ordinaziun n. 1100 dals 18 favrer 2008</ref> zieva'ls [[1. marz]] [[2008]] nu po que gnir a Brunate da las set a las vainch cun las maschinas, chi sun pü largias cu 1,84 meters u chi haun il diameter da lur roudas pü grand cu 73 centimeters. Quist uorden, contestedas da hoteliers e commerzchants dal lö, voul impedir l'acces a Brunate da maschinas memma grands pellas vias strettezzas da la vschinauncha: pelvaira es la [[Funiculera Com-Brunate]] il mez da transport il pü cusglio per ir a Brunate, eir per cha illa vschinauncha do que pochas plazzas da parker. == Vappa<ref>E. Casnati, ''Brunate dentro'', pp. 20-21</ref> == <center> <gallery> Image:Brunate-Stemma.png|<center>Vappa ufficiela da Brunate (1973)</center> Image:STEMBRUNATE.jpg|<center>Vappa da Brunate a fuorma da guotta (1990)</center> </gallery> </center> La vappa da Brunate es ün s-chüd samnitic, cun sura üna curuna da tuors e suot ün ram d'urbeja a schnestra ed ün ram da ruver a dretta. Il s-chüt es partieu da l'ot a schnestra al bass a destra vi da üna fascha blov cun trais stailas melnas; la vart in ot a dretta es cotschna cun ün sulagl mellan cun una fatscha umauna; la vart in bass a schnestra es grischa cun trais muntagnas verdas (quella centrela es il Monte Tre Croci) e'l lej a lur peis. Quista vappa gnit utiliseda dal cumanzamaint dal 20. tschientiner e gnit bgeras voutas müdeda; als [[1973]] dvantet'la la vappa ufficiela da la vschinauncha da Brunate tres ün decret dal President da la Republica. Als [[1990]] cumparit süllas chartas ufficielas da la vschinauncha un oter tip da vappa, simil a la vappa ufficiela, ma da culur naira ed alva e culla fuorma da guotta messa al cuntrari. == Evoluziun da la populaziun == Al prüm censiment da la populaziun fat in [[Italia]] ([[1861]]) vaiva Brunate 291 abitants; daspö quel an es la populaziun creschida in möd reguler fin als [[1936]], cur cha Brunate eira abiteda da 845 persunas.<ref>Funtauna: ISTAT</ref> Traunter ils [[1936]] e'l [[1951]] sun ils abitants da Brunate aumentos dal 117,46% (da 845 a 1.861).<ref>Funtauna: ISTAT</ref> Principalmaing sun duos las radschuns da quist grand augment da la populaziun: l'augment d'iffaunts naschieus zieva la guerra e l'immigraziun da glieud, chi gniva specialmaing dal Süd Italia per chatter plazzas da lavur a Brunate, chi nu manchaivan in quel temp.<ref>Funtauna: Uffizi da Stedi civil</ref> Zieva ans, düraunt ch'ils abitants sun ün poch diminuieus, dal censiment dal [[2001]] al [[2008]] ho la populaziun da Brunate cumanzo danövmaing ad augmenter (da 1.730 a 1.794).<ref>Funtauna: Uffizi da Stedi civil</ref> Ad es ün egen fat per üna vschinauncha da montagna, ma que es sto pussibel per ch'ella es poch luntauna da [[Com]], cha ün po ragiundscher in be 7 minuts culla [[Funiculera Com-Brunate|funiculera]]. L'augment dals abitants da Brunate es avegnida per l'arrivi da bgeras persunas, chi vegnan da l'ester (specialmaing da la [[Rumania]], dal [[Maroc]], da [[El Salvador]], da l'[[Ucraina]] e da la [[Tirchia]]) e chi hoz lavuran principalmaing illas pitschnas impraisas da fabrica da Brunate ed illas villas scu famagls. Al [[31 dicember]] [[2010]] ho Brunate 162 abitants esters, 116 dals quêls vegnan da stedis chi nu faun part da l'[[Uniun europeica]].<ref>Funtauna: Uffizi da Stedi civil</ref> == Economia == === Agricultura === I'l passo l'agricultura es steda fich importanta pell'economia da Brunate: las cultivaziuns as chattaivan illa localited ''Laghetto'', sün terrassas artificielas; ün cultivaita tuot las sortas da verdüra, ma na ils ardöffels, poch adattos per il tip da terrain da Brunate.<ref>D. Pandakovic/M. Viganò, ''Il bosco insegna'', p. 92</ref> Ad eiran fich renumnedas las cultivaziuns da tschiguollas. Impü a Brunate gnivan cultivos ils chastagners da früt.<ref>D. Pandakovic/M. Viganò, ''Il bosco insegna'', pp. 44-46</ref> Daspö la [[Seguonda Guerra mundiela]] gnint las cultivaziuns da verdüras e chastagners abandunedas dal tuot; hoz sun las terrassas cuviertas da robinias.<ref>D. Pandakovic/M. Viganò, ''Il bosco insegna'', p. 93</ref> === Industria === A Brunate nu sun mê existidas fabricas. Percunter daivan que chevas da sabgia, da crappa (pellas terrassas da cultivaziun) e d'arschiglia (pellas tevlas dal tet). Eir quistas activiteds gnint abandunedaz daspö la [[Seguonda Guerra mundiela]].<ref>D. Pandakovic/M. Viganò, ''Il bosco insegna'', p. 93</ref> === Artischanedi === Pella presenzcha da grands gods eira sviluppo a Brunate l'artischanedi dal lain: dal chastagner faisaivan que portas e fnestras, dal fraischen la mobiglia e da l'uolm (bös-ch hoz svanieu a Brunate) las aissas da bloc pels bachers.<ref>D. Pandakovic/M. Viganò, ''Il bosco insegna'', p. 92</ref> Uossa poch sun quels, chi faun il falegnam; hoz sun las firmas d'artischanedi pella megldra part pitschnas impraisas da fabrica. === Turissem === ==== In generel ==== Eir scha la crisa zieva la Seguonda Guerra mundiela vaiva fich diminuieu l'arrivi dals turists, es l'economia da Brunate fundeda principalmaing sül turissem. Uossa nun do que pü ils grands hotels fats sü al cumanzamaint dal 20. tschientiner,<ref>Als 1958 a Brunate daiva que 15 hotels (E. Casnati, ''Brunate dentro'', p. 46); hoz do que 4 hotels e 2 bed & breakfast</ref> ma pitschens hotels, bed & breakfast ed ustarias, chi faun ils trats dal lö (rost, salvadschina e [[pulenta]]). ==== Las sendas ==== [[File:Sasso del Lupo.jpg|thumbs|300px|right|Mass erratic, ch'ho nom ''Sasso del Lupo'' ("Crap dal Luf")]] Brunate es renumneda eir, per ch'ella es il punct da partenza da numerosas sendas; particulermaing sun que da remarcher duos sendas: * la '''Strada Regia''' ("Via dal raig"), senda inaugureda als [[2006]] zieva sia messa in uorden; ella cumanza tres il Champ da sport da via Nidrino e vain a [[Bellagio]] percuorrand sendas a mezza costa. Quista via, da la quêl as faiva adöver per ir illas vschinaunchas da la vart est dal Lej da Com, aunz cha la nouva via gnit construida, permet da vzair monumaints natürels scu ils mass erratics ed aclas bellezzas; * la '''Dorsale del Triangolo Lariano''' (via da crasta dals muots traunter ils lejs da [[Com]] e da [[Lecco]]), chi po gnir parcuors a peis u culla mountain bike fin [[Bellagio]] e chi fo vzair panoramas bellezzas sul lej da [[Com]] e sün tuot que d'intuorn. == Persunas renumnedas == <center> <gallery> Image:ETH-BIB-Volta, Alessandro (1745-1827)-Portrait-Portr 02303.tif|<center>Alessandro Volta</center> Image:Busto Pencio Slavejkov.jpg|<center>Penčo Slavejkov</center> </gallery> </center> * Il scienziat [[Alessandro Volta]] ([[1745]]-[[1827]]) vivet a Brunate vi pella sia infanzia. * [[Alberto Bonacossa]] ([[1883]]-[[1953]]), chemiker, dirigent da sport e proprietari da la [[Gazzetta dello Sport]] (la giazetta da sport la pü renumneda in [[Italia]]), vaiva üna villa a Brunate, inua cha sia famiglia viva auncha tuottadi. * Als [[10 gün]] [[1912]] murit il poeta bulgar [[Penco Slavejkov]], chi hoz es algordo vi da duos peidras sül mür da l'Hotel, inua ch'el murit, e vi d'un monumaint inauguro als [[2007]] tar la Biblioteca cumünela. * A Brunate als [[12 gün]] [[1932]] es naschida la cumedianta taliauna [[Mara Berni]] (pseudonim da Mara Bernasconi). * Il giuveder da ballapè [[Claudio Gentile]] ([[1953]]), campiun dal muond als [[1982]], vivet a Brunate, cur ch'el eira ün mat. == Monumaints ed oters lös interessants == <center> <gallery> Image:Funicolare.jpg|<center>Funiculera Com-Brunate</center> Image:Sala macchine Funicolare.JPG|<center>Sala machinas da la Funiculera</center> Image:Municipio Brunate.jpg|<center>Villa Franceschini<br />Chesa cumünela</center> Image:Vicolo M. Monti 1.jpg|<center>Cited veglia<br />Vicolo M. Monti</center> Image:Sant'Andrea Apostolo.jpg|<center>Sant'Andrea Apostolo</center> Image:Madonna di Pompei.jpg|<center>Madonna di Pompei</center> Image:Sacro Cuore ai Piani 2.jpg|<center>Baselgia dal Sacro Cuore di Gesù</center> Image:San Maurizio.jpg|<center>San Maurizio</center> Image:Santa Rita al CAO 2.jpg|<center>Sanctuari da Santa Rita</center> Image:Faro Voltiano.jpg|<center>Faro Voltiano</center> Image:Panorama dal Pissarottino.jpg|<center>Panorama da via Pissarottino</center> Image:Como dal Belvedere.jpg|<center>Com dal Piz Belvedere</center> </gallery> </center> Las principelas attraziun turisticas da Brunate sun: * la '''[[Funiculera Com-Brunate]]''', inaugureda als 11 novembre 1894, chi lia Brunate a la cited da [[Com]] in 7 minuts; tar la staziun da Brunate po que vzair la granda sala dallas maschinas, chi faun funcziuner la funiculera; * las numerusas '''Villas''' Libery ed eclettics, chi as chattan surtut illas vias Pissarottino, Roma, A. Pirotta e G. Scalini;<ref>Conguela C. De Carli, ''Brunate tra Eclettismo e Liberty''</ref> * la '''cited veglia''', caracteriseda da vias strettezzas, chi rampchan sül muot, tagliedas da la via P. e M. Monti, via maistra dalla cited veglia; * la baselgia da '''Sant Andrea''' (piazza della Chiesa), las prümas notizchas da la quela sun dal 13. tschientiner, insembel a la clostra chi era sper ella, uossa demolida; ella fut amplieda bgeras voutas, l'ultima traunter ils [[1914]]<ref>Il prüm crap gnit mis als 30 avrigl 1914 culla presenzcha da l'uvas-ch da [[Com]] Alfredo Archi; E. Casnati, ''Brunate dentro'', p. 29</ref> e'ls [[1927]] (cur cha la seguonda fatscheda gnit construida)<ref>E. Casnati, ''Brunate dentro'', p. 29</ref> ed i'l intern do que picturas murelas fattas da la famiglia Recchi da [[Com]] als 17. tschientiner, chi represchentan ils Sants Andrea, Maurizi, Ignatius da Loyola, Michel, Baltramieu e la beeda Maddalena Albrici, schef da la veglia clostra da Brunate;<ref>Pagina ''Brunate'', in ''La Lombardia paese per paese''</ref> * la baselgetta da la '''Madonna di Pompei''', illa cited veglia (traunter las vias P. e M. Monti ed A. Manzoni); * la baselgia dal '''Sacro Cuore di Gesù''' (via ai Piani), illa localited ''Piani di Brunate'', immez a bös-chs da pign; sper ella es que ün pitschen clucher; * la baselgia da '''San Maurizio''', illa localited cun listess nom (via G. Scalini); * il sanctuari da '''Santa Rita''', illa localited CAO (via alle Colme); * il '''Faro Voltiano''', tuor ota 29 meters fatta sü als [[1927]], sül cuolm dal Monte Tre Croci, per celebrer il tschientiner da la mort dal renumno scienziat da [[Com]] [[Alessandro Volta]]. Da la saira a la damaun fo quista tuor üna glüsch verda, alva e cotschna; * ils '''panoramas''', pel quêls Brunate es steda definida "il Balcone sulle Alpi" ("il Balcun süls Alps"). A paun vzair ils meglders panoramas a la fin da la via Pissarottino, sül Piz Belvedere (tres via A. Pirotta), in piazza A. Bonacossa e sül "Faro Voltiano". == Manifestaziuns == Vi pella sted do que a Brunate fich evenemaints da cultura (concerts, referats, lectüras, films), chi haun lö in l'Auditorium da la nouva Biblioteca cumünela, inaugureda als [[28 october]] [[2006]]. Oters manifestaziuns da musica haun lö i'ls curtins da las villas ed illa cited veglia. Üna vouta eira Brunate renumneda pella "Festa del Narciso" ("Festa da la Narcissa"), flur chi d'eira tipic dals pros da la vschinauncha. Ella gnit organiseda la prüma vouta als [[1936]]; zieva dvantet sia nom "Brunate in fiore" ("Brunate in flur",[[1966]]) e "Armonie fiorite" ("Armonias da fluors", [[1967]]). L'ültima vouta da quista festa füt als [[1973]].<ref>E. Casnati, ''"Pro Brunate" in centenario'', pp. 43, 48-49</ref> Oters manifestaziuns renumnedas sun: * il campiunedi da ballapè traunter las fracziuns da Brunate, chi ho lö la prüma mited da lügl tar il center da sport dal Nidrino; * "Cammin'Art", exposiziun d'ouvras artisticas traunter Brunate e San Maurizio, chi ho lö la seguonda e terza fin d'eivna da settember; * la Festa da San Maurizio, tipica festa da vschinauncha, chi ho lö la terza dumengia da settember illa localited da listess nom; * la processiun da Sant Andrea ([[30 november]]); in quist'occasiun mettan il abitants da Brunate chandailas our da lur fnestras. == Administraziuns da la vschinauncha dal 1860<ref>E. Casnati, ''Brunate dentro''</ref> == {| class="prettytable" |- bgcolor="#E3E3E3" !Perioda !Nom !Funcziun |- |1860-1866 |Giovanni Monti |President da vschinauncha |- |1866-1872 |Francesco Monti |President da vschinauncha |- |1872-1884 |Antonio Monti |President da vschinauncha |- |1884 |Giuseppe Pedraglio |President da vschinauncha |- |1884-1915 |Antonio Baserga |President da vschinauncha |- |1915-1926 |Angelo Zannini |President da vschinauncha |- |1926-1927 |Eugenio Levati |Cumissari dal Prefet |- |1927 |Candido Luciano Marchini |Cumissari dal Prefet |- |1927-1930 |Federico Lo Monaco |Cumissari dal Prefet |- |1930-1940 |Giuseppe Grippa |Podested |- |1940-1943 |Luigi Aliverti |Cumissari dal Prefet |- |1943-1947 |''Fracziun da Com'' | |- |1947-1948 |Giuseppe Russo |Cumissari dal Prefet |- |1948-1949 |Enrico Ghezzi |President da vschinauncha |- |1949-1952 |Luigi Silo |President da vschinauncha |- |1952-1959 |Gabriele Giussani |President da vschinauncha |- |1959-1960 |Camillo Bianchi Fetuccia |President da vschinauncha |- |1960-1963 |Carlo Fontana |President da vschinauncha |- |1963-1964 |Antonio Noseda |President da vschinauncha |- |1964-1970 |Camillo Bianchi Fetuccia |President da vschinauncha |- |1970-1975 |Socrate Meconcelli |President da vschinauncha |- |1975-1984 |Giovanni Bernasconi |President da vschinauncha |- |1984-1995 |Angelo Doneda |President da vschinauncha |- |1995-1999 |Francesco Bianchi Fetuccia |President da vschinauncha |- |1999-2009 |Darko Pandakovic |President da vschinauncha |- |daspö 2009 |Davide Bodini |President da vschinauncha |- |} == Sport == A Brunate do que il center da sport illa localited Nidrino, chi es tuottadi in stedi da restructuraziun. El ho üna plazza da ballapè per equipas da ündesch giuveders, üna da tennis ed üna da gimnastica; zieva la messa a növ daro que eir üna plazza cuverta da ballapè a tschinch giuveders.<ref>Decrets da la Suprastanza cumünela nn. 31, 32 e 33 dal 29 marz 2006</ref> A Brunate do que üna equipa amaturiela da ballapè, chi ho nom "ASD Brunatese". == Bibliografia == * Ercole Casnati, ''Brunate'', Com, 1967 * Cecilia De Carli, ''Brunate tra Eclettismo e Liberty'', Brunate, 1985 * Divers autuors, ''La Lombardia paese per paese'', Firenza, 1991 * Ercole Casnati, ''Brunate dentro'', Brunate, 1994 * Ercole Casnati, ''"Pro Brunate" in centenario'', Brunate, 1995 * Comunità Montana Triangolo Lariano, ''Guida alla scoperta del Triangolo Lariano'', Canzo, 2004 * Darko Pandakovic/Martina Viganò, ''Il bosco insegna'', Milan, 2004 == Colliaziuns == * [[Funiculera Com-Brunate]] * [http://www.comune.brunate.co.it L'adressa internet da la vschinauncha da Brunate] * [https://web.archive.org/web/20120610162036/http://www.probrunate.it/ L'adressa da la "Pro Brunate", principela associaziun, chi organisescha manifestaziuns a Brunate] * [https://web.archive.org/web/20130522212915/http://appuntamentimusicali.it/ L'adressa da l'associaziun "Appuntamenti musicali", chi organisescha festas da musica a Brunate illas Villas ed illa cited veglia] * [https://web.archive.org/web/20110226081219/http://provincia.como.it/ L'adressa da la Provinza da Com] * [http://www.lakecomo.it L'adressa dal Dicaster dal turissem da la Provinza da Com] == Funtaunas == <references/> {{Provinza da Com}} [[Categoria:Vischnancas da la provinza da Como]] 6kd3hb16geejkhhywycknljt695y8ng 174106 174084 2026-09-17T07:54:01Z ~2026-50169-66 23982 174106 wikitext text/x-wiki {{puter}} {| class="prettytable" align="right" |----- | colspan="2" align="center" bgcolor="#BFEFFF" | '''Brunate'''<br />[[Datoteca:Panorama dalla Lucciola.jpg|thumb|300px|center|Panorama da Brunate]] |----- |- bgcolor="#E3E3E3" |----- |'''Vappa''' |[[Datoteca:Brunate-Stemmma.png|thumb|Vappa da Brunate]] |----- |'''Stedi''' |[[Italia]] |----- |'''Regiun''' |[[Lombardia]] |----- |'''Provinza''' |[[Provinza da Com|Com]] |----- |'''Coordinatas''' |45°49'0"N; 9°6'0"E |----- |'''Otezza''' |715 meters |----- |'''Surfatscha''' |1,96 kilometers quadrats |----- |'''Abitants''' |1.786(31 dicember 2013) |----- |'''Densited''' |915 abitants per kilometer quadrat |----- |'''Vschinaunchas cunfinantas''' |[[Blevio]] e [[Com]] |----- |'''Numer postel''' |22034 |----- |'''Nom dals abitants''' |Brunatesi |----- |'''Sench protectur''' |[[Sant Andrea l'Apostel]] |----- |'''Di da festa''' |[[30 november]] |} '''Brunate''' ('''Brünàa''' in [[lingua lumbarda|lumbard]]) es üna vschinauncha taliauna in [[Lombardia]], [[Provinza da Com]]. Ella es abiteda da 1.794 persunas.<ref>Numer dals abitants als 31 dicember 2011 (Uffizi da Stedi Civil)</ref> Ella es nota pella presenzcha da nombrosas villas da stil eclettic e Liberty, pella [[Funiculera Com-Brunate|funiculera]] chi la lia a [[Com]] e per sias zonas panoramicas, chi l'haun fat guadagner il nom "Balcone sulle Alpi" ("Balcon süls [[Alps]]"). == Geografia dal lö == === Territori === Il territori da la vschinauncha da Brunate as chatta i'ls [[Prealps]] lombards, precis i'l u.d. "[[Triangolo Lariano]]", ad ün'otezza traunter 562 e 1027 meters (localited CAO). La vschinauncha da Brunate da nom e da pom es ad ün otezza da 715 meters, suot il cuolm dal Monte Tre Croci, illa vart sud da la muntagna svessa. Il terrain, inua ch'ad es construida Brunate, es caltschinus, ma la presenzcha da morenas d'ablaziun l'ho fertiliso.<ref>D. Pandakovic/M. Viganò, ''Il bosco insegna'', p. 44</ref> Ün poch pü suot la vschinauncha es que üna pitschna planüra ota (la localited ''Piani di Brunate''), chi es lieda a la cited veglia vi da üna via stretta a serpentinas inaugureda als [[15 gün]] [[1935]].<ref>E. Casnati, ''Brunate dentro'', p. 36</ref> Il territori cumünel es pelpü cuviert da gods; ils bös-chs ils püs preschaints sun l'ascher, il fraischen, il pign, il vduogn, il ruver, la robinia, il chastagner e'l fo.<ref>D. Pandakovic/M. Viganò, ''Il bosco insegna'', p. 46</ref> Ovas ed ovels sun quasi del tuot absaint, ma a do bgeras funtaunas: la pü renumneda es la ''Fonte Pissarottino'', inua ch'as chatta ün dals lös panoramics ils püs bels da Brunate süls [[Alps]] e'l [[Laj da Com|lej da Com]] === Fracziuns === La vschinauncha da '''Brunate''' da nom e da pom es la cited veglia, chi s'ho sviluppeda als peis da la clostra da Sant Andrea, de la quela hoz es resteda be la baselgia. I'l territori cumünel da Brunate do que eir oters centers abitos: * '''San Maurizio''', chi es als peis dal cuolm dal Monte Tre Croci; cò do que la baselgia da San Maurizio e'l "Faro Voltiano"; * '''CAO''' (chi voul dir "Club Alpino Operaio"), chi as chatta a la fin da la via chi da San Maurizio maina a la senda da la Crasta dal "Triangolo Lariano"; cò do que il pitschen sanctuari da Santa Rita; * '''Nidrino''', zona residenziela ad ovest da la cited veglia, chi s'ho sviluppeda principalmaing illa seguonda mited dal 20. tschientiner; cò do que il center da sport; * '''Piani di Brunate''', sülla planüra ota chi es suot la cited veglia; cò do que la pitschna baselgia dal "Sacro Cuore di Gesù" ("Sench Cour da Jesus"); * '''Carescione''', pochas chesas traunter la localited Piani di Brunate e'ls binaris da la [[Funiculera Com-Brunate]]; * '''Laghetto''', illa vart est dal territori cumünel, chi ho quist nom pervi d'ün pitschen lej chi daiva l'ova al lö inua ch'ün faiva altschiva. Il prüm gnit il lej cuvert ([[1939]]) e zieva svudo ([[1975]]), per ch'a gniss construieu ün parkegi. Cò do que la caserna dals Carabinieri. === Clima === Brunate ho un clima tipic da mited muntagna. Las steds sun fras-cahs e suvenz cun vent; la temperatura, chi nun es squasi mê pü cu 25 gros a la sumbriva, favurisescha l'arrivi da turist, chi vegnan da las chodas citeds per as frader. Ils invierns sun fraids cun frequaintas naiveras (var 50 centimeters illa cited veglia e 1,50 meters illa localited CAO); tuottüna nu vegn la vschinauncha isoleda da la naiv, perque cha la [[Funiculera Com-Brunate]] funcziunescha eir cur ch'a naiva. == Origen dal nom<ref>Funtauna: Pro Brunate</ref> == L'origen dal nom "Brunate" es fich incert; que sun trais ipotesas: * "Brunate" vegn da ''Prunear'', chi voul dir "vschinauncha naschida traunter ils prüners"; * "Brunate" vegn dal pled celtic ''Brunear'', chi voul dir "muntagna ad est";<ref>Conguela il pled celtic ''Brig'', chi significhescha "crasta", chi es origen da nom d'otras cited taliaunas scu [[Brescia]] u [[Breno]] u eir da la localited Brè illa vschinauncha da [[Lugano]]: tuot quists lös s'haun sviluppo sün crastas uschè scu Brunate</ref> * "Brunate" vegn dal pled tudas-ch ''Brunnen'', chi voul dir "funtauna"; que es probabel pella presenzcha da bgeras funtaunas sül territori (scu la già citeda "Fonte Pissarottino"). == Istorgia == [[Datoteca:Funicolare.jpg|thumb|300px|right|Funiculera Com-Brunate]] Las prümas notizchas sülla vschinauncha sun dal [[1240]];<ref>als 5. tschientiner a.C. eira la zona da Brunate abiteda da pievels celtics nomads: da cò forsa l'origen dal nom da "Brunate" (vzair la secziun "Origen dal nom")</ref> zieva ün tschientiner gnit fatta sü la clostra da Sant Andrea. Zieva quel mumaing füt Brunate cugnuoschieu scu ün lö religius, isolo e da greiv access. Als [[1817]] gnit fatta üna senda, chi lia auncha hoz [[Com]] cun Brunate. Zieva bger temp gnitttan construidas las duos strettas vias (l'üna da [[Com]], l'otra da [[Tavernerio]]), dals quels hoz fo que adöver per ir a Brunate cun l'automobil.<ref>E. Casnati, ''Brunate''</ref> Traunter ils 19. e 20. tschientiners dvantet Brunate ün lö da vacanzas surtuot pellas famiglias milanaisas benestants, chi fettan sü bgers villas liberty; vi per quels ans eira que eir ün Kursaal, chi füt in activited fin la [[Seguonda Guerra Mundiela]]. Als [[11 november]] [[1894]] gnit construida la [[Funiculera Com-Brunate|funiculera]], chi da [[Com]] vo fin Brunate. Als [[1943]] dvantet Brunate üna fracziun da [[Com]]; zieva üna petiziun populera, dvantet'la danövmaing üna vschinauncha politica als [[1947]].<ref>La petiziun firmedas dal pievel da Brunate as chattan i'l archiv cumünel</ref><ref>E. Casnati, ''Brunate''</ref> Hoz vegnan a Brunate main turists cu in passo, surtut dals [[USA]] e dal [[Giapun]], chi vegnan a vzair il panorama bellezzas: a po vzair, vi pellas bellas oras, las Alps (surtuot il [[Monte Rosa]]) e la [[Planüra Padana]]. Vi per ün uorden dal President da vschinauncha,<ref>Ordinaziun n. 1100 dals 18 favrer 2008</ref> zieva'ls [[1. marz]] [[2008]] nu po que gnir a Brunate da las set a las vainch cun las maschinas, chi sun pü largias cu 1,84 meters u chi haun il diameter da lur roudas pü grand cu 73 centimeters. Quist uorden, contestedas da hoteliers e commerzchants dal lö, voul impedir l'acces a Brunate da maschinas memma grands pellas vias strettezzas da la vschinauncha: pelvaira es la [[Funiculera Com-Brunate]] il mez da transport il pü cusglio per ir a Brunate, eir per cha illa vschinauncha do que pochas plazzas da parker. == Vappa<ref>E. Casnati, ''Brunate dentro'', pp. 20-21</ref> == <center> <gallery> Image:Brunate-Stemma.png|<center>Vappa ufficiela da Brunate (1973)</center> Image:STEMBRUNATE.jpg|<center>Vappa da Brunate a fuorma da guotta (1990)</center> </gallery> </center> La vappa da Brunate es ün s-chüd samnitic, cun sura üna curuna da tuors e suot ün ram d'urbeja a schnestra ed ün ram da ruver a dretta. Il s-chüt es partieu da l'ot a schnestra al bass a destra vi da üna fascha blov cun trais stailas melnas; la vart in ot a dretta es cotschna cun ün sulagl mellan cun una fatscha umauna; la vart in bass a schnestra es grischa cun trais muntagnas verdas (quella centrela es il Monte Tre Croci) e'l lej a lur peis. Quista vappa gnit utiliseda dal cumanzamaint dal 20. tschientiner e gnit bgeras voutas müdeda; als [[1973]] dvantet'la la vappa ufficiela da la vschinauncha da Brunate tres ün decret dal President da la Republica. Als [[1990]] cumparit süllas chartas ufficielas da la vschinauncha un oter tip da vappa, simil a la vappa ufficiela, ma da culur naira ed alva e culla fuorma da guotta messa al cuntrari. == Evoluziun da la populaziun == Al prüm censiment da la populaziun fat in [[Italia]] ([[1861]]) vaiva Brunate 291 abitants; daspö quel an es la populaziun creschida in möd reguler fin als [[1936]], cur cha Brunate eira abiteda da 845 persunas.<ref>Funtauna: ISTAT</ref> Traunter ils [[1936]] e'l [[1951]] sun ils abitants da Brunate aumentos dal 117,46% (da 845 a 1.861).<ref>Funtauna: ISTAT</ref> Principalmaing sun duos las radschuns da quist grand augment da la populaziun: l'augment d'iffaunts naschieus zieva la guerra e l'immigraziun da glieud, chi gniva specialmaing dal Süd Italia per chatter plazzas da lavur a Brunate, chi nu manchaivan in quel temp.<ref>Funtauna: Uffizi da Stedi civil</ref> Zieva ans, düraunt ch'ils abitants sun ün poch diminuieus, dal censiment dal [[2001]] al [[2008]] ho la populaziun da Brunate cumanzo danövmaing ad augmenter (da 1.730 a 1.794).<ref>Funtauna: Uffizi da Stedi civil</ref> Ad es ün egen fat per üna vschinauncha da montagna, ma que es sto pussibel per ch'ella es poch luntauna da [[Com]], cha ün po ragiundscher in be 7 minuts culla [[Funiculera Com-Brunate|funiculera]]. L'augment dals abitants da Brunate es avegnida per l'arrivi da bgeras persunas, chi vegnan da l'ester (specialmaing da la [[Rumania]], dal [[Maroc]], da [[El Salvador]], da l'[[Ucraina]] e da la [[Tirchia]]) e chi hoz lavuran principalmaing illas pitschnas impraisas da fabrica da Brunate ed illas villas scu famagls. Al [[31 dicember]] [[2010]] ho Brunate 162 abitants esters, 116 dals quêls vegnan da stedis chi nu faun part da l'[[Uniun europeica]].<ref>Funtauna: Uffizi da Stedi civil</ref> == Economia == === Agricultura === I'l passo l'agricultura es steda fich importanta pell'economia da Brunate: las cultivaziuns as chattaivan illa localited ''Laghetto'', sün terrassas artificielas; ün cultivaita tuot las sortas da verdüra, ma na ils ardöffels, poch adattos per il tip da terrain da Brunate.<ref>D. Pandakovic/M. Viganò, ''Il bosco insegna'', p. 92</ref> Ad eiran fich renumnedas las cultivaziuns da tschiguollas. Impü a Brunate gnivan cultivos ils chastagners da früt.<ref>D. Pandakovic/M. Viganò, ''Il bosco insegna'', pp. 44-46</ref> Daspö la [[Seguonda Guerra mundiela]] gnint las cultivaziuns da verdüras e chastagners abandunedas dal tuot; hoz sun las terrassas cuviertas da robinias.<ref>D. Pandakovic/M. Viganò, ''Il bosco insegna'', p. 93</ref> === Industria === A Brunate nu sun mê existidas fabricas. Percunter daivan que chevas da sabgia, da crappa (pellas terrassas da cultivaziun) e d'arschiglia (pellas tevlas dal tet). Eir quistas activiteds gnint abandunedaz daspö la [[Seguonda Guerra mundiela]].<ref>D. Pandakovic/M. Viganò, ''Il bosco insegna'', p. 93</ref> === Artischanedi === Pella presenzcha da grands gods eira sviluppo a Brunate l'artischanedi dal lain: dal chastagner faisaivan que portas e fnestras, dal fraischen la mobiglia e da l'uolm (bös-ch hoz svanieu a Brunate) las aissas da bloc pels bachers.<ref>D. Pandakovic/M. Viganò, ''Il bosco insegna'', p. 92</ref> Uossa poch sun quels, chi faun il falegnam; hoz sun las firmas d'artischanedi pella megldra part pitschnas impraisas da fabrica. === Turissem === ==== In generel ==== Eir scha la crisa zieva la Seguonda Guerra mundiela vaiva fich diminuieu l'arrivi dals turists, es l'economia da Brunate fundeda principalmaing sül turissem. Uossa nun do que pü ils grands hotels fats sü al cumanzamaint dal 20. tschientiner,<ref>Als 1958 a Brunate daiva que 15 hotels (E. Casnati, ''Brunate dentro'', p. 46); hoz do que 4 hotels e 2 bed & breakfast</ref> ma pitschens hotels, bed & breakfast ed ustarias, chi faun ils trats dal lö (rost, salvadschina e [[pulenta]]). ==== Las sendas ==== [[File:Sasso del Lupo.jpg|thumb|300px|right|Mass erratic, ch'ho nom ''Sasso del Lupo'' ("Crap dal Luf")]] Brunate es renumneda eir, per ch'ella es il punct da partenza da numerosas sendas; particulermaing sun que da remarcher duos sendas: * la '''Strada Regia''' ("Via dal raig"), senda inaugureda als [[2006]] zieva sia messa in uorden; ella cumanza tres il Champ da sport da via Nidrino e vain a [[Bellagio]] percuorrand sendas a mezza costa. Quista via, da la quêl as faiva adöver per ir illas vschinaunchas da la vart est dal Lej da Com, aunz cha la nouva via gnit construida, permet da vzair monumaints natürels scu ils mass erratics ed aclas bellezzas; * la '''Dorsale del Triangolo Lariano''' (via da crasta dals muots traunter ils lejs da [[Com]] e da [[Lecco]]), chi po gnir parcuors a peis u culla mountain bike fin [[Bellagio]] e chi fo vzair panoramas bellezzas sul lej da [[Com]] e sün tuot que d'intuorn. == Persunas renumnedas == <center> <gallery> Image:ETH-BIB-Volta, Alessandro (1745-1827)-Portrait-Portr 02303.tif|<center>Alessandro Volta</center> Image:Busto Pencio Slavejkov.jpg|<center>Penčo Slavejkov</center> </gallery> </center> * Il scienziat [[Alessandro Volta]] ([[1745]]-[[1827]]) vivet a Brunate vi pella sia infanzia. * [[Alberto Bonacossa]] ([[1883]]-[[1953]]), chemiker, dirigent da sport e proprietari da la [[Gazzetta dello Sport]] (la giazetta da sport la pü renumneda in [[Italia]]), vaiva üna villa a Brunate, inua cha sia famiglia viva auncha tuottadi. * Als [[10 gün]] [[1912]] murit il poeta bulgar [[Penco Slavejkov]], chi hoz es algordo vi da duos peidras sül mür da l'Hotel, inua ch'el murit, e vi d'un monumaint inauguro als [[2007]] tar la Biblioteca cumünela. * A Brunate als [[12 gün]] [[1932]] es naschida la cumedianta taliauna [[Mara Berni]] (pseudonim da Mara Bernasconi). * Il giuveder da ballapè [[Claudio Gentile]] ([[1953]]), campiun dal muond als [[1982]], vivet a Brunate, cur ch'el eira ün mat. == Monumaints ed oters lös interessants == <center> <gallery> Image:Funicolare.jpg|<center>Funiculera Com-Brunate</center> Image:Sala macchine Funicolare.JPG|<center>Sala machinas da la Funiculera</center> Image:Municipio Brunate.jpg|<center>Villa Franceschini<br />Chesa cumünela</center> Image:Vicolo M. Monti 1.jpg|<center>Cited veglia<br />Vicolo M. Monti</center> Image:Sant'Andrea Apostolo.jpg|<center>Sant'Andrea Apostolo</center> Image:Madonna di Pompei.jpg|<center>Madonna di Pompei</center> Image:Sacro Cuore ai Piani 2.jpg|<center>Baselgia dal Sacro Cuore di Gesù</center> Image:San Maurizio.jpg|<center>San Maurizio</center> Image:Santa Rita al CAO 2.jpg|<center>Sanctuari da Santa Rita</center> Image:Faro Voltiano.jpg|<center>Faro Voltiano</center> Image:Panorama dal Pissarottino.jpg|<center>Panorama da via Pissarottino</center> Image:Como dal Belvedere.jpg|<center>Com dal Piz Belvedere</center> </gallery> </center> Las principelas attraziun turisticas da Brunate sun: * la '''[[Funiculera Com-Brunate]]''', inaugureda als 11 novembre 1894, chi lia Brunate a la cited da [[Com]] in 7 minuts; tar la staziun da Brunate po que vzair la granda sala dallas maschinas, chi faun funcziuner la funiculera; * las numerusas '''Villas''' Libery ed eclettics, chi as chattan surtut illas vias Pissarottino, Roma, A. Pirotta e G. Scalini;<ref>Conguela C. De Carli, ''Brunate tra Eclettismo e Liberty''</ref> * la '''cited veglia''', caracteriseda da vias strettezzas, chi rampchan sül muot, tagliedas da la via P. e M. Monti, via maistra dalla cited veglia; * la baselgia da '''Sant Andrea''' (piazza della Chiesa), las prümas notizchas da la quela sun dal 13. tschientiner, insembel a la clostra chi era sper ella, uossa demolida; ella fut amplieda bgeras voutas, l'ultima traunter ils [[1914]]<ref>Il prüm crap gnit mis als 30 avrigl 1914 culla presenzcha da l'uvas-ch da [[Com]] Alfredo Archi; E. Casnati, ''Brunate dentro'', p. 29</ref> e'ls [[1927]] (cur cha la seguonda fatscheda gnit construida)<ref>E. Casnati, ''Brunate dentro'', p. 29</ref> ed i'l intern do que picturas murelas fattas da la famiglia Recchi da [[Com]] als 17. tschientiner, chi represchentan ils Sants Andrea, Maurizi, Ignatius da Loyola, Michel, Baltramieu e la beeda Maddalena Albrici, schef da la veglia clostra da Brunate;<ref>Pagina ''Brunate'', in ''La Lombardia paese per paese''</ref> * la baselgetta da la '''Madonna di Pompei''', illa cited veglia (traunter las vias P. e M. Monti ed A. Manzoni); * la baselgia dal '''Sacro Cuore di Gesù''' (via ai Piani), illa localited ''Piani di Brunate'', immez a bös-chs da pign; sper ella es que ün pitschen clucher; * la baselgia da '''San Maurizio''', illa localited cun listess nom (via G. Scalini); * il sanctuari da '''Santa Rita''', illa localited CAO (via alle Colme); * il '''Faro Voltiano''', tuor ota 29 meters fatta sü als [[1927]], sül cuolm dal Monte Tre Croci, per celebrer il tschientiner da la mort dal renumno scienziat da [[Com]] [[Alessandro Volta]]. Da la saira a la damaun fo quista tuor üna glüsch verda, alva e cotschna; * ils '''panoramas''', pel quêls Brunate es steda definida "il Balcone sulle Alpi" ("il Balcun süls Alps"). A paun vzair ils meglders panoramas a la fin da la via Pissarottino, sül Piz Belvedere (tres via A. Pirotta), in piazza A. Bonacossa e sül "Faro Voltiano". == Manifestaziuns == Vi pella sted do que a Brunate fich evenemaints da cultura (concerts, referats, lectüras, films), chi haun lö in l'Auditorium da la nouva Biblioteca cumünela, inaugureda als [[28 october]] [[2006]]. Oters manifestaziuns da musica haun lö i'ls curtins da las villas ed illa cited veglia. Üna vouta eira Brunate renumneda pella "Festa del Narciso" ("Festa da la Narcissa"), flur chi d'eira tipic dals pros da la vschinauncha. Ella gnit organiseda la prüma vouta als [[1936]]; zieva dvantet sia nom "Brunate in fiore" ("Brunate in flur",[[1966]]) e "Armonie fiorite" ("Armonias da fluors", [[1967]]). L'ültima vouta da quista festa füt als [[1973]].<ref>E. Casnati, ''"Pro Brunate" in centenario'', pp. 43, 48-49</ref> Oters manifestaziuns renumnedas sun: * il campiunedi da ballapè traunter las fracziuns da Brunate, chi ho lö la prüma mited da lügl tar il center da sport dal Nidrino; * "Cammin'Art", exposiziun d'ouvras artisticas traunter Brunate e San Maurizio, chi ho lö la seguonda e terza fin d'eivna da settember; * la Festa da San Maurizio, tipica festa da vschinauncha, chi ho lö la terza dumengia da settember illa localited da listess nom; * la processiun da Sant Andrea ([[30 november]]); in quist'occasiun mettan il abitants da Brunate chandailas our da lur fnestras. == Administraziuns da la vschinauncha dal 1860<ref>E. Casnati, ''Brunate dentro''</ref> == {| class="prettytable" |- bgcolor="#E3E3E3" !Perioda !Nom !Funcziun |- |1860-1866 |Giovanni Monti |President da vschinauncha |- |1866-1872 |Francesco Monti |President da vschinauncha |- |1872-1884 |Antonio Monti |President da vschinauncha |- |1884 |Giuseppe Pedraglio |President da vschinauncha |- |1884-1915 |Antonio Baserga |President da vschinauncha |- |1915-1926 |Angelo Zannini |President da vschinauncha |- |1926-1927 |Eugenio Levati |Cumissari dal Prefet |- |1927 |Candido Luciano Marchini |Cumissari dal Prefet |- |1927-1930 |Federico Lo Monaco |Cumissari dal Prefet |- |1930-1940 |Giuseppe Grippa |Podested |- |1940-1943 |Luigi Aliverti |Cumissari dal Prefet |- |1943-1947 |''Fracziun da Com'' | |- |1947-1948 |Giuseppe Russo |Cumissari dal Prefet |- |1948-1949 |Enrico Ghezzi |President da vschinauncha |- |1949-1952 |Luigi Silo |President da vschinauncha |- |1952-1959 |Gabriele Giussani |President da vschinauncha |- |1959-1960 |Camillo Bianchi Fetuccia |President da vschinauncha |- |1960-1963 |Carlo Fontana |President da vschinauncha |- |1963-1964 |Antonio Noseda |President da vschinauncha |- |1964-1970 |Camillo Bianchi Fetuccia |President da vschinauncha |- |1970-1975 |Socrate Meconcelli |President da vschinauncha |- |1975-1984 |Giovanni Bernasconi |President da vschinauncha |- |1984-1995 |Angelo Doneda |President da vschinauncha |- |1995-1999 |Francesco Bianchi Fetuccia |President da vschinauncha |- |1999-2009 |Darko Pandakovic |President da vschinauncha |- |daspö 2009 |Davide Bodini |President da vschinauncha |- |} == Sport == A Brunate do que il center da sport illa localited Nidrino, chi es tuottadi in stedi da restructuraziun. El ho üna plazza da ballapè per equipas da ündesch giuveders, üna da tennis ed üna da gimnastica; zieva la messa a növ daro que eir üna plazza cuverta da ballapè a tschinch giuveders.<ref>Decrets da la Suprastanza cumünela nn. 31, 32 e 33 dal 29 marz 2006</ref> A Brunate do que üna equipa amaturiela da ballapè, chi ho nom "ASD Brunatese". == Bibliografia == * Ercole Casnati, ''Brunate'', Com, 1967 * Cecilia De Carli, ''Brunate tra Eclettismo e Liberty'', Brunate, 1985 * Divers autuors, ''La Lombardia paese per paese'', Firenza, 1991 * Ercole Casnati, ''Brunate dentro'', Brunate, 1994 * Ercole Casnati, ''"Pro Brunate" in centenario'', Brunate, 1995 * Comunità Montana Triangolo Lariano, ''Guida alla scoperta del Triangolo Lariano'', Canzo, 2004 * Darko Pandakovic/Martina Viganò, ''Il bosco insegna'', Milan, 2004 == Colliaziuns == * [[Funiculera Com-Brunate]] * [http://www.comune.brunate.co.it L'adressa internet da la vschinauncha da Brunate] * [https://web.archive.org/web/20120610162036/http://www.probrunate.it/ L'adressa da la "Pro Brunate", principela associaziun, chi organisescha manifestaziuns a Brunate] * [https://web.archive.org/web/20130522212915/http://appuntamentimusicali.it/ L'adressa da l'associaziun "Appuntamenti musicali", chi organisescha festas da musica a Brunate illas Villas ed illa cited veglia] * [https://web.archive.org/web/20110226081219/http://provincia.como.it/ L'adressa da la Provinza da Com] * [http://www.lakecomo.it L'adressa dal Dicaster dal turissem da la Provinza da Com] == Funtaunas == <references/> {{Provinza da Com}} [[Categoria:Vischnancas da la provinza da Como]] qko3zae9o1ffxg17d3rdfkmfa1jousf Caux 0 6500 174099 163210 2026-09-17T07:11:55Z ~2026-50169-66 23982 174099 wikitext text/x-wiki {{Vitg_svizzer |NUM_LIEU = Caux |FILEPATH_CHARTA = |PIXEL = 98px |FILEPATH_VOPNA = CHE Montreux COA.svg |CHANTUN = Vad |DISTRICT = Riviera-Pays-d'Enhaut |CIRCUL = Montreux |VISCHNANCA = Montreux |NP = 1824 |GRAD_DA_LADEZZA = 46° 26′ 0.02″ |GRAD_DA_LUNGHEZZA = 6° 55′ 59.97″ |AUTEZZA = 1'050 |SURFATSCHA = |ABITANTS = |STAN_ABITANTS = |WEBSITE = |}} Caux è ina vitg da la citad de [[Montreux]], [[Vad]], [[Svizra]]. La vitg sa chatta tranter [[Glion]] ed [[Montreux-Planches|Les Planches]] en la muntogna sin il [[Lai da Genevra]] ed la [[Riviera vaudoise]]. <gallery> Image:Lac Leman vu depuis Caux la nuit.JPG |thumb|250px Image:Lac Leman vu depuis Caux.JPG |thumb|250px </gallery> [[Category:Lieu en il chantun Vad]] ieii0chqps2h6z26gcv91v0zmb20ctp 174110 174099 2026-09-17T08:15:20Z ~2026-50169-66 23982 174110 wikitext text/x-wiki {{Vitg_svizzer |NUM_LIEU = Caux |FILEPATH_CHARTA = |PIXEL = 98px |FILEPATH_VOPNA = CHE Montreux COA.svg |CHANTUN = Vad |DISTRICT = Riviera-Pays-d'Enhaut |CIRCUL = Montreux |VISCHNANCA = Montreux |NP = 1824 |GRAD_DA_LADEZZA = 46° 26′ 0.02″ |GRAD_DA_LUNGHEZZA = 6° 55′ 59.97″ |AUTEZZA = 1'050 |SURFATSCHA = |ABITANTS = |STAN_ABITANTS = |WEBSITE = |}} Caux è ina vitg da la citad de [[Montreux]], [[Vad]], [[Svizra]]. La vitg sa chatta tranter [[Glion]] ed [[Montreux-Planches|Les Planches]] en la muntogna sin il [[Lai da Genevra]] ed la [[Riviera vaudoise]]. <gallery> Image:Lac Leman vu depuis Caux la nuit.JPG Image:Lac Leman vu depuis Caux.JPG </gallery> [[Category:Lieu en il chantun Vad]] ebiiymz2g26yupyx6xa72f0p0qlslsf Glion (Montreux) 0 6501 174098 163211 2026-09-17T07:09:17Z ~2026-50169-66 23982 174098 wikitext text/x-wiki {{Lieu per repassar}} {{Vitg_svizzer |NUM_LIEU = Glion |FILEPATH_CHARTA = |PIXEL = 98px |FILEPATH_VOPNA = CHE Montreux COA.svg |CHANTUN = Vad |DISTRICT = Riviera-Pays-d'Enhaut |CIRCUL = Montreux |VISCHNANCA = Montreux |NP = 1823 |GRAD_DA_LADEZZA = 46° 26′ 0.02″ |GRAD_DA_LUNGHEZZA = 6° 55′ 59.97″ |AUTEZZA = 689 |SURFATSCHA = |ABITANTS = |STAN_ABITANTS = |WEBSITE = |}} Glion è ina vitg che tutga tar la vischnanca politica da [[Montreux]] en il chantun [[Vad]] en [[Svizra]]. Il vitg sa chatta tranter [[Territet]] e [[Caux]] en la muntogna sin il [[Lai da Genevra]] e la [[Riviera vaudoise]]. [[Datoteca:Tunnel glion.jpg |thumb|right|250px|Il tunnel da Glion]] [[Categoria:Lieu en il chantun Vad]] bp0ou8mvemcladn4a48vhz4ximiio0r Clarens 0 6533 174100 163212 2026-09-17T07:13:35Z ~2026-50169-66 23982 174100 wikitext text/x-wiki {{Vitg_svizzer |NUM_LIEU = Clarens |FILEPATH_CHARTA = |PIXEL = 98px |FILEPATH_VOPNA = CHE Montreux COA.svg |CHANTUN = Vad |DISTRICT = Riviera-Pays-d'Enhaut |CIRCUL = Montreux |VISCHNANCA = Montreux |NP = 1815 |GRAD_DA_LADEZZA = 46° 26′ 0.02″ |GRAD_DA_LUNGHEZZA = 6° 55′ 59.97″ |AUTEZZA = 375 |SURFATSCHA = |ABITANTS = |STAN_ABITANTS = |WEBSITE = |}} '''Clarens''' è ina avantlieu da la citad da [[Montreux]] en il chantun [[Vad]] en [[Svizra]]. Il lieu sa chatta tranter [[La Tour-de-Peilz]] e [[Montreux]] a la riva dal Lai da Genevra. L'[[Île de Salagnon]] sa chatta a Clarens [[Image:MontreuxBeiNacht.jpg |thumb|left|250px|Montreux da Clarens]] [[Category:Lieu en il chantun Vad]] czgv51pu46x53mpbcmb3rg41cw362z9 Model:Abitants 10 7013 174059 36021 2026-09-16T21:39:14Z ~2026-50114-74 23981 174059 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{2|}}}|{{Formatnum:{{{1}}}}}&nbsp;abitants&nbsp;(en il [[{{{2}}}]])|{{Formatnum:{{{1}}}}}&nbsp;abitants}}<noinclude>[[Categoria:Models da formataziun]]</noinclude> 4j6ieukkec79z4irx0mie1qsgexqstv Oceania 0 7029 174103 168002 2026-09-17T07:37:49Z ~2026-50169-66 23982 174103 wikitext text/x-wiki {{Artitgel 1000|-10}} [[Datoteca:LocationOceania.png|right|thumb|300px|Il territori dil continent Oceania]] L''''Oceania''' è il pli pitschen dals set continents cun 9,008,458 km². == Geografia == '''Pli lung [[flum]]:''' [[Murray]] ([[Australia]]) 3.370 km '''Pli auta [[muntogna]]:''' [[Piramida da Carstensz]] ([[Indonesia]]) 5'030 m.s.m. == Stadis en l'Oceania == === A === * [[Datoteca:Flag of Australia.svg|25px]] [[Australia]] === C === * [[Datoteca:Flag of Christmas Island.svg|25px]] ''[[Insla da Christmas]]'' ([[Australia]]) * ''[[Inslas Cocos]]'' ([[Australia]]) * [[Datoteca:Flag of the Cook Islands.svg|25px]] ''[[Inslas da Cook]]'' ([[Nova Zelanda]]) === F === * [[Datoteca:Flag of Fiji.svg|25px]] [[Fidschi]] === G === * [[Datoteca:Flag of Guam.svg|25px]] ''[[Guam]]'' ([[Stadis Unids da l'America]]) === I === * [[Datoteca:Flag of Indonesia.svg|25px|border]] [[Indonesia]] === K === * [[Datoteca:Flag of Kiribati.svg|25px]] [[Kiribati]] === M === * [[Datoteca:Flag of the Marshall Islands.svg|25px]] [[Inslas da Marshall]] * [[Datoteca:Flag_of_Federated_States_of_Micronesia.svg|25px]] [[Micronesia]] * [[Datoteca:Flag of the Northern Mariana Islands.svg|25px]] ''[[Marianas dal Nord]]'' ([[Stadis Unids da l'America]]) === N === * [[Datoteca:Flag of New Zealand.svg|25px]] [[Nova Zelanda]] * [[Datoteca:Flag of Nauru.svg|25px]] [[Nauru]] * [[Datoteca:Flag of Norfolk Island.svg|25px]] ''[[Insla Norfolk]]'' ([[Australia]]) * [[Datoteca:Flag of Niue.svg|25px]] ''[[Niue]]'' ([[Nova Zelanda]]) * [[Datoteca:Flag of France.svg|25px]] ''[[Nova Caledonia]]'' ([[Frantscha]]) === P === * [[Datoteca:Flag of Papua New Guinea.svg|25px]] [[Papua-Nova Guinea]] * [[Datoteca:Flag of Palau.svg|25px]] [[Palau]] * [[Datoteca:Flag of Chile.svg|25px]] ''[[Insla da Pasca]]'' ([[Chile]]) * [[Datoteca:Flag of French Polynesia.svg|25px]] ''[[Polinesia Franzosa]]'' ([[Frantscha]]) * [[Datoteca:Flag of the Pitcairn Islands.svg|25px]] ''[[Inslas Pitcairn]]'' ([[Reginavel Unì da la Gronda Britannia ed Irlanda dal Nord|Reginavel Unì]]) === S === * [[Datoteca:Flag of Samoa.svg|25px]] [[Samoa]] * [[Datoteca:Flag of the Solomon Islands.svg|25px]] [[Inslas da Salomon]] * [[Datoteca:Flag of American Samoa.svg|25px]] ''[[Samoa Americana]]'' ([[Stadis Unids da l'America]]) === T === * [[Datoteca:Flag of Tonga.svg|25px]] [[Tonga]] * [[Datoteca:Flag of Tuvalu.svg|25px]] [[Tuvalu]] * [[Datoteca:Flag of Tokelau.svg|25px]] ''[[Tokelau]]'' ([[Nova Zelanda]]) === V === * [[Datoteca:Flag of Vanuatu.svg|25px]] [[Vanuatu]] === W === * [[Datoteca:Flag of Wallis and Futuna.svg|25px]] ''[[Wallis e Futuna]]'' ([[Frantscha]]) == Colliaziuns == * {{commons|Oceania}} [[Categoria:Oceania| ]] hleppqvgddftnspesi0gd3ubdbuj387 Asia 0 7065 174088 168003 2026-09-17T06:43:42Z ~2026-50169-66 23982 corr 174088 wikitext text/x-wiki {{Artitgel 1000|-10}} [[Datoteca:LocationAsia.png|right|thumb|300px|Il territori dil continent Asia]] [[Datoteca:Yangtze river.jpg |right|thumb|200px|Il [[flum]] [[Jangtse]] è il pli lung flum da l'Asia.]] [[Datoteca: Everest kalapatthar crop.jpg|right|thumb|200px|Il [[Muntogna|munt]] [[Mount Everest|Everest]] è la pli auta muntogna da l'Asia.]] L' '''Asia''' (grec ''Ασία'') è in continent che cumpiglia la part centrala ed orientala da la massa da terra da l'[[Eurasia]]. L'Asia è il pli grond dals set continents. == Geografia == '''Pli lung [[flum]]:''' [[Jangtse]] ([[Republica populara da la China|China]]) 6.380 km '''Pli auta [[muntogna]]:''' [[Mount Everest]] ([[Nepal]], [[Republica populara da la China|China]]) 8844 m.s.m. == Stadis en l'Asia == === A === * [[Datoteca:Flag of Afghanistan.svg|25px]] [[Afganistan]] * [[Datoteca:Flag of Armenia.svg|25px]] [[Armenia]] * [[Datoteca:Flag of Azerbaijan.svg|25px]] [[Aserbeidschan]] * [[Datoteca:Flag of Saudi Arabia.svg|25px|border]] [[Arabia Saudita]] * [[Datoteca:Flag of the United Kingdom.svg|25px]] ''[[Akrotiri e Dhekelia]]'' ([[Reginavel Unì da la Gronda Britannia ed Irlanda dal Nord|Reginavel Unì]]) === B === * [[Datoteca:Flag of Bahrain.svg|25px|border]] [[Bahrain]] * [[Datoteca:Flag of Bangladesh.svg|25px]] [[Bangladesch]] * [[Datoteca:Flag of Bhutan.svg|25px]] [[Bhutan]] * [[Datoteca:Flag of Brunei.svg|25px|border]] [[Brunei]] * [[Datoteca:Flag of the British Indian Ocean Territory.svg|25px|border]] ''[[Territori Britanic dal Ocean Indic]]'' ([[Reginavel Unì da la Gronda Britannia ed Irlanda dal Nord|Reginavel Unì]]) === C === * [[Datoteca:Flag of Cambodia.svg|25px]] [[Cambodscha]] * [[Datoteca:Flag of Cyprus.svg|25px|border]] [[Cipra]] * [[Datoteca:Flag of South Korea.svg|25px|border]] [[Corea dal Sid]] * [[Datoteca:Flag of North Korea.svg|25px|border]] [[Corea dal Nord]] * [[Datoteca:Flag of the People's Republic of China.svg|25px|border]] [[Republica populara da la China|China]] * [[Datoteca:Flag of Christmas Island.svg|25px]] ''[[Insla da Christmas|Insla da Nadal]]'' ([[Australia]]) * ''[[Inslas Cocos]]'' ([[Australia]]) === E === * [[Datoteca:Flag of Egypt.svg|25px]] [[Egipta]] * [[Datoteca:Flag of the United Arab Emirates.svg|25px]] [[Emirats Arabs]] === F === * [[Datoteca:Flag of the Philippines.svg|25px]] [[Filippinas]] === G === * [[Datoteca:Flag of Japan.svg|25px|border]] [[Giapun]] === H === * [[Datoteca:Flag of Hong Kong.svg|25px|border]] [[Hong Kong]], China === I === * [[Datoteca:Flag of India.svg|25px]] [[India]] * [[Datoteca:Flag of Indonesia.svg|25px|border]] [[Indonesia]] * [[Datoteca:Flag of Iraq.svg|25px|border]] [[Irac]] * [[Datoteca:Flag of Iran.svg|25px|border]] [[Iran]] * [[Datoteca:Flag of Israel.svg|25px|border]] [[Israel]] === J === * [[Datoteca:Flag of Jordan.svg|25px|border]] [[Jordania]] * [[Datoteca:Flag of Yemen.svg|25px|border]] [[Jemen]] === K === * [[Datoteca:Flag of Kazakhstan.svg|25px|border]] [[Kasachstan]] === L === * [[Datoteca:Flag of Laos.svg|25px|border]] [[Laos]] * [[Datoteca:Flag of Lebanon.svg|25px|border]] [[Libanon]] === M === * [[Datoteca:Flag of Malaysia.svg|25px|border]] [[Malaisia]] * [[Datoteca: Flag of Maldives.svg|25px|border]] [[Maldivas]] * [[Datoteca:Flag of Macau.svg|25px|border]] [[Macau]], China * [[Datoteca: Flag of Mongolia.svg|25px|border]] [[Mongolia]] * [[Datoteca: Flag of Myanmar.svg|25px|border]] [[Myanmar]] === N === * [[Datoteca:Flag of Nepal.svg|20px]] [[Nepal]] === O === * [[Datoteca:Flag of Oman.svg|25px|border]] [[Oman]] === P === * [[Datoteca:Flag of Pakistan.svg|25px|border]] [[Pakistan]] === Q === * [[Datoteca:Flag of Kuwait.svg|25px|border]] [[Quoat]] * [[Datoteca:Flag of Qatar.svg|25px|border]] [[Quatar]] * [[Datoteca:Flag of Kyrgyzstan.svg|25px|border]] [[Quirguiztan]] === R === * [[Datoteca:Flag of Russia.svg|25px|border]] [[Russia]] === S === * [[Datoteca:Flag of Singapore.svg|25px|border]] [[Singapur]] * [[Datoteca:Flag of the United Arab Republic.svg|25px|border]] [[Siria]] * [[Datoteca:Flag of Sri Lanka.svg|25px|border]] [[Sri Lanca]] === T === * [[Datoteca:Flag of East Timor.svg|25px|border]] [[Timor da l'Ost]] * [[Datoteca:Flag of Turkey.svg|25px|border]] [[Tirchia]] * [[Datoteca:Flag of Taiwan.svg|25px|border]] [[Taiwan]] * [[Datoteca:Flag of Tajikistan.svg|25px|border]] [[Tadschikistan]] * [[Datoteca:Flag of Turkmenistan.svg|25px|border]] [[Turcmenia]] * [[Datoteca:Flag of Thailand.svg|25px|border]] [[Tailanda]] === U === * [[Datoteca:Flag of Uzbekistan.svg|25px|border]] [[Usbekistan]] === V === * [[Datoteca:Flag of Vietnam.svg|25px|border]] [[Vietnam]] == Colliaziuns == * {{commons|Asia}} [[Categoria:Asia| ]] jx6bp49as8ft46fjwr5nngl0qwh9kf1 Giovanni Segantini 0 7380 174069 172717 2026-09-17T05:15:52Z ~2026-50169-66 23982 174069 wikitext text/x-wiki [[Image:Segantini 1890.jpg|thumb|240px|Giovanni Segantini enturn il 1890]] '''Giovanni Segantini''' (* ils 15 da schaner 1858 ad [[Arco]], [[Trentino]]; † ils 28 da settember 1899 sin il [[Munt da la Bês-cha]], [[Puntraschigna]]) è stà in pictur talian dal [[simbolissem (art figurativ)|simbolissem]] romantic ed in maister da las cuntradas da muntogna. El ha cumenzà gia baud cun la [[pictura al liber]]. Segantini ha sviluppà in’atgna versiun da la tecnica da malegiar pointillistica. Cun questa tecnica al èsi reussì da reproducir la glisch viva dal mund alpin e d’augmentar l’effect natiralistic da ses maletgs.<ref>[http://www.michael-petters.de/intermedia/zularb.pdf Michael Petters: ''Inter Media. Vielfalt und Reduktion'', (lavur da licenziat), Minca 2001, p. 13s.], (consultà ils 27 da matg 2008)</ref> == Vita == === Onns temprivs (1858–1875)=== [[Image:Segantini Geburtsurkunde.jpg|thumb|220px||Document da naschientscha da Segantini]] Segantini è naschì l’onn 1858 ad [[Arco]] al [[Lai da Garda]] ch’era da quel temp territori austriac. Ses vair num, Battista Emanuele Maria Segatini, ha el midà pli tard en Segantini.<ref>Annie-Paule Quinsac (collecziun): ''Biographie'', en: ''Giovanni Segantini. 1858–1899'', Chasa d’art Turitg 1990, p. 225</ref> Sia mamma [[Margherita de Girardi]] (* ils 4 da settember 1828 a [[Castello-Molina di Fiemme|Castello]]; † ils 3 da matg 1865 a [[Trient]]) era la terza dunna da ses bab, [[Agostino Segantini]] (* 1802; † ils 20 da favrer 1866), ch’era scrinari. In frar ch’era sis onns pli vegl che Giovanni è vegnì per la vita l’onn 1858 tar in incendi. Suenter la mort prematura da sia mamma (ella è morta cun 37 onns) ha ses bab dà en tgira Giovanni a sia figlia or da l’emprima lètg, Irene. Quella resentiva il pitschen sco ina chargia e Giovanni scappava perquai tar mintga chaschun. Il fanadur da l’onn 1865 è l’odi da sia mesa sora stà uschè grond ch’ella ha scrit en ina brev a l’autoritad da [[Puntina]] ch’ins duessi prender davent la naziunalitad austriaca a Segantini. Quai è capità. Tenor las leschas repressivas che valevan da quel temp en l’[[Imperi austriac]] per ils dominis talians pudeva vegnir prendì davent ad in uffant da set onns sia naziunalitad. Segantini è stà si’entira vita senza naziunalitad. L’onn 1870 è el vegnì tschiffà senza palpiris, e perquai che ses bab era mort, è el sa tschentà en l’institut d’educaziun ''[[Riformatorio Marchiondi]]''. Là ha el emprendì la professiun da chalger. In vegl spiritual da l’institut al ha prendì sut sia protecziun. El ha percurschì il talent da malegiar da Segantini, ha raquintà dad el al pader pictur [[Fra Angelico]] ed ha permess ad el da malegiar e modellar.<ref name="Zbinden S11">Hans Zbinden: ''Giovanni Segantini. Leben und Werk'', Berna 1964, chasa editura Paul Haupt, p. 11</ref> L’onn 1873 è Segantini vegnì a [[Milaun]] ed ha lavurà tar l’anteriur partisan da Garibaldi, [[Luigi Tettamanzi]]. Tettamanzi era in pictur da cafanuns, da transparents e da tavlas d’ustarias. Ultra da quai era el anc cumediant ed autur da dramas istorics. Tettamanzi ha engaschà Segantini sco gidanter ed al ha instruì en la pictura. Grazia ad intervenziuns da ses mez frar Napoleone ha Segantini pudì bandunar l’institut d’educaziun. === Milaun (1875–1880)=== [[Image:Segantini 1878.jpg|thumb|left|150px|Segantini, enturn il 1878]] L’onn 1875 è Segantini s’inscrit a l’[[Academia d’art da Brera]] a [[Milaun]] ed ha frequentà curs dal di en la pictura e curs da la saira en l’[[ornamentica]]. Cun ses emprim maletg pli grond, ''Il coro di Sant’Antonio'', è el sa participà l’onn 1879 ad in’exposiziun naziunala. Sia nova moda da tractar la glisch ha immediat sveglià l’attenziun da scolasts e scolars. «Jau n’aveva segir betg l’intenziun da crear in capodovra, mabain simplamain da ma fatschentar cun la pictura. Tras ina fanestra averta entrava in radi da glisch che bagnava las sutgas da lain entagliadas dal chor. Jau hai malegià questa part ed hai dà oravant tut fadia da tschiffar la glisch. Immediat hai jau realisà ch’i n’è betg pussaivel da tschiffar la glisch be cun maschadar las colurs sin la paletta. Uschia hai jau scuvert la metoda d’ordinar las colurs stgettas e puras ina sper l’autra sin la taila da glin empè da las maschadar sin la paletta. Cun contemplar il maletg sin ina distanza natirala surpiglia [[la raitina]] la funcziun da maschadar las colurs.»<ref>''Spätere Aufzeichnung'', en: ''Schriften und Briefe'', p. 18s.</ref> Malegiar las truclas da la catedrala da Sant’Antonio, illuminadas tras ina fanestra laterala, valeva enfin lura sco in problem nunschliabel. Ins vuleva perquai surdar a Segantini il premi ''[[Principe-Umberto]]'' ch’era dotà cun ina valur da 5000 [[liras]]. Persunas scuidusas èn dentant vegnidas d’impedir quai cun far attent la giuria che Segantini na saja betg in Talian, mabain in Austriac.<ref>Gottardo Segantini: ''Giovanni Segantini'', Turitg 1949, Rascher & Cie. AG., p. 24</ref> Il maletg è vegnì cumprà da la ''[[Societad per il bel art da Milaun]]''. Pli tard ha Segantini survegnì l’incumbensa da producir per ils students maletgs anatomics colurads. Tras quai ha er el s’approprià bunas enconuschientschas da l’anatomia. Perquai ch’el aveva differenzas d’opiniun cun ils professurs da l’academia d’art da Brera, ha Segantini bandunà quella suenter dus onns. Il medem onn ha el emprendì d’enconuscher en la ''[[Galleria Vittore ed Alberto Grubicy]]'' a Milaun il criticher e martgadant d’art [[Vittore Grubicy]]. La galaria aveva arranschà in’exposiziun commemorativa a chaschun da la mort prematura da [[Tranquillo Cremona]] (1837–1878). Segantini è entrà en l’exposiziun cun vestgadira paupra e chalzers grops. El ha survegnì ina reprimanda da Grubicy. Ma Segantini è s’exculpà, ha contemplà vinavant ils maletgs cun attenziun e s’ha dà d’enconuscher sco pictur. Uschia ha cumenzà ina relaziun ed amicizia per vita duranta ed ils quitads finanzials da Segantini han gì ina fin. Grubicy procurava per incumbensas da maletgs da natira morta e preschentava ils maletgs da Segantini sin la fiera d’art. Tras Grubicy ch’era bler en viadi vegniva Segantini ultra da quai en contact cun reproducziuns d’artists da ses temp. Per Segantini era quai ina da las unicas pussaivladads per emprender d’enconuscher auters artists (sco per exempel [[Jean-François Millet]]) e lur ovras.<ref name="Zbinden S12">Hans Zbinden, Berna 1964, p. 12s.</ref> === Brianza (1880–1886) === [[Image:Bice Segantini.jpg|thumb|left|150px|Bice Bugatti]] Ses emprim atelier ha Segantini avert l’onn 1880 en la Via San Marco al Naviglio a Milaun. Qua ha el emprendì d’enconuscher [[Luigia Bugatti]] ch’aveva 17 onns. Ella vegniva numnada Bice ed era la sora da ses conscolar ed ami [[Carlo Bugatti]] ch’è daventà pli tard a Milaun ed a [[Paris]] in scrinari da mobiglias renumà. Bice è stada model per il maletg ''La Falconiera'' l’onn 1880, in maletg romantic che mussa quant ferm che l’artist era inamurà. L’eroxa dal maletg ha num ''Bice del Balzo'' ed ha survegnì tras ils egls dal pictur inamurà «furmas terrestras en la figura feminina da la charezzada Luigia Bugatti ch’è daventada sia Bice.»<ref>Gottardo Segantini, Turitg 1949, p. 26</ref> Maridar n’han els betg pudì, perquai ch’el na possedeva betg ils palpiris necessaris. 1880 è Segantini ì a star cun Bice a [[Pusiano]] en la cuntrada rurala da [[la Brianza]] (tranter Milaun e [[Lecco]]) cun sias [[collinas]] e lais. Il pèr ha gì dus uffants: [[Gottardo]], naschì l’onn 1882, pli tard sez pictur e biograf da ses bab, ed [[Alberto]] (1885–1904). Ses terz figl [[Mario]] (mars 1885–1916) e la figlia [[Bianca]] (matg 1886–1980) èn naschids pli tard a Milaun. Mario è medemamain vegnì pictur e Bianca ha edì l’onn 1909 a [[Lipsia]] las scrittiras e brevs da ses bab en lingua tudestga. L’onn 1882 è la famiglia Segantini ida a star en in domini a [[Carella]], nua che Segantini ha emprendì d’enconuscher il pictur lombard [[Emilio Longoni]] (1859–1932). Durant quel temp ha Segantini fatg studis extendids davart la natira morta e sviluppà en numerus maletgs ina pictura ch’era fitg datiers a la natira. Savens ha el malegià flurs, perquai ch’ellas represchentavan per el la bellezza da la natira. Qua, al Lai da Pusiano, è sa sviluppada l’onn 1882 l’emprima ediziun dal maletg ''Ave Maria a trasbordo'' ch’è vegnì undrà dus onns pli tard tar in’exposiziun ad [[Amsterdam]]. L’emprima ediziun n’è deplorablamain betg sa mantegnida. Ils 20 da schaner 1883 han Segantini e Grubicy suttascrit in contract, en il qual Segantini ha dà l’autoritad a ses mecen da segnar maletgs cun il monogram ‹G.S.›, d’al represchentar en tut ils fatgs publics e privats sco er da disponer davart ses possess e davart sias creaziuns. Il 1885/1886 è Segantini ì a star per in mez onn a [[Caglio]]. Là ha el creà ''Alla stanga'', ina da sias ovras las pli impurtantas. Questa cumposiziun plain glisch e da gronda surfatscha mussa la summa da tut il svilup che Segantini aveva fatg enfin qua. En in tschert senn anticipescha il maletg schizunt elements da ses ''Trittico della natura''.<ref>Comitato Segantini St. Moritz (editur): ''Giovanni Segantini und das Segantini-Museum in St. Moritz'', Engadin Press AG, Samedan 1968, unpag.</ref> === Savognin (1886–1894)=== [[Image:Segantinihaus1_Savognin.jpg|thumb|200px|Chasa d’abitar da Segantini a Savognin]] [[Image:Segantini und Gattin.jpg|thumb|200px|Giovanni Segantini e Bice avant il maletg ''L’aratura'' (enturn l’onn 1888)]] Unfis da la cuntrada ha Segantini bandunà l’onn 1886 cun sia famiglia la Brianza ed è ì per sis mais a Milaun, nua ch’el ha exequì lavurs per la [[burgaisia lombarda]]. Suenter ina lunga excursiun sur [[Com]], [[Livign]], il [[Puschlav]], [[Puntraschigna]] e [[Silvaplauna]] è el sa domicilià a [[Savognin]], nua ch’el ha vivì ensemen cun sia famiglia enfin l’onn 1894. Qua è Segantini sa deditgà a motivs or da la vita dal vitg alpin ed ha integrà en la cuntrada la glieud e lur activitads purilas. Numerusas da sias grondas ovras èn naschidas qua. Uschia ha el per exempel creà ina nova versiun dal maletg ''Ave Maria a trasbordo''. Tar quest maletg ha el experimentà per l’emprima giada cun la tecnica dal [[divisiunissem]]. Er in da ses maletgs ils pli populars, ''Le due madri'', è vegni stgaffì a Savognin. In’autra ovra d’impurtanza da quest’epoca, ''L’aratura'' da l’onn 1890, sa chattà oz en la [[Nova Pinacoteca]] a [[Minca]]. [[Image:Barbara Uffer.jpg|thumb|left|150px|Barbara Uffer]] En l’[[Ollanda]], en [[Belgia]], en [[Germania]], pli tard er en l’[[Austria]] e schizunt en il [[Giapun]]<ref>La novella [[Peter Camenzind]] da [[Hermann Hesse]] ch’è vegnida translatada en giapunais ed en la quala l’ovra da Segantini gioga ina rolla, ha sveglià l’interess per Segantini.</ref> ha Segantini cuntanschì grond renum ed è vegnì visità da [[Max Liebermann]] e [[Ludwig Fulda]]. [[Giovanni Giacometti]] ed il giuven [[Cuno Amiet]] (che Segantini ha emprendì d’enconuscher durant las vacanzas da stad a [[Stampa]] tar Giacometti) han pudì giudair sia promoziun bainvulenta.<ref>Hans Zbinden, Berna 1964, p. 39</ref> En rom da l’exposiziun mundiala da l’onn 1886 a [[Londra]] è Segantini stà in dals artists represchentads il pli bain a l’''[[Italian Exhibition]]''. Tras quai è sia preschientscha internaziunala vegnida confermada. L’onn 1889 èn sias ovras stadas represchentadas a l’exposiziun mundiala a Paris en la partiziun taliana e ses maletg ''Vacche aggiogate'' da l’onn 1888 è vegnì premià cun la medaglia d’aur. En ses maletgs ha el cumenzà a s’avischinar al [[simbolissem]]. L’emprima retrospectiva da Segantini ha gì lieu a Milaun en la ''Galeria Grubicy'' il december 1891. Segantini ha cumenzà a tgirar contacts cun ils martgadants [[Ernst Arnold]] a [[Dresden]], [[Eduard Schulte]] a [[Berlin]] ed auters. Tras quai ha Alberto Grubicy pers ils dretgs exclusivs per sias ovras. En bleras ovras da Segantini è [[Barbara Uffer]] (1873–1935) stada il model privilegià da Segantini: tranter auter sco matta che baiva al bigl; l’onn 1887 sin il maletg ''Costume Grigionese''; sco matta che fa stgaina sin in prà l’onn 1888; sco pastura da nursas sut in tschiel serain sin il maletg da l’onn 1891 ''Mezzogiorno sulle alpi'' u sco matta che dorma sper ina saiv sin il maletg ''Riposo all’ombra'' l’onn 1892. Cur che Segantini è sa chasà l’onn 1886 cun sia famiglia a Savognin è Barbara, ina matta da 13 onns cun il surnum Baba, entrada en il servetsch da la famiglia. Ella guardava da tut ils quatter uffants, Gottardo, Alberto, Mario e Bianca, e fascheva las chombras. Plinavant stueva ella accumpagnar Segantini cun proviant e cun utensils da picturar cur ch’el lavurava en la cuntrada. Barbara Uffer è ida cun els era cur che la famiglia da Segantini ha midà domicil. L’onn 1899 ha ella accumpagnà Segantini sin il [[Munt da la Bês-cha]], nua ch’el ha lavurà vi da la part amez da ses tripticon ''Trittico della natura''. Suenter la mort da Segantini è Baba stada anc tschintg onns tar Bice ed ils uffants fin ch’ella ha bandunà la famiglia suenter tut en tut 19 onns.<ref>Barbara Uffer è stada en il center da l’exposiziun ch’è vegnida mussada l’onn 2008 en il Museum da Segantini per undrar il 150avel anniversari da Giovanni Segantini.</ref> === Malögia (1894–1899)=== [[Image:Segantini Maloja.jpg|thumb|right|200px|La chasa da Segantini cun atelier a Malögia]] [[Image:Segantini Familie.jpg|thumb|right|200px|Famiglia Segantini a Malögia l’onn 1898: da sen. Gottardo, Giovanni, Bice, Mario, Baba Uffer, Alberto, Bianca]] [[Image:Segantini Notizen.jpg|thumb|220px|right|Notizias, qua tar il tema olma]] L’avust 1894 ha la famiglia Segantini bandunà Savognin ed è ida a star a Malögia. Là è ella sa chasada en il [[Chalet Kuoni]] ch’era vegnì bajegià d’in inschigner da la [[Viafier dal Gottard]]. La chasa spaziusa è situada damanaivel dal [[Lai da Segl]]. Da quel temp è Segantini entrà en contact cun ils commerziants d’art [[Bruno Cassirer|Bruno]] e [[Paul Cassirer]] sco er cun [[Felix Königs]] da Berlin ch’al han lura er represchentà sin il martgà. A partir da l’onn 1896 lavurava Segantini durant la stad a Malögia e l’enviern a [[Soglio]] en [[Val Bregaglia|Bregaglia]]. Qua èn vegnidas picturadas tranter auter cuntradas muntagnardas cun ina tecnica ch’è parentada cun il [[neoimpressiunissem]]. Da grond renum è oravant tut il tripticon ''Il trittico della natura'' che consista da las parts: ''La vita'', ''La natura'' e ''La morte''. Il maletg ''La vita'' ha Segantini picturà da l’onn 1896 enfin l’onn 1899 en vischinanza da Soglio, ''La natura'' da l’onn 1897 enfin l’onn 1899 sin il Munt da la Bês-cha sur Puntraschigna e ''La morte'' da l’onn 1896 enfin l’onn 1899 sin il [[Pass dal Malögia]] en direcziun da la Bregaglia. Il tripticon è exponì en il [[Museum da Segantini]] a [[San Murezzan]]. Durant ses temp a Malögia ha Segantini gì correspundenzas intensivas cun ils poets [[Angelo Orvieto]] (1869–1967) e [[Domenico Tumiati]] (1847–1933); cun l’autura da romans [[Neera]] (pseudonim per [[Anna Radius Zuccari]], 1846–1918) ch’è stada ina da las emprimas persunas ch’ha scrit ina biografia da Segantini; cun il milanais [[Gerolamo Rovetta]] ch’era in romanticher tardiv; cun il librettist [[Luigi Ilica]] (1857–1919); cun il pictur divisiunistic [[Giuseppe Pellizza da Volpedo]] e cun il poet napolitan [[Vittorio Pica]] (1866–1930) ch’ha introducì en l’Italia l’[[impressiunissem]] ed il [[simbolissem]]. Er cun [[ils secessiunists da Vienna]] – che vesevan en Segantini in piunier da la pictura moderna – ha el tgirà in barat intensiv. L’apatridia da Segantini al chaschunava anc adina grondas difficultads. En l’Austria perencunter, nua che l’[[imperatur Franz Joseph]] admirava sias ovras, giudeva Segantini ina tscherta protecziun. Tar ina radunanza da vischnanca a Samedan l’onn 1897 ha Segantini preschentà in project ch’avess gì da vegnir finanzià da hoteliers engiadinais. Per l’exposiziun mundiala a Paris da l’onn 1900 aveva Segantini previs in panorama da l’Engiadina. Igl avess duì vegnir realisà in pavigliun ch’avess gì da mussar «las bellezzas natiralas da l’Engiadina entras in illusiunissem en furma d’in process figurativ e plastic tut en la meglra tradiziun dals panoramas dal 19avel tschientaner.»<ref>Annie-Paule Quinsac: ''Der Fall Segantini: Schwankungen in der Rezeptionsgeschichte und die Bedeutung seines Werkes heute'', en: ''Giovanni Segantini. 1858–1899'', Chasa d’art Turitg 1990, p. 21</ref> Il project preveseva in’architectura rodunda, da fier cun ina surfatscha totala da 3850 meters quadrat ch’avess duì mussar la cuntrada e l’atmosfera da la vita en las Alps svizras. Il tripticon ''Il trittico della natura'' dueva vegnir integrà en il project. Ils gronds custs d’in milliun francs ch’avessan stuì vegnir pajads mo per il fit sco er las lungas tractativas ch’han durà fin l’onn 1900 han fatg ir ad aua il project. Per l’illustraziun d’ina Bibla ha Segantini furnì l’onn 1898 trais maletgs. La chas’editura ''[[Geillustreerde Bijbel Uitgaven]]'' d’Amsterdam aveva fundà in’interpresa cun la finamira d’edir ina Bibla illustrada en pliras linguas per in pretsch bass. Ultra da Segantini èn vegnids supplitgads numerus auters artists renconuschids europeics da sa participar. La realisaziun ha durà da l’onn 1896 enfin l’onn 1903. Ses patratgs e sias concepziuns artisticas ha Segantini explitgà en numerus texts. Il november 1898 ha la revista da la Secessiun da Vienna (''[[Ver Sacrum]]'') publitgà ses text ''Contemplaziuns davart l’art''. Quel era concepì sco resposta sin in artitgel cumparì en la revista ''[[Le Figaro]]'', en il qual [[Leo Tolstoj]] aveva tschentà la dumonda: «Tge è quai, art?». Sin questa dumonda ha Segantini respundì suandantamain: «Cur ch’jau hai vulì mitigiar il mal da geniturs ch’avevan pers in uffant, hai jau malegià il maletg ''Doglia confortato per mezzo di credo''. Per consecrar in liom da dus inamurads hai jau pictura il maletg ''L’amore alla fonte della vita'' e per laschar sentir la cumplaina intimitad da l’amur materna hai jau malegià il maletg ''Il frutto dell’amore''. Il maletg ''L’angelo della vita'' hai jau malegià cur ch’jau hai vulì chastiar las mammas nauschas e per chastiar las superbias, nunfritgaivlas, voluptusas hai jau picturà il maletg ''Castigo nel purgatorio''. E cur ch’jau hai vulì inditgar la funtauna da tut il mal ha jau malegià il maletg ''La vanità''.» A la fin ha el respundì: «Leo Tolstoj fa sco sch’el na savess betg tge ch’ins chapescha sut bellezza e tge ch’è sia muntada. El stuess be contemplar ina flur. Quella schess ad el tge che la bellezza è quai meglier che mintga determinaziun. El fa er sco sch’el na savess betg da tge punct che l’art cumenza. L’art entschaiva nua ch’il brutal, artifizial e banal chala. Sche vus giais sper ina fanestra d’ina chasa da purs via ch’è ornada cun bellas flurs ch’en tgiradas cun charezza pudais vus esser segirs ch’i regia en l’intern da la chasa urden e schubradad e che la glieud che viva en la chasa n’è betg nauscha. Qua entschaiva l’art cun sias bunas ovras.»<ref>''Was ist Kunst?'', en: ''Schriften und Briefe'', p. 4ss.; Gottardo Segantini citescha en sia biografia sin pagina 58: «cur ch’jau hai vulì chastiar las mammas nauschas; e per chastiar las superbias, nunfritgaivlas voluptusas hai jau picturà il maletg ‹Castigo nel purgatorio› (...).»</ref> [[Image:Schafberg 2007.jpg|thumb|left|200px|Munt da la Bês-cha (en il center dal maletg)]] [[Image:Segantinihütte 1900.JPG|thumb|200px|Chamona Segantini, 1900]] [[Image:Giovanni Giacometti - Giovanni Segantinis Totenbild (1899).jpg|thumb|200px|Giovanni Giacometti: Segantini sin il letg da mort]] Mez settember da l’onn 1899 ha Segantini ascendì cun ses figl Mario il Munt da la Bês-cha per lavurar vi dal maletg ''La natura'' ch’era quasi finì. Durant la stad aveva el lavurà vi dals maletgs ''La vita'' e ''La morte''. Il grond tripticon ''Trittico della natura'' avess duì esser a fin per l’exposiziun mundiala a Paris. Bainbaud suenter l’arrivada sin il munt è Segantini vegnì malsaun pervia d’ina [[inflammaziun dal pellitsch]]. Ma el ha lavurà vinavant nunstanclentaivlamain. Ses figl è festinà giu San Murezzan tar [[dr. Oskar Bernhard]] ch’era in ami dal pictur. Cun Bice ch’era turnada en prescha da Milaun è il figl ascendì il culm. Ma per il malsaun è tut l’agid vegnì memia tard. Uschia è Giovanni Segantini mort ils 28 da settember en la vegliadetgna da be 41 onns. Preschents eran ses figl Mario, dr. Oskar Bernhard e Bice.<ref>Hans Zbinden, Berna 1964, p. 58</ref> En il presentiment da sia mort, ma er da la renconuschientscha da si’ovra, ha el ditg a sia dunna consternada: «Jau hai vis giu en la val ina gronda fulla da glieud; questa glieud era uschè pitschna ed jau uschè grond.» Ses ultims pleds èn stads: «Voglio vedere le mie montagne» (Jau vuless vesair mias muntognas) – in ultim confess a sias muntognas amadas. Suenter sia mort è ses giuven ami [[Giovanni Giacometti]] vegnì al letg da mort ed ha picturà il stimà artist. Il prim d’october 1899 è Segantini vegnì sepulì sin il pitschen santeri da Malögia ch’el aveva perpetnisà ils onns 1895/96 en il maletg ''Il dolore confortato dalla fede''. Bice è morta 39 onns pli tard, ils 13 da settember 1938, a San Murezzan. Ella è vegnida sepulida sper Giovanni. Ina tavla porta l’inscripziun «Da presso e da lunge in terra e in cielo uniti in vita e in morte ora e sempre» (Datiers u dalunsch, en tschiel u sin terra, unids en vita e mort per ussa ed adina). Sur lur fossas stat l’inscripziun «Arte ed amore vincono il tempo» (Art ed amur surmuntan il temp). Dasper las fossas da Giovanni e da Bice sa chattan las fossas da lur uffants Mario, Gottardo ed Alberto Segantini. La figlia Bianca è vegnida sepulida ad Arco, nua ch’ella era turnada suenter sia dimora a Lipsia. == Artist == La vaira carriera da Giovanni Segantini ha cumenzà cur ch’el è sa domicilià en la Brianza. Qua è el sa fatschentà cun [[Jean-François Millet]] e sias furmas d’expressiun artisticas. Millet aveva gia anticipà elements stilistics da l’impressiunissem. Pir en ses dissegns da cuntrada cun lur glisch mistica, creads a partir da l’onn 1865, è Millet sa plazzà pli datiers dal simbolissem. Segantini enconuscheva l’ovra dal Franzos mo da fotografias. Cun guardar pli exact sa differenzieschan las ovras da Segantini e da Millet malgrà lur parallelas: Millet, oriundamain pictur d’atelier, malegiava sias cuntradas in pau somber; Segantini perencunter malegiava cler e cun ina glisch senza resguard. En ina brev al poet [[Tumiati]] dals 29 da matg 1898 ha Segantini scrit latiers: [[Image:Jean-François Millet (II) 002.jpg|thumb|200px|Jean-François Millet: ''Des glaneuses'' (1857)]] «Per exprimer pli fitg mes sentiments ed er per dar vita a tut il milieu da mias ovras tras ils sentiments poetic-pittorescs da mes spiert, ma distanziav’jau l’emprim temp dals models fraids, gieva la saira durant las uras dal tramunt ora en il liber ed absorbava en mai l’atmosfera ch’jau hai alura confidà l’auter di a la taila da glin.»<ref name="Segantini S52">Gottardo Segantini, Turitg 1949, p. 52</ref> L’epoca poetic-idillica da Segantini è sa sviluppada a medem temp sco sia deliberaziun da la citad gronda, segnada d’ina vita restrenschenta per si’olma. L’armonia da ses conturn puril e ses esser inamurà en la vita rurala ed en l’agen giuven tegnairchasa han contribuì essenzialmain al svilup intern ed artistic da Segantini.<ref>Hans Zbinden, Berna 1964, p. 16</ref> Millet aveva poetisà il pur ed elevà el sco uman romantic e litterar. La tscherna da quest motiv era per el in’expressiun d’in program etic-social. Ma sco citadin intellectual enconuscheva el la vita purila be a l’ur. Malgrà las sumeglientschas exteriuras dals motivs dals dus artists han quels da Segantini in tut auter esser. Tar el è l’uman stà integrà ed unì da l’entschatta ennà cun la cuntrada; ses pasturs e purs restan simpels e senza tuttas emfasas. Segantini sez ha exprimì questas differenzas cun ils suandants pleds: «Jau vuleva simplamain malegiar ses models tut auter che Millet: ventiraivels, bels e cuntents, senza provocar cumpassiun; plitost scuidanza vulev’jau provocar, sch’ins ha emprendì d’enconuscher els e lur vita sco jau.»<ref name="Zbinden S18">Hans Zbinden, Berna 1964, p. 18</ref> En il magazin tudestg ''[[Kunstwart]]'' (che sustegneva il moviment per la refurmaziun da la vita) ha [[Ferdinand Avenarius]] danovamain fatg l’onn 1908 ina cumparegliaziun cun Millet e resumà quella en la suandanta constataziun: «Tar la concepziun dals umans na cuntanscha Segantini per bler betg tanta forza sco Millet, ma el n’aspira er betg quai. Sco Millet dat el a ses umans grondezza, ma el na lascha betg la suveranitad absoluta ad els. Per el signifitga ‹il grond› anc bler pli ferm che tar Millet l’entir, la cuntrada, la terra materna, u – cun midar l’accentuaziun dals sentiments – la vita.» En cuntradicziun cun la stenta da Segantini da descriver la grondezza da la natira e da la vita senza grond patos, tutgava ses figl sco biograf savens in tun dad imni, cur ch’i gieva per mussar las qualitads da ses bab artist: «L’artist è in spiritual da la sublima bellezza dal stgaffiment che stat en il servetsch da drizzar sia vita vers questa deessa sclerida e, sch’igl è necessari, da s’unfrir per ella.»<ref name="Segantini S39">Gottardo Segantini, Turitg 1949, p. 39</ref> [[Image:Giovanni Segantini-Die Heuernte 1890-1898.jpg|thumb|left|200px|Giovanni Segantini: ''La raccolta del fieno'' (1890–98)]] Segantini ha vivì durant in temp d’ina industrialisaziun accelerada, da grondas prestaziuns tecnicas (ventschida da la Viafier dal Gottard 1882) e da grond svilup en las [[scienzas natiralas]]. Sco blers artists veseva Segantini en l’avanzament da modas da patratgar natiralisticas e materialisticas in privel per il pensar spiertal, per l’olma e per l’ideal. En connex cun la relaziun tranter l’ideal e la natira ha el ditg: «In ideal ordaifer il natiral ha a lunga vista nagina forza da viver, ma ina realitad senz’ideal è ina realitad senza vita.» En la biografia da Segantini è ses figl Gottardo sa dumandà, schebain Segantini saja stà in natiralist u in idealist. El è vegnì a la conclusiun ch’el na saja stà ni in ni l’auter: «In ch’ha cumplettà sias capacitads cun sa dar cuntinuadamain fadia en in stil serius e cun in regl da concurrer cun ils pli gronds da ses temp, n’è betg pli in natiralist, mabain in grond idealist.» La tendenza fundamentala da sias stentas era da reproducir la natira decentamain, betg da «sa profundar en particularitads grotescas ed interessantas, mabain da preschentar las bellezzas ch’èn renconuschidas en general». Segantini na vuleva betg currer suenter als critichers, na vuleva betg stgaffir uschenumnà art popular. Ses maletgs n’eran betg maletgs per in public pli vast. Els devan en egl als artists e vegnivan en mintga cas renconuschids e stimads en tscherts ravugls pervia da lur tendenzas d’art avanzadas. Ses maletgs occupavan ina posiziun speziala perquai ch’els vegnivan duvrads per cumbatter cunter opiniuns tradiziunalas davart il malegiar. Ma perquai che las ovras da l’artist han cuntanschì curt suenter sia mort in renum e perquai ch’ils maletgs en daventads bainvesids dal public, na pon ins betg trair la conclusiun ch’els sajan er vegnids fatgs per il public.<ref>Gottardo Segantini, Turitg 1949, p. 40ss.</ref> Ditg ha la scena d’art attribuì las ovras da Segantini al [[pointillissem]]. Per el sez era la tecnica dentant be in med per cuntanscher la finamira. El era oravant tut in pictur da siemis da la cuntrada ch’el transponiva sin la taila da glin. Cumbain che Segantini vegn resguardà en l’istorgia d’art sco simbolist, è el stà en sia tendenza fundamentala in expressiunist ed è sa servì d’expressiuns realisticas. Uschia è el ì – er sche lur meds d’exprimer èn dal tuttafatg differents – en direcziun da [[Caspar David Friedrich]], «il qual el dominescha dentant en ses talent artistic ed en la genuinitad da ses sentiment per la natira».<ref>Hans Zbinden, Berna 1964, p. 7ss.</ref> == Ovra: ‹Il trittico della natura› sco exempel == Sco gia menziunà aveva Segantini previs per l’exposiziun mundiala da l’onn 1900 a Paris in panorama da l’Engiadina. Per motivs finanzials n’ha quel dentant betg pudì vegnir realisà. Perquai ha el reducì ses project e cumenzà cun las trais parts centralas da ''La sinfonia da las Alps''. A maun da skizzas lavurava el vi dals gronds maletgs, en ils quals la glisch, l’aria, la distanza e la culissa duevan exprimer il vair spiert da las muntognas. Ils ulteriurs quatter maletgs da ''La sinfonia da las Alps'' (''Narcisismo'', ''Carità'', ''Il lavoro'' e ''La lavina'') n’èn betg finids pervia da la mort prematura da Segantini. Per quest motiv è il tripticon da las Alps da vesair sco in fragment da quai ch’el aveva en senn da far: in panorama da l’Engiadina.<ref>Comitato Segantini St. Moritz (editur), Samedan 1968, senza indicaziun da la pagina.</ref> <div style="float:right; margin: 3mm; padding: 1mm; width: 413px; border: 1px solid #E8E8E8;"> <center> {|align=center style="vertical-align:bottom;" |valign="bottom"|[[Image:Studie La vita 1898.jpg|none|126x300px]] |valign="bottom"|[[Image:Studie la natura 1898.jpg|none|146x300px]] |valign="bottom"|[[Image:Studie_La_morte_1899.jpg|none|127x300px]] </center></small> |} Panorama da l’Engiadina<br><small>Ils chartuns da Segantini dals onns 1898–1899<br></small> </center></div> Oriundamain avevan ils trais maletgs realisads num ''Armonia della vita'', ''La natura'' ed ''Armonia della morte''. Ils titels ''La vita – La natura – La morte'' han ils maletgs retschavì pir suenter la mort da Segantini ed uschia sa numna l’ovra oz: ''Il trittico della natura''. Cumenzà aveva Segantini cun il maletg ''Armonia della morte'', ma el ha adina puspè interrut la lavur. Sco segund maletg ha el cumenzà l’atun 1896 a Soglio l’''Armonia della vita''. ''La natura'' – e cun quai manegiava Segantini la natira dal mund alpin – dueva chattar ina glorificaziun grondiusa sco propaganda per San Murezzan ch’era l’incumbensader da quest’ovra.<ref>Gottardo Segantini, Turitg 1949, p. 86</ref> Suenter ch’il contract è stà fatg, ha Segantini mess tiers, sco pendants tar ''La natura'', ils dus maletgs ''Armonia della vita'' ed ''Armonia della morte''. Tar il tripticon ha Segantini dissegnà l’onn 1899 trais chartuns ed als tramess al president da la cumissiun d’art per l’exposiziun mundiala. Agiuntà als chartuns era ina brev scritta da Segantini e translatada en franzos da Grubicy. En quella steva ch’il tripticon cumpiglia, inclus las [[lunetta]]s, ina ladezza da dudesch meters e mez ed in’autezza da tschintg meters e mez.<ref>Chasa d’art Turitg 1990, p. 198</ref> ====La vita==== ''La vita'' mussa la cuntrada sin la planira auta Plan Luder a Soglio en Bregaglia durant il tramunt dal sulegl. Davostiers ves’ins a dretga il [[Glatscher dal Bondasca]] ed a sanestra la gruppa da muntognas dal Sciora. L’egliada dal contemplader vegn manada tras ina senda che descenda vers il center dal maletg. Da vart dretga sesa ina mamma cun ses uffant; ella para dad esser creschida ensemen cun in schember. Segantini ha ditg ch’il maletg mussia «la vita da tut las chaussas ch’han lur ragischs en la mamma natira.»<ref>Dora Lardelli: ''Segantinis Panoramen und andere Engadiner Panoramen'', San Murezzan e Puntina, 1991</ref> La roma da la planta signifitgescha la colliaziun tranter terra e tschiel. Dal tschiel vegn l’egliada puspè manada a dretga sur la spunda da la muntogna tar duas dunnas che sa chattan sin la senda – il rudè sa serrà. La lunetta dal chartun mussa in’allegoria da las forzas che regalan vita e procuran per la mort. Il vent che sufla tira cun sai la mort, l’aua ed il fieu. Ma or da lur forza destructiva nascha nova vita. Per ils medagliuns a dretga ed a sanestra eran previs ils maletgs ''Narcisismo'' e ''Carità''. ====La natura==== Il maletg ''La natura'' è vegnì creà sin il Munt da la Bês-cha sur Puntraschigna. L’observatur guarda en l’ultima glisch dal di vers San Murezzan ed ils Lais da l’Engiadin’Ota. Davosvart è da vesair il [[Piz Morteratsch]]. Ils umans ed animals che returnan a chasa èn integrads ruassaivlamain en il gir da la natira. La luminusitad extraordinaria da las colurs dal tschiel ha Segantini cuntanschì cun surtrar l’entir tschiel cun stritgs fins radials drizzads vers anor. En il sectur dal sulegl dovra el dapli mellen, vers anor adina dapli blau cler ed alv, ma er in zic cotschen. La lunetta dal chartun mussa chasas da San Murezzan en ina cuntrada d’enviern, illuminada dal clerglina. Per ils medagliuns a dretga ed a sanestra eran previs ils maletgs ''Il gnafalio'' e ''Leontopodium alpinum'', ils simbols per la primavaira alpina e per la stad. ====La morte==== Il maletg ''La morte'' n’è betg finì. El mussa ina cuntrada d’enviern matutina en vischinanza dal Pass dal Malögia, nua ch’ina giuvna morta vegn purtada or d’ina chamona. Observond la saiv ed il chaval vegn l’egliada manada si tar las nivlas: la morta ha surmuntà la vita terrestra. Il tschiel glischant signifitgescha speranza e confiert. En la lunetta dal chartun portan dus anghels l’olma da la morta en il tschiel cristian, perquai che tut il passà chatta en in cor cartaivel ina renaschientscha. En il medagliuns a dretga ed a sanestra eran previs ils maletgs ''Il lavoro'' e ''La lavina''. <center> <div style="float:center; margin: 3mm; padding: 1mm; width: 690px; border: 1px solid #E8E8E8;"> {| align=center |valign="bottom"|[[Image:Giovanni Segantini 003.jpg|none|210px|'''''La vita''''' – Daventar]] |valign="bottom"|[[Image:Giovanni Segantini 001.jpg|none|255px|'''''La natura''''' – Esser]] |valign="bottom"|[[Image:Giovanni Segantini 002.jpg|none|210px|'''''La morte''''' – Passar]] </small> |} ''Il trittico della natura'' <br><small> '''''La vita''''', 190 x 320&nbsp;cm – '''''La natura''''', 235 x 400&nbsp;cm – '''''La morte''''', 190 x 320&nbsp;cm, 1898–1899, ieli sin taila da glin </br>Museum Segantini, San Murezzan </small> </div> </center> En ses tun in pau idealisant ha Gottardo Segantini scrit davart quest’ovra: «La construcziun da tut il tripticon fa vegnir endament las capodovras da la renaschientscha, nua ch’ils artists na vegnivan mai stanchels da sfurzar ensemen las pli differentas cumposiziuns per exprimer ina ponderaziun religiusa. La bellezza dals trais maletgs gronds lascha supponer che quest artist talentà fiss stà abel da crear en l’ovra terminada in tal miracul artistic, spiertal e da pictura – er cunter il gust da quel temp e dad ozendi – che quest tripticon avess pudì introducir ina nova èra en la pictura.»<ref>Gottardo Segantini, Turitg 1949, p. 87</ref> == Recepziun == === L’effect sin ils contemporans === En l’art talian dal 19avel tschientaner, l’ottocento, valeva Segantini sco il pictur il pli universal. Teoretichers d’art al han classifitgà sin il medem stgalim sco ils artists [[Edvard Munch]], [[Vincent van Gogh]] e [[James Ensor]]. En ses text da grond’influenza ''Über das Geistige in der Kunst'' ha [[Wassily Kandinsky]] cumpareglià l’onn 1912 Segantini cun [[Dante Gabriel Rossetti]] ed [[Arnold Böcklin]]. Areguard Segantini – envers il qual er ils imitaders formals valian pauc – ha el accentuà: «El è exteriuramain il pli materialistic, perquai ch’el prenda furmas da la natira finidas e las elavura mintgatant fin en il pli pitschen detagl (p.ex. chadainas da muntogna, er crappa, animals e.u.v.) e chapescha da crear figuras abstractas malgrà che la furma materialistica è vesaivla. Tras quai è el forsa internamain il pli pauc materialistic da quests artists.»<ref>Wassily Kandinsky: [http://www.geocities.jp/mickindex/kandinsky/knd_GiK_gm.html#LocalLink-Allgemeines ''Über das Geistige in der Kunst''], 1912, (consultà ils 10 d’avrigl 2008)</ref> L’avantgarda da Paris n’ha dentant chattà nagin access a l’art da Segantini. Là èn ses num e si’ovra ids svelt en emblidanza. L’istorgia da la pictura dal 19avel tschientaner vegniva instruida memia pauc exact, «tras quai ch’ins la metteva a pèr cun l’avantgarda franzosa e deva impurtanza be als meds da crear revoluziunars. (...) Quest punct da vista ha gì per consequenza che tut ils artists che n’èn betg liads directamain vi da quests moviments na tutgan betg pli tar la savida generala culturala.»<ref name="Quinsac S19">Annie-Paule Quinsac: ''Der Fall Segantini: Schwankungen in der Rezeptionsgeschichte und die Bedeutung seines Werkes heute'', en: Chasa d’art Turitg 1990, p. 19</ref> Malgrà l’influenza dals maletgs da Millet furmavan las ovras memia ‹estras› da Segantini pia nagin punct da referiment per ils Franzos. En general sa lascha constatar che l’ottocento è vegnì ignorà per gronda part dador ils cunfins dal pajais. En spezial istorichers d’art franzos ed anglosaxons insistivan cun vehemenza da vesair l’art taliana dal 19avel tschientaner sco «terre des morts» ([[Alphonse de Lamartine]]). Ultra da quai ha l’ovra da Segantini subì ina digren da popularitad, perquai ch’el n’è betg stà preschent a l’exposiziun mundiala a Paris da l’onn 1900. L’exposiziun da ses ''Panorama da l’Engiadina'' avess pudì cumprovar sias qualitads. Gia durant che Segantini viveva anc – en il [[temp da Meiji]] ch’ha durà dal 1868 fin il 1912 – èn percunter ils Giapunais sa famigliarisads cun las ovras da Segantini e restads fidaivels ad el enfin il di dad oz. Uschia è Segantini represchentà tranter auter er en il [[Museum naziunal per art dal vest]] a Tokio. === Effects posteriurs === [[Image:Segantini Foto.jpg|thumb|180px|Giovanni Segantini l’onn 1898]] Segantini è vegnì resguardà mo en il nord sco ‹fenomen›, en il sid da las Alps era el in represchentant da la pictura taliana ch’era sa messa sin via vers il 20avel tschientaner. En il nord da las Alps valeva el percunter per blers artists sco creatur e represchentant d’ina furma da viver datiers da la natira. Che quella haja manà pli tard ad in art patriotic degressiv na pon ins betg rinfatschar a Segantini. L’onn 1932 ha [[Leni Riefenstahl]] filmà en las muntognas il film ''[[Das blaue Licht (Film)|Das blaue Licht]]'' ed ha scrit en sias regurdientschas: «Ussa ma mancavan mo anc ils purs, els eran il pli grev da chattar. Jau vuleva avair fatschas particularas, tips aspers e severs sco quai che Segantini ha eternisà en ses maletgs.»<ref name="Metken p. 33">Günter Metken: ''Von Montesquiou bis Beuys'', en: Chasa d’art Turitg, 1990, p. 33</ref> Riefenstahl n’aveva betg chattà quests tips, perquai che la ‹realitad› da Segantini è – sco quella da mintg’auter artist era – filtrada tras sia derivanza artistica. Uschia lascha sia moda da represchentar figuras umanas per exempel percorscher l’influenza da Millet e d’[[Anton Mauve]]. Il musicist [[Anton Webern]] ha il tripticon da las Alps inspirà l’onn 1905 da scriver in emprim quartet d’instruments ad artg. Webern aveva frequentà durant ses studi da musicologia a l’[[Universitad da Vienna]] istorgia d’art sco rom lateral. Cur ch’el è stà l’avust 1902 a Minca, ha el vis il maletg ''L’aratura'' da l’onn 1890 en la Nova Pinacoteca. Uschia ha el scrit en ses diari: «Jau bram sin in artist en la musica sco quai che Segantini è stà en la pictura. Quai stuess esser ina musica ch’in artist scriva lunsch davent da tut ils eveniments mundials, en contemplaziun dals glatschers, da la naiv e dal glatsch etern e dals sombers culms gigantics, uschia stuess ella esser, sco ils maletgs da Segantini.»<ref>Hans e Rosaleen Moldenhauer: ''Anton von Webern. Chronik seines Lebens und Werkes'', Turitg 1979, p. 65s.</ref> La stad da l’onn 1905 ha Webern finì ina cumposiziun per in quartet d’instruments d’artg ch’ha pudì vegnir attribuida a sias ovras pir entras ses relaschs. La premiera ha gì lieu ils 26 da matg l’onn 1962 a [[Seattle]] cun ''The University of Washington String Quartet''. Ils terms ''La vita'', ''La natura'' e ''La morte'' eran mess ordavant a la cumposiziun sco motto. Ils ultims pleds da Segantini ha il sculptur [[Joseph Beuys]] duvrà l’onn 1971 en furma levamain adattada («Voglio vedere i mie montagne») per dar num ad ina da sias installaziuns. L’installaziun sa cumpona d’ina gronda stgaffa cun in spievel oval ed ina letgera. Tranter il letg e la stgaffa stattan in’auta chista da transport averta ed ina pitschna trucla da lain cun sisur in toc lain marsch. Sin ina sutga surtratga cun zulper è postà in spievel unschì cun grass. L’installaziun cun la quala l’artist tematisescha si’uffanza cumpiglia plinavant ina fotografia ed in purtret da Beuys. Mintgin da quests objects e segnà cun crida. Sin la stgaffa stat ''Vadrec''; sin la chista, la trucla e la sutga ''Sciora'' (grip, chadaina da muntognas) e ''Cime'' (piz) e sin il letg ''Walun'' (vallada). Tut ils objects en colliads giun plaun cun ina construcziun d’arom. En il center dal tripticon mez radund penda vi dal palantschieu sura ina lampa che tanscha fin gist sur il palantschieu ed illuminescha in toc fieuter rodund. Beuys ha ditg: «Qua dasper questa stgaffa sun jau naschì, qua da la vart. Da temp en temp m’ha la stgaffa persequità a moda sula. Jau hai gì ils emprims siemis sper questa stgaffa (...).»<ref>Theodora Vischer: ''Joseph Beuys. Die Einheit des Werkes'', Cologna 1991 (Chasa editura da la libraria Walter König), p. 211</ref> Beuys fascinava vi da Segantini la «pretensiun da la totalitad, da laschar crescher ensemen ils umans ed ils animals cun il capitar en la natira, cun il ritmus ciclic da daventar e passar.» «Faschai da l’art in cult divin», aveva il panteist Segantini declerà e pretendì: «Il nov cult duess esser in colliaziun cun la natira, la mamma da las ragischs da la vita e cun la vita invisibla dal mund e da l’univers.»<ref>Günter Metken en: Chasa d’art Turitg, 1990, p. 42</ref> Ma Beuys rumpa cun il fatalissem da Segantini. «Sco quai che las muntognas da Segantini segireschan il metabolissem da vegnir e passar, entra la vita casuala inevitabla en l’installaziun da Beuys.» Tenor Beuys pon ins prender influenza e furmar il moviment dal metabolissem.<ref>[[Götz Adriani]], Winfried Konnertz, Karin Thomas: ''Joseph Beuys'', Cologna 1994, p. 121</ref> L’onn 1974 ha la band da rock britannica ''[[Yes (Band)|Yes]]'' lantschà ina cumpilaziun da dus albums cun il titel ''[[Yesterdays]]''. Il motiv dal recto che po vegnir midà, è vegnì concepì da l’artist da fantasia [[Roger Dean]]. El va enavos sin il maletg da Segantini ''Castigo en il purgatorio'' ch’el aveva malegià l’onn 1891. Il recto mussa dus mutagls setgs ch’èn s’entretschads a l’ur dretg e sanester. En il center dal maletg pendulescha ina giuvna dunna senza vestgadira. Sisum a dretga stat il logo da ''Yes'' ed il titel da l’album. L’onn 1999 ha il cumponist svizzer-israelian [[Yehoshua Lakner]] preschentà ses project ''Segante'' davart Giovanni Segantini. La primaudiziun è stada en l’edifizi principal da la [[Scola politecnica federala]] a [[Turitg]], ulteriuras represchentaziuns hai dà a Milaun ed a [[Bratislava]].<ref>[http://www.composer.ch/Biografie/Seite1.htm Biografie Yehoshua Lakner], (consultà ils 23 da matg 2008)</ref> === Il Sentiero Segantini === A chaschun dal giubileum ‹100 onns Segantini a Malögia› è vegnida installada l’onn 1994 sin iniziativa dals fotografs da Basilea [[Dominik Labhard]] e [[Hans Galli]] ina senda instructiva cun il num ''[[Sentiero Segantini]]''. La via entschaiva tar l’atelier e la chasa d’abitar da Segantini, la [[Casa Segantini]], e finescha tar la baselgia [[Chiesa Bianca]], nua che Segantini è vegnì mess en bara e picturà da Giovanni Giacometti. Da la chasa d’abitar da Segantini maina la via tar in mulin da glatscher che Segantini ha duvrà sco object per il maletg ''La vanità''. Vinavant maina la senda tar l’acla [[Blaunca]] vers nordost dal [[Lai da Segl]]. Qua mussa ina tavla il maletg ''Le due madri''. Alura cuntinuescha il viadi tar l’anteriur lieu d’ina chamona da crap cun il num ''Taverna americana'' che Segantini ha reproducì en ses maletg ''La morte'' dal tripticon. Da quel punct maina la via tar il santeri da Malögia, la penultima staziun da la spassegiada, nua che Segantini ha malegià il maletg ''Il dolore confortato dalla fede''. == Distincziuns == *1883: medaglia d’aur per il maletg ''Ave Maria a trasbordo'', 1882 (emprima versiun); exposiziun mundiala ad Amsterdam. *1886: medaglia d’aur per ''Ave Maria a trasbordo'', 1886 (segunda versiun); exposiziun mundiala ad Amsterdam. *1886: medaglia d’aur per il maletg ''Alla stanga'', 1886; exposiziun mundiala ad Amsterdam. *1889: medaglia d’aur per il maletg ''Vacche aggogiate'', 1888; exposiziun mundiala a Paris. *1892: medaglia d’aur per il maletg ''Mezzogiorno sulle alpi'', 1891; Minca. *1892: medaglia d’aur per il maletg ''L’aratura'', 1890; exposiziun naziunala a Turin. *1895: premi dal stadi talian per il maletg ''Il Ritorno al paese nativo'', 1895; exposiziun internaziunala d’art a [[Venezia]] (acquistà l’onn 1901 dals museums statals da Berlin). *1896: medaglia d’aur statala per il maletg ''Le due madri'', 1889; associaziun d’artists figurativs Austria. *1897: gronda plachetta d’aur per il maletg ''L’amore alla fonte della vita'', 1896; exposiziun internaziunala a Dresden. == Retrospectivas == *1891: ''Galleria Vittore ed Alberto Grubicy'', Milaun, Italia. *1894: ''[[Esposizioni Riunite]]'', [[Castello Sforzesco]], Milaun, Italia. *1901–1902: [[Secessiun da Vienna]], [[Vienna]], Austria. *1990–1991: [[Chasa d’art Turitg]], [[Turitg]], [[Svizra]]. == Ovras (tscherna) == <small>''Tut en tut èn enconuschents radund 450 maletgs da Segantini.''<ref>''Giovanni Segantini. 1858–1899'', Vienna 1981 (Museum Moderner Kunst. Museum dal 20avel tschientaner, Vienna, dals 10 da fanadur fin ils 23 d’avust 1981 e museum naziunal tirolais Ferdinandeum, Puntina, dals 3 da settember fin ils 4 d’october 1981), p. 8</ref></small> {| class="prettytable sortable" |bgcolor="#EEEEEE" |'''maletg''' |width="175px" bgcolor="#EEEEEE" |'''titel''' |bgcolor="#EEEEEE" |'''onn''' |bgcolor="#EEEEEE" |'''grondezza/material''' |bgcolor="#EEEEEE" |'''proprietari/collecziun''' |- |[[Image:Segantini S.Cecilia.jpg|center|100px]] |''Natura morta con [[Cäcilia von Rom|S. Cecilia]]'' </br> |1878 |74,5 × 54 cm</br>pictura a tempera sin palpiri e chartun |Civica Galleria d’Arte Moderna, Milaun |- |[[Image:Segantini Coro di St.Antonio.jpg|center|100px]] |''Il coro di Sant’Antonio'' </br> |1879 |119,5 × 84 cm</br>ieli sin taila da glin |Collecziun privata |- |[[Image:Segantini Selbstportrait.jpg|center|100px]] |''Autoritratto a vent’anni'' </br> |1879–1880 |35 x 26 cm </br>ieli sin taila da glin |Commune di Arco |- |[[Image:Segantini Falconiera.jpg|center|100px]] |''La falconiera'' </br> (cun Bice sco model) |1879–1880 |143 x 106 cm </br> ieli sin taila da glin |Musei Civici del Castello Visconteo, Pavia |- |[[Image: Segantini Landschaft mit Frau im Baum.jpg |center|100px]] |''Paesaggio con donna </br>su un albero'' </br> |1880–1883, betg finì |68,5 x 104,5 cm </br> ieli sin taila da glin |Fundaziun Sturzenegger, </br>Museum Allerheiligen, Schaffusa |- |[[Image: Segantini Selbstbildnis um 1882.jpg|center|100px]] |''Autoritratto'' </br> |1882 |52 x 38,5 cm </br>ieli sin taila da glin |Fundaziun Gottfried-Keller, </br>[[Museum da Segantini]] |- |[[Image:Segantini Bagpipers of Brianza.jpg|center|100px]] |''I Zampognari in Brianza'' </br> |1883–1885 |107,2 × 192,2 cm </br>ieli sin taila da glin |[[Museum naziunal per art occidentala]], Tokyo |- |[[Image:Ebene beim Eindunkeln 1885.jpg|center|100px]] |''Pianura sull’imbrunire'' </br> |1883–1885 |80 × 100 cm </br>ieli sin taila da glin |Collecziun Beat Curti |- |[[Image:Segantini Segnung der Schafe.jpg|center|100px]] |''La benedizione delle pecore'' </br> |1884 |189 x 120 cm</br>ieli sin taila da glin |Museum da Segantini |- |[[Image: Segantini Die letzte Mühe des Tages 1884.jpg|center|100px]] |''L’ultima fatica del giorno'' </br> |1884 |117 x 82 cm</br>ieli sin taila da glin |[[Szépművészeti Múzeum]], Budapest |- |[[Image:Segantini Frühmesse.jpg|center|100px]] |''A messa prima'' </br> </br>Segunda ediziun suenter repicturar ''La penitente'' |1884–1885 |108 × 211 cm </br>ieli sin taila da glin |Fundaziun Giovanni Segantini, Son Gagl,</br>Museum da Segantini |- |[[Image:Segantini Frühmesse erste Fassung.jpg|center|100px]] |''La penitente'' </br>Emprima ediziun avant da repicturar |1884–1885 |108 × 211 cm </br>ieli sin taila da glin | |- |[[Image: Segantini Hirtenknabe mit Lamm.jpg |center|100px]] |''Pastorello con agnellino'' </br> |enturn l’onn 1885 |42 x 27,5cm</br> pastel e crida da colur sin palpiri d’aquarel |Proprietari privat, </br>Museum da Segantini |- |[[Image: Segantini Signora Torelli.jpg |center|100px]] |''Ritratto della Signora Torelli'' </br> |1885–1886 |101 × 74,5 cm</br> ieli sin taila da glin |Collecziun privata, New York |- |[[Image:Segantini Allastanga.jpg|center|100px]] |''Alla stanga'' </br> |1886 |169 x 389,5 cm</br>ieli sin taila da glin |Galleria Nazionale d’Arte Moderna, Roma |- |[[Image:Ave Maria bei der Überfahrt 1886.jpg|center|100px]] |''Ave Maria a trasbordo'' </br> Segunda ediziun |1886 |120 × 93 cm </br>ieli sin taila da glin ||Fundaziun Giovanni Segantini, Son Gagl, </br>Museum da Segantini |- |[[Image:Segantini Portatricedacqua.jpg|center|100px]] |''La portatrice d’acqua'' </br> |1886–1887 |74 x 45,5 cm </br> ieli sin taila da glin |Proprietari privat |- |[[Image:Segantini Bünderin am Brunnen 1887.jpg|center|100px]] |''Costume Grigionese'' </br> |1887 |54 × 79 cm </br>ieli sin taila da glin |Fundaziun Giovanni Segantini, Son Gagl, </br>Museum da Segantini |- |[[Image:Vittore Grubicy 1887.jpg|center|100px]] |''Ritratto di Vittore Grubicy'' </br>(mo ina part) |1887 |151 × 91 cm </br>ieli sin taila da glin |[[Museum der Bildenden Künste]], Lipsia |- |[[Image:Segantini Meine Modelle 1888.jpg|center|100px]] |''I miei modelli'' </br> |1888 |65,5 × 92,5 cm </br>ieli sin taila da glin |[[Chasa d’art Turitg]] |- |[[Image:Strickendes Mädchen 1888 b.jpg|center|100px]] |''Ragazza che fa la calza'' </br> |1888 |53 × 91,5 cm </br>ieli sin taila da glin |Chasa d’art Turitg |- |[[Image:Segantini Kühe an der Tränke 1888.jpg|center|100px]] |''Vacche aggiogate'' </br> |1888 |83 × 139,5 cm </br>ieli sin taila da glin |Fundaziun Gottfried-Keller </br>[[Museum d’art Basilea]] |- |[[Image:Giovanni Segantini 005.jpg|center|90px]] |''Il frutto dell’amore'' </br> |1889 |88,2 × 52,2 cm </br>ieli sin taila da glin |Museum d’art figurativ, Lipsia |- |[[Image:Segantini Die beiden Mütter.jpg |center|100px]] |''Le due madri'' </br> |1889 |157 × 280</br> ieli sin taila da glin |Galleria d’Arte Moderna, Milaun |- |[[Image:Das Pflügen 1890.jpg|center|100px]] |''L’aratura'' </br> |1890 |116 × 227 cm </br>ieli sin taila da glin |[[Nova Pinacoteca]], Minca |- |[[Image:Segantini Rückkehr vom Wald 1890.jpg|center|100px]] |''Ritorno dal bosco'' </br> |1890 |64 × 95 cm </br>ieli sin taila da glin |Fundaziun Giovanni Segantini, Son Gagl </br> |- |[[Image:Mittag in den Alpen 1891.jpg|center|100px]] |''Mezzogiorno sulle alpi'' </br> |1891 |77,5 × 71,5 cm </br>ieli sin taila da glin |Museum da Segantini |- |[[Image:Segantini Ruhe im Schatten 1892.jpg|center|100px]] |''Riposo all’ombra'' </br> |1892 |44 × 68 cm </br>ieli sin taila da glin |Collecziun privata, Turitg |- |[[Image:Segantini Auf dem Balkon.jpg|center|100px]] |''Sul balcone'' </br> </br>(mo ina part) |1892 |64,5 × 41 cm </br>ieli sin taila da glin |Fundaziun Gottfried-Keller </br>[[Museum d’art dal Grischun]], [[Cuira]] |- |[[Image:Segantini Selbstportrait1893.jpg|center|100px]] |''Autoritratto'' </br> |1893 |34,4 × 24,2 cm </br> rispli da la firma Contè sin palpiri |Fundaziun Giovanni Segantini, Son Gagl |- |[[Image:Alpenlandschaft.jpg|center|100px]] |''Donna alla fonte'' </br> |1893–1894 |71,5 × 121 cm </br>ieli sin taila da glin |Museum Oskar Reinhart, Winterthur |- |[[Image:Segantini Alpweiden 1895.jpg|center|100px]] |''Pascoli alpini'' </br> |1893–1894 |169 × 278 cm </br>ieli sin taila da glin |Chasa d’art Turitg |- |[[Image:Engel des Lebens 1894.jpg|center|90px]] |''L’angelo della vita'' </br> |1894 |216 × 217 cm </br>ieli sin taila da glin |Galleria d’Arte Moderna, Milaun |- |[[Image:Giovanni Segantini 006.jpg|center|100px]] |''L’angelo della vita'' </br> |1894 |275,5 × 212 cm </br>ieli sin taila da glin |Museum da Segantini |- |[[Image:The_Evil_Mothers_by_Giovanni_Segantini.jpg|center|100px]] |''Le cattive madri'' </br> |1894 |120 × 225 cm </br>ieli sin taila da glin |[[Österreichische Gallerie]], Vienna |- |[[Image:Selbstbildnis 1895.jpg|center|100px]] |''Autoritratto'' </br> |1895 |59 × 50 cm </br>cotgla cun purla d’aur e fastistgs da crida sin taila da glin |Museum da Segantini |- |[[Image:Segantini Rückkehr in die Heimat.jpg|center|100px]] |''Il ritorno al paese natio'' </br> |1895 |161 × 299 cm </br>ieli sin taila da glin |[[Neue Nationalgallerie]], Berlin |- |[[Image:Segantini Glaubenstrost.jpg|center|100px]] |''Il dolore confortato dalla fede'' </br> |1895–1896 |151 × 131 cm </br>ieli sin taila da glin |[[Hamburger Kunsthalle]] |- |[[Image:Liebe an der Quelle des Lebens.jpg|center|100px]] |''L’amore alla fonte della vita'' </br> |1896 |70 × 98 cm </br>ieli sin taila da glin |Galleria d’Arte Moderna, Milaun |- |[[Image:Frühlingsweide 1896.jpg|center|100px]] |''Pascoli di primavera'' |1896 |95 × 155 cm </br>ieli sin taila da glin |[[Pinacoteca di Brera]], Milaun |- |[[Image:Segantini Lapropaganda.jpg|center|100px]] |''La propaganda'' </br> |1897 |51,3 x 53,7 cm</br> crida alva e naira sin palpiri |Museum da Segantini |- |[[Image:Segantini Eitelkeit 1897.jpg|center|100px]] |''La vanità'' </br> |1897 |78 × 126 cm </br>ieli sin taila da glin |Chasa d’art Turitg |- |[[Image:Studie La vita 1898.jpg|center|100px]] |''Il trittico della natura'' </br>''La vita''</br> |1898–1899 |137 × 108 cm</br> cotgla e rispli da la firma Conté sin chartun |Museum da Segantini |- |[[Image:Studie la natura 1898.jpg|center|100px]] |''Il trittico della natura'' </br>''La natura'' </br> |1898–1899 |137 × 127 cm</br> cotgla e rispli da la firma Conté sin chartun |Museum da Segantini |- |[[Image:Studie_La_morte_1899.jpg|center|100px]] |''Il trittico della natura'' </br>''La morte'' </br> |1898–1899 |137 × 108 cm</br> cotgla e rispli da la firma Conté sin chartun |Museum da Segantini |- |} == Annotaziuns == <small>Nua ch’i n’è annotà nagut auter, sa basa l’artitgel sin la biografia dad Annie-Paule Quinsac en: ''Giovanni Segantini. 1858–1899'', chasa d’art Turitg, 1990, p. 225ss.</small> <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2;"><references /></div> == Litteratura == === Litteratura primara === * Hans Zbinden: ''Giovanni Segantini. Leben und Werk'', chasa editura Paul Haupt, Berna 1964 * Gottardo Segantini: ''Giovanni Segantini. Cun 16 paginas pictura da tavlas policronas e 48 monocronas e 99 maletgs en il text'', Rascher & Cie. AG., Turitg 1949 * Bianca Zehder-Segantini (editura e redactura): ''Giovanni Segantinis Schriften und Briefe'', chasa editura von Klinkhardt & Biermann, Lipsia o.J. (1912) * Luigi Villari: ''Giovanni Segantini. The story of his life together with seventy five reproductions of his pictures in half tone and photogravure'', T. Fisher Unwin, Londra 1901 === Litteratura secundara === * Beat Stutzer: ''Blicke ins Licht. Neue Betrachtungen zum Werk von Giovanni Segantini'', Scheidegger & Spiess, Turitg 2004, ISBN 3-85881-159-9 * Reto Bonifazi, Daniela Hardmeier, Medea Hoch: ''Segantini. Ein Leben in Bildern'', chasa editura Werd, 1999, ISBN 3-85932-280-X * Gian Casper Bott: ''Giovanni Segantini'', Chasa editura per meds d'instrucziun dal Grischun, 1999 [questa publicaziun è er avant maun en versiun rumantscha] * Beat Stutzer, Gioconda Leykauf-Segantini: ''Segantini. Imageband'', chasa editura Montabella AG, 1999, ISBN 3-907067-02-9 (pluriling) * Annie-Paule Quinsac: ''Segantini: Catologo Generale'', Mondadori Electa, 1982, ISBN 88-435-0731-1 (talian) === Catalogs d’exposiziuns === * ''Giovanni Segantini. 1858–1899'', chasa d’art Turitg, 1990 * ''Giovanni Segantini. 1858–1899'', Vienna 1981 (Museum d’art modern, Museum dal 20avel tschientaner, Vienna, ils 10 da fanadur fin ils 23 d’avust 1981, e Museum naziunal tirolais Ferdinandeum, Puntina, ils 3 da settember enfin ils 4 d’october 1981) == Colliaziuns == {{Commons|Category:Giovanni Segantini|Categoria:Giovanni Segantini}} *{{E-LIR|2460}} * Dossier [http://www.chatta.ch/uploads/tx_icsrg/giovanni-segantini.pdf Giovanni Segantini] sin [http://www.chatta.ch chattà.ch] * [https://web.archive.org/web/20240520074651/https://cosmopolis.ch/de/giovanni-segantini-1858-1899/ Biografia da Giovanni Segantini] tar [http://www.cosmopolis.ch cosmopolis.ch] * [http://www.segantini.com/ Infurmaziuns extendidas en la rait sur da Giovanni Segantini] * [https://web.archive.org/web/20090129182225/http://www.segantini.com/6_segantini_galerie.html Galleria Segantini] * [https://web.archive.org/web/20070710042650/http://www.popso.ch/common/documents/segantini_ted_1.pdf Giovanni Segantini. Glisch, colur, lontananza ed immensitad] PDF * [https://web.archive.org/web/20070710041812/http://www.popso.ch/common/documents/segantini_ted_2.pdf Giovanni Segantini. In pionier da la moderna] PDF {{DEFAULTSORT:Segantini, Giovanni}} [[Category:Picturs talians]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Art)]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Grischun)]] [[Categoria:Dossier chattà]] 96txo9clmycjqjlmvg4tv3l6zyedbjs 174070 174069 2026-09-17T05:32:42Z ~2026-50169-66 23982 174070 wikitext text/x-wiki [[Image:Segantini 1890.jpg|thumb|240px|Giovanni Segantini enturn il 1890]] '''Giovanni Segantini''' (* ils 15 da schaner 1858 ad [[Arco]], [[Trentino]]; † ils 28 da settember 1899 sin il [[Munt da la Bês-cha]], [[Puntraschigna]]) è stà in pictur talian dal [[simbolissem (art figurativ)|simbolissem]] romantic ed in maister da las cuntradas da muntogna. El ha cumenzà gia baud cun la [[pictura al liber]]. Segantini ha sviluppà in’atgna versiun da la tecnica da malegiar pointillistica. Cun questa tecnica al èsi reussì da reproducir la glisch viva dal mund alpin e d’augmentar l’effect natiralistic da ses maletgs.<ref>[http://www.michael-petters.de/intermedia/zularb.pdf Michael Petters: ''Inter Media. Vielfalt und Reduktion'', (lavur da licenziat), Minca 2001, p. 13s.], (consultà ils 27 da matg 2008)</ref> == Vita == === Onns temprivs (1858–1875)=== [[Image:Segantini Geburtsurkunde.jpg|thumb|220px||Document da naschientscha da Segantini]] Segantini è naschì l’onn 1858 ad [[Arco]] al [[Lai da Garda]] ch’era da quel temp territori austriac. Ses vair num, Battista Emanuele Maria Segatini, ha el midà pli tard en Segantini.<ref>Annie-Paule Quinsac (collecziun): ''Biographie'', en: ''Giovanni Segantini. 1858–1899'', Chasa d’art Turitg 1990, p. 225</ref> Sia mamma [[Margherita de Girardi]] (* ils 4 da settember 1828 a [[Castello-Molina di Fiemme|Castello]]; † ils 3 da matg 1865 a [[Trient]]) era la terza dunna da ses bab, [[Agostino Segantini]] (* 1802; † ils 20 da favrer 1866), ch’era scrinari. In frar ch’era sis onns pli vegl che Giovanni è vegnì per la vita l’onn 1858 tar in incendi. Suenter la mort prematura da sia mamma (ella è morta cun 37 onns) ha ses bab dà en tgira Giovanni a sia figlia or da l’emprima lètg, Irene. Quella resentiva il pitschen sco ina chargia e Giovanni scappava perquai tar mintga chaschun. Il fanadur da l’onn 1865 è l’odi da sia mesa sora stà uschè grond ch’ella ha scrit en ina brev a l’autoritad da [[Puntina]] ch’ins duessi prender davent la naziunalitad austriaca a Segantini. Quai è capità. Tenor las leschas repressivas che valevan da quel temp en l’[[Imperi austriac]] per ils dominis talians pudeva vegnir prendì davent ad in uffant da set onns sia naziunalitad. Segantini è stà si’entira vita senza naziunalitad. L’onn 1870 è el vegnì tschiffà senza palpiris, e perquai che ses bab era mort, è el sa tschentà en l’institut d’educaziun ''[[Riformatorio Marchiondi]]''. Là ha el emprendì la professiun da chalger. In vegl spiritual da l’institut al ha prendì sut sia protecziun. El ha percurschì il talent da malegiar da Segantini, ha raquintà dad el al pader pictur [[Fra Angelico]] ed ha permess ad el da malegiar e modellar.<ref name="Zbinden S11">Hans Zbinden: ''Giovanni Segantini. Leben und Werk'', Berna 1964, chasa editura Paul Haupt, p. 11</ref> L’onn 1873 è Segantini vegnì a [[Milaun]] ed ha lavurà tar l’anteriur partisan da Garibaldi, [[Luigi Tettamanzi]]. Tettamanzi era in pictur da cafanuns, da transparents e da tavlas d’ustarias. Ultra da quai era el anc cumediant ed autur da dramas istorics. Tettamanzi ha engaschà Segantini sco gidanter ed al ha instruì en la pictura. Grazia ad intervenziuns da ses mez frar Napoleone ha Segantini pudì bandunar l’institut d’educaziun. === Milaun (1875–1880)=== [[Image:Segantini 1878.jpg|thumb|left|150px|Segantini, enturn il 1878]] L’onn 1875 è Segantini s’inscrit a l’[[Academia d’art da Brera]] a [[Milaun]] ed ha frequentà curs dal di en la pictura e curs da la saira en l’[[ornamentica]]. Cun ses emprim maletg pli grond, ''Il coro di Sant’Antonio'', è el sa participà l’onn 1879 ad in’exposiziun naziunala. Sia nova moda da tractar la glisch ha immediat sveglià l’attenziun da scolasts e scolars. «Jau n’aveva segir betg l’intenziun da crear in capodovra, mabain simplamain da ma fatschentar cun la pictura. Tras ina fanestra averta entrava in radi da glisch che bagnava las sutgas da lain entagliadas dal chor. Jau hai malegià questa part ed hai dà oravant tut fadia da tschiffar la glisch. Immediat hai jau realisà ch’i n’è betg pussaivel da tschiffar la glisch be cun maschadar las colurs sin la paletta. Uschia hai jau scuvert la metoda d’ordinar las colurs stgettas e puras ina sper l’autra sin la taila da glin empè da las maschadar sin la paletta. Cun contemplar il maletg sin ina distanza natirala surpiglia [[la raitina]] la funcziun da maschadar las colurs.»<ref>''Spätere Aufzeichnung'', en: ''Schriften und Briefe'', p. 18s.</ref> Malegiar las truclas da la catedrala da Sant’Antonio, illuminadas tras ina fanestra laterala, valeva enfin lura sco in problem nunschliabel. Ins vuleva perquai surdar a Segantini il premi ''[[Principe-Umberto]]'' ch’era dotà cun ina valur da 5000 [[liras]]. Persunas scuidusas èn dentant vegnidas d’impedir quai cun far attent la giuria che Segantini na saja betg in Talian, mabain in Austriac.<ref>Gottardo Segantini: ''Giovanni Segantini'', Turitg 1949, Rascher & Cie. AG., p. 24</ref> Il maletg è vegnì cumprà da la ''[[Societad per il bel art da Milaun]]''. Pli tard ha Segantini survegnì l’incumbensa da producir per ils students maletgs anatomics colurads. Tras quai ha er el s’approprià bunas enconuschientschas da l’anatomia. Perquai ch’el aveva differenzas d’opiniun cun ils professurs da l’academia d’art da Brera, ha Segantini bandunà quella suenter dus onns. Il medem onn ha el emprendì d’enconuscher en la ''[[Galleria Vittore ed Alberto Grubicy]]'' a Milaun il criticher e martgadant d’art [[Vittore Grubicy]]. La galaria aveva arranschà in’exposiziun commemorativa a chaschun da la mort prematura da [[Tranquillo Cremona]] (1837–1878). Segantini è entrà en l’exposiziun cun vestgadira paupra e chalzers grops. El ha survegnì ina reprimanda da Grubicy. Ma Segantini è s’exculpà, ha contemplà vinavant ils maletgs cun attenziun e s’ha dà d’enconuscher sco pictur. Uschia ha cumenzà ina relaziun ed amicizia per vita duranta ed ils quitads finanzials da Segantini han gì ina fin. Grubicy procurava per incumbensas da maletgs da natira morta e preschentava ils maletgs da Segantini sin la fiera d’art. Tras Grubicy ch’era bler en viadi vegniva Segantini ultra da quai en contact cun reproducziuns d’artists da ses temp. Per Segantini era quai ina da las unicas pussaivladads per emprender d’enconuscher auters artists (sco per exempel [[Jean-François Millet]]) e lur ovras.<ref name="Zbinden S12">Hans Zbinden, Berna 1964, p. 12s.</ref> === Brianza (1880–1886) === [[Image:Bice Segantini.jpg|thumb|left|150px|Bice Bugatti]] Ses emprim atelier ha Segantini avert l’onn 1880 en la Via San Marco al Naviglio a Milaun. Qua ha el emprendì d’enconuscher [[Luigia Bugatti]] ch’aveva 17 onns. Ella vegniva numnada Bice ed era la sora da ses conscolar ed ami [[Carlo Bugatti]] ch’è daventà pli tard a Milaun ed a [[Paris]] in scrinari da mobiglias renumà. Bice è stada model per il maletg ''La Falconiera'' l’onn 1880, in maletg romantic che mussa quant ferm che l’artist era inamurà. L’eroxa dal maletg ha num ''Bice del Balzo'' ed ha survegnì tras ils egls dal pictur inamurà «furmas terrestras en la figura feminina da la charezzada Luigia Bugatti ch’è daventada sia Bice.»<ref>Gottardo Segantini, Turitg 1949, p. 26</ref> Maridar n’han els betg pudì, perquai ch’el na possedeva betg ils palpiris necessaris. 1880 è Segantini ì a star cun Bice a [[Pusiano]] en la cuntrada rurala da [[la Brianza]] (tranter Milaun e [[Lecco]]) cun sias [[collinas]] e lais. Il pèr ha gì dus uffants: [[Gottardo]], naschì l’onn 1882, pli tard sez pictur e biograf da ses bab, ed [[Alberto]] (1885–1904). Ses terz figl [[Mario]] (mars 1885–1916) e la figlia [[Bianca]] (matg 1886–1980) èn naschids pli tard a Milaun. Mario è medemamain vegnì pictur e Bianca ha edì l’onn 1909 a [[Lipsia]] las scrittiras e brevs da ses bab en lingua tudestga. L’onn 1882 è la famiglia Segantini ida a star en in domini a [[Carella]], nua che Segantini ha emprendì d’enconuscher il pictur lombard [[Emilio Longoni]] (1859–1932). Durant quel temp ha Segantini fatg studis extendids davart la natira morta e sviluppà en numerus maletgs ina pictura ch’era fitg datiers a la natira. Savens ha el malegià flurs, perquai ch’ellas represchentavan per el la bellezza da la natira. Qua, al Lai da Pusiano, è sa sviluppada l’onn 1882 l’emprima ediziun dal maletg ''Ave Maria a trasbordo'' ch’è vegnì undrà dus onns pli tard tar in’exposiziun ad [[Amsterdam]]. L’emprima ediziun n’è deplorablamain betg sa mantegnida. Ils 20 da schaner 1883 han Segantini e Grubicy suttascrit in contract, en il qual Segantini ha dà l’autoritad a ses mecen da segnar maletgs cun il monogram ‹G.S.›, d’al represchentar en tut ils fatgs publics e privats sco er da disponer davart ses possess e davart sias creaziuns. Il 1885/1886 è Segantini ì a star per in mez onn a [[Caglio]]. Là ha el creà ''Alla stanga'', ina da sias ovras las pli impurtantas. Questa cumposiziun plain glisch e da gronda surfatscha mussa la summa da tut il svilup che Segantini aveva fatg enfin qua. En in tschert senn anticipescha il maletg schizunt elements da ses ''Trittico della natura''.<ref>Comitato Segantini St. Moritz (editur): ''Giovanni Segantini und das Segantini-Museum in St. Moritz'', Engadin Press AG, Samedan 1968, unpag.</ref> === Savognin (1886–1894)=== [[Image:Segantinihaus1_Savognin.jpg|thumb|200px|Chasa d’abitar da Segantini a Savognin]] [[Image:Segantini und Gattin.jpg|thumb|200px|Giovanni Segantini e Bice avant il maletg ''L’aratura'' (enturn l’onn 1888)]] Unfis da la cuntrada ha Segantini bandunà l’onn 1886 cun sia famiglia la Brianza ed è ì per sis mais a Milaun, nua ch’el ha exequì lavurs per la [[burgaisia lombarda]]. Suenter ina lunga excursiun sur [[Com]], [[Livign]], il [[Puschlav]], [[Puntraschigna]] e [[Silvaplauna]] è el sa domicilià a [[Savognin]], nua ch’el ha vivì ensemen cun sia famiglia enfin l’onn 1894. Qua è Segantini sa deditgà a motivs or da la vita dal vitg alpin ed ha integrà en la cuntrada la glieud e lur activitads purilas. Numerusas da sias grondas ovras èn naschidas qua. Uschia ha el per exempel creà ina nova versiun dal maletg ''Ave Maria a trasbordo''. Tar quest maletg ha el experimentà per l’emprima giada cun la tecnica dal [[divisiunissem]]. Er in da ses maletgs ils pli populars, ''Le due madri'', è vegni stgaffì a Savognin. In’autra ovra d’impurtanza da quest’epoca, ''L’aratura'' da l’onn 1890, sa chattà oz en la [[Nova Pinacoteca]] a [[Minca]]. [[Image:Barbara Uffer.jpg|thumb|left|150px|Barbara Uffer]] En l’[[Ollanda]], en [[Belgia]], en [[Germania]], pli tard er en l’[[Austria]] e schizunt en il [[Giapun]]<ref>La novella [[Peter Camenzind]] da [[Hermann Hesse]] ch’è vegnida translatada en giapunais ed en la quala l’ovra da Segantini gioga ina rolla, ha sveglià l’interess per Segantini.</ref> ha Segantini cuntanschì grond renum ed è vegnì visità da [[Max Liebermann]] e [[Ludwig Fulda]]. [[Giovanni Giacometti]] ed il giuven [[Cuno Amiet]] (che Segantini ha emprendì d’enconuscher durant las vacanzas da stad a [[Stampa]] tar Giacometti) han pudì giudair sia promoziun bainvulenta.<ref>Hans Zbinden, Berna 1964, p. 39</ref> En rom da l’exposiziun mundiala da l’onn 1886 a [[Londra]] è Segantini stà in dals artists represchentads il pli bain a l’''[[Italian Exhibition]]''. Tras quai è sia preschientscha internaziunala vegnida confermada. L’onn 1889 èn sias ovras stadas represchentadas a l’exposiziun mundiala a Paris en la partiziun taliana e ses maletg ''Vacche aggiogate'' da l’onn 1888 è vegnì premià cun la medaglia d’aur. En ses maletgs ha el cumenzà a s’avischinar al [[simbolissem]]. L’emprima retrospectiva da Segantini ha gì lieu a Milaun en la ''Galeria Grubicy'' il december 1891. Segantini ha cumenzà a tgirar contacts cun ils martgadants [[Ernst Arnold]] a [[Dresden]], [[Eduard Schulte]] a [[Berlin]] ed auters. Tras quai ha Alberto Grubicy pers ils dretgs exclusivs per sias ovras. En bleras ovras da Segantini è [[Barbara Uffer]] (1873–1935) stada il model privilegià da Segantini: tranter auter sco matta che baiva al bigl; l’onn 1887 sin il maletg ''Costume Grigionese''; sco matta che fa stgaina sin in prà l’onn 1888; sco pastura da nursas sut in tschiel serain sin il maletg da l’onn 1891 ''Mezzogiorno sulle alpi'' u sco matta che dorma sper ina saiv sin il maletg ''Riposo all’ombra'' l’onn 1892. Cur che Segantini è sa chasà l’onn 1886 cun sia famiglia a Savognin è Barbara, ina matta da 13 onns cun il surnum Baba, entrada en il servetsch da la famiglia. Ella guardava da tut ils quatter uffants, Gottardo, Alberto, Mario e Bianca, e fascheva las chombras. Plinavant stueva ella accumpagnar Segantini cun proviant e cun utensils da picturar cur ch’el lavurava en la cuntrada. Barbara Uffer è ida cun els era cur che la famiglia da Segantini ha midà domicil. L’onn 1899 ha ella accumpagnà Segantini sin il [[Munt da la Bês-cha]], nua ch’el ha lavurà vi da la part amez da ses tripticon ''Trittico della natura''. Suenter la mort da Segantini è Baba stada anc tschintg onns tar Bice ed ils uffants fin ch’ella ha bandunà la famiglia suenter tut en tut 19 onns.<ref>Barbara Uffer è stada en il center da l’exposiziun ch’è vegnida mussada l’onn 2008 en il Museum da Segantini per undrar il 150avel anniversari da Giovanni Segantini.</ref> === Malögia (1894–1899)=== [[Image:Segantini Maloja.jpg|thumb|right|200px|La chasa da Segantini cun atelier a Malögia]] [[Image:Segantini Familie.jpg|thumb|right|200px|Famiglia Segantini a Malögia l’onn 1898: da sen. Gottardo, Giovanni, Bice, Mario, Baba Uffer, Alberto, Bianca]] [[Image:Segantini Notizen.jpg|thumb|220px|right|Notizias, qua tar il tema olma]] L’avust 1894 ha la famiglia Segantini bandunà Savognin ed è ida a star a Malögia. Là è ella sa chasada en il [[Chalet Kuoni]] ch’era vegnì bajegià d’in inschigner da la [[Viafier dal Gottard]]. La chasa spaziusa è situada damanaivel dal [[Lai da Segl]]. Da quel temp è Segantini entrà en contact cun ils commerziants d’art [[Bruno Cassirer|Bruno]] e [[Paul Cassirer]] sco er cun [[Felix Königs]] da Berlin ch’al han lura er represchentà sin il martgà. A partir da l’onn 1896 lavurava Segantini durant la stad a Malögia e l’enviern a [[Soglio]] en [[Val Bregaglia|Bregaglia]]. Qua èn vegnidas picturadas tranter auter cuntradas muntagnardas cun ina tecnica ch’è parentada cun il [[neoimpressiunissem]]. Da grond renum è oravant tut il tripticon ''Il trittico della natura'' che consista da las parts: ''La vita'', ''La natura'' e ''La morte''. Il maletg ''La vita'' ha Segantini picturà da l’onn 1896 enfin l’onn 1899 en vischinanza da Soglio, ''La natura'' da l’onn 1897 enfin l’onn 1899 sin il Munt da la Bês-cha sur Puntraschigna e ''La morte'' da l’onn 1896 enfin l’onn 1899 sin il [[Pass dal Malögia]] en direcziun da la Bregaglia. Il tripticon è exponì en il [[Museum da Segantini]] a [[San Murezzan]]. Durant ses temp a Malögia ha Segantini gì correspundenzas intensivas cun ils poets [[Angelo Orvieto]] (1869–1967) e [[Domenico Tumiati]] (1847–1933); cun l’autura da romans [[Neera]] (pseudonim per [[Anna Radius Zuccari]], 1846–1918) ch’è stada ina da las emprimas persunas ch’ha scrit ina biografia da Segantini; cun il milanais [[Gerolamo Rovetta]] ch’era in romanticher tardiv; cun il librettist [[Luigi Ilica]] (1857–1919); cun il pictur divisiunistic [[Giuseppe Pellizza da Volpedo]] e cun il poet napolitan [[Vittorio Pica]] (1866–1930) ch’ha introducì en l’Italia l’[[impressiunissem]] ed il [[simbolissem]]. Er cun [[ils secessiunists da Vienna]] – che vesevan en Segantini in piunier da la pictura moderna – ha el tgirà in barat intensiv. L’apatridia da Segantini al chaschunava anc adina grondas difficultads. En l’Austria perencunter, nua che l’[[imperatur Franz Joseph]] admirava sias ovras, giudeva Segantini ina tscherta protecziun. Tar ina radunanza da vischnanca a Samedan l’onn 1897 ha Segantini preschentà in project ch’avess gì da vegnir finanzià da hoteliers engiadinais. Per l’exposiziun mundiala a Paris da l’onn 1900 aveva Segantini previs in panorama da l’Engiadina. Igl avess duì vegnir realisà in pavigliun ch’avess gì da mussar «las bellezzas natiralas da l’Engiadina entras in illusiunissem en furma d’in process figurativ e plastic tut en la meglra tradiziun dals panoramas dal 19avel tschientaner.»<ref>Annie-Paule Quinsac: ''Der Fall Segantini: Schwankungen in der Rezeptionsgeschichte und die Bedeutung seines Werkes heute'', en: ''Giovanni Segantini. 1858–1899'', Chasa d’art Turitg 1990, p. 21</ref> Il project preveseva in’architectura rodunda, da fier cun ina surfatscha totala da 3850 meters quadrat ch’avess duì mussar la cuntrada e l’atmosfera da la vita en las Alps svizras. Il tripticon ''Il trittico della natura'' dueva vegnir integrà en il project. Ils gronds custs d’in milliun francs ch’avessan stuì vegnir pajads mo per il fit sco er las lungas tractativas ch’han durà fin l’onn 1900 han fatg ir ad aua il project. Per l’illustraziun d’ina Bibla ha Segantini furnì l’onn 1898 trais maletgs. La chas’editura ''[[Geillustreerde Bijbel Uitgaven]]'' d’Amsterdam aveva fundà in’interpresa cun la finamira d’edir ina Bibla illustrada en pliras linguas per in pretsch bass. Ultra da Segantini èn vegnids supplitgads numerus auters artists renconuschids europeics da sa participar. La realisaziun ha durà da l’onn 1896 enfin l’onn 1903. Ses patratgs e sias concepziuns artisticas ha Segantini explitgà en numerus texts. Il november 1898 ha la revista da la Secessiun da Vienna (''[[Ver Sacrum]]'') publitgà ses text ''Contemplaziuns davart l’art''. Quel era concepì sco resposta sin in artitgel cumparì en la revista ''[[Le Figaro]]'', en il qual [[Leo Tolstoj]] aveva tschentà la dumonda: «Tge è quai, art?». Sin questa dumonda ha Segantini respundì suandantamain: «Cur ch’jau hai vulì mitigiar il mal da geniturs ch’avevan pers in uffant, hai jau malegià il maletg ''Doglia confortato per mezzo di credo''. Per consecrar in liom da dus inamurads hai jau pictura il maletg ''L’amore alla fonte della vita'' e per laschar sentir la cumplaina intimitad da l’amur materna hai jau malegià il maletg ''Il frutto dell’amore''. Il maletg ''L’angelo della vita'' hai jau malegià cur ch’jau hai vulì chastiar las mammas nauschas e per chastiar las superbias, nunfritgaivlas, voluptusas hai jau picturà il maletg ''Castigo nel purgatorio''. E cur ch’jau hai vulì inditgar la funtauna da tut il mal ha jau malegià il maletg ''La vanità''.» A la fin ha el respundì: «Leo Tolstoj fa sco sch’el na savess betg tge ch’ins chapescha sut bellezza e tge ch’è sia muntada. El stuess be contemplar ina flur. Quella schess ad el tge che la bellezza è quai meglier che mintga determinaziun. El fa er sco sch’el na savess betg da tge punct che l’art cumenza. L’art entschaiva nua ch’il brutal, artifizial e banal chala. Sche vus giais sper ina fanestra d’ina chasa da purs via ch’è ornada cun bellas flurs ch’en tgiradas cun charezza pudais vus esser segirs ch’i regia en l’intern da la chasa urden e schubradad e che la glieud che viva en la chasa n’è betg nauscha. Qua entschaiva l’art cun sias bunas ovras.»<ref>''Was ist Kunst?'', en: ''Schriften und Briefe'', p. 4ss.; Gottardo Segantini citescha en sia biografia sin pagina 58: «cur ch’jau hai vulì chastiar las mammas nauschas; e per chastiar las superbias, nunfritgaivlas voluptusas hai jau picturà il maletg ‹Castigo nel purgatorio› (...).»</ref> [[Image:Schafberg 2007.jpg|thumb|left|200px|Munt da la Bês-cha (en il center dal maletg)]] [[Image:Segantinihütte 1900.JPG|thumb|200px|Chamona Segantini, 1900]] [[Image:Giovanni Giacometti - Giovanni Segantinis Totenbild (1899).jpg|thumb|200px|Giovanni Giacometti: Segantini sin il letg da mort]] Mez settember da l’onn 1899 ha Segantini ascendì cun ses figl Mario il Munt da la Bês-cha per lavurar vi dal maletg ''La natura'' ch’era quasi finì. Durant la stad aveva el lavurà vi dals maletgs ''La vita'' e ''La morte''. Il grond tripticon ''Trittico della natura'' avess duì esser a fin per l’exposiziun mundiala a Paris. Bainbaud suenter l’arrivada sin il munt è Segantini vegnì malsaun pervia d’ina [[inflammaziun dal pellitsch]]. Ma el ha lavurà vinavant nunstanclentaivlamain. Ses figl è festinà giu San Murezzan tar [[dr. Oskar Bernhard]] ch’era in ami dal pictur. Cun Bice ch’era turnada en prescha da Milaun è il figl ascendì il culm. Ma per il malsaun è tut l’agid vegnì memia tard. Uschia è Giovanni Segantini mort ils 28 da settember en la vegliadetgna da be 41 onns. Preschents eran ses figl Mario, dr. Oskar Bernhard e Bice.<ref>Hans Zbinden, Berna 1964, p. 58</ref> En il presentiment da sia mort, ma er da la renconuschientscha da si’ovra, ha el ditg a sia dunna consternada: «Jau hai vis giu en la val ina gronda fulla da glieud; questa glieud era uschè pitschna ed jau uschè grond.» Ses ultims pleds èn stads: «Voglio vedere le mie montagne» (Jau vuless vesair mias muntognas) – in ultim confess a sias muntognas amadas. Suenter sia mort è ses giuven ami [[Giovanni Giacometti]] vegnì al letg da mort ed ha picturà il stimà artist. Il prim d’october 1899 è Segantini vegnì sepulì sin il pitschen santeri da Malögia ch’el aveva perpetnisà ils onns 1895/96 en il maletg ''Il dolore confortato dalla fede''. Bice è morta 39 onns pli tard, ils 13 da settember 1938, a San Murezzan. Ella è vegnida sepulida sper Giovanni. Ina tavla porta l’inscripziun «Da presso e da lunge in terra e in cielo uniti in vita e in morte ora e sempre» (Datiers u dalunsch, en tschiel u sin terra, unids en vita e mort per ussa ed adina). Sur lur fossas stat l’inscripziun «Arte ed amore vincono il tempo» (Art ed amur surmuntan il temp). Dasper las fossas da Giovanni e da Bice sa chattan las fossas da lur uffants Mario, Gottardo ed Alberto Segantini. La figlia Bianca è vegnida sepulida ad Arco, nua ch’ella era turnada suenter sia dimora a Lipsia. == Artist == La vaira carriera da Giovanni Segantini ha cumenzà cur ch’el è sa domicilià en la Brianza. Qua è el sa fatschentà cun [[Jean-François Millet]] e sias furmas d’expressiun artisticas. Millet aveva gia anticipà elements stilistics da l’impressiunissem. Pir en ses dissegns da cuntrada cun lur glisch mistica, creads a partir da l’onn 1865, è Millet sa plazzà pli datiers dal simbolissem. Segantini enconuscheva l’ovra dal Franzos mo da fotografias. Cun guardar pli exact sa differenzieschan las ovras da Segantini e da Millet malgrà lur parallelas: Millet, oriundamain pictur d’atelier, malegiava sias cuntradas in pau somber; Segantini perencunter malegiava cler e cun ina glisch senza resguard. En ina brev al poet [[Tumiati]] dals 29 da matg 1898 ha Segantini scrit latiers: [[Image:Jean-François Millet (II) 002.jpg|thumb|200px|Jean-François Millet: ''Des glaneuses'' (1857)]] «Per exprimer pli fitg mes sentiments ed er per dar vita a tut il milieu da mias ovras tras ils sentiments poetic-pittorescs da mes spiert, ma distanziav’jau l’emprim temp dals models fraids, gieva la saira durant las uras dal tramunt ora en il liber ed absorbava en mai l’atmosfera ch’jau hai alura confidà l’auter di a la taila da glin.»<ref name="Segantini S52">Gottardo Segantini, Turitg 1949, p. 52</ref> L’epoca poetic-idillica da Segantini è sa sviluppada a medem temp sco sia deliberaziun da la citad gronda, segnada d’ina vita restrenschenta per si’olma. L’armonia da ses conturn puril e ses esser inamurà en la vita rurala ed en l’agen giuven tegnairchasa han contribuì essenzialmain al svilup intern ed artistic da Segantini.<ref>Hans Zbinden, Berna 1964, p. 16</ref> Millet aveva poetisà il pur ed elevà el sco uman romantic e litterar. La tscherna da quest motiv era per el in’expressiun d’in program etic-social. Ma sco citadin intellectual enconuscheva el la vita purila be a l’ur. Malgrà las sumeglientschas exteriuras dals motivs dals dus artists han quels da Segantini in tut auter esser. Tar el è l’uman stà integrà ed unì da l’entschatta ennà cun la cuntrada; ses pasturs e purs restan simpels e senza tuttas emfasas. Segantini sez ha exprimì questas differenzas cun ils suandants pleds: «Jau vuleva simplamain malegiar ses models tut auter che Millet: ventiraivels, bels e cuntents, senza provocar cumpassiun; plitost scuidanza vulev’jau provocar, sch’ins ha emprendì d’enconuscher els e lur vita sco jau.»<ref name="Zbinden S18">Hans Zbinden, Berna 1964, p. 18</ref> En il magazin tudestg ''[[Kunstwart]]'' (che sustegneva il moviment per la refurmaziun da la vita) ha [[Ferdinand Avenarius]] danovamain fatg l’onn 1908 ina cumparegliaziun cun Millet e resumà quella en la suandanta constataziun: «Tar la concepziun dals umans na cuntanscha Segantini per bler betg tanta forza sco Millet, ma el n’aspira er betg quai. Sco Millet dat el a ses umans grondezza, ma el na lascha betg la suveranitad absoluta ad els. Per el signifitga ‹il grond› anc bler pli ferm che tar Millet l’entir, la cuntrada, la terra materna, u – cun midar l’accentuaziun dals sentiments – la vita.» En cuntradicziun cun la stenta da Segantini da descriver la grondezza da la natira e da la vita senza grond patos, tutgava ses figl sco biograf savens in tun dad imni, cur ch’i gieva per mussar las qualitads da ses bab artist: «L’artist è in spiritual da la sublima bellezza dal stgaffiment che stat en il servetsch da drizzar sia vita vers questa deessa sclerida e, sch’igl è necessari, da s’unfrir per ella.»<ref name="Segantini S39">Gottardo Segantini, Turitg 1949, p. 39</ref> [[Image:Giovanni Segantini-Die Heuernte 1890-1898.jpg|thumb|left|200px|Giovanni Segantini: ''La raccolta del fieno'' (1890–98)]] Segantini ha vivì durant in temp d’ina industrialisaziun accelerada, da grondas prestaziuns tecnicas (ventschida da la Viafier dal Gottard 1882) e da grond svilup en las [[scienzas natiralas]]. Sco blers artists veseva Segantini en l’avanzament da modas da patratgar natiralisticas e materialisticas in privel per il pensar spiertal, per l’olma e per l’ideal. En connex cun la relaziun tranter l’ideal e la natira ha el ditg: «In ideal ordaifer il natiral ha a lunga vista nagina forza da viver, ma ina realitad senz’ideal è ina realitad senza vita.» En la biografia da Segantini è ses figl Gottardo sa dumandà, schebain Segantini saja stà in natiralist u in idealist. El è vegnì a la conclusiun ch’el na saja stà ni in ni l’auter: «In ch’ha cumplettà sias capacitads cun sa dar cuntinuadamain fadia en in stil serius e cun in regl da concurrer cun ils pli gronds da ses temp, n’è betg pli in natiralist, mabain in grond idealist.» La tendenza fundamentala da sias stentas era da reproducir la natira decentamain, betg da «sa profundar en particularitads grotescas ed interessantas, mabain da preschentar las bellezzas ch’èn renconuschidas en general». Segantini na vuleva betg currer suenter als critichers, na vuleva betg stgaffir uschenumnà art popular. Ses maletgs n’eran betg maletgs per in public pli vast. Els devan en egl als artists e vegnivan en mintga cas renconuschids e stimads en tscherts ravugls pervia da lur tendenzas d’art avanzadas. Ses maletgs occupavan ina posiziun speziala perquai ch’els vegnivan duvrads per cumbatter cunter opiniuns tradiziunalas davart il malegiar. Ma perquai che las ovras da l’artist han cuntanschì curt suenter sia mort in renum e perquai ch’ils maletgs en daventads bainvesids dal public, na pon ins betg trair la conclusiun ch’els sajan er vegnids fatgs per il public.<ref>Gottardo Segantini, Turitg 1949, p. 40ss.</ref> Ditg ha la scena d’art attribuì las ovras da Segantini al [[pointillissem]]. Per el sez era la tecnica dentant be in med per cuntanscher la finamira. El era oravant tut in pictur da siemis da la cuntrada ch’el transponiva sin la taila da glin. Cumbain che Segantini vegn resguardà en l’istorgia d’art sco simbolist, è el stà en sia tendenza fundamentala in expressiunist ed è sa servì d’expressiuns realisticas. Uschia è el ì – er sche lur meds d’exprimer èn dal tuttafatg differents – en direcziun da [[Caspar David Friedrich]], «il qual el dominescha dentant en ses talent artistic ed en la genuinitad da ses sentiment per la natira».<ref>Hans Zbinden, Berna 1964, p. 7ss.</ref> == Ovra: ‹Il trittico della natura› sco exempel == Sco gia menziunà aveva Segantini previs per l’exposiziun mundiala da l’onn 1900 a Paris in panorama da l’Engiadina. Per motivs finanzials n’ha quel dentant betg pudì vegnir realisà. Perquai ha el reducì ses project e cumenzà cun las trais parts centralas da ''La sinfonia da las Alps''. A maun da skizzas lavurava el vi dals gronds maletgs, en ils quals la glisch, l’aria, la distanza e la culissa duevan exprimer il vair spiert da las muntognas. Ils ulteriurs quatter maletgs da ''La sinfonia da las Alps'' (''Narcisismo'', ''Carità'', ''Il lavoro'' e ''La lavina'') n’èn betg finids pervia da la mort prematura da Segantini. Per quest motiv è il tripticon da las Alps da vesair sco in fragment da quai ch’el aveva en senn da far: in panorama da l’Engiadina.<ref>Comitato Segantini St. Moritz (editur), Samedan 1968, senza indicaziun da la pagina.</ref> <div style="float:right; margin: 3mm; padding: 1mm; width: 413px; border: 1px solid #E8E8E8;"> <center> {|align=center style="vertical-align:bottom;" |valign="bottom"|[[Image:Studie La vita 1898.jpg|none|126x300px]] |valign="bottom"|[[Image:Studie la natura 1898.jpg|none|146x300px]] |valign="bottom"|[[Image:Studie_La_morte_1899.jpg|none|127x300px]] </center></small> |} Panorama da l’Engiadina<br><small>Ils chartuns da Segantini dals onns 1898–1899<br></small> </center></div> Oriundamain avevan ils trais maletgs realisads num ''Armonia della vita'', ''La natura'' ed ''Armonia della morte''. Ils titels ''La vita – La natura – La morte'' han ils maletgs retschavì pir suenter la mort da Segantini ed uschia sa numna l’ovra oz: ''Il trittico della natura''. Cumenzà aveva Segantini cun il maletg ''Armonia della morte'', ma el ha adina puspè interrut la lavur. Sco segund maletg ha el cumenzà l’atun 1896 a Soglio l’''Armonia della vita''. ''La natura'' – e cun quai manegiava Segantini la natira dal mund alpin – dueva chattar ina glorificaziun grondiusa sco propaganda per San Murezzan ch’era l’incumbensader da quest’ovra.<ref>Gottardo Segantini, Turitg 1949, p. 86</ref> Suenter ch’il contract è stà fatg, ha Segantini mess tiers, sco pendants tar ''La natura'', ils dus maletgs ''Armonia della vita'' ed ''Armonia della morte''. Tar il tripticon ha Segantini dissegnà l’onn 1899 trais chartuns ed als tramess al president da la cumissiun d’art per l’exposiziun mundiala. Agiuntà als chartuns era ina brev scritta da Segantini e translatada en franzos da Grubicy. En quella steva ch’il tripticon cumpiglia, inclus las [[lunetta]]s, ina ladezza da dudesch meters e mez ed in’autezza da tschintg meters e mez.<ref>Chasa d’art Turitg 1990, p. 198</ref> ====La vita==== ''La vita'' mussa la cuntrada sin la planira auta Plan Luder a Soglio en Bregaglia durant il tramunt dal sulegl. Davostiers ves’ins a dretga il [[Glatscher dal Bondasca]] ed a sanestra la gruppa da muntognas dal Sciora. L’egliada dal contemplader vegn manada tras ina senda che descenda vers il center dal maletg. Da vart dretga sesa ina mamma cun ses uffant; ella para dad esser creschida ensemen cun in schember. Segantini ha ditg ch’il maletg mussia «la vita da tut las chaussas ch’han lur ragischs en la mamma natira.»<ref>Dora Lardelli: ''Segantinis Panoramen und andere Engadiner Panoramen'', San Murezzan e Puntina, 1991</ref> La roma da la planta signifitgescha la colliaziun tranter terra e tschiel. Dal tschiel vegn l’egliada puspè manada a dretga sur la spunda da la muntogna tar duas dunnas che sa chattan sin la senda – il rudè sa serrà. La lunetta dal chartun mussa in’allegoria da las forzas che regalan vita e procuran per la mort. Il vent che sufla tira cun sai la mort, l’aua ed il fieu. Ma or da lur forza destructiva nascha nova vita. Per ils medagliuns a dretga ed a sanestra eran previs ils maletgs ''Narcisismo'' e ''Carità''. ====La natura==== Il maletg ''La natura'' è vegnì creà sin il Munt da la Bês-cha sur Puntraschigna. L’observatur guarda en l’ultima glisch dal di vers San Murezzan ed ils Lais da l’Engiadin’Ota. Davosvart è da vesair il [[Piz Morteratsch]]. Ils umans ed animals che returnan a chasa èn integrads ruassaivlamain en il gir da la natira. La luminusitad extraordinaria da las colurs dal tschiel ha Segantini cuntanschì cun surtrar l’entir tschiel cun stritgs fins radials drizzads vers anor. En il sectur dal sulegl dovra el dapli mellen, vers anor adina dapli blau cler ed alv, ma er in zic cotschen. La lunetta dal chartun mussa chasas da San Murezzan en ina cuntrada d’enviern, illuminada dal clerglina. Per ils medagliuns a dretga ed a sanestra eran previs ils maletgs ''Il gnafalio'' e ''Leontopodium alpinum'', ils simbols per la primavaira alpina e per la stad. ====La morte==== Il maletg ''La morte'' n’è betg finì. El mussa ina cuntrada d’enviern matutina en vischinanza dal Pass dal Malögia, nua ch’ina giuvna morta vegn purtada or d’ina chamona. Observond la saiv ed il chaval vegn l’egliada manada si tar las nivlas: la morta ha surmuntà la vita terrestra. Il tschiel glischant signifitgescha speranza e confiert. En la lunetta dal chartun portan dus anghels l’olma da la morta en il tschiel cristian, perquai che tut il passà chatta en in cor cartaivel ina renaschientscha. En il medagliuns a dretga ed a sanestra eran previs ils maletgs ''Il lavoro'' e ''La lavina''. <center> <div style="float:center; margin: 3mm; padding: 1mm; width: 690px; border: 1px solid #E8E8E8;"> {| align=center |valign="bottom"|[[Image:Giovanni Segantini 003.jpg|none|210px|'''''La vita''''' – Daventar]] |valign="bottom"|[[Image:Giovanni Segantini 001.jpg|none|255px|'''''La natura''''' – Esser]] |valign="bottom"|[[Image:Giovanni Segantini 002.jpg|none|210px|'''''La morte''''' – Passar]] </small> |} ''Il trittico della natura'' <br><small> '''''La vita''''', 190 x 320&nbsp;cm – '''''La natura''''', 235 x 400&nbsp;cm – '''''La morte''''', 190 x 320&nbsp;cm, 1898–1899, ieli sin taila da glin </br>Museum Segantini, San Murezzan </small> </div> </center> En ses tun in pau idealisant ha Gottardo Segantini scrit davart quest’ovra: «La construcziun da tut il tripticon fa vegnir endament las capodovras da la renaschientscha, nua ch’ils artists na vegnivan mai stanchels da sfurzar ensemen las pli differentas cumposiziuns per exprimer ina ponderaziun religiusa. La bellezza dals trais maletgs gronds lascha supponer che quest artist talentà fiss stà abel da crear en l’ovra terminada in tal miracul artistic, spiertal e da pictura – er cunter il gust da quel temp e dad ozendi – che quest tripticon avess pudì introducir ina nova èra en la pictura.»<ref>Gottardo Segantini, Turitg 1949, p. 87</ref> == Recepziun == === L’effect sin ils contemporans === En l’art talian dal 19avel tschientaner, l’ottocento, valeva Segantini sco il pictur il pli universal. Teoretichers d’art al han classifitgà sin il medem stgalim sco ils artists [[Edvard Munch]], [[Vincent van Gogh]] e [[James Ensor]]. En ses text da grond’influenza ''Über das Geistige in der Kunst'' ha [[Wassily Kandinsky]] cumpareglià l’onn 1912 Segantini cun [[Dante Gabriel Rossetti]] ed [[Arnold Böcklin]]. Areguard Segantini – envers il qual er ils imitaders formals valian pauc – ha el accentuà: «El è exteriuramain il pli materialistic, perquai ch’el prenda furmas da la natira finidas e las elavura mintgatant fin en il pli pitschen detagl (p.ex. chadainas da muntogna, er crappa, animals e.u.v.) e chapescha da crear figuras abstractas malgrà che la furma materialistica è vesaivla. Tras quai è el forsa internamain il pli pauc materialistic da quests artists.»<ref>Wassily Kandinsky: [http://www.geocities.jp/mickindex/kandinsky/knd_GiK_gm.html#LocalLink-Allgemeines ''Über das Geistige in der Kunst''], 1912, (consultà ils 10 d’avrigl 2008)</ref> L’avantgarda da Paris n’ha dentant chattà nagin access a l’art da Segantini. Là èn ses num e si’ovra ids svelt en emblidanza. L’istorgia da la pictura dal 19avel tschientaner vegniva instruida memia pauc exact, «tras quai ch’ins la metteva a pèr cun l’avantgarda franzosa e deva impurtanza be als meds da crear revoluziunars. (...) Quest punct da vista ha gì per consequenza che tut ils artists che n’èn betg liads directamain vi da quests moviments na tutgan betg pli tar la savida generala culturala.»<ref name="Quinsac S19">Annie-Paule Quinsac: ''Der Fall Segantini: Schwankungen in der Rezeptionsgeschichte und die Bedeutung seines Werkes heute'', en: Chasa d’art Turitg 1990, p. 19</ref> Malgrà l’influenza dals maletgs da Millet furmavan las ovras memia ‹estras› da Segantini pia nagin punct da referiment per ils Franzos. En general sa lascha constatar che l’ottocento è vegnì ignorà per gronda part dador ils cunfins dal pajais. En spezial istorichers d’art franzos ed anglosaxons insistivan cun vehemenza da vesair l’art taliana dal 19avel tschientaner sco «terre des morts» ([[Alphonse de Lamartine]]). Ultra da quai ha l’ovra da Segantini subì ina digren da popularitad, perquai ch’el n’è betg stà preschent a l’exposiziun mundiala a Paris da l’onn 1900. L’exposiziun da ses ''Panorama da l’Engiadina'' avess pudì cumprovar sias qualitads. Gia durant che Segantini viveva anc – en il [[temp da Meiji]] ch’ha durà dal 1868 fin il 1912 – èn percunter ils Giapunais sa famigliarisads cun las ovras da Segantini e restads fidaivels ad el enfin il di dad oz. Uschia è Segantini represchentà tranter auter er en il [[Museum naziunal per art dal vest]] a Tokio. === Effects posteriurs === [[Image:Segantini Foto.jpg|thumb|180px|Giovanni Segantini l’onn 1898]] Segantini è vegnì resguardà mo en il nord sco ‹fenomen›, en il sid da las Alps era el in represchentant da la pictura taliana ch’era sa messa sin via vers il 20avel tschientaner. En il nord da las Alps valeva el percunter per blers artists sco creatur e represchentant d’ina furma da viver datiers da la natira. Che quella haja manà pli tard ad in art patriotic degressiv na pon ins betg rinfatschar a Segantini. L’onn 1932 ha [[Leni Riefenstahl]] filmà en las muntognas il film ''[[Das blaue Licht (Film)|Das blaue Licht]]'' ed ha scrit en sias regurdientschas: «Ussa ma mancavan mo anc ils purs, els eran il pli grev da chattar. Jau vuleva avair fatschas particularas, tips aspers e severs sco quai che Segantini ha eternisà en ses maletgs.»<ref name="Metken p. 33">Günter Metken: ''Von Montesquiou bis Beuys'', en: Chasa d’art Turitg, 1990, p. 33</ref> Riefenstahl n’aveva betg chattà quests tips, perquai che la ‹realitad› da Segantini è – sco quella da mintg’auter artist era – filtrada tras sia derivanza artistica. Uschia lascha sia moda da represchentar figuras umanas per exempel percorscher l’influenza da Millet e d’[[Anton Mauve]]. Il musicist [[Anton Webern]] ha il tripticon da las Alps inspirà l’onn 1905 da scriver in emprim quartet d’instruments ad artg. Webern aveva frequentà durant ses studi da musicologia a l’[[Universitad da Vienna]] istorgia d’art sco rom lateral. Cur ch’el è stà l’avust 1902 a Minca, ha el vis il maletg ''L’aratura'' da l’onn 1890 en la Nova Pinacoteca. Uschia ha el scrit en ses diari: «Jau bram sin in artist en la musica sco quai che Segantini è stà en la pictura. Quai stuess esser ina musica ch’in artist scriva lunsch davent da tut ils eveniments mundials, en contemplaziun dals glatschers, da la naiv e dal glatsch etern e dals sombers culms gigantics, uschia stuess ella esser, sco ils maletgs da Segantini.»<ref>Hans e Rosaleen Moldenhauer: ''Anton von Webern. Chronik seines Lebens und Werkes'', Turitg 1979, p. 65s.</ref> La stad da l’onn 1905 ha Webern finì ina cumposiziun per in quartet d’instruments d’artg ch’ha pudì vegnir attribuida a sias ovras pir entras ses relaschs. La premiera ha gì lieu ils 26 da matg l’onn 1962 a [[Seattle]] cun ''The University of Washington String Quartet''. Ils terms ''La vita'', ''La natura'' e ''La morte'' eran mess ordavant a la cumposiziun sco motto. Ils ultims pleds da Segantini ha il sculptur [[Joseph Beuys]] duvrà l’onn 1971 en furma levamain adattada («Voglio vedere i mie montagne») per dar num ad ina da sias installaziuns. L’installaziun sa cumpona d’ina gronda stgaffa cun in spievel oval ed ina letgera. Tranter il letg e la stgaffa stattan in’auta chista da transport averta ed ina pitschna trucla da lain cun sisur in toc lain marsch. Sin ina sutga surtratga cun zulper è postà in spievel unschì cun grass. L’installaziun cun la quala l’artist tematisescha si’uffanza cumpiglia plinavant ina fotografia ed in purtret da Beuys. Mintgin da quests objects e segnà cun crida. Sin la stgaffa stat ''Vadrec''; sin la chista, la trucla e la sutga ''Sciora'' (grip, chadaina da muntognas) e ''Cime'' (piz) e sin il letg ''Walun'' (vallada). Tut ils objects en colliads giun plaun cun ina construcziun d’arom. En il center dal tripticon mez radund penda vi dal palantschieu sura ina lampa che tanscha fin gist sur il palantschieu ed illuminescha in toc fieuter rodund. Beuys ha ditg: «Qua dasper questa stgaffa sun jau naschì, qua da la vart. Da temp en temp m’ha la stgaffa persequità a moda sula. Jau hai gì ils emprims siemis sper questa stgaffa (...).»<ref>Theodora Vischer: ''Joseph Beuys. Die Einheit des Werkes'', Cologna 1991 (Chasa editura da la libraria Walter König), p. 211</ref> Beuys fascinava vi da Segantini la «pretensiun da la totalitad, da laschar crescher ensemen ils umans ed ils animals cun il capitar en la natira, cun il ritmus ciclic da daventar e passar.» «Faschai da l’art in cult divin», aveva il panteist Segantini declerà e pretendì: «Il nov cult duess esser in colliaziun cun la natira, la mamma da las ragischs da la vita e cun la vita invisibla dal mund e da l’univers.»<ref>Günter Metken en: Chasa d’art Turitg, 1990, p. 42</ref> Ma Beuys rumpa cun il fatalissem da Segantini. «Sco quai che las muntognas da Segantini segireschan il metabolissem da vegnir e passar, entra la vita casuala inevitabla en l’installaziun da Beuys.» Tenor Beuys pon ins prender influenza e furmar il moviment dal metabolissem.<ref>[[Götz Adriani]], Winfried Konnertz, Karin Thomas: ''Joseph Beuys'', Cologna 1994, p. 121</ref> L’onn 1974 ha la band da rock britannica ''[[Yes (Band)|Yes]]'' lantschà ina cumpilaziun da dus albums cun il titel ''[[Yesterdays]]''. Il motiv dal recto che po vegnir midà, è vegnì concepì da l’artist da fantasia [[Roger Dean]]. El va enavos sin il maletg da Segantini ''Castigo en il purgatorio'' ch’el aveva malegià l’onn 1891. Il recto mussa dus mutagls setgs ch’èn s’entretschads a l’ur dretg e sanester. En il center dal maletg pendulescha ina giuvna dunna senza vestgadira. Sisum a dretga stat il logo da ''Yes'' ed il titel da l’album. L’onn 1999 ha il cumponist svizzer-israelian [[Yehoshua Lakner]] preschentà ses project ''Segante'' davart Giovanni Segantini. La primaudiziun è stada en l’edifizi principal da la [[Scola politecnica federala]] a [[Turitg]], ulteriuras represchentaziuns hai dà a Milaun ed a [[Bratislava]].<ref>[http://www.composer.ch/Biografie/Seite1.htm Biografie Yehoshua Lakner], (consultà ils 23 da matg 2008)</ref> === Il Sentiero Segantini === A chaschun dal giubileum ‹100 onns Segantini a Malögia› è vegnida installada l’onn 1994 sin iniziativa dals fotografs da Basilea [[Dominik Labhard]] e [[Hans Galli]] ina senda instructiva cun il num ''[[Sentiero Segantini]]''. La via entschaiva tar l’atelier e la chasa d’abitar da Segantini, la [[Casa Segantini]], e finescha tar la baselgia [[Chiesa Bianca]], nua che Segantini è vegnì mess en bara e picturà da Giovanni Giacometti. Da la chasa d’abitar da Segantini maina la via tar in mulin da glatscher che Segantini ha duvrà sco object per il maletg ''La vanità''. Vinavant maina la senda tar l’acla [[Blaunca]] vers nordost dal [[Lai da Segl]]. Qua mussa ina tavla il maletg ''Le due madri''. Alura cuntinuescha il viadi tar l’anteriur lieu d’ina chamona da crap cun il num ''Taverna americana'' che Segantini ha reproducì en ses maletg ''La morte'' dal tripticon. Da quel punct maina la via tar il santeri da Malögia, la penultima staziun da la spassegiada, nua che Segantini ha malegià il maletg ''Il dolore confortato dalla fede''. == Distincziuns == *1883: medaglia d’aur per il maletg ''Ave Maria a trasbordo'', 1882 (emprima versiun); exposiziun mundiala ad Amsterdam. *1886: medaglia d’aur per ''Ave Maria a trasbordo'', 1886 (segunda versiun); exposiziun mundiala ad Amsterdam. *1886: medaglia d’aur per il maletg ''Alla stanga'', 1886; exposiziun mundiala ad Amsterdam. *1889: medaglia d’aur per il maletg ''Vacche aggogiate'', 1888; exposiziun mundiala a Paris. *1892: medaglia d’aur per il maletg ''Mezzogiorno sulle alpi'', 1891; Minca. *1892: medaglia d’aur per il maletg ''L’aratura'', 1890; exposiziun naziunala a Turin. *1895: premi dal stadi talian per il maletg ''Il Ritorno al paese nativo'', 1895; exposiziun internaziunala d’art a [[Venezia]] (acquistà l’onn 1901 dals museums statals da Berlin). *1896: medaglia d’aur statala per il maletg ''Le due madri'', 1889; associaziun d’artists figurativs Austria. *1897: gronda plachetta d’aur per il maletg ''L’amore alla fonte della vita'', 1896; exposiziun internaziunala a Dresden. == Retrospectivas == *1891: ''Galleria Vittore ed Alberto Grubicy'', Milaun, Italia. *1894: ''[[Esposizioni Riunite]]'', [[Castello Sforzesco]], Milaun, Italia. *1901–1902: [[Secessiun da Vienna]], [[Vienna]], Austria. *1990–1991: [[Chasa d’art Turitg]], [[Turitg]], [[Svizra]]. == Ovras (tscherna) == <small>''Tut en tut èn enconuschents radund 450 maletgs da Segantini.''<ref>''Giovanni Segantini. 1858–1899'', Vienna 1981 (Museum Moderner Kunst. Museum dal 20avel tschientaner, Vienna, dals 10 da fanadur fin ils 23 d’avust 1981 e museum naziunal tirolais Ferdinandeum, Puntina, dals 3 da settember fin ils 4 d’october 1981), p. 8</ref></small> {| class="prettytable sortable" |bgcolor="#EEEEEE" |'''maletg''' |width="175px" bgcolor="#EEEEEE" |'''titel''' |bgcolor="#EEEEEE" |'''onn''' |bgcolor="#EEEEEE" |'''grondezza/material''' |bgcolor="#EEEEEE" |'''proprietari/collecziun''' |- |[[Image:Segantini S.Cecilia.jpg|center|100px]] |''Natura morta con [[Cäcilia von Rom|S. Cecilia]]'' </br> |1878 |74,5 × 54 cm</br>pictura a tempera sin palpiri e chartun |Civica Galleria d’Arte Moderna, Milaun |- |[[Image:Segantini Coro di St.Antonio.jpg|center|100px]] |''Il coro di Sant’Antonio'' </br> |1879 |119,5 × 84 cm</br>ieli sin taila da glin |Collecziun privata |- |[[Image:Segantini Selbstportrait.jpg|center|100px]] |''Autoritratto a vent’anni'' </br> |1879–1880 |35 x 26 cm </br>ieli sin taila da glin |Commune di Arco |- |[[Image:Segantini Falconiera.jpg|center|100px]] |''La falconiera'' </br> (cun Bice sco model) |1879–1880 |143 x 106 cm </br> ieli sin taila da glin |Musei Civici del Castello Visconteo, Pavia |- |[[Image: Segantini Landschaft mit Frau im Baum.jpg |center|100px]] |''Paesaggio con donna </br>su un albero'' </br> |1880–1883, betg finì |68,5 x 104,5 cm </br> ieli sin taila da glin |Fundaziun Sturzenegger, </br>Museum Allerheiligen, Schaffusa |- |[[Image: Segantini Selbstbildnis um 1882.jpg|center|100px]] |''Autoritratto'' </br> |1882 |52 x 38,5 cm </br>ieli sin taila da glin |Fundaziun Gottfried-Keller, </br>[[Museum da Segantini]] |- |[[Image:Segantini Bagpipers of Brianza.jpg|center|100px]] |''I Zampognari in Brianza'' </br> |1883–1885 |107,2 × 192,2 cm </br>ieli sin taila da glin |[[Museum naziunal per art occidentala]], Tokyo |- |[[Image:Ebene beim Eindunkeln 1885.jpg|center|100px]] |''Pianura sull’imbrunire'' </br> |1883–1885 |80 × 100 cm </br>ieli sin taila da glin |Collecziun Beat Curti |- |[[Image:Segantini Segnung der Schafe.jpg|center|100px]] |''La benedizione delle pecore'' </br> |1884 |189 x 120 cm</br>ieli sin taila da glin |Museum da Segantini |- |[[Image:Segantini Die letzte Mühe des Tages 1884.jpg|center|100px]] |''L’ultima fatica del giorno'' </br> |1884 |117 x 82 cm</br>ieli sin taila da glin |[[Szépművészeti Múzeum]], Budapest |- |[[Image:Segantini Frühmesse.jpg|center|100px]] |''A messa prima'' </br> </br>Segunda ediziun suenter repicturar ''La penitente'' |1884–1885 |108 × 211 cm </br>ieli sin taila da glin |Fundaziun Giovanni Segantini, Son Gagl,</br>Museum da Segantini |- |[[Image:Segantini Frühmesse erste Fassung.jpg|center|100px]] |''La penitente'' </br>Emprima ediziun avant da repicturar |1884–1885 |108 × 211 cm </br>ieli sin taila da glin | |- |[[Image:Segantini Hirtenknabe mit Lamm.jpg |center|100px]] |''Pastorello con agnellino'' </br> |enturn l’onn 1885 |42 x 27,5cm</br> pastel e crida da colur sin palpiri d’aquarel |Proprietari privat, </br>Museum da Segantini |- |[[Image:Segantini Signora Torelli.jpg |center|100px]] |''Ritratto della Signora Torelli'' </br> |1885–1886 |101 × 74,5 cm</br> ieli sin taila da glin |Collecziun privata, New York |- |[[Image:Segantini Allastanga.jpg|center|100px]] |''Alla stanga'' </br> |1886 |169 x 389,5 cm</br>ieli sin taila da glin |Galleria Nazionale d’Arte Moderna, Roma |- |[[Image:Ave Maria bei der Überfahrt 1886.jpg|center|100px]] |''Ave Maria a trasbordo'' </br> Segunda ediziun |1886 |120 × 93 cm </br>ieli sin taila da glin ||Fundaziun Giovanni Segantini, Son Gagl, </br>Museum da Segantini |- |[[Image:Segantini Portatricedacqua.jpg|center|100px]] |''La portatrice d’acqua'' </br> |1886–1887 |74 x 45,5 cm </br> ieli sin taila da glin |Proprietari privat |- |[[Image:Segantini Bünderin am Brunnen 1887.jpg|center|100px]] |''Costume Grigionese'' </br> |1887 |54 × 79 cm </br>ieli sin taila da glin |Fundaziun Giovanni Segantini, Son Gagl, </br>Museum da Segantini |- |[[Image:Vittore Grubicy 1887.jpg|center|100px]] |''Ritratto di Vittore Grubicy'' </br>(mo ina part) |1887 |151 × 91 cm </br>ieli sin taila da glin |[[Museum der Bildenden Künste]], Lipsia |- |[[Image:Segantini Meine Modelle 1888.jpg|center|100px]] |''I miei modelli'' </br> |1888 |65,5 × 92,5 cm </br>ieli sin taila da glin |[[Chasa d’art Turitg]] |- |[[Image:Strickendes Mädchen 1888 b.jpg|center|100px]] |''Ragazza che fa la calza'' </br> |1888 |53 × 91,5 cm </br>ieli sin taila da glin |Chasa d’art Turitg |- |[[Image:Segantini Kühe an der Tränke 1888.jpg|center|100px]] |''Vacche aggiogate'' </br> |1888 |83 × 139,5 cm </br>ieli sin taila da glin |Fundaziun Gottfried-Keller </br>[[Museum d’art Basilea]] |- |[[Image:Giovanni Segantini 005.jpg|center|90px]] |''Il frutto dell’amore'' </br> |1889 |88,2 × 52,2 cm </br>ieli sin taila da glin |Museum d’art figurativ, Lipsia |- |[[Image:Segantini Die beiden Mütter.jpg |center|100px]] |''Le due madri'' </br> |1889 |157 × 280</br> ieli sin taila da glin |Galleria d’Arte Moderna, Milaun |- |[[Image:Das Pflügen 1890.jpg|center|100px]] |''L’aratura'' </br> |1890 |116 × 227 cm </br>ieli sin taila da glin |[[Nova Pinacoteca]], Minca |- |[[Image:Segantini Rückkehr vom Wald 1890.jpg|center|100px]] |''Ritorno dal bosco'' </br> |1890 |64 × 95 cm </br>ieli sin taila da glin |Fundaziun Giovanni Segantini, Son Gagl </br> |- |[[Image:Mittag in den Alpen 1891.jpg|center|100px]] |''Mezzogiorno sulle alpi'' </br> |1891 |77,5 × 71,5 cm </br>ieli sin taila da glin |Museum da Segantini |- |[[Image:Segantini Ruhe im Schatten 1892.jpg|center|100px]] |''Riposo all’ombra'' </br> |1892 |44 × 68 cm </br>ieli sin taila da glin |Collecziun privata, Turitg |- |[[Image:Segantini Auf dem Balkon.jpg|center|100px]] |''Sul balcone'' </br> </br>(mo ina part) |1892 |64,5 × 41 cm </br>ieli sin taila da glin |Fundaziun Gottfried-Keller </br>[[Museum d’art dal Grischun]], [[Cuira]] |- |[[Image:Segantini Selbstportrait1893.jpg|center|100px]] |''Autoritratto'' </br> |1893 |34,4 × 24,2 cm </br> rispli da la firma Contè sin palpiri |Fundaziun Giovanni Segantini, Son Gagl |- |[[Image:Alpenlandschaft.jpg|center|100px]] |''Donna alla fonte'' </br> |1893–1894 |71,5 × 121 cm </br>ieli sin taila da glin |Museum Oskar Reinhart, Winterthur |- |[[Image:Segantini Alpweiden 1895.jpg|center|100px]] |''Pascoli alpini'' </br> |1893–1894 |169 × 278 cm </br>ieli sin taila da glin |Chasa d’art Turitg |- |[[Image:Engel des Lebens 1894.jpg|center|90px]] |''L’angelo della vita'' </br> |1894 |216 × 217 cm </br>ieli sin taila da glin |Galleria d’Arte Moderna, Milaun |- |[[Image:Giovanni Segantini 006.jpg|center|100px]] |''L’angelo della vita'' </br> |1894 |275,5 × 212 cm </br>ieli sin taila da glin |Museum da Segantini |- |[[Image:The_Evil_Mothers_by_Giovanni_Segantini.jpg|center|100px]] |''Le cattive madri'' </br> |1894 |120 × 225 cm </br>ieli sin taila da glin |[[Österreichische Gallerie]], Vienna |- |[[Image:Selbstbildnis 1895.jpg|center|100px]] |''Autoritratto'' </br> |1895 |59 × 50 cm </br>cotgla cun purla d’aur e fastistgs da crida sin taila da glin |Museum da Segantini |- |[[Image:Segantini Rückkehr in die Heimat.jpg|center|100px]] |''Il ritorno al paese natio'' </br> |1895 |161 × 299 cm </br>ieli sin taila da glin |[[Neue Nationalgallerie]], Berlin |- |[[Image:Segantini Glaubenstrost.jpg|center|100px]] |''Il dolore confortato dalla fede'' </br> |1895–1896 |151 × 131 cm </br>ieli sin taila da glin |[[Hamburger Kunsthalle]] |- |[[Image:Liebe an der Quelle des Lebens.jpg|center|100px]] |''L’amore alla fonte della vita'' </br> |1896 |70 × 98 cm </br>ieli sin taila da glin |Galleria d’Arte Moderna, Milaun |- |[[Image:Frühlingsweide 1896.jpg|center|100px]] |''Pascoli di primavera'' |1896 |95 × 155 cm </br>ieli sin taila da glin |[[Pinacoteca di Brera]], Milaun |- |[[Image:Segantini Lapropaganda.jpg|center|100px]] |''La propaganda'' </br> |1897 |51,3 x 53,7 cm</br> crida alva e naira sin palpiri |Museum da Segantini |- |[[Image:Segantini Eitelkeit 1897.jpg|center|100px]] |''La vanità'' </br> |1897 |78 × 126 cm </br>ieli sin taila da glin |Chasa d’art Turitg |- |[[Image:Studie La vita 1898.jpg|center|100px]] |''Il trittico della natura'' </br>''La vita''</br> |1898–1899 |137 × 108 cm</br> cotgla e rispli da la firma Conté sin chartun |Museum da Segantini |- |[[Image:Studie la natura 1898.jpg|center|100px]] |''Il trittico della natura'' </br>''La natura'' </br> |1898–1899 |137 × 127 cm</br> cotgla e rispli da la firma Conté sin chartun |Museum da Segantini |- |[[Image:Studie_La_morte_1899.jpg|center|100px]] |''Il trittico della natura'' </br>''La morte'' </br> |1898–1899 |137 × 108 cm</br> cotgla e rispli da la firma Conté sin chartun |Museum da Segantini |- |} == Annotaziuns == <small>Nua ch’i n’è annotà nagut auter, sa basa l’artitgel sin la biografia dad Annie-Paule Quinsac en: ''Giovanni Segantini. 1858–1899'', chasa d’art Turitg, 1990, p. 225ss.</small> <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2;"><references /></div> == Litteratura == === Litteratura primara === * Hans Zbinden: ''Giovanni Segantini. Leben und Werk'', chasa editura Paul Haupt, Berna 1964 * Gottardo Segantini: ''Giovanni Segantini. Cun 16 paginas pictura da tavlas policronas e 48 monocronas e 99 maletgs en il text'', Rascher & Cie. AG., Turitg 1949 * Bianca Zehder-Segantini (editura e redactura): ''Giovanni Segantinis Schriften und Briefe'', chasa editura von Klinkhardt & Biermann, Lipsia o.J. (1912) * Luigi Villari: ''Giovanni Segantini. The story of his life together with seventy five reproductions of his pictures in half tone and photogravure'', T. Fisher Unwin, Londra 1901 === Litteratura secundara === * Beat Stutzer: ''Blicke ins Licht. Neue Betrachtungen zum Werk von Giovanni Segantini'', Scheidegger & Spiess, Turitg 2004, ISBN 3-85881-159-9 * Reto Bonifazi, Daniela Hardmeier, Medea Hoch: ''Segantini. Ein Leben in Bildern'', chasa editura Werd, 1999, ISBN 3-85932-280-X * Gian Casper Bott: ''Giovanni Segantini'', Chasa editura per meds d'instrucziun dal Grischun, 1999 [questa publicaziun è er avant maun en versiun rumantscha] * Beat Stutzer, Gioconda Leykauf-Segantini: ''Segantini. Imageband'', chasa editura Montabella AG, 1999, ISBN 3-907067-02-9 (pluriling) * Annie-Paule Quinsac: ''Segantini: Catologo Generale'', Mondadori Electa, 1982, ISBN 88-435-0731-1 (talian) === Catalogs d’exposiziuns === * ''Giovanni Segantini. 1858–1899'', chasa d’art Turitg, 1990 * ''Giovanni Segantini. 1858–1899'', Vienna 1981 (Museum d’art modern, Museum dal 20avel tschientaner, Vienna, ils 10 da fanadur fin ils 23 d’avust 1981, e Museum naziunal tirolais Ferdinandeum, Puntina, ils 3 da settember enfin ils 4 d’october 1981) == Colliaziuns == {{Commons|Category:Giovanni Segantini|Categoria:Giovanni Segantini}} *{{E-LIR|2460}} * Dossier [http://www.chatta.ch/uploads/tx_icsrg/giovanni-segantini.pdf Giovanni Segantini] sin [http://www.chatta.ch chattà.ch] * [https://web.archive.org/web/20240520074651/https://cosmopolis.ch/de/giovanni-segantini-1858-1899/ Biografia da Giovanni Segantini] tar [http://www.cosmopolis.ch cosmopolis.ch] * [http://www.segantini.com/ Infurmaziuns extendidas en la rait sur da Giovanni Segantini] * [https://web.archive.org/web/20090129182225/http://www.segantini.com/6_segantini_galerie.html Galleria Segantini] * [https://web.archive.org/web/20070710042650/http://www.popso.ch/common/documents/segantini_ted_1.pdf Giovanni Segantini. Glisch, colur, lontananza ed immensitad] PDF * [https://web.archive.org/web/20070710041812/http://www.popso.ch/common/documents/segantini_ted_2.pdf Giovanni Segantini. In pionier da la moderna] PDF {{DEFAULTSORT:Segantini, Giovanni}} [[Category:Picturs talians]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Art)]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Grischun)]] [[Categoria:Dossier chattà]] 9xz6mnuflw8pthghtmao8jlljabwomp 174086 174070 2026-09-17T06:20:05Z ~2026-50169-66 23982 174086 wikitext text/x-wiki [[Image:Segantini 1890.jpg|thumb|240px|Giovanni Segantini enturn il 1890]] '''Giovanni Segantini''' (* ils 15 da schaner 1858 ad [[Arco]], [[Trentino]]; † ils 28 da settember 1899 sin il [[Munt da la Bês-cha]], [[Puntraschigna]]) è stà in pictur talian dal [[simbolissem (art figurativ)|simbolissem]] romantic ed in maister da las cuntradas da muntogna. El ha cumenzà gia baud cun la [[pictura al liber]]. Segantini ha sviluppà in’atgna versiun da la tecnica da malegiar pointillistica. Cun questa tecnica al èsi reussì da reproducir la glisch viva dal mund alpin e d’augmentar l’effect natiralistic da ses maletgs.<ref>[http://www.michael-petters.de/intermedia/zularb.pdf Michael Petters: ''Inter Media. Vielfalt und Reduktion'', (lavur da licenziat), Minca 2001, p. 13s.], (consultà ils 27 da matg 2008)</ref> == Vita == === Onns temprivs (1858–1875)=== [[Image:Segantini Geburtsurkunde.jpg|thumb|220px|Document da naschientscha da Segantini]] Segantini è naschì l’onn 1858 ad [[Arco]] al [[Lai da Garda]] ch’era da quel temp territori austriac. Ses vair num, Battista Emanuele Maria Segatini, ha el midà pli tard en Segantini.<ref>Annie-Paule Quinsac (collecziun): ''Biographie'', en: ''Giovanni Segantini. 1858–1899'', Chasa d’art Turitg 1990, p. 225</ref> Sia mamma [[Margherita de Girardi]] (* ils 4 da settember 1828 a [[Castello-Molina di Fiemme|Castello]]; † ils 3 da matg 1865 a [[Trient]]) era la terza dunna da ses bab, [[Agostino Segantini]] (* 1802; † ils 20 da favrer 1866), ch’era scrinari. In frar ch’era sis onns pli vegl che Giovanni è vegnì per la vita l’onn 1858 tar in incendi. Suenter la mort prematura da sia mamma (ella è morta cun 37 onns) ha ses bab dà en tgira Giovanni a sia figlia or da l’emprima lètg, Irene. Quella resentiva il pitschen sco ina chargia e Giovanni scappava perquai tar mintga chaschun. Il fanadur da l’onn 1865 è l’odi da sia mesa sora stà uschè grond ch’ella ha scrit en ina brev a l’autoritad da [[Puntina]] ch’ins duessi prender davent la naziunalitad austriaca a Segantini. Quai è capità. Tenor las leschas repressivas che valevan da quel temp en l’[[Imperi austriac]] per ils dominis talians pudeva vegnir prendì davent ad in uffant da set onns sia naziunalitad. Segantini è stà si’entira vita senza naziunalitad. L’onn 1870 è el vegnì tschiffà senza palpiris, e perquai che ses bab era mort, è el sa tschentà en l’institut d’educaziun ''[[Riformatorio Marchiondi]]''. Là ha el emprendì la professiun da chalger. In vegl spiritual da l’institut al ha prendì sut sia protecziun. El ha percurschì il talent da malegiar da Segantini, ha raquintà dad el al pader pictur [[Fra Angelico]] ed ha permess ad el da malegiar e modellar.<ref name="Zbinden S11">Hans Zbinden: ''Giovanni Segantini. Leben und Werk'', Berna 1964, chasa editura Paul Haupt, p. 11</ref> L’onn 1873 è Segantini vegnì a [[Milaun]] ed ha lavurà tar l’anteriur partisan da Garibaldi, [[Luigi Tettamanzi]]. Tettamanzi era in pictur da cafanuns, da transparents e da tavlas d’ustarias. Ultra da quai era el anc cumediant ed autur da dramas istorics. Tettamanzi ha engaschà Segantini sco gidanter ed al ha instruì en la pictura. Grazia ad intervenziuns da ses mez frar Napoleone ha Segantini pudì bandunar l’institut d’educaziun. === Milaun (1875–1880)=== [[Image:Segantini 1878.jpg|thumb|left|150px|Segantini, enturn il 1878]] L’onn 1875 è Segantini s’inscrit a l’[[Academia d’art da Brera]] a [[Milaun]] ed ha frequentà curs dal di en la pictura e curs da la saira en l’[[ornamentica]]. Cun ses emprim maletg pli grond, ''Il coro di Sant’Antonio'', è el sa participà l’onn 1879 ad in’exposiziun naziunala. Sia nova moda da tractar la glisch ha immediat sveglià l’attenziun da scolasts e scolars. «Jau n’aveva segir betg l’intenziun da crear in capodovra, mabain simplamain da ma fatschentar cun la pictura. Tras ina fanestra averta entrava in radi da glisch che bagnava las sutgas da lain entagliadas dal chor. Jau hai malegià questa part ed hai dà oravant tut fadia da tschiffar la glisch. Immediat hai jau realisà ch’i n’è betg pussaivel da tschiffar la glisch be cun maschadar las colurs sin la paletta. Uschia hai jau scuvert la metoda d’ordinar las colurs stgettas e puras ina sper l’autra sin la taila da glin empè da las maschadar sin la paletta. Cun contemplar il maletg sin ina distanza natirala surpiglia [[la raitina]] la funcziun da maschadar las colurs.»<ref>''Spätere Aufzeichnung'', en: ''Schriften und Briefe'', p. 18s.</ref> Malegiar las truclas da la catedrala da Sant’Antonio, illuminadas tras ina fanestra laterala, valeva enfin lura sco in problem nunschliabel. Ins vuleva perquai surdar a Segantini il premi ''[[Principe-Umberto]]'' ch’era dotà cun ina valur da 5000 [[liras]]. Persunas scuidusas èn dentant vegnidas d’impedir quai cun far attent la giuria che Segantini na saja betg in Talian, mabain in Austriac.<ref>Gottardo Segantini: ''Giovanni Segantini'', Turitg 1949, Rascher & Cie. AG., p. 24</ref> Il maletg è vegnì cumprà da la ''[[Societad per il bel art da Milaun]]''. Pli tard ha Segantini survegnì l’incumbensa da producir per ils students maletgs anatomics colurads. Tras quai ha er el s’approprià bunas enconuschientschas da l’anatomia. Perquai ch’el aveva differenzas d’opiniun cun ils professurs da l’academia d’art da Brera, ha Segantini bandunà quella suenter dus onns. Il medem onn ha el emprendì d’enconuscher en la ''[[Galleria Vittore ed Alberto Grubicy]]'' a Milaun il criticher e martgadant d’art [[Vittore Grubicy]]. La galaria aveva arranschà in’exposiziun commemorativa a chaschun da la mort prematura da [[Tranquillo Cremona]] (1837–1878). Segantini è entrà en l’exposiziun cun vestgadira paupra e chalzers grops. El ha survegnì ina reprimanda da Grubicy. Ma Segantini è s’exculpà, ha contemplà vinavant ils maletgs cun attenziun e s’ha dà d’enconuscher sco pictur. Uschia ha cumenzà ina relaziun ed amicizia per vita duranta ed ils quitads finanzials da Segantini han gì ina fin. Grubicy procurava per incumbensas da maletgs da natira morta e preschentava ils maletgs da Segantini sin la fiera d’art. Tras Grubicy ch’era bler en viadi vegniva Segantini ultra da quai en contact cun reproducziuns d’artists da ses temp. Per Segantini era quai ina da las unicas pussaivladads per emprender d’enconuscher auters artists (sco per exempel [[Jean-François Millet]]) e lur ovras.<ref name="Zbinden S12">Hans Zbinden, Berna 1964, p. 12s.</ref> === Brianza (1880–1886) === [[Image:Bice Segantini.jpg|thumb|left|150px|Bice Bugatti]] Ses emprim atelier ha Segantini avert l’onn 1880 en la Via San Marco al Naviglio a Milaun. Qua ha el emprendì d’enconuscher [[Luigia Bugatti]] ch’aveva 17 onns. Ella vegniva numnada Bice ed era la sora da ses conscolar ed ami [[Carlo Bugatti]] ch’è daventà pli tard a Milaun ed a [[Paris]] in scrinari da mobiglias renumà. Bice è stada model per il maletg ''La Falconiera'' l’onn 1880, in maletg romantic che mussa quant ferm che l’artist era inamurà. L’eroxa dal maletg ha num ''Bice del Balzo'' ed ha survegnì tras ils egls dal pictur inamurà «furmas terrestras en la figura feminina da la charezzada Luigia Bugatti ch’è daventada sia Bice.»<ref>Gottardo Segantini, Turitg 1949, p. 26</ref> Maridar n’han els betg pudì, perquai ch’el na possedeva betg ils palpiris necessaris. 1880 è Segantini ì a star cun Bice a [[Pusiano]] en la cuntrada rurala da [[la Brianza]] (tranter Milaun e [[Lecco]]) cun sias [[collinas]] e lais. Il pèr ha gì dus uffants: [[Gottardo]], naschì l’onn 1882, pli tard sez pictur e biograf da ses bab, ed [[Alberto]] (1885–1904). Ses terz figl [[Mario]] (mars 1885–1916) e la figlia [[Bianca]] (matg 1886–1980) èn naschids pli tard a Milaun. Mario è medemamain vegnì pictur e Bianca ha edì l’onn 1909 a [[Lipsia]] las scrittiras e brevs da ses bab en lingua tudestga. L’onn 1882 è la famiglia Segantini ida a star en in domini a [[Carella]], nua che Segantini ha emprendì d’enconuscher il pictur lombard [[Emilio Longoni]] (1859–1932). Durant quel temp ha Segantini fatg studis extendids davart la natira morta e sviluppà en numerus maletgs ina pictura ch’era fitg datiers a la natira. Savens ha el malegià flurs, perquai ch’ellas represchentavan per el la bellezza da la natira. Qua, al Lai da Pusiano, è sa sviluppada l’onn 1882 l’emprima ediziun dal maletg ''Ave Maria a trasbordo'' ch’è vegnì undrà dus onns pli tard tar in’exposiziun ad [[Amsterdam]]. L’emprima ediziun n’è deplorablamain betg sa mantegnida. Ils 20 da schaner 1883 han Segantini e Grubicy suttascrit in contract, en il qual Segantini ha dà l’autoritad a ses mecen da segnar maletgs cun il monogram ‹G.S.›, d’al represchentar en tut ils fatgs publics e privats sco er da disponer davart ses possess e davart sias creaziuns. Il 1885/1886 è Segantini ì a star per in mez onn a [[Caglio]]. Là ha el creà ''Alla stanga'', ina da sias ovras las pli impurtantas. Questa cumposiziun plain glisch e da gronda surfatscha mussa la summa da tut il svilup che Segantini aveva fatg enfin qua. En in tschert senn anticipescha il maletg schizunt elements da ses ''Trittico della natura''.<ref>Comitato Segantini St. Moritz (editur): ''Giovanni Segantini und das Segantini-Museum in St. Moritz'', Engadin Press AG, Samedan 1968, unpag.</ref> === Savognin (1886–1894)=== [[Image:Segantinihaus1_Savognin.jpg|thumb|200px|Chasa d’abitar da Segantini a Savognin]] [[Image:Segantini und Gattin.jpg|thumb|200px|Giovanni Segantini e Bice avant il maletg ''L’aratura'' (enturn l’onn 1888)]] Unfis da la cuntrada ha Segantini bandunà l’onn 1886 cun sia famiglia la Brianza ed è ì per sis mais a Milaun, nua ch’el ha exequì lavurs per la [[burgaisia lombarda]]. Suenter ina lunga excursiun sur [[Com]], [[Livign]], il [[Puschlav]], [[Puntraschigna]] e [[Silvaplauna]] è el sa domicilià a [[Savognin]], nua ch’el ha vivì ensemen cun sia famiglia enfin l’onn 1894. Qua è Segantini sa deditgà a motivs or da la vita dal vitg alpin ed ha integrà en la cuntrada la glieud e lur activitads purilas. Numerusas da sias grondas ovras èn naschidas qua. Uschia ha el per exempel creà ina nova versiun dal maletg ''Ave Maria a trasbordo''. Tar quest maletg ha el experimentà per l’emprima giada cun la tecnica dal [[divisiunissem]]. Er in da ses maletgs ils pli populars, ''Le due madri'', è vegni stgaffì a Savognin. In’autra ovra d’impurtanza da quest’epoca, ''L’aratura'' da l’onn 1890, sa chattà oz en la [[Nova Pinacoteca]] a [[Minca]]. [[Image:Barbara Uffer.jpg|thumb|left|150px|Barbara Uffer]] En l’[[Ollanda]], en [[Belgia]], en [[Germania]], pli tard er en l’[[Austria]] e schizunt en il [[Giapun]]<ref>La novella [[Peter Camenzind]] da [[Hermann Hesse]] ch’è vegnida translatada en giapunais ed en la quala l’ovra da Segantini gioga ina rolla, ha sveglià l’interess per Segantini.</ref> ha Segantini cuntanschì grond renum ed è vegnì visità da [[Max Liebermann]] e [[Ludwig Fulda]]. [[Giovanni Giacometti]] ed il giuven [[Cuno Amiet]] (che Segantini ha emprendì d’enconuscher durant las vacanzas da stad a [[Stampa]] tar Giacometti) han pudì giudair sia promoziun bainvulenta.<ref>Hans Zbinden, Berna 1964, p. 39</ref> En rom da l’exposiziun mundiala da l’onn 1886 a [[Londra]] è Segantini stà in dals artists represchentads il pli bain a l’''[[Italian Exhibition]]''. Tras quai è sia preschientscha internaziunala vegnida confermada. L’onn 1889 èn sias ovras stadas represchentadas a l’exposiziun mundiala a Paris en la partiziun taliana e ses maletg ''Vacche aggiogate'' da l’onn 1888 è vegnì premià cun la medaglia d’aur. En ses maletgs ha el cumenzà a s’avischinar al [[simbolissem]]. L’emprima retrospectiva da Segantini ha gì lieu a Milaun en la ''Galeria Grubicy'' il december 1891. Segantini ha cumenzà a tgirar contacts cun ils martgadants [[Ernst Arnold]] a [[Dresden]], [[Eduard Schulte]] a [[Berlin]] ed auters. Tras quai ha Alberto Grubicy pers ils dretgs exclusivs per sias ovras. En bleras ovras da Segantini è [[Barbara Uffer]] (1873–1935) stada il model privilegià da Segantini: tranter auter sco matta che baiva al bigl; l’onn 1887 sin il maletg ''Costume Grigionese''; sco matta che fa stgaina sin in prà l’onn 1888; sco pastura da nursas sut in tschiel serain sin il maletg da l’onn 1891 ''Mezzogiorno sulle alpi'' u sco matta che dorma sper ina saiv sin il maletg ''Riposo all’ombra'' l’onn 1892. Cur che Segantini è sa chasà l’onn 1886 cun sia famiglia a Savognin è Barbara, ina matta da 13 onns cun il surnum Baba, entrada en il servetsch da la famiglia. Ella guardava da tut ils quatter uffants, Gottardo, Alberto, Mario e Bianca, e fascheva las chombras. Plinavant stueva ella accumpagnar Segantini cun proviant e cun utensils da picturar cur ch’el lavurava en la cuntrada. Barbara Uffer è ida cun els era cur che la famiglia da Segantini ha midà domicil. L’onn 1899 ha ella accumpagnà Segantini sin il [[Munt da la Bês-cha]], nua ch’el ha lavurà vi da la part amez da ses tripticon ''Trittico della natura''. Suenter la mort da Segantini è Baba stada anc tschintg onns tar Bice ed ils uffants fin ch’ella ha bandunà la famiglia suenter tut en tut 19 onns.<ref>Barbara Uffer è stada en il center da l’exposiziun ch’è vegnida mussada l’onn 2008 en il Museum da Segantini per undrar il 150avel anniversari da Giovanni Segantini.</ref> === Malögia (1894–1899)=== [[Image:Segantini Maloja.jpg|thumb|right|200px|La chasa da Segantini cun atelier a Malögia]] [[Image:Segantini Familie.jpg|thumb|right|200px|Famiglia Segantini a Malögia l’onn 1898: da sen. Gottardo, Giovanni, Bice, Mario, Baba Uffer, Alberto, Bianca]] [[Image:Segantini Notizen.jpg|thumb|220px|right|Notizias, qua tar il tema olma]] L’avust 1894 ha la famiglia Segantini bandunà Savognin ed è ida a star a Malögia. Là è ella sa chasada en il [[Chalet Kuoni]] ch’era vegnì bajegià d’in inschigner da la [[Viafier dal Gottard]]. La chasa spaziusa è situada damanaivel dal [[Lai da Segl]]. Da quel temp è Segantini entrà en contact cun ils commerziants d’art [[Bruno Cassirer|Bruno]] e [[Paul Cassirer]] sco er cun [[Felix Königs]] da Berlin ch’al han lura er represchentà sin il martgà. A partir da l’onn 1896 lavurava Segantini durant la stad a Malögia e l’enviern a [[Soglio]] en [[Val Bregaglia|Bregaglia]]. Qua èn vegnidas picturadas tranter auter cuntradas muntagnardas cun ina tecnica ch’è parentada cun il [[neoimpressiunissem]]. Da grond renum è oravant tut il tripticon ''Il trittico della natura'' che consista da las parts: ''La vita'', ''La natura'' e ''La morte''. Il maletg ''La vita'' ha Segantini picturà da l’onn 1896 enfin l’onn 1899 en vischinanza da Soglio, ''La natura'' da l’onn 1897 enfin l’onn 1899 sin il Munt da la Bês-cha sur Puntraschigna e ''La morte'' da l’onn 1896 enfin l’onn 1899 sin il [[Pass dal Malögia]] en direcziun da la Bregaglia. Il tripticon è exponì en il [[Museum da Segantini]] a [[San Murezzan]]. Durant ses temp a Malögia ha Segantini gì correspundenzas intensivas cun ils poets [[Angelo Orvieto]] (1869–1967) e [[Domenico Tumiati]] (1847–1933); cun l’autura da romans [[Neera]] (pseudonim per [[Anna Radius Zuccari]], 1846–1918) ch’è stada ina da las emprimas persunas ch’ha scrit ina biografia da Segantini; cun il milanais [[Gerolamo Rovetta]] ch’era in romanticher tardiv; cun il librettist [[Luigi Ilica]] (1857–1919); cun il pictur divisiunistic [[Giuseppe Pellizza da Volpedo]] e cun il poet napolitan [[Vittorio Pica]] (1866–1930) ch’ha introducì en l’Italia l’[[impressiunissem]] ed il [[simbolissem]]. Er cun [[ils secessiunists da Vienna]] – che vesevan en Segantini in piunier da la pictura moderna – ha el tgirà in barat intensiv. L’apatridia da Segantini al chaschunava anc adina grondas difficultads. En l’Austria perencunter, nua che l’[[imperatur Franz Joseph]] admirava sias ovras, giudeva Segantini ina tscherta protecziun. Tar ina radunanza da vischnanca a Samedan l’onn 1897 ha Segantini preschentà in project ch’avess gì da vegnir finanzià da hoteliers engiadinais. Per l’exposiziun mundiala a Paris da l’onn 1900 aveva Segantini previs in panorama da l’Engiadina. Igl avess duì vegnir realisà in pavigliun ch’avess gì da mussar «las bellezzas natiralas da l’Engiadina entras in illusiunissem en furma d’in process figurativ e plastic tut en la meglra tradiziun dals panoramas dal 19avel tschientaner.»<ref>Annie-Paule Quinsac: ''Der Fall Segantini: Schwankungen in der Rezeptionsgeschichte und die Bedeutung seines Werkes heute'', en: ''Giovanni Segantini. 1858–1899'', Chasa d’art Turitg 1990, p. 21</ref> Il project preveseva in’architectura rodunda, da fier cun ina surfatscha totala da 3850 meters quadrat ch’avess duì mussar la cuntrada e l’atmosfera da la vita en las Alps svizras. Il tripticon ''Il trittico della natura'' dueva vegnir integrà en il project. Ils gronds custs d’in milliun francs ch’avessan stuì vegnir pajads mo per il fit sco er las lungas tractativas ch’han durà fin l’onn 1900 han fatg ir ad aua il project. Per l’illustraziun d’ina Bibla ha Segantini furnì l’onn 1898 trais maletgs. La chas’editura ''[[Geillustreerde Bijbel Uitgaven]]'' d’Amsterdam aveva fundà in’interpresa cun la finamira d’edir ina Bibla illustrada en pliras linguas per in pretsch bass. Ultra da Segantini èn vegnids supplitgads numerus auters artists renconuschids europeics da sa participar. La realisaziun ha durà da l’onn 1896 enfin l’onn 1903. Ses patratgs e sias concepziuns artisticas ha Segantini explitgà en numerus texts. Il november 1898 ha la revista da la Secessiun da Vienna (''[[Ver Sacrum]]'') publitgà ses text ''Contemplaziuns davart l’art''. Quel era concepì sco resposta sin in artitgel cumparì en la revista ''[[Le Figaro]]'', en il qual [[Leo Tolstoj]] aveva tschentà la dumonda: «Tge è quai, art?». Sin questa dumonda ha Segantini respundì suandantamain: «Cur ch’jau hai vulì mitigiar il mal da geniturs ch’avevan pers in uffant, hai jau malegià il maletg ''Doglia confortato per mezzo di credo''. Per consecrar in liom da dus inamurads hai jau pictura il maletg ''L’amore alla fonte della vita'' e per laschar sentir la cumplaina intimitad da l’amur materna hai jau malegià il maletg ''Il frutto dell’amore''. Il maletg ''L’angelo della vita'' hai jau malegià cur ch’jau hai vulì chastiar las mammas nauschas e per chastiar las superbias, nunfritgaivlas, voluptusas hai jau picturà il maletg ''Castigo nel purgatorio''. E cur ch’jau hai vulì inditgar la funtauna da tut il mal ha jau malegià il maletg ''La vanità''.» A la fin ha el respundì: «Leo Tolstoj fa sco sch’el na savess betg tge ch’ins chapescha sut bellezza e tge ch’è sia muntada. El stuess be contemplar ina flur. Quella schess ad el tge che la bellezza è quai meglier che mintga determinaziun. El fa er sco sch’el na savess betg da tge punct che l’art cumenza. L’art entschaiva nua ch’il brutal, artifizial e banal chala. Sche vus giais sper ina fanestra d’ina chasa da purs via ch’è ornada cun bellas flurs ch’en tgiradas cun charezza pudais vus esser segirs ch’i regia en l’intern da la chasa urden e schubradad e che la glieud che viva en la chasa n’è betg nauscha. Qua entschaiva l’art cun sias bunas ovras.»<ref>''Was ist Kunst?'', en: ''Schriften und Briefe'', p. 4ss.; Gottardo Segantini citescha en sia biografia sin pagina 58: «cur ch’jau hai vulì chastiar las mammas nauschas; e per chastiar las superbias, nunfritgaivlas voluptusas hai jau picturà il maletg ‹Castigo nel purgatorio› (...).»</ref> [[Image:Schafberg 2007.jpg|thumb|left|200px|Munt da la Bês-cha (en il center dal maletg)]] [[Image:Segantinihütte 1900.JPG|thumb|200px|Chamona Segantini, 1900]] [[Image:Giovanni Giacometti - Giovanni Segantinis Totenbild (1899).jpg|thumb|200px|Giovanni Giacometti: Segantini sin il letg da mort]] Mez settember da l’onn 1899 ha Segantini ascendì cun ses figl Mario il Munt da la Bês-cha per lavurar vi dal maletg ''La natura'' ch’era quasi finì. Durant la stad aveva el lavurà vi dals maletgs ''La vita'' e ''La morte''. Il grond tripticon ''Trittico della natura'' avess duì esser a fin per l’exposiziun mundiala a Paris. Bainbaud suenter l’arrivada sin il munt è Segantini vegnì malsaun pervia d’ina [[inflammaziun dal pellitsch]]. Ma el ha lavurà vinavant nunstanclentaivlamain. Ses figl è festinà giu San Murezzan tar [[dr. Oskar Bernhard]] ch’era in ami dal pictur. Cun Bice ch’era turnada en prescha da Milaun è il figl ascendì il culm. Ma per il malsaun è tut l’agid vegnì memia tard. Uschia è Giovanni Segantini mort ils 28 da settember en la vegliadetgna da be 41 onns. Preschents eran ses figl Mario, dr. Oskar Bernhard e Bice.<ref>Hans Zbinden, Berna 1964, p. 58</ref> En il presentiment da sia mort, ma er da la renconuschientscha da si’ovra, ha el ditg a sia dunna consternada: «Jau hai vis giu en la val ina gronda fulla da glieud; questa glieud era uschè pitschna ed jau uschè grond.» Ses ultims pleds èn stads: «Voglio vedere le mie montagne» (Jau vuless vesair mias muntognas) – in ultim confess a sias muntognas amadas. Suenter sia mort è ses giuven ami [[Giovanni Giacometti]] vegnì al letg da mort ed ha picturà il stimà artist. Il prim d’october 1899 è Segantini vegnì sepulì sin il pitschen santeri da Malögia ch’el aveva perpetnisà ils onns 1895/96 en il maletg ''Il dolore confortato dalla fede''. Bice è morta 39 onns pli tard, ils 13 da settember 1938, a San Murezzan. Ella è vegnida sepulida sper Giovanni. Ina tavla porta l’inscripziun «Da presso e da lunge in terra e in cielo uniti in vita e in morte ora e sempre» (Datiers u dalunsch, en tschiel u sin terra, unids en vita e mort per ussa ed adina). Sur lur fossas stat l’inscripziun «Arte ed amore vincono il tempo» (Art ed amur surmuntan il temp). Dasper las fossas da Giovanni e da Bice sa chattan las fossas da lur uffants Mario, Gottardo ed Alberto Segantini. La figlia Bianca è vegnida sepulida ad Arco, nua ch’ella era turnada suenter sia dimora a Lipsia. == Artist == La vaira carriera da Giovanni Segantini ha cumenzà cur ch’el è sa domicilià en la Brianza. Qua è el sa fatschentà cun [[Jean-François Millet]] e sias furmas d’expressiun artisticas. Millet aveva gia anticipà elements stilistics da l’impressiunissem. Pir en ses dissegns da cuntrada cun lur glisch mistica, creads a partir da l’onn 1865, è Millet sa plazzà pli datiers dal simbolissem. Segantini enconuscheva l’ovra dal Franzos mo da fotografias. Cun guardar pli exact sa differenzieschan las ovras da Segantini e da Millet malgrà lur parallelas: Millet, oriundamain pictur d’atelier, malegiava sias cuntradas in pau somber; Segantini perencunter malegiava cler e cun ina glisch senza resguard. En ina brev al poet [[Tumiati]] dals 29 da matg 1898 ha Segantini scrit latiers: [[Image:Jean-François Millet (II) 002.jpg|thumb|200px|Jean-François Millet: ''Des glaneuses'' (1857)]] «Per exprimer pli fitg mes sentiments ed er per dar vita a tut il milieu da mias ovras tras ils sentiments poetic-pittorescs da mes spiert, ma distanziav’jau l’emprim temp dals models fraids, gieva la saira durant las uras dal tramunt ora en il liber ed absorbava en mai l’atmosfera ch’jau hai alura confidà l’auter di a la taila da glin.»<ref name="Segantini S52">Gottardo Segantini, Turitg 1949, p. 52</ref> L’epoca poetic-idillica da Segantini è sa sviluppada a medem temp sco sia deliberaziun da la citad gronda, segnada d’ina vita restrenschenta per si’olma. L’armonia da ses conturn puril e ses esser inamurà en la vita rurala ed en l’agen giuven tegnairchasa han contribuì essenzialmain al svilup intern ed artistic da Segantini.<ref>Hans Zbinden, Berna 1964, p. 16</ref> Millet aveva poetisà il pur ed elevà el sco uman romantic e litterar. La tscherna da quest motiv era per el in’expressiun d’in program etic-social. Ma sco citadin intellectual enconuscheva el la vita purila be a l’ur. Malgrà las sumeglientschas exteriuras dals motivs dals dus artists han quels da Segantini in tut auter esser. Tar el è l’uman stà integrà ed unì da l’entschatta ennà cun la cuntrada; ses pasturs e purs restan simpels e senza tuttas emfasas. Segantini sez ha exprimì questas differenzas cun ils suandants pleds: «Jau vuleva simplamain malegiar ses models tut auter che Millet: ventiraivels, bels e cuntents, senza provocar cumpassiun; plitost scuidanza vulev’jau provocar, sch’ins ha emprendì d’enconuscher els e lur vita sco jau.»<ref name="Zbinden S18">Hans Zbinden, Berna 1964, p. 18</ref> En il magazin tudestg ''[[Kunstwart]]'' (che sustegneva il moviment per la refurmaziun da la vita) ha [[Ferdinand Avenarius]] danovamain fatg l’onn 1908 ina cumparegliaziun cun Millet e resumà quella en la suandanta constataziun: «Tar la concepziun dals umans na cuntanscha Segantini per bler betg tanta forza sco Millet, ma el n’aspira er betg quai. Sco Millet dat el a ses umans grondezza, ma el na lascha betg la suveranitad absoluta ad els. Per el signifitga ‹il grond› anc bler pli ferm che tar Millet l’entir, la cuntrada, la terra materna, u – cun midar l’accentuaziun dals sentiments – la vita.» En cuntradicziun cun la stenta da Segantini da descriver la grondezza da la natira e da la vita senza grond patos, tutgava ses figl sco biograf savens in tun dad imni, cur ch’i gieva per mussar las qualitads da ses bab artist: «L’artist è in spiritual da la sublima bellezza dal stgaffiment che stat en il servetsch da drizzar sia vita vers questa deessa sclerida e, sch’igl è necessari, da s’unfrir per ella.»<ref name="Segantini S39">Gottardo Segantini, Turitg 1949, p. 39</ref> [[Image:Giovanni Segantini-Die Heuernte 1890-1898.jpg|thumb|left|200px|Giovanni Segantini: ''La raccolta del fieno'' (1890–98)]] Segantini ha vivì durant in temp d’ina industrialisaziun accelerada, da grondas prestaziuns tecnicas (ventschida da la Viafier dal Gottard 1882) e da grond svilup en las [[scienzas natiralas]]. Sco blers artists veseva Segantini en l’avanzament da modas da patratgar natiralisticas e materialisticas in privel per il pensar spiertal, per l’olma e per l’ideal. En connex cun la relaziun tranter l’ideal e la natira ha el ditg: «In ideal ordaifer il natiral ha a lunga vista nagina forza da viver, ma ina realitad senz’ideal è ina realitad senza vita.» En la biografia da Segantini è ses figl Gottardo sa dumandà, schebain Segantini saja stà in natiralist u in idealist. El è vegnì a la conclusiun ch’el na saja stà ni in ni l’auter: «In ch’ha cumplettà sias capacitads cun sa dar cuntinuadamain fadia en in stil serius e cun in regl da concurrer cun ils pli gronds da ses temp, n’è betg pli in natiralist, mabain in grond idealist.» La tendenza fundamentala da sias stentas era da reproducir la natira decentamain, betg da «sa profundar en particularitads grotescas ed interessantas, mabain da preschentar las bellezzas ch’èn renconuschidas en general». Segantini na vuleva betg currer suenter als critichers, na vuleva betg stgaffir uschenumnà art popular. Ses maletgs n’eran betg maletgs per in public pli vast. Els devan en egl als artists e vegnivan en mintga cas renconuschids e stimads en tscherts ravugls pervia da lur tendenzas d’art avanzadas. Ses maletgs occupavan ina posiziun speziala perquai ch’els vegnivan duvrads per cumbatter cunter opiniuns tradiziunalas davart il malegiar. Ma perquai che las ovras da l’artist han cuntanschì curt suenter sia mort in renum e perquai ch’ils maletgs en daventads bainvesids dal public, na pon ins betg trair la conclusiun ch’els sajan er vegnids fatgs per il public.<ref>Gottardo Segantini, Turitg 1949, p. 40ss.</ref> Ditg ha la scena d’art attribuì las ovras da Segantini al [[pointillissem]]. Per el sez era la tecnica dentant be in med per cuntanscher la finamira. El era oravant tut in pictur da siemis da la cuntrada ch’el transponiva sin la taila da glin. Cumbain che Segantini vegn resguardà en l’istorgia d’art sco simbolist, è el stà en sia tendenza fundamentala in expressiunist ed è sa servì d’expressiuns realisticas. Uschia è el ì – er sche lur meds d’exprimer èn dal tuttafatg differents – en direcziun da [[Caspar David Friedrich]], «il qual el dominescha dentant en ses talent artistic ed en la genuinitad da ses sentiment per la natira».<ref>Hans Zbinden, Berna 1964, p. 7ss.</ref> == Ovra: ‹Il trittico della natura› sco exempel == Sco gia menziunà aveva Segantini previs per l’exposiziun mundiala da l’onn 1900 a Paris in panorama da l’Engiadina. Per motivs finanzials n’ha quel dentant betg pudì vegnir realisà. Perquai ha el reducì ses project e cumenzà cun las trais parts centralas da ''La sinfonia da las Alps''. A maun da skizzas lavurava el vi dals gronds maletgs, en ils quals la glisch, l’aria, la distanza e la culissa duevan exprimer il vair spiert da las muntognas. Ils ulteriurs quatter maletgs da ''La sinfonia da las Alps'' (''Narcisismo'', ''Carità'', ''Il lavoro'' e ''La lavina'') n’èn betg finids pervia da la mort prematura da Segantini. Per quest motiv è il tripticon da las Alps da vesair sco in fragment da quai ch’el aveva en senn da far: in panorama da l’Engiadina.<ref>Comitato Segantini St. Moritz (editur), Samedan 1968, senza indicaziun da la pagina.</ref> <div style="float:right; margin: 3mm; padding: 1mm; width: 413px; border: 1px solid #E8E8E8;"> <center> {|align=center style="vertical-align:bottom;" |valign="bottom"|[[Image:Studie La vita 1898.jpg|none|126x300px]] |valign="bottom"|[[Image:Studie la natura 1898.jpg|none|146x300px]] |valign="bottom"|[[Image:Studie_La_morte_1899.jpg|none|127x300px]] </center></small> |} Panorama da l’Engiadina<br><small>Ils chartuns da Segantini dals onns 1898–1899<br></small> </center></div> Oriundamain avevan ils trais maletgs realisads num ''Armonia della vita'', ''La natura'' ed ''Armonia della morte''. Ils titels ''La vita – La natura – La morte'' han ils maletgs retschavì pir suenter la mort da Segantini ed uschia sa numna l’ovra oz: ''Il trittico della natura''. Cumenzà aveva Segantini cun il maletg ''Armonia della morte'', ma el ha adina puspè interrut la lavur. Sco segund maletg ha el cumenzà l’atun 1896 a Soglio l’''Armonia della vita''. ''La natura'' – e cun quai manegiava Segantini la natira dal mund alpin – dueva chattar ina glorificaziun grondiusa sco propaganda per San Murezzan ch’era l’incumbensader da quest’ovra.<ref>Gottardo Segantini, Turitg 1949, p. 86</ref> Suenter ch’il contract è stà fatg, ha Segantini mess tiers, sco pendants tar ''La natura'', ils dus maletgs ''Armonia della vita'' ed ''Armonia della morte''. Tar il tripticon ha Segantini dissegnà l’onn 1899 trais chartuns ed als tramess al president da la cumissiun d’art per l’exposiziun mundiala. Agiuntà als chartuns era ina brev scritta da Segantini e translatada en franzos da Grubicy. En quella steva ch’il tripticon cumpiglia, inclus las [[lunetta]]s, ina ladezza da dudesch meters e mez ed in’autezza da tschintg meters e mez.<ref>Chasa d’art Turitg 1990, p. 198</ref> ====La vita==== ''La vita'' mussa la cuntrada sin la planira auta Plan Luder a Soglio en Bregaglia durant il tramunt dal sulegl. Davostiers ves’ins a dretga il [[Glatscher dal Bondasca]] ed a sanestra la gruppa da muntognas dal Sciora. L’egliada dal contemplader vegn manada tras ina senda che descenda vers il center dal maletg. Da vart dretga sesa ina mamma cun ses uffant; ella para dad esser creschida ensemen cun in schember. Segantini ha ditg ch’il maletg mussia «la vita da tut las chaussas ch’han lur ragischs en la mamma natira.»<ref>Dora Lardelli: ''Segantinis Panoramen und andere Engadiner Panoramen'', San Murezzan e Puntina, 1991</ref> La roma da la planta signifitgescha la colliaziun tranter terra e tschiel. Dal tschiel vegn l’egliada puspè manada a dretga sur la spunda da la muntogna tar duas dunnas che sa chattan sin la senda – il rudè sa serrà. La lunetta dal chartun mussa in’allegoria da las forzas che regalan vita e procuran per la mort. Il vent che sufla tira cun sai la mort, l’aua ed il fieu. Ma or da lur forza destructiva nascha nova vita. Per ils medagliuns a dretga ed a sanestra eran previs ils maletgs ''Narcisismo'' e ''Carità''. ====La natura==== Il maletg ''La natura'' è vegnì creà sin il Munt da la Bês-cha sur Puntraschigna. L’observatur guarda en l’ultima glisch dal di vers San Murezzan ed ils Lais da l’Engiadin’Ota. Davosvart è da vesair il [[Piz Morteratsch]]. Ils umans ed animals che returnan a chasa èn integrads ruassaivlamain en il gir da la natira. La luminusitad extraordinaria da las colurs dal tschiel ha Segantini cuntanschì cun surtrar l’entir tschiel cun stritgs fins radials drizzads vers anor. En il sectur dal sulegl dovra el dapli mellen, vers anor adina dapli blau cler ed alv, ma er in zic cotschen. La lunetta dal chartun mussa chasas da San Murezzan en ina cuntrada d’enviern, illuminada dal clerglina. Per ils medagliuns a dretga ed a sanestra eran previs ils maletgs ''Il gnafalio'' e ''Leontopodium alpinum'', ils simbols per la primavaira alpina e per la stad. ====La morte==== Il maletg ''La morte'' n’è betg finì. El mussa ina cuntrada d’enviern matutina en vischinanza dal Pass dal Malögia, nua ch’ina giuvna morta vegn purtada or d’ina chamona. Observond la saiv ed il chaval vegn l’egliada manada si tar las nivlas: la morta ha surmuntà la vita terrestra. Il tschiel glischant signifitgescha speranza e confiert. En la lunetta dal chartun portan dus anghels l’olma da la morta en il tschiel cristian, perquai che tut il passà chatta en in cor cartaivel ina renaschientscha. En il medagliuns a dretga ed a sanestra eran previs ils maletgs ''Il lavoro'' e ''La lavina''. <center> <div style="float:center; margin: 3mm; padding: 1mm; width: 690px; border: 1px solid #E8E8E8;"> {| align=center |valign="bottom"|[[Image:Giovanni Segantini 003.jpg|none|210px|'''''La vita''''' – Daventar]] |valign="bottom"|[[Image:Giovanni Segantini 001.jpg|none|255px|'''''La natura''''' – Esser]] |valign="bottom"|[[Image:Giovanni Segantini 002.jpg|none|210px|'''''La morte''''' – Passar]] </small> |} ''Il trittico della natura'' <br><small> '''''La vita''''', 190 x 320&nbsp;cm – '''''La natura''''', 235 x 400&nbsp;cm – '''''La morte''''', 190 x 320&nbsp;cm, 1898–1899, ieli sin taila da glin </br>Museum Segantini, San Murezzan </small> </div> </center> En ses tun in pau idealisant ha Gottardo Segantini scrit davart quest’ovra: «La construcziun da tut il tripticon fa vegnir endament las capodovras da la renaschientscha, nua ch’ils artists na vegnivan mai stanchels da sfurzar ensemen las pli differentas cumposiziuns per exprimer ina ponderaziun religiusa. La bellezza dals trais maletgs gronds lascha supponer che quest artist talentà fiss stà abel da crear en l’ovra terminada in tal miracul artistic, spiertal e da pictura – er cunter il gust da quel temp e dad ozendi – che quest tripticon avess pudì introducir ina nova èra en la pictura.»<ref>Gottardo Segantini, Turitg 1949, p. 87</ref> == Recepziun == === L’effect sin ils contemporans === En l’art talian dal 19avel tschientaner, l’ottocento, valeva Segantini sco il pictur il pli universal. Teoretichers d’art al han classifitgà sin il medem stgalim sco ils artists [[Edvard Munch]], [[Vincent van Gogh]] e [[James Ensor]]. En ses text da grond’influenza ''Über das Geistige in der Kunst'' ha [[Wassily Kandinsky]] cumpareglià l’onn 1912 Segantini cun [[Dante Gabriel Rossetti]] ed [[Arnold Böcklin]]. Areguard Segantini – envers il qual er ils imitaders formals valian pauc – ha el accentuà: «El è exteriuramain il pli materialistic, perquai ch’el prenda furmas da la natira finidas e las elavura mintgatant fin en il pli pitschen detagl (p.ex. chadainas da muntogna, er crappa, animals e.u.v.) e chapescha da crear figuras abstractas malgrà che la furma materialistica è vesaivla. Tras quai è el forsa internamain il pli pauc materialistic da quests artists.»<ref>Wassily Kandinsky: [http://www.geocities.jp/mickindex/kandinsky/knd_GiK_gm.html#LocalLink-Allgemeines ''Über das Geistige in der Kunst''], 1912, (consultà ils 10 d’avrigl 2008)</ref> L’avantgarda da Paris n’ha dentant chattà nagin access a l’art da Segantini. Là èn ses num e si’ovra ids svelt en emblidanza. L’istorgia da la pictura dal 19avel tschientaner vegniva instruida memia pauc exact, «tras quai ch’ins la metteva a pèr cun l’avantgarda franzosa e deva impurtanza be als meds da crear revoluziunars. (...) Quest punct da vista ha gì per consequenza che tut ils artists che n’èn betg liads directamain vi da quests moviments na tutgan betg pli tar la savida generala culturala.»<ref name="Quinsac S19">Annie-Paule Quinsac: ''Der Fall Segantini: Schwankungen in der Rezeptionsgeschichte und die Bedeutung seines Werkes heute'', en: Chasa d’art Turitg 1990, p. 19</ref> Malgrà l’influenza dals maletgs da Millet furmavan las ovras memia ‹estras› da Segantini pia nagin punct da referiment per ils Franzos. En general sa lascha constatar che l’ottocento è vegnì ignorà per gronda part dador ils cunfins dal pajais. En spezial istorichers d’art franzos ed anglosaxons insistivan cun vehemenza da vesair l’art taliana dal 19avel tschientaner sco «terre des morts» ([[Alphonse de Lamartine]]). Ultra da quai ha l’ovra da Segantini subì ina digren da popularitad, perquai ch’el n’è betg stà preschent a l’exposiziun mundiala a Paris da l’onn 1900. L’exposiziun da ses ''Panorama da l’Engiadina'' avess pudì cumprovar sias qualitads. Gia durant che Segantini viveva anc – en il [[temp da Meiji]] ch’ha durà dal 1868 fin il 1912 – èn percunter ils Giapunais sa famigliarisads cun las ovras da Segantini e restads fidaivels ad el enfin il di dad oz. Uschia è Segantini represchentà tranter auter er en il [[Museum naziunal per art dal vest]] a Tokio. === Effects posteriurs === [[Image:Segantini Foto.jpg|thumb|180px|Giovanni Segantini l’onn 1898]] Segantini è vegnì resguardà mo en il nord sco ‹fenomen›, en il sid da las Alps era el in represchentant da la pictura taliana ch’era sa messa sin via vers il 20avel tschientaner. En il nord da las Alps valeva el percunter per blers artists sco creatur e represchentant d’ina furma da viver datiers da la natira. Che quella haja manà pli tard ad in art patriotic degressiv na pon ins betg rinfatschar a Segantini. L’onn 1932 ha [[Leni Riefenstahl]] filmà en las muntognas il film ''[[Das blaue Licht (Film)|Das blaue Licht]]'' ed ha scrit en sias regurdientschas: «Ussa ma mancavan mo anc ils purs, els eran il pli grev da chattar. Jau vuleva avair fatschas particularas, tips aspers e severs sco quai che Segantini ha eternisà en ses maletgs.»<ref name="Metken p. 33">Günter Metken: ''Von Montesquiou bis Beuys'', en: Chasa d’art Turitg, 1990, p. 33</ref> Riefenstahl n’aveva betg chattà quests tips, perquai che la ‹realitad› da Segantini è – sco quella da mintg’auter artist era – filtrada tras sia derivanza artistica. Uschia lascha sia moda da represchentar figuras umanas per exempel percorscher l’influenza da Millet e d’[[Anton Mauve]]. Il musicist [[Anton Webern]] ha il tripticon da las Alps inspirà l’onn 1905 da scriver in emprim quartet d’instruments ad artg. Webern aveva frequentà durant ses studi da musicologia a l’[[Universitad da Vienna]] istorgia d’art sco rom lateral. Cur ch’el è stà l’avust 1902 a Minca, ha el vis il maletg ''L’aratura'' da l’onn 1890 en la Nova Pinacoteca. Uschia ha el scrit en ses diari: «Jau bram sin in artist en la musica sco quai che Segantini è stà en la pictura. Quai stuess esser ina musica ch’in artist scriva lunsch davent da tut ils eveniments mundials, en contemplaziun dals glatschers, da la naiv e dal glatsch etern e dals sombers culms gigantics, uschia stuess ella esser, sco ils maletgs da Segantini.»<ref>Hans e Rosaleen Moldenhauer: ''Anton von Webern. Chronik seines Lebens und Werkes'', Turitg 1979, p. 65s.</ref> La stad da l’onn 1905 ha Webern finì ina cumposiziun per in quartet d’instruments d’artg ch’ha pudì vegnir attribuida a sias ovras pir entras ses relaschs. La premiera ha gì lieu ils 26 da matg l’onn 1962 a [[Seattle]] cun ''The University of Washington String Quartet''. Ils terms ''La vita'', ''La natura'' e ''La morte'' eran mess ordavant a la cumposiziun sco motto. Ils ultims pleds da Segantini ha il sculptur [[Joseph Beuys]] duvrà l’onn 1971 en furma levamain adattada («Voglio vedere i mie montagne») per dar num ad ina da sias installaziuns. L’installaziun sa cumpona d’ina gronda stgaffa cun in spievel oval ed ina letgera. Tranter il letg e la stgaffa stattan in’auta chista da transport averta ed ina pitschna trucla da lain cun sisur in toc lain marsch. Sin ina sutga surtratga cun zulper è postà in spievel unschì cun grass. L’installaziun cun la quala l’artist tematisescha si’uffanza cumpiglia plinavant ina fotografia ed in purtret da Beuys. Mintgin da quests objects e segnà cun crida. Sin la stgaffa stat ''Vadrec''; sin la chista, la trucla e la sutga ''Sciora'' (grip, chadaina da muntognas) e ''Cime'' (piz) e sin il letg ''Walun'' (vallada). Tut ils objects en colliads giun plaun cun ina construcziun d’arom. En il center dal tripticon mez radund penda vi dal palantschieu sura ina lampa che tanscha fin gist sur il palantschieu ed illuminescha in toc fieuter rodund. Beuys ha ditg: «Qua dasper questa stgaffa sun jau naschì, qua da la vart. Da temp en temp m’ha la stgaffa persequità a moda sula. Jau hai gì ils emprims siemis sper questa stgaffa (...).»<ref>Theodora Vischer: ''Joseph Beuys. Die Einheit des Werkes'', Cologna 1991 (Chasa editura da la libraria Walter König), p. 211</ref> Beuys fascinava vi da Segantini la «pretensiun da la totalitad, da laschar crescher ensemen ils umans ed ils animals cun il capitar en la natira, cun il ritmus ciclic da daventar e passar.» «Faschai da l’art in cult divin», aveva il panteist Segantini declerà e pretendì: «Il nov cult duess esser in colliaziun cun la natira, la mamma da las ragischs da la vita e cun la vita invisibla dal mund e da l’univers.»<ref>Günter Metken en: Chasa d’art Turitg, 1990, p. 42</ref> Ma Beuys rumpa cun il fatalissem da Segantini. «Sco quai che las muntognas da Segantini segireschan il metabolissem da vegnir e passar, entra la vita casuala inevitabla en l’installaziun da Beuys.» Tenor Beuys pon ins prender influenza e furmar il moviment dal metabolissem.<ref>[[Götz Adriani]], Winfried Konnertz, Karin Thomas: ''Joseph Beuys'', Cologna 1994, p. 121</ref> L’onn 1974 ha la band da rock britannica ''[[Yes (Band)|Yes]]'' lantschà ina cumpilaziun da dus albums cun il titel ''[[Yesterdays]]''. Il motiv dal recto che po vegnir midà, è vegnì concepì da l’artist da fantasia [[Roger Dean]]. El va enavos sin il maletg da Segantini ''Castigo en il purgatorio'' ch’el aveva malegià l’onn 1891. Il recto mussa dus mutagls setgs ch’èn s’entretschads a l’ur dretg e sanester. En il center dal maletg pendulescha ina giuvna dunna senza vestgadira. Sisum a dretga stat il logo da ''Yes'' ed il titel da l’album. L’onn 1999 ha il cumponist svizzer-israelian [[Yehoshua Lakner]] preschentà ses project ''Segante'' davart Giovanni Segantini. La primaudiziun è stada en l’edifizi principal da la [[Scola politecnica federala]] a [[Turitg]], ulteriuras represchentaziuns hai dà a Milaun ed a [[Bratislava]].<ref>[http://www.composer.ch/Biografie/Seite1.htm Biografie Yehoshua Lakner], (consultà ils 23 da matg 2008)</ref> === Il Sentiero Segantini === A chaschun dal giubileum ‹100 onns Segantini a Malögia› è vegnida installada l’onn 1994 sin iniziativa dals fotografs da Basilea [[Dominik Labhard]] e [[Hans Galli]] ina senda instructiva cun il num ''[[Sentiero Segantini]]''. La via entschaiva tar l’atelier e la chasa d’abitar da Segantini, la [[Casa Segantini]], e finescha tar la baselgia [[Chiesa Bianca]], nua che Segantini è vegnì mess en bara e picturà da Giovanni Giacometti. Da la chasa d’abitar da Segantini maina la via tar in mulin da glatscher che Segantini ha duvrà sco object per il maletg ''La vanità''. Vinavant maina la senda tar l’acla [[Blaunca]] vers nordost dal [[Lai da Segl]]. Qua mussa ina tavla il maletg ''Le due madri''. Alura cuntinuescha il viadi tar l’anteriur lieu d’ina chamona da crap cun il num ''Taverna americana'' che Segantini ha reproducì en ses maletg ''La morte'' dal tripticon. Da quel punct maina la via tar il santeri da Malögia, la penultima staziun da la spassegiada, nua che Segantini ha malegià il maletg ''Il dolore confortato dalla fede''. == Distincziuns == *1883: medaglia d’aur per il maletg ''Ave Maria a trasbordo'', 1882 (emprima versiun); exposiziun mundiala ad Amsterdam. *1886: medaglia d’aur per ''Ave Maria a trasbordo'', 1886 (segunda versiun); exposiziun mundiala ad Amsterdam. *1886: medaglia d’aur per il maletg ''Alla stanga'', 1886; exposiziun mundiala ad Amsterdam. *1889: medaglia d’aur per il maletg ''Vacche aggogiate'', 1888; exposiziun mundiala a Paris. *1892: medaglia d’aur per il maletg ''Mezzogiorno sulle alpi'', 1891; Minca. *1892: medaglia d’aur per il maletg ''L’aratura'', 1890; exposiziun naziunala a Turin. *1895: premi dal stadi talian per il maletg ''Il Ritorno al paese nativo'', 1895; exposiziun internaziunala d’art a [[Venezia]] (acquistà l’onn 1901 dals museums statals da Berlin). *1896: medaglia d’aur statala per il maletg ''Le due madri'', 1889; associaziun d’artists figurativs Austria. *1897: gronda plachetta d’aur per il maletg ''L’amore alla fonte della vita'', 1896; exposiziun internaziunala a Dresden. == Retrospectivas == *1891: ''Galleria Vittore ed Alberto Grubicy'', Milaun, Italia. *1894: ''[[Esposizioni Riunite]]'', [[Castello Sforzesco]], Milaun, Italia. *1901–1902: [[Secessiun da Vienna]], [[Vienna]], Austria. *1990–1991: [[Chasa d’art Turitg]], [[Turitg]], [[Svizra]]. == Ovras (tscherna) == <small>''Tut en tut èn enconuschents radund 450 maletgs da Segantini.''<ref>''Giovanni Segantini. 1858–1899'', Vienna 1981 (Museum Moderner Kunst. Museum dal 20avel tschientaner, Vienna, dals 10 da fanadur fin ils 23 d’avust 1981 e museum naziunal tirolais Ferdinandeum, Puntina, dals 3 da settember fin ils 4 d’october 1981), p. 8</ref></small> {| class="prettytable sortable" |bgcolor="#EEEEEE" |'''maletg''' |width="175px" bgcolor="#EEEEEE" |'''titel''' |bgcolor="#EEEEEE" |'''onn''' |bgcolor="#EEEEEE" |'''grondezza/material''' |bgcolor="#EEEEEE" |'''proprietari/collecziun''' |- |[[Image:Segantini S.Cecilia.jpg|center|100px]] |''Natura morta con [[Cäcilia von Rom|S. Cecilia]]'' </br> |1878 |74,5 × 54 cm</br>pictura a tempera sin palpiri e chartun |Civica Galleria d’Arte Moderna, Milaun |- |[[Image:Segantini Coro di St.Antonio.jpg|center|100px]] |''Il coro di Sant’Antonio'' </br> |1879 |119,5 × 84 cm</br>ieli sin taila da glin |Collecziun privata |- |[[Image:Segantini Selbstportrait.jpg|center|100px]] |''Autoritratto a vent’anni'' </br> |1879–1880 |35 x 26 cm </br>ieli sin taila da glin |Commune di Arco |- |[[Image:Segantini Falconiera.jpg|center|100px]] |''La falconiera'' </br> (cun Bice sco model) |1879–1880 |143 x 106 cm </br> ieli sin taila da glin |Musei Civici del Castello Visconteo, Pavia |- |[[Image: Segantini Landschaft mit Frau im Baum.jpg |center|100px]] |''Paesaggio con donna </br>su un albero'' </br> |1880–1883, betg finì |68,5 x 104,5 cm </br> ieli sin taila da glin |Fundaziun Sturzenegger, </br>Museum Allerheiligen, Schaffusa |- |[[Image: Segantini Selbstbildnis um 1882.jpg|center|100px]] |''Autoritratto'' </br> |1882 |52 x 38,5 cm </br>ieli sin taila da glin |Fundaziun Gottfried-Keller, </br>[[Museum da Segantini]] |- |[[Image:Segantini Bagpipers of Brianza.jpg|center|100px]] |''I Zampognari in Brianza'' </br> |1883–1885 |107,2 × 192,2 cm </br>ieli sin taila da glin |[[Museum naziunal per art occidentala]], Tokyo |- |[[Image:Ebene beim Eindunkeln 1885.jpg|center|100px]] |''Pianura sull’imbrunire'' </br> |1883–1885 |80 × 100 cm </br>ieli sin taila da glin |Collecziun Beat Curti |- |[[Image:Segantini Segnung der Schafe.jpg|center|100px]] |''La benedizione delle pecore'' </br> |1884 |189 x 120 cm</br>ieli sin taila da glin |Museum da Segantini |- |[[Image:Segantini Die letzte Mühe des Tages 1884.jpg|center|100px]] |''L’ultima fatica del giorno'' </br> |1884 |117 x 82 cm</br>ieli sin taila da glin |[[Szépművészeti Múzeum]], Budapest |- |[[Image:Segantini Frühmesse.jpg|center|100px]] |''A messa prima'' </br> </br>Segunda ediziun suenter repicturar ''La penitente'' |1884–1885 |108 × 211 cm </br>ieli sin taila da glin |Fundaziun Giovanni Segantini, Son Gagl,</br>Museum da Segantini |- |[[Image:Segantini Frühmesse erste Fassung.jpg|center|100px]] |''La penitente'' </br>Emprima ediziun avant da repicturar |1884–1885 |108 × 211 cm </br>ieli sin taila da glin | |- |[[Image:Segantini Hirtenknabe mit Lamm.jpg |center|100px]] |''Pastorello con agnellino'' </br> |enturn l’onn 1885 |42 x 27,5cm</br> pastel e crida da colur sin palpiri d’aquarel |Proprietari privat, </br>Museum da Segantini |- |[[Image:Segantini Signora Torelli.jpg |center|100px]] |''Ritratto della Signora Torelli'' </br> |1885–1886 |101 × 74,5 cm</br> ieli sin taila da glin |Collecziun privata, New York |- |[[Image:Segantini Allastanga.jpg|center|100px]] |''Alla stanga'' </br> |1886 |169 x 389,5 cm</br>ieli sin taila da glin |Galleria Nazionale d’Arte Moderna, Roma |- |[[Image:Ave Maria bei der Überfahrt 1886.jpg|center|100px]] |''Ave Maria a trasbordo'' </br> Segunda ediziun |1886 |120 × 93 cm </br>ieli sin taila da glin ||Fundaziun Giovanni Segantini, Son Gagl, </br>Museum da Segantini |- |[[Image:Segantini Portatricedacqua.jpg|center|100px]] |''La portatrice d’acqua'' </br> |1886–1887 |74 x 45,5 cm </br> ieli sin taila da glin |Proprietari privat |- |[[Image:Segantini Bünderin am Brunnen 1887.jpg|center|100px]] |''Costume Grigionese'' </br> |1887 |54 × 79 cm </br>ieli sin taila da glin |Fundaziun Giovanni Segantini, Son Gagl, </br>Museum da Segantini |- |[[Image:Vittore Grubicy 1887.jpg|center|100px]] |''Ritratto di Vittore Grubicy'' </br>(mo ina part) |1887 |151 × 91 cm </br>ieli sin taila da glin |[[Museum der Bildenden Künste]], Lipsia |- |[[Image:Segantini Meine Modelle 1888.jpg|center|100px]] |''I miei modelli'' </br> |1888 |65,5 × 92,5 cm </br>ieli sin taila da glin |[[Chasa d’art Turitg]] |- |[[Image:Strickendes Mädchen 1888 b.jpg|center|100px]] |''Ragazza che fa la calza'' </br> |1888 |53 × 91,5 cm </br>ieli sin taila da glin |Chasa d’art Turitg |- |[[Image:Segantini Kühe an der Tränke 1888.jpg|center|100px]] |''Vacche aggiogate'' </br> |1888 |83 × 139,5 cm </br>ieli sin taila da glin |Fundaziun Gottfried-Keller </br>[[Museum d’art Basilea]] |- |[[Image:Giovanni Segantini 005.jpg|center|90px]] |''Il frutto dell’amore'' </br> |1889 |88,2 × 52,2 cm </br>ieli sin taila da glin |Museum d’art figurativ, Lipsia |- |[[Image:Segantini Die beiden Mütter.jpg |center|100px]] |''Le due madri'' </br> |1889 |157 × 280</br> ieli sin taila da glin |Galleria d’Arte Moderna, Milaun |- |[[Image:Das Pflügen 1890.jpg|center|100px]] |''L’aratura'' </br> |1890 |116 × 227 cm </br>ieli sin taila da glin |[[Nova Pinacoteca]], Minca |- |[[Image:Segantini Rückkehr vom Wald 1890.jpg|center|100px]] |''Ritorno dal bosco'' </br> |1890 |64 × 95 cm </br>ieli sin taila da glin |Fundaziun Giovanni Segantini, Son Gagl </br> |- |[[Image:Mittag in den Alpen 1891.jpg|center|100px]] |''Mezzogiorno sulle alpi'' </br> |1891 |77,5 × 71,5 cm </br>ieli sin taila da glin |Museum da Segantini |- |[[Image:Segantini Ruhe im Schatten 1892.jpg|center|100px]] |''Riposo all’ombra'' </br> |1892 |44 × 68 cm </br>ieli sin taila da glin |Collecziun privata, Turitg |- |[[Image:Segantini Auf dem Balkon.jpg|center|100px]] |''Sul balcone'' </br> </br>(mo ina part) |1892 |64,5 × 41 cm </br>ieli sin taila da glin |Fundaziun Gottfried-Keller </br>[[Museum d’art dal Grischun]], [[Cuira]] |- |[[Image:Segantini Selbstportrait1893.jpg|center|100px]] |''Autoritratto'' </br> |1893 |34,4 × 24,2 cm </br> rispli da la firma Contè sin palpiri |Fundaziun Giovanni Segantini, Son Gagl |- |[[Image:Alpenlandschaft.jpg|center|100px]] |''Donna alla fonte'' </br> |1893–1894 |71,5 × 121 cm </br>ieli sin taila da glin |Museum Oskar Reinhart, Winterthur |- |[[Image:Segantini Alpweiden 1895.jpg|center|100px]] |''Pascoli alpini'' </br> |1893–1894 |169 × 278 cm </br>ieli sin taila da glin |Chasa d’art Turitg |- |[[Image:Engel des Lebens 1894.jpg|center|90px]] |''L’angelo della vita'' </br> |1894 |216 × 217 cm </br>ieli sin taila da glin |Galleria d’Arte Moderna, Milaun |- |[[Image:Giovanni Segantini 006.jpg|center|100px]] |''L’angelo della vita'' </br> |1894 |275,5 × 212 cm </br>ieli sin taila da glin |Museum da Segantini |- |[[Image:The_Evil_Mothers_by_Giovanni_Segantini.jpg|center|100px]] |''Le cattive madri'' </br> |1894 |120 × 225 cm </br>ieli sin taila da glin |[[Österreichische Gallerie]], Vienna |- |[[Image:Selbstbildnis 1895.jpg|center|100px]] |''Autoritratto'' </br> |1895 |59 × 50 cm </br>cotgla cun purla d’aur e fastistgs da crida sin taila da glin |Museum da Segantini |- |[[Image:Segantini Rückkehr in die Heimat.jpg|center|100px]] |''Il ritorno al paese natio'' </br> |1895 |161 × 299 cm </br>ieli sin taila da glin |[[Neue Nationalgallerie]], Berlin |- |[[Image:Segantini Glaubenstrost.jpg|center|100px]] |''Il dolore confortato dalla fede'' </br> |1895–1896 |151 × 131 cm </br>ieli sin taila da glin |[[Hamburger Kunsthalle]] |- |[[Image:Liebe an der Quelle des Lebens.jpg|center|100px]] |''L’amore alla fonte della vita'' </br> |1896 |70 × 98 cm </br>ieli sin taila da glin |Galleria d’Arte Moderna, Milaun |- |[[Image:Frühlingsweide 1896.jpg|center|100px]] |''Pascoli di primavera'' |1896 |95 × 155 cm </br>ieli sin taila da glin |[[Pinacoteca di Brera]], Milaun |- |[[Image:Segantini Lapropaganda.jpg|center|100px]] |''La propaganda'' </br> |1897 |51,3 x 53,7 cm</br> crida alva e naira sin palpiri |Museum da Segantini |- |[[Image:Segantini Eitelkeit 1897.jpg|center|100px]] |''La vanità'' </br> |1897 |78 × 126 cm </br>ieli sin taila da glin |Chasa d’art Turitg |- |[[Image:Studie La vita 1898.jpg|center|100px]] |''Il trittico della natura'' </br>''La vita''</br> |1898–1899 |137 × 108 cm</br> cotgla e rispli da la firma Conté sin chartun |Museum da Segantini |- |[[Image:Studie la natura 1898.jpg|center|100px]] |''Il trittico della natura'' </br>''La natura'' </br> |1898–1899 |137 × 127 cm</br> cotgla e rispli da la firma Conté sin chartun |Museum da Segantini |- |[[Image:Studie_La_morte_1899.jpg|center|100px]] |''Il trittico della natura'' </br>''La morte'' </br> |1898–1899 |137 × 108 cm</br> cotgla e rispli da la firma Conté sin chartun |Museum da Segantini |- |} == Annotaziuns == <small>Nua ch’i n’è annotà nagut auter, sa basa l’artitgel sin la biografia dad Annie-Paule Quinsac en: ''Giovanni Segantini. 1858–1899'', chasa d’art Turitg, 1990, p. 225ss.</small> <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2;"><references /></div> == Litteratura == === Litteratura primara === * Hans Zbinden: ''Giovanni Segantini. Leben und Werk'', chasa editura Paul Haupt, Berna 1964 * Gottardo Segantini: ''Giovanni Segantini. Cun 16 paginas pictura da tavlas policronas e 48 monocronas e 99 maletgs en il text'', Rascher & Cie. AG., Turitg 1949 * Bianca Zehder-Segantini (editura e redactura): ''Giovanni Segantinis Schriften und Briefe'', chasa editura von Klinkhardt & Biermann, Lipsia o.J. (1912) * Luigi Villari: ''Giovanni Segantini. The story of his life together with seventy five reproductions of his pictures in half tone and photogravure'', T. Fisher Unwin, Londra 1901 === Litteratura secundara === * Beat Stutzer: ''Blicke ins Licht. Neue Betrachtungen zum Werk von Giovanni Segantini'', Scheidegger & Spiess, Turitg 2004, ISBN 3-85881-159-9 * Reto Bonifazi, Daniela Hardmeier, Medea Hoch: ''Segantini. Ein Leben in Bildern'', chasa editura Werd, 1999, ISBN 3-85932-280-X * Gian Casper Bott: ''Giovanni Segantini'', Chasa editura per meds d'instrucziun dal Grischun, 1999 [questa publicaziun è er avant maun en versiun rumantscha] * Beat Stutzer, Gioconda Leykauf-Segantini: ''Segantini. Imageband'', chasa editura Montabella AG, 1999, ISBN 3-907067-02-9 (pluriling) * Annie-Paule Quinsac: ''Segantini: Catologo Generale'', Mondadori Electa, 1982, ISBN 88-435-0731-1 (talian) === Catalogs d’exposiziuns === * ''Giovanni Segantini. 1858–1899'', chasa d’art Turitg, 1990 * ''Giovanni Segantini. 1858–1899'', Vienna 1981 (Museum d’art modern, Museum dal 20avel tschientaner, Vienna, ils 10 da fanadur fin ils 23 d’avust 1981, e Museum naziunal tirolais Ferdinandeum, Puntina, ils 3 da settember enfin ils 4 d’october 1981) == Colliaziuns == {{Commons|Category:Giovanni Segantini|Categoria:Giovanni Segantini}} *{{E-LIR|2460}} * Dossier [http://www.chatta.ch/uploads/tx_icsrg/giovanni-segantini.pdf Giovanni Segantini] sin [http://www.chatta.ch chattà.ch] * [https://web.archive.org/web/20240520074651/https://cosmopolis.ch/de/giovanni-segantini-1858-1899/ Biografia da Giovanni Segantini] tar [http://www.cosmopolis.ch cosmopolis.ch] * [http://www.segantini.com/ Infurmaziuns extendidas en la rait sur da Giovanni Segantini] * [https://web.archive.org/web/20090129182225/http://www.segantini.com/6_segantini_galerie.html Galleria Segantini] * [https://web.archive.org/web/20070710042650/http://www.popso.ch/common/documents/segantini_ted_1.pdf Giovanni Segantini. Glisch, colur, lontananza ed immensitad] PDF * [https://web.archive.org/web/20070710041812/http://www.popso.ch/common/documents/segantini_ted_2.pdf Giovanni Segantini. In pionier da la moderna] PDF {{DEFAULTSORT:Segantini, Giovanni}} [[Category:Picturs talians]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Art)]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Grischun)]] [[Categoria:Dossier chattà]] 7bx6hxzlwaiwq7px47xf89mlglitejz Sorbs 0 7827 174081 158639 2026-09-17T05:59:41Z ~2026-50169-66 23982 174081 wikitext text/x-wiki {{sursilvan}} [[File:Location LUS2.svg|thumb|La Lusazia en Europa]] [[File:Flag of Sorbs.svg|thumb|La bandiera sorba]] [[File:Bautzen Ortsschild.jpg|thumb|Tavla dil liug bilingua a Seidau, fracziun da [[Bautzen|Bautzen (Budyšin)]], en tudestg e sorb superiur]] [[File:Sorben Siedlungsgebiet Karte.jpg|thumb|Survesta dil territori da habitadi dils Sorbs]] Ils '''Sorbs''' (sorb superiur ''Serbja'', sorb inferiur ''Serby'', tudestg ''Sorben'' u ''Wenden'') ein in pievel slav dil vest. En [[Germania|Tiara Tudestga]] ein ils Sorbs renconuschi sco minoritad naziunala. Lur dacasa ei la ''Lusazia Superiura ed Inferiura'' els stadis federals da [[Saxonia]] e [[Brandenburg]]. Ils Sorbs han sper lur cultura e lungatg aunc in agen himni sco expressiun dall'identitad. [[Categoria:Gruppas etnicas]] [[Categoria:Germania]] adj3loxysxtj4ieqqt114ytatzk5b2i Model:Infobox Lieu en Pologna 10 8167 174061 141767 2026-09-16T22:11:59Z ~2026-50114-74 23981 174061 wikitext text/x-wiki {| border=1 cellpadding=4 cellspacing=0 width=250 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;float:right;clear:right;" | colspan=2 align=center valign=center style="background:#EEEEEE; border-bottom: 0px" | <font size="+1">'''{{{Num}}}'''</font> |- class="hiddenStructure{{{Vopna|}}}" |colspan=2| {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" width=100% | align="center" width="140px" | [[File:{{{Vopna}}}|80px|Vopna da {{{Num}}}]] |} |- class="hiddenStructure{{{Maletg|}}}" |colspan=2| {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" width=100% | align="center" width="140px" | [[File:{{{Maletg}}}|250px]] |- | align="center" width="140px" | <small>{{{Descripziun}}}</small> |} |- | align=center valign=center style="background:#EEEEEE; border-top: 1px #aaa solid; border-bottom: 1px #aaa solid" colspan=2 | '''Posiziun''' |- {{#if: {{{loc-map|}}} | {{!}}- {{!}} colspan="2" style="text-align: center;" {{!}}{{#if: {{{x|}}}{{{y|}}}|<div style="position:relative;width:13px;height:13px;margin:-0px -0px -13px 0px;z-index:50;float:left;left:{{{x|}}}px;top:{{{y|}}}px;">[[image:Paris_plan_pointer_b_jms.gif]]</div>}} {{{loc-map}}} | }} |- | style="background:#EEEEEE;border-bottom: 1px #aaa solid; border-top: 1px #aaa solid" align="center" valign="top" colspan=2 | '''Datas fundamentalas''' |- | style="background:#EEEEEE;" | Stadi |[[File:Flag of Poland.svg|border|20px]] [[Pologna]] |- | style="background:#EEEEEE;" | Voivodat |[[Voivodat da {{{Voivodat}}}|{{{Voivodat}}}]] |- valign="top" {{#if: {{{Circul|}}} | {{!}} style="background-color:#f2f2f4" {{!}} Circul (powiat) {{!!}} [[{{{Circul|}}} (circul)|{{{Circul}}}]]}} |- valign="top" {{#if: {{{Vischnanca|}}} | {{!}} style="background-color:#f2f2f4" {{!}} Vischnanca (gmina) {{!!}} [[{{{Vischnanca|}}} (vischnanca)|{{{Vischnanca}}}]]}} |- valign="top" {{#if: {{{Surfatscha|}}} | {{!}} style="background-color:#f2f2f4" {{!}} Surfatscha {{!!}} {{{Surfatscha|}}}&nbsp;km<sup>2</sup>}} |- valign="top" {{#if: {{{Autezza|}}} | {{!}} style="background-color:#f2f2f4" {{!}} Autezza {{!!}} {{{Autezza|}}}&nbsp;m s.m.</sup>}} |- | style="background:#eeeeee;"| Coordinatas | {{{Coordinatas}}} |- | style="background:#EEEEEE;" | Populaziun |{{{Populaziun}}} <small>({{{Onn populaziun}}})</small> |- | style="background:#eeeeee;"| Numer postal | {{{NP}}} |- | style="background:#eeeeee;"| Preselecziun | {{{Preselecziun}}} |- | style="background:#eeeeee;"| Numer da l'auto | {{{Numer da l'auto}}} |}<noinclude> [[Categoria:Models:Infobox]] </noinclude> bg2vjptkz9auweh9d63bvqqhj2olh4c Kurówka 0 8182 174068 136906 2026-09-17T05:06:30Z ~2026-50169-66 23982 174068 wikitext text/x-wiki [[File:Kurówka River 04 Poland.JPG|thumb|220px|Ina punt da peduns sur la Kurówka]] La '''Kurówka''' è in flum en il sidost da la [[Pologna]] ed in affluent da la [[Vistula]] (pol. ''Wisła'', tud. ''Weichsel''). Ella nascha sper il vitg Piotrowice Wielkie, ha ina lunghezza da var 50 kilometers e sbucca sper [[Puławy]] en la Vistula. Tranter ils lieus ils pli impurtants lung il flum èn Puławy, [[Kurów]], [[Końskowola]], [[Markuszów]] e [[Garbów]]. Perquai ch'il flum è il pli impurtant furnitur d'aua per in'interpresa che producescha nitrogen, è el vegnì chanalisà e separà da la Vistula cun in sistem da mirs da serra e sclusas. Ultra dad intginas auas pli pitschnas ha il flum dus affluents impurtants, la [[Białka]] e la [[Garbówka]]. == Colliaziuns == {{commons|Category:Kurówka|Kurówka}} [[Category:Flums da la Pologna]] 98trmuyak6jjuexerg5j0rctnm19igi Model:LocMap Pologna 10 8203 174060 159258 2026-09-16T21:45:26Z ~2026-50114-74 23981 174060 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} |name = Pologna | top = 55.2 | bottom = 48.7 | left = 13.8 | right = 24.5 | image = Poland adm location map.svg }}<noinclude>{{LocMap/Info|Pologna}} [[Category:LocMap|Pologna]]</noinclude> 6s6jj0g4ascqxsmvg0b9675uib60lx9 Villa d'Adda 0 8248 174101 164324 2026-09-17T07:16:27Z ~2026-50169-66 23982 174101 wikitext text/x-wiki {{puter}} {| class="prettytable" align="right" |----- | colspan="2" align="center" bgcolor="#E3E3E3" | '''Villa d'Adda'''<br /> |----- |- bgcolor="#E3E3E3" |----- |'''Vappa''' | |----- |'''Stedi''' |[[Italia]] |----- |'''Regiun''' |[[Lombardia]] |----- |'''Provinza''' |[[Provinza da Bergamo|Bergamo]] |----- |'''Coordinatas''' |45°43'0"N; 9°28'0"E |----- |'''Otezza''' |286 meters |----- |'''Surfatscha''' |6,01 km² |----- |'''Abitants''' |4.757 (31 dicember 2011) |----- |'''Densited''' |791 abitants per km² |----- |'''Vschinaunchas cunfinantas''' |Brivio, Calco, Calusco d'Adda,<br/> Carvico, Imbersago, Pontida, <br/>Robbiate |----- |'''Numer postel''' |24030 |----- |'''Nom dals abitants''' |Villadaddesi |----- |'''Sench protectur''' |Sant Andrea l'Apostel |----- |'''Di da festa''' |[[30 november]] |----- |'''Charta''' ||[[Datoteca:Map - IT - Bergamo - Villa dAdda.svg|thumb|150px|Charta da Villa d'Adda]] |} '''Villa d'Adda''' ('''Ela d'Ada''' in idioma da [[Bergamo]]) es üna vschinauncha taliauna da 4.757 abitants in [[Lumbardia]], Provinza da [[Bergamo]]. [[Categoria:Vischnancas da la Lumbardia]] opuqvsgu36dq4xmns0qnsc47ouukt0k Augustinus da Hippo 0 9875 174107 160470 2026-09-17T07:57:22Z ~2026-50169-66 23982 174107 wikitext text/x-wiki {{Artitgel 1000|-10}}{{puter}} [[Datoteca:AugustineLateran.jpg|thumb|L'illustraziun la pü veglia cuntschainta d'Augustinus (baselgia da Lateraun) our dal sesevel tschientiner]] [[Datoteca:TolleLege.jpg|thumb|La scena cur ch'Augustinus udiva la vusch dschand ''tolle lege'' ed obediva. In seguit as confessiunaiva'l scu ün cristiaun]] '''Augustinus da Hippo''', eir nomno: ''Augustinus da Tagaste'', ''Augustin'' u ''Aurelius Augustinus'' (* als 13 da november 354 a Tagaste in Numidia, hoz il lö Souq Ahras in [[Algeria]]; † als 28 d'avuost 430 a Hippo Regius in Numidia, hoz Annaba in Algeria) d'eira ün [[teologia|teolog]] e [[filosofia|filosof]] al cunfin traunter las epocas da l'antica e dal temp d'immez. == Vita == Augustinus es creschieu sü in üna famiglia, illa quela il bap ''Patricius'' d'eira ün pajaun (battagio pür immediatamaing aunz la mort) e la mamma ''Monica'' üna cristiauna. Zieva ün stüdi da retorica gniva Augustinus clamo l'an 384 a Milaun innua el vaiva da scriver discuors d'onur e da lod pel impertatur ''Valentinus II.''. L'an 386 vaiva augustinus l'experienzcha da conversiun renomneda, da la quela el svess raquinta in sia autobiografia, illas ''confessiones''. In ün üert udiva'l üna vusch chi'l cumandaiva: ''tolle lege'' (= piglia sü e legia). Lura chattaiva'l üna collecziun da las chartas dal apostel [[Paulus da Tarsus|Paulus]]. In avrind il cudesch al daiva in ögl ün vers da la charta als Romauns: "Na in maglier e lapper, na in lascivited e obscenited, na in dantigl ed invilgia, dimpersê vus dessat trer aint il Segner Gesu Crist e nu cultivè il charn per l'excitaziun da vossa vöglia" (chapitel 13, vers 13–14). Illa not da Pasqua 387 laschaiva'l as battager a Milaun tres l'ovas-ch ''Ambrosius''. Dal 396 fin a sia mort d'eira Augustinus ovas-ch da Hippo in Africa dal Nord. El es mort düraunt cha'ls vandals assediaivan la cited. == Recepziun == Augustinus vain considero scu il bap da la baselgia occidentela. La baselgia catolica romauna l'onurescha scu ün sench, l'ortodoxia scu ün beo. Sül [[protestantissem]] vaiva el grand'influenza tres la teologia da [[Martin Luther]] chi surpigliaiva bgers impissamaints d'Augustinus, impustüt sül champ da la doctrina da grazcha. == Ouvras == === Ouvras autobiografics === * Confessiones (= Confessiuns, raquints da si'egna vita, traunter oter da sia conversiun) === Ouvras filosofics === * De civitate Dei (= Dal stedi da Dieu) * De trinitate (= Da la [[trinitad|trinited]]; ouvra principela cumpigliand 15 toms) === Chanzuns === A vain quinto ch'Augustinus hegia poetiso insembel cul ovas-ch Ambrosius l'imna da lod da Dieu ''Te deum''. == Colliaziuns == * [https://web.archive.org/web/20150511215447/http://www.augustinus.de/bwo/dcms/sites/bistum/extern/zfa/index.html Center per perscrutaziuns davart Augustinus a Würzburg in Bavaria] [[Categoria:Teologs cristians]] [[Categoria:Filosofs]] [[Categoria:Umens]] [[Categoria:Persunas dil temp antic]] jvkabuqa6uace9i9aksxr82de15hc32 174108 174107 2026-09-17T07:59:50Z ~2026-50169-66 23982 174108 wikitext text/x-wiki {{Artitgel 1000|-10}}{{puter}} [[Datoteca:AugustineLateran.jpg|thumb|L'illustraziun la pü veglia cuntschainta d'Augustinus (baselgia da Lateraun) our dal sesevel tschientiner]] [[Datoteca:TolleLege.jpg|thumb|La scena cur ch'Augustinus udiva la vusch dschand ''tolle lege'' ed obediva. In seguit as confessiunaiva'l scu ün cristiaun]] '''Augustinus da Hippo''', eir nomno: ''Augustinus da Tagaste'', ''Augustin'' u ''Aurelius Augustinus'' (* als 13 da november 354 a Tagaste in Numidia, hoz il lö Souq Ahras in [[Algeria]]; † als 28 d'avuost 430 a Hippo Regius in Numidia, hoz Annaba in Algeria) d'eira ün [[teologia|teolog]] e [[filosofia|filosof]] al cunfin traunter las epocas da l'antica e dal temp d'immez. == Vita == Augustinus es creschieu sü in üna famiglia, illa quela il bap ''Patricius'' d'eira ün pajaun (battagio pür immediatamaing aunz la mort) e la mamma ''Monica'' üna cristiauna. Zieva ün stüdi da retorica gniva Augustinus clamo l'an 384 a Milaun innua el vaiva da scriver discuors d'onur e da lod pel impertatur ''Valentinus II.''. L'an 386 vaiva augustinus l'experienzcha da conversiun renomneda, da la quela el svess raquinta in sia autobiografia, illas ''confessiones''. In ün üert udiva'l üna vusch chi'l cumandaiva: ''tolle lege'' (= piglia sü e legia). Lura chattaiva'l üna collecziun da las chartas dal apostel [[Paulus da Tarsus|Paulus]]. In avrind il cudesch al daiva in ögl ün vers da la charta als Romauns: "Na in maglier e lapper, na in lascivited e obscenited, na in dantigl ed invilgia, dimpersê vus dessat trer aint il Segner Gesu Crist e nu cultivè il charn per l'excitaziun da vossa vöglia" (chapitel 13, vers 13–14). Illa not da Pasqua 387 laschaiva'l as battager a Milaun tres l'ovas-ch ''Ambrosius''. Dal 396 fin a sia mort d'eira Augustinus ovas-ch da Hippo in Africa dal Nord. El es mort düraunt cha'ls vandals assediaivan la cited. == Recepziun == Augustinus vain considero scu il bap da la baselgia occidentela. La baselgia catolica romauna l'onurescha scu ün sench, l'ortodoxia scu ün beo. Sül [[protestantissem]] vaiva el grand'influenza tres la teologia da [[Martin Luther]] chi surpigliaiva bgers impissamaints d'Augustinus, impustüt sül champ da la doctrina da grazcha. == Ouvras == === Ouvras autobiografics === * Confessiones (= Confessiuns, raquints da si'egna vita, traunter oter da sia conversiun) === Ouvras filosofics === * De civitate Dei (= Dal stedi da Dieu) * De trinitate (= Da la [[trinitad|trinited]]; ouvra principela cumpigliand 15 toms) === Chanzuns === A vain quinto ch'Augustinus hegia poetiso insembel cul ovas-ch Ambrosius l'imna da lod da Dieu ''Te deum''. == Colliaziuns == * [https://web.archive.org/web/20150511215447/http://www.augustinus.de/bwo/dcms/sites/bistum/extern/zfa/index.html Center per perscrutaziuns davart Augustinus a Würzburg in Baviera] [[Categoria:Teologs cristians]] [[Categoria:Filosofs]] [[Categoria:Umens]] [[Categoria:Persunas dil temp antic]] dq3etx7cnib985ronkt52u813qwutgm AV Fryburgia 0 10103 174071 160441 2026-09-17T05:38:54Z ~2026-50169-66 23982 174071 wikitext text/x-wiki {{puter}} {| cellpadding="2" style="float: right; width: 310px; background: #e3e3e3; margin-left: 1em; border-spacing: 1px;" |- ! Vappa ! Monogram |- style="background: #ffffff; text-align: center;" | style="width: 130;" | [[File:FryburgiaWappen2.jpg|150px|Vappa da l'AV Fryburgia]] | align="center" | [[File:ZirkelFryburgia.png|120px|Monogram da l'AV Fryburgia]] |- ! colspan="2" | Datas da basa |- style="background: #ffffff;" | Universited: || [[Universited da Friburg]] |- style="background: #ffffff;" | Fundaziun: || [[1918]] |- style="background: #ffffff;" | Federaziun: || Societed da Students Svizzers (SSS) |- style="background: #ffffff;" | Scurznida: || FR! |- style="background: #ffffff;" | Motto: || «Treu, ehrlich und stolz!» (T.e.u.s.!) |- style="background: #ffffff;" | Culurs da societed: || {| style="text-align:center" | Burschen: || [[File:FryburgiaBurschenband.jpg|60px|right|orange-weiss-grün]] |- | Fuxen: || [[File:FryburgiaFuxenband.jpg|60px|right|orange-weiss]] |} |- style="background: #ffffff;" | Sex:|| Viril |- style="background: #ffffff;" | Commembers:|| Activitas: 25<br />Veterans: 300 |- style="background: #ffffff;" | Mensura:|| Confraternited chi nu's duellescha |- style="background: #ffffff;" | Pagina d'internet: || [http://www.fryburgia.ch www.fryburgia.ch] |} L''''AV («Akademische Verbindung») Fryburgia''' es üna corporaziun da students universitaria ed üna secziun da la Societed da Students Svizzers a l'[[Universitad da Friburg|Universited da Friburg]]. Students masculins da tuot las faculteds paun dvanter commembers da l'uniun. == Istorgia == Düraunt il cumanzamaint da l'ulitm tschientiner pretendaiva la vita illa societed da students adüna dapü participaziun dals commembers. Numerusas festas, comers, banchets, bals e ceremoniels tradiziunels nun influenzaivan be la situaziun finanziela dals students ma periclitaivan bain eir il stüdi. Quista situaziun ho fat nascher oposiziun interna tar l'AKV Alemannia, chi deira da quel temp l'unica societed da students friburgaisa dal «Schweizerischer Studentenverein» (Rumauntsch: Societed da Students Svizzers) cun rischs uriundamaing illa Svizra tudas-cha. Las prescripziuns restrictivas e reglas rigidas mettaivan in prievel da reüssir cul stüdi in düreda radschunaivla. Vitiers gniva cha la commembranza in societeds da students d'eira vi e pü cunfrunteda cun discredit causa la noscha reputaziun cha quistas vaivan tar bgers. Scu consequenza es seguida l'an 1918 üna separaziun. Parts da l'Alemannia s'haun furmedas danövamaing e fundo l'AV Fryburgia. Böt centrel da la societed giuvna d'eira da der darcho dapü priorited al stüdi universiter. Scu consequenza es gnida sminuida l'obligaziun da preschentscha ed eir l'obligaziun da baiver, cuntschainta scu «Trinkzwang», es gnida abolida. Mantgnieu es per granda part il «Komment» chi cuntegna ordinaziuns tradiziunelas davart il cumportamaint düraunt banchets. Cun la separaziun vaiva la refurmaziun dad uniuns da students (aint il sen tradiziunalistic e na religius) cuntanschieu Friburg. L'AV Fryburgia d'eira zieva l'AV Berchtoldia (Berna) pür la zeguonda uniun da la Societed da Students Svizzers (SSS) refurmeda. Seguidas sun pü tard l'AV Froburger (Basilea) e l'AV Welfen (Turich). L'ultima es gnida fundeda suot participaziun considerabla da commembers da la Fryburgia. Fin ils ans 1970 tuochaiva l'AV Fryburgia tar las societeds da students las pü grandas e dominantas a Friburg. Bè düraunt ils ans da guerra d'eira la vita d'uniun limiteda cun que cha bgers commembers as chattaivan in servezzan activ. L'an 1937 es sortida da l'AV Fryburgia, chi ho la funcziun da societed materna, l'AV Staufer. Oter cu tar la spartiziun da l'AKV Alemania bundant 20 ans pü bod, es quista separaziun gieu lö in möd paschaivel e las duos societeds as chattaivan eir inavaunt in relaziun amicabla. Il listess vela eir per la relaziun cun la CA Rezia chi es naschida düraunt l'an 1957 our da la fracziun grischunaisa da l'AV Fryburgia. [[File:AVFryburgiaSursee.jpg|250px|thumb|left|L'AV Fryburgia tar la festa centrela a Sursee 2011]] Daspö il muvimaint dal 68' sun societeds da students eir aviertas per duonnas. Decisiv per quist pass d'eira üna nouva refuorma generela al livel naziunel. Que düraunt il mandat dal president centrel Altermatt v/o Solo, hoz professer emerito da la faculted filosofica ed anteriur rectur da l'universited da Friburg chi es commember veteran («Altherr») da l'AV Fryburgia. Oter cu las uniuns affiliedas s'ho la Fryburgia però decissa da quel temp da mantegner il status quo ed es fin hoz l'unica confraternited exclusivamaing masculina traunter las societeds da refuorma a Friburg. In cited es ella cun que eir l'unica societed studentica dad hommens chi nun appartegna a l'uschedit «Block» (tudas-ch: «Bund akademischer Kommentverbindungen»), chi sun pü conservativas e chüran rituels pü tradiziunels. Schabain cha'l muvimaint dal 68' ho purto l'avertüra per duonnas s'haun las ciffras da commembers sminuidas tar las societeds da students. Da quist fat es eir l'AV Fryburgia pertucheda. Traunteraint ho que do augmaints d'entredas considerabels, la ciffra da commembers s'ho hoz però stabiliseda sün nivel pü bass.<ref>Fryburgia 1918-1993, Duss Niklaus (Hrsg.), Freiburg i.Ue. 1993.</ref> Eir auncha hoz manifestescha la societed studentica minchataunt caracter da resistenza e refuorma cun as defender cunter il curraint pü conservativ da la societed naziunela. Düraunt il semester d'utuon 2010 ho la Fryburgia refüso üna communicaziun dal cussagl studentic da las societeds da students, chi d'eira cunter l'iniziativa da stipendis lanceda, e sustgnieu l'agir dals iniziants.<ref>https://web.archive.org/web/20110903114220/http://www.stipendieninitiative.ch/drupal/content/partnerorganisationen</ref> == Principis da basa == === Parola e vappa === ==== Parola ==== La parola da l'AV Fryburgia es «Treu, ehrlich und stolz!» (scurznida: T.e.u.s.!) e declera las valurs, tenor quellas ils commembers dessan viver. Il clam da cumbat es «Sonne, ringe Dich durch!», que es l'ultima lingia da la strofa da «couleur», chi dess significher l'optimissem ed il plaschair da viver. ==== Vappa ==== La vappa da la societed exista ourd tschinch parts. Davous la culur ed il monogram da la Fryburgia sun visiblas illa part sura las culurs da la Societed da Stundents Svizzers (cotschen-alv-verd), la crusch svizra ed il sulagl (clam da cumbat). Suotvart sun posiziunedas il vegl emblem da l'universited e la vappa da la cited da [[Friburg|Friburg]]. === Principis da basa === L'AV Fryburgia es üna societed studentica da refuorma. Schabain ch'ella ho ün comment chi vain chüro aunch'hoz, nu cugnuoscha ella üngün sforz da baiver. Las activiteds da l'uniun dessan gnir practichedas in möd radschunaivel. il center da da la vita societaria es il banchet eivnil, chi es obligatoric per commembers activs. A vain miss paisa sün üna svelta finischiun dals stüdis e success tals examens. Impü vegnan ils commembers animos da piglier part ad activiteds sportivas chi vegnan eir offridas da la societed. [[File:FryburgiaFarben.jpg|250px|thumb|right|Las culurs da la societed]] La societed es purtedra da culurs e cunter la mensura, chi vain vissa scu relict nuncristiaun da la tradiziun duellanta. L'AV Fryburgia es dal rest eir cunter üsits da möd pompus chi vegnan chüredas da las societeds studenticas dal «Block», scu p. ex. paradas a chavagl. La chapütscha orandscha vain purteda in fuorma simpla e modesta ed eir sainza surcusidas. === Strofa da «couleur» === La strofa da «culeur» es ün regal dad Abbé [[Joseph Bovet]] ed üna da las unicas cun ün'egna melodia - voul dir sainza melodia d'üna chanzun fingià existenta. :''De clair soleil, la tête auréolée'' :''au fond du coeur la flamme du devoir'' :''chantons leurs airs, en joyeuse envolée'' :''dans ses murs gris, Fribourg aime a les voir:''<br /> :<br /> : :''Fryburgia, Fryburgia, c'est toi, c'est ta cohorte'' :''preux troubadours, servants de l'idéal'' :''dont la devise, impérative et forte'' :''s'en va quérir l'astre à l'éclat royal!''<br /> :<br /> : :''Sonne, Sonne, ringe Dich durch!'' :''Sonne, Sonne, ringe Dich durch!'' === Tschüvel da «couleur» === Il tschüvel da «couleur» es il segn distinctiv traunter ils commembers. El exista our da quatter tuns da la chanzun studentica «Dort wo der Rhein». == Commembers cuntschaints (schelta) == * [[Urs Altermatt]] (*1942), professer d'istorgia generela e contemporana a l'Universited da Friburg * Marc Amstutz (*1962), professer per dret d'economia a l'Universited da Friburg * Daniel Anrig, president dal tribunel chantunel dal [[Chantun Glaruna|Chantun Glarus]] * Mario Cavigelli (*1965), cussglier guvernativ (PCD) dal [[Chantun Grischun]] * [[Kurt Furgler]] (*1924, †2008), anteriur cussglier federel (PCD) e president da la Confederaziun * [[Hans Hürlimann]] (*1918, †1994), anteriur cussglier federel (PCD) e president da la Confederaziun * [[Marcel Alexander Niggli|Marcel Niggli]] (*1960), dekan da la faculted giuridica da l'Universited da Friburg e professer per dret penel e filosofia dal dret * [[Johannes Baptist Rösler]] (*1922, †2009), politiker tudas-ch (CDU) * Hubert Stöckli (*1966), professer per dret civil e cummerziel a l'Universited da Friburg == Paginas d'internet == * [http://www.fryburgia.ch pagina d'internet ufficiela] == Indicaziuns == <references /> [[Categoria:Uniuns academicas svizras|Fryburgia Friburg, AV]] 99l7lrxdgwg35gwlsd93734f20gfqkc Model:Artitgel 1000 10 11166 174087 144939 2026-09-17T06:27:48Z ~2026-50169-66 23982 174087 wikitext text/x-wiki <div style="right:30px; display:none;" class="topicon">{{#switch: {{{1}}}| -10 = [[Image:AD -10.svg|25px|link=Wikipedia:Artitgels che mintga Vichipedia duai aver|Artitgel dals 1000]]| +10 = [[Image:AD +10.svg|25px|link=Wikipedia:Artitgels che mintga Vichipedia duai aver|Artitgel dals 1000]]| +30 = [[Image:1000HA.png|28px|link=Wikipedia:Artitgels che mintga Vichipedia duai aver|Artitgel dals 1000]]| {{{1}}} = [[Image:AD -10.svg|25px|link=Wikipedia:Artitgels che mintga Vichipedia duai aver|Artitgel dals 1000]]}}</div>{{#if:{{{2|}}}|<div Style="position:absolute;z-index:100;right:40px;top:10px">[[Image:LinkFA-star Aragon.svg|20px|link=:Categoria:Artitgels recumandads|Artitgels recumandads]]</div>}}<noinclude> Quest model marca ils artitgels da la '''[[Wikipedia:Artitgels che mintga Vichipedia duai aver|Glista d'artitgels che mintga Vichipedia duess avair]]'''. * L'emprim parameter inditgescha la grondezza da l'artitgel: ** <code><nowiki>{{Artitgel 1000|-10}}</nowiki></code> [[Image:AD -10.svg|25px]] Artitgels cun damain che 10 kb ** <code><nowiki>{{Artitgel 1000|+10}}</nowiki></code> [[Image:AD +10.svg|25px]] Artitgels cun dapli che 10 kb e damain che 30 kb ** <code><nowiki>{{Artitgel 1000|+30}}</nowiki></code> [[Image:1000HA.png|28px]] Artitgels cun dapli che 30 kb * In segund parameter è preparà per artitgels ch'han a medem in predicat sco "Artitgel da qualitad" u "Bun artitgel"<!-- * Si amás l'articlo ye destacato s'ha d'emplegar o segundo parametro, metendo-ie una "D": ** <code><nowiki>{{Artitgel 1000|-10|D}}</nowiki></code> [[Image:LinkFA-star Aragon.svg|20px]] [[Image:AD -10.svg|25px]] Articlos de menos de 10KB ** <code><nowiki>{{Artitgel 1000|+10|D}}</nowiki></code> [[Image:LinkFA-star Aragon.svg|20px]] [[Image:AD +10.svg|25px]] Articlos de mas de 10KB y menos de 30KB ** <code><nowiki>{{Artitgel 1000|+30|D}}</nowiki></code> [[Image:LinkFA-star Aragon.svg|20px]] [[Image:1000HA.png|28px]] Articlos de mas de 30KB--> </noinclude> hft6e1zbqdqrnplep9qcjvahopa3ouq Café 0 11595 174111 168357 2026-09-17T08:28:02Z ~2026-50169-66 23982 174111 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:FruitColors.jpg|miniatura|220px|Planta da café]] [[Datoteca:Rohkaffee.jpg|miniatura|220px|Café criv]] [[Datoteca:Roasted coffee beans.jpg|miniatura|220px|Café brassà]] '''Café''' (tirc ''kahve'' da l’arab ‏قهوة‎ ''qahwa'' ‹bavronda stimulanta›, sa basond sin il num da la regiun d’origin Kaffa<ref name="dtv">Wolfgang Pfeifer (ed.): ''Etymologisches Wörterbuch des Deutschen,'' Minca (dtv) 1995, p. 607.</ref>) è ina bavronda chauda da colur naira che cuntegna [[cafein]] e ch’ha in effect [[psicotrop]]. La bavronda vegn gudagnada da la [[fava da café]] (vul dir dals sems dals fritgs da la [[planta da café]]) che vegn brassada e mieuta. Tant il grad da brassada sco da mieuta varieschan tut tenor moda da preparaziun. Café cuntegna il [[vitamin]] [[niacin]]. Las denominaziuns ‹Bohnen› e ‹Bohnenkaffee› (ch’èn er vegnidas surpigliadas en il rumantsch sco ‹fava› e ‹café da fava›) èn adattaziuns etimologicas popularas dal term arab ‏بن‎ ''bunn'' che munta ‹fritg da la planta da café›.<ref>Erdmute Heller: ''Arabesken und Talismane: Geschichte und Geschichten des Morgenlandes in der Kultur des Abendlandes''. C.H.Beck, 1992, p. 145, ISBN 3-406-34066-0.</ref> Quests terms na signifitgan pia betg che la planta da café saja parentada cun las plantas da fava (leguminosas). Er la segunda interpretaziun dal term ‹Bohnenkaffee› sco ‹café entir› maina en errur; la denominaziun sa referescha numnadamain a la purezza dal product e duai gidar a differenziar café per propi da ses surrogats (producids or da cicoria, malt d’ierdi e.a.). La fava da café vegn gudagnada dals fritgs da cros da differentas spezias da plantas da la famiglia da las Rubiaceae. Las duas spezias las pli impurtantas èn ''Coffea arabica'' (café arabica) e ''Coffea canephora'' (café robusta), mintgamai cun bleras sorts e varietads. Tut tenor sort e lieu da cultivaziun datti differents grads da qualitad. Il café vegn cultivà oz en tut il mund en varga 50 pajais. == Istorgia == === Legendas d’origin, scuverta ed etimologia === Il 1671 ha [[Antonius Faustus Naironus]] perpetnisà en ses cudesch ''De saluberrima potione cahve'' la legenda la pli derasada en connex cun la derivanza dal café. Sco quai ch’el raquinta, duain pasturs en il reginavel da Kaffa, situà en il sidvest da l’[[Etiopia]] odierna, avair constatà in effect vivifitgant d’ina planta cun fritgs cotschens sin las chauras: ils animals ch’avevan maglià da questa planta currivan enturn fin viaden la notg, entant che las chauras ch’avevan pasculà en in auter lieu eran daditg stanclas. In pastur abessin cun num Kaldi duai er avair sagià ils fritgs da questa chaglia e constatà vi da sai il medem effect. Muntgs d’ina claustra vischinanta hajan sinaquai preparà in’infusiun da quests fritgs. Quai als haja pussibilità da restar ditg alerts e da far oraziun e discurrer fin tard viaden la notg. Autras funtaunas raquintan ch’il pastur haja spidà ils fritgs crivs nunmangiabels en il fieu; l’odur aromatica che saja sortida haja fatg nascher l’idea da brassar ils fritgs. Independentamain da la dumonda, quant vardaivlas che questas legendas èn, vegn supponì che la regiun Kaffa saja il lieu d’origin dal café. Là vegn el numnadamain gia menziunà en il 9avel tschientaner. Da l’Etiopia è il café probablamain arrivà en il decurs dal 14avel tschientaner cun commerziants da sclavs en l’[[Arabia]]. Brassà e consumà al han ins là probablamain pir vers la mesadad dal 15avel tschientaner. La cultivaziun da café ha purtà a l’Arabia ina posiziun da monopol. Il center commerzial furmava la citad da port Mocha, er numnada Mokka, che furma la citad [[Al-Mukha]] odierna, situada en il [[Jemen]]. La moda da preparaziun derasada en l’Etiopia è probablamain l’originara: suenter avair brassà la fava en ina gronda padella da fier vegn quella mieuta u pisada en il murter. La muliziun fan ins alura buglir cun aua e zutger en l’uschenumnada ''jabana'', in vasch da terracotga en furma d’ina caraffa. Silsuenter vegn il café servì en pitschens cuppins. In term ‹café› sa laschà deducir da l’arab ''qahwa'' che po signifitgar tant café sco vin. Sur la varianta tirca ''kahve'' è il num arrivà en il talian (caffè) e pli tard en il franzos (café). Da questas variantas è il pled arrivà en las ulteriuras linguas da l’Europa. === Imperi osmanic === [[Datoteca:Chevalier_Auguste_de_Henikstein_-_Interieur_d'un_café_Turc.jpg|miniatura|200px|Café ad Istanbul, 1826]] En il decurs dal 16avel tschientaner è il café arrivà en l’[[Imperi dals Safavids]] en la [[Persia]] ed en l’[[Imperi osmanic]]. Enturn il 1511 èn vegnids endrizzads ils emprims cafés a [[Mecca]]. Pervi d’in scumond sever da consumar café han quels dentant puspè stuì vegnir serrads per in temp. A [[Cairo]] è la bavronda documentada l’emprima giada il 1532; daspera è ella er sa derasada en la [[Siria]] ed en l’[[Asia Minura]]. In grond svilup hai dà suenter il 1538, cura che l’Imperi osmanic ha annectà il Jemen e la costa africana opposta. Il 1554 è lura vegnì avert l’emprim café en la chapitala [[Istanbul]] – er qua suenter opposiziun vehementa da vart dal clerus islamic e da las pussanzas statalas. [[Murad III]] ha relaschà vers la fin dal 16avel tschientaner in scumond da baiver café; [[Murad IV]] ha laschà destruir ils cafés e persequitar persunas che na sa tegnevan betg vi dal scumond. Da là davent eran ils cafés savens zuppads davos la fatschada d’in barbier u d’in auter affar. La renconuschientscha definitiva dal café entaifer l’Imperi osmanic è succedida pir il 1839 en rom da la politica da refurma numnada [[Tanzimat]]. === Europa === Il medi dad [[Augsburg]] [[Leonhard Rauwolf]] ha gia gì chaschun il 1573 ad [[Aleppo]] da sagiar il café e descriva quel il 1582. Ulteriuras infurmaziuns davart il café èn arrivadas en l’[[Italia]] il 1592 tras [[Prospero Alpino]]. L’onn 1645 devi cafés a [[Venezia]], il 1650 ad [[Oxford]] ed il 1652 a [[Londra]]. En [[Frantscha]] èn suandads cafés a [[Marseille]] (1659) ed a [[Paris]] (1672/1689). A [[Vienna]] ha l’emprim café avert il 1685; en [[Germania]] èn documentads emprims cafés a [[Bremen]] (1673), [[Hamburg]] (1677), [[Regensburg]] (1686), [[Leipzig]] (1694) e [[Berlin]] (1675/1721). En il 17avel tschientaner è la planta da café sa derasada en las colonias ollandaisas sco [[Java]] ed ha segirà als Ollandais la posiziun predominanta sin il martgà da café. Cumbain ch’il café era oriundamain relativamain char, ha quel gia baud cumenzà a sa derasar en pli vastas parts da la societad. L’import dal café e sia regulaziun èn uschia daventads facturs impurtants entaifer il sistem economic dal mercantilissem derasà da quel temp. Uschia ha per exempel [[Friedrich il Grond]] scumandà l’import ed il commerzi privat cun café, pli tard eri schizunt scumandà a privats da brassar café. Be il stadi prussian dastgava martgadar cun café, quai che dueva emplenir la cassa statala. Ma l’effect è be stà in augment da la cuntrabanda cun fava da café. Er ‹savuraders da café› statals, che duevan scuvrir brassarias da café illegalas n’han betg purtà il niz giavischà. Damai che la cuntrabanda creschiva ad in crescher e donnegiava l’economia publica, è il scumond vegnì abolì il 1787. === Derasaziun === [[Datoteca:Carte Coffea robusta arabic.svg|miniatura|350px|Territori da cultivaziun dals 14 pli gronds producents da café dal mund (r – robusta, a – arabica, m – maschadà)]] Oriundamain eran las plantas da café be derasadas en l’[[Africa]] ed en l’[[Arabia]]. Ma gia baud èn ins vegnì sin l’idea da las plantar e cultivar er en autras regiuns adattadas. L’emprima plantaziun ordaifer l’Africa e l’Arabia è succedida tras [[van Hoorn]], il guvernatur da l’India ollandaisa il 1690 (tenor autras funtaunas gia il 1658) a [[Ceylon]] ed il 1696 (ni 1699) sin l’insla [[Java]]. Las plantas ch’ins ha duvrà per questas emprovas derivavan da l’Arabia. Da questas novas plantaschas èn plirs exemplars arrivads il 1710 en l’Europa, nua ch’ins las ha cultivà en plirs curtins botanics, per exempel ad [[Amsterdam]]. Il 1718 han ils Ollandais purtà il café a [[Surinam]], il 1725 ils Franzos a [[Cayenne]], il 1720/1723 a [[Martinique]] ed il 1730 a [[Guadeloupe]]. Tras ils Portugais èn emprimas plantas da café arrivadas il 1727 en [[Brasilia]]. Vers la fin da 18avel tschientaner tutgava il café gia tar las plantas da cultura las pli derasadas en las Tropas. Sin las plantaschas da café latinoamericanas e caribicas eran engaschads – fin a l’aboliziun da la sclavaria – per gronda part sclavs africans.<ref>Jochen Meissner, Ulrich Mücke, Klaus Weber: ''Schwarzes Amerika. Eine Geschichte der Sklaverei'', Minca 2008, p. 213, ISBN 978-3-406-56225-9.</ref> Las relaziuns da viver dals plantaders da café en l’India da l’Ost ollandaisa ha l’autur [[Eduard Douwes Dekker]] descrit il 1860 en ses roman ''Max Havelaar''. Quest’ovra plain critica sociala vala fin oz sco simbol cunter l’explotaziun dal Terz Mund tras l’Europa bainstanta. == Cultivaziun == === Plantas da café === Las plantas da café appartegnan tuttas al gener botanic ''Coffea'' entaifer la famiglia Rubiaceae. Per gronda part vegnan cultivadas las spezias ''C. Arabica'' (café arabica) e ''C. Canephora'' (café robusta) che derivan tuts dus da l’Africa; be ina pitschna part da la producziun sa reparta sin ils geners ''C. liberica'' e ''C. Excelsa''. Tar las plantas sa tracti da chaglias che pon vegnir fin 4 m autas (en las plantaschas vegnan ellas dentant tegnidas pli curtas). Suenter 3 fin 4 onns porta la planta l’emprima giada abundantamain fritg, a partir d’ina vegliadetgna da radund 20 onns sa reducescha la producziun. Las flurs èn da colur alva, ils fritgs madiran entaifer 6 fin 8 mais (''C. Canephora'') resp. 9 fin 11 mais (''C. Arabica''). En quest temp madiran fritgs da cros che midan lur colur da verd sur mellen al cotschen. Ils dus sems cuntegnids en il fritg furman la fava da café. Ils dus favs èn separadas tras pliras pels da la pulpa dal fritg ch’als circumdescha. === Geners e sorts === [[Datoteca:Cafe_Quimbaya_2005-08-27.jpg|miniatura|220px|Plantascha da café]] Radund 60&nbsp;% da la producziun mundiala è d’attribuir al café arabica. Questa sort, che cuntegna be la mesadad dal cafein da la robusta, vegn apprezià surtut pervi da ses aroma. La robusta che cumpiglia radund 36&nbsp;% da la producziun mundiala sa differenziescha opticamain tras sia crenna guliva (entant ch’il fav da l’arabica ha ina crenna velada). Ils producents stiman questa sort en spezial pervi da sia robustadad ed il temp da madiraziun ch’è pli curt. L’excelsa vala sco raritad ed è vegnida scuverta pir il 1904 al [[Lai da Tschad]]. Da tut las plantas da café è ella la pli ferma e resistenta; ella sa sviluppescha er sin terrens pli sitgs e porta bun fritg er durant onns maghers. Tuttina cumpiglia sia cultivaziun be radund 1&nbsp;% da la producziun mundiala. Ils ulteriurs 3&nbsp;% sa repartan sin differentas sorts ch’èn economicamain da pitschna muntada, sco per exempel ''Stenophylla'' e ''Liberica'' ([[Africa dal Vest]]) u ''Maragogype'' ([[Mexico]] e [[Nicaragua]]). Per part vegnan dentant producids cun questas sorts cafés exquisits, sco l’enconuschent ‹Highland Coffee› che vegn gudagnà a [[Sierra Leone]] da la ''Stenophylla'' cultivada sin in’autezza da fin 700&nbsp;m&nbsp;s.m. === Territoris da cultivaziun adattads === Plantas da café dovran in clima equilibrà senza temperaturas extremas e senza memia bler sulegl u chalur. La temperatura media adattada munta a 18 fin 25&nbsp;°C; il maximum na duess betg surpassar 30&nbsp;°C, il minimum betg restar memia savens sut 13&nbsp;°C. Temperaturas sut nulla na supportan las plantas da café insumma betg. Il consum d’aua annual munta a 250 fin 300&nbsp;mm. Per pudair cultivar plantas da café dovri pia regiuns cun precipitaziuns annualas da radund 1500 fin 2000&nbsp;mm. Sche quellas muntan be 1000&nbsp;mm ad onn vegn sauà; regiuns cun precipitaziuns sut 800&nbsp;mm ad onn n’èn betg adattadas per plantaschas da café. Il terren sto esser profund e humus. Resguardond questas pretensiuns da la planta, giaschan ils territoris da cultivaziun en las regiuns tropicas sin in’autezza da 300 fin 800&nbsp;m&nbsp;s.m. (Robusta) resp. da 600 fin 1200&nbsp;m&nbsp;s.m. (Arabica). Cafés cultivads en regiuns muntagnardas èn d’ina qualitad tut speziala. === Influenza sin l’ambient === Tradiziunalmain vegnivan las plantas da café cultivadas en la sumbriva da grondas plantas circumdantas. Questa metoda garantiva in bun equiliber ecologic. Il temp da madiraziun è dentant pli lung e per hectara sa laschan uschia cultivar pli paucas plantas da café. Perquai han blers purs da café cumenzà a transfurmar lur plantaschas en monoculturas sut tschiel avert.<ref>David Salvesen: ''The Grind Over Sun Coffee'', en: Zoogoer, avust 1996.</ref> Ils pretschs sbassants dal martgà mundial e la crisa da café han anc accelerà quest process. Studis mussan dentant che questa metoda da cultivaziun intensiva ha effects ordvart negativs sin la biodiversitad. Bler main problematica ord vista da l’ambient è la cultivaziun ecologica da café. Quella scumonda per exempel da duvrar pesticids e pretenda a medem temp mesiras cunter l’erosiun dal terren. Plinavant po la cultivaziun biologica gidar a stabilisar las entradas dals purs da café, sco quai che mussa l’exempel da [[Chiapas]] ([[Mexico]]).<ref>Maria Elena Martinez-Torres: ''Organic Coffee: Sustainable Development by Mayan Farmers'', Ohio University Press, 2006, ISBN 978-0-89680-247-6.</ref> Il 2010 èn vegnids cultivads radund 6,5&nbsp;% da la producziun da café mundiala tenor criteris ecologics. Bundant 90&nbsp;% da questas surfatschas èn situadas en ils trais stadis [[Peru]], [[Mexico]] ed [[Etiopia]].<ref>[http://www.coffeehabitat.com/2011/05/market-shares-2010/ Julie Craves: ''Eco-certified coffee: How much is there?'']. Consultà ils 16 d’avrigl 2014.</ref> === Racolta === [[Datoteca:Female_coffee_farmer_in_Ethiopia_(5762538117).jpg|miniatura|200px|Racolta da café en l’Etiopia]] Racoltà vegn ina giada l’onn, en tschertas regiuns er duas giadas l’onn. En il nord da l’equator è il temp da racolta situà tranter il fanadur ed il december; en il sid tranter l’avrigl e l’avust. En vischinanza da l’equator po vegnir racoltà durant tut las stagiuns. Il temp da racolta dura 10 fin 12 emnas, damai ch’ils fritgs vi d’ina singula planta na madiran betg tuts il medem mument. Racoltar a maun dat la meglra qualitad, damai ch’i vegnan mintgamai clegids be ils fritgs madirs. Questa metoda vegn per il pli applitgada tar il café arabica. Tar l’uschenumnà ‹stripping› vegnan tut ils fritgs prendids giu en ina, saja quai a maun u cun agid da maschinas; silsuenter po la qualitad vegnir megliurada tras zavrar ils fritgs madirs dals main madirs. Questa metoda che spargna lavur vegn applitgada tar la producziun da café robusta, en la Brasilia ed en l’Etiopia per part er tar la producziun da café arabica che vegn silsuenter elavurà a moda sitga (cf. chapitel elavuraziun). La racolta da café betg elavurà munta en media a 680 kg/ha. Questa cifra po dentant variar tut tenor la metoda da plantar e da racoltar. En l’[[Angola]] munta la media 33 kg/ha, a [[Costa Rica]] 1620 kg/ha, tar novas plantaschas en la [[Brasilia]] schizunt 4200 kg/ha. Per gudagnar in satg da 60 kg café criv dovri en media la racolta da radund 100 plantas (café arabica). == Elavuraziun == L’elavuraziun da café – da la racolta fin al product ch’è pront per vegnir consumà – enconuscha dus pass d’elavuraziun: la producziun da café criv, che succeda per regla al lieu da racolta, ed il process da brassar café ch’ha savens lieu pir en il pajais da destinaziun. === Producziun da café criv === [[Datoteca:Sacos_de_café,_Casa_do_Bandeirante_2.JPG|miniatura|200px|Satgs da café]] Per gudagnar café criv vegn il fav liberà da la pulpa dal fritg e da las palletschas ch’al circumdeschan. Quai po succeder a moda sitga u bletscha. Café robusta e café arabica da la Brasilia e da l’Etiopia vegnan gudagnads cun agid la metoda sitga; en ils ulteriurs lieus vegn producì café arabica tenor la metoda bletscha che dat in café da pli auta qualitad. Tar la metoda sitga vegnan ils fritgs da la planta da café (che vegnan er numnads ‹tschareschas da café›) rasads ora e vieuts da temp en temp. Entaifer 3 fin 5 emnas croda la cumpart da l’aua en il fritg da 50 fin 60&nbsp;% a 12&nbsp;%. Silsuenter vegnan la paletscha sitga e la pulpa sitga allontanadas a moda mecanica. Cun l’elavuraziun da bletsch vegn sche pussaivel cumenzà entaifer 12 fin 24 uras suenter la racolta. L’emprim vegnan ils fritgs lavads e mundads, silsuenter vegnan la paletscha dal fritg e la pulpa squitschads davent cun agid d’ina apparatura speziala. I suonda in process da fermentaziun che gida a lumiar la paletscha da pergiamina che circumdescha il fav. Suenter 12 fin 36 uras vegn la fava puspè lavada ed è uss pronta per vegnir sientada (al sulegl u cun agid d’aria chauda) fin che la cumpart d’aua en il fav è crudada sin ca. 12&nbsp;%. Per gudagnar in kilo café criv tenor la metoda bletscha vegnan duvrads radund 130 fin 150 liters aua.<ref>Frank Kürschner-Pelkmann: ''Der Wasser-Fußabdruck. 140 Liter für eine Tasse Kaffee'', en: ''Süddeutsche'', 21 d’avust 2006.</ref> Cun la finamira da spargnar aua e tuttina cuntanscher ina qualitad superiura a quella da l’elavuraziun sitga, è er s’etablida ina metoda mez sitga: Ils emprims pass èn ils medems sco tar la metoda bletscha; enstagl da fermentar la fava, vegn quella dentant sientada directamain e liberada en moda sitga da la paletscha restanta. Suenter quests pass d’elavuraziun è il fav anc circumdà da la paletscha da pergiamina e da la pel d’argient ch’al circumdeschan. Cun spaletschar a zavrar la fava resulta il café criv (da colur verda fin brin clera) ch’è pront per vegnir transportà en tut il mund. In café che vegn elavurà tenor ina metoda tut speziala è il [[Kopi Luwak]] da l’[[Indonesia]]. Quel vegn gudagnà dal [[luwak]], ina sort mustaila, che maglia tschareschas da café ed excretescha la fava. Tras la fermentaziun en la beglia da l’animal vegnan extratgas da la fava substanzas amaras, quai ch’ha in’influenza positiva sin il gust dal café. Uschia è quest ‹café da giats›, sco ch’el vegn er numnà, sa transfurmà d’in café dals povers ad ina spezialitad tschertgada. === Brassar café === [[Datoteca:Kaffeeroester.jpg|miniatura|180px|En la brassaria da café]] Cun brassar il café criv han lieu en la fava differents process chemics e fisicals. Tras quels vegnan libras las substanzas aromaticas e sa furman las qualitads specificas da mintga sort da café. Durant la procedura da brassar vegn la temperatura augmentada successivamain da 60&nbsp;°C e fin a 200–250&nbsp;°C. En la producziun industriala vegnan er utilisadas temperaturas da fin 550&nbsp;°C per accelerar il process. Café d’auta qualitad cuntanschan ins cun eleger in café criv d’ina buna sort e da brassar quel sur lung temp a bassa temperatura. Tras questa metoda da brassada pon vegnir decumponids pli blers acids e furmadas pli bleras substanzas aromaticas.<ref>Deutscher Kaffee-Verband e.&nbsp;V.: ''Kaffeewissen: Vom Anbau bis zum Endprodukt''. 2004, p. 73 e Steffen Schwarz, Martin Kienreich: ''FAQ Kaffee – Fragen, Antworten, Quintessenzen'', 2008, p. 59.</ref> Areguard la durada da la procedura da brassar vala la suandanta regla: café cler è plitost aschin, ma cuntegna pli paucas substanzas amaras; café brassà pli ferm gusta pli dultsch, ma a medem temp pli amar. Las brassadas usitadas èn: brassada clera (er numnada brassada sblatga u da chanella), brassada mesauna (brassada americana u d’ensolver), brassada ferma (brassada franzosa clera u brassada da Vienna), brassada dubla (brassada continentala u brassada franzosa), brassada taliana (brassada d’espresso), torrefacto (brassada cun agiunta da zutger, usitada oravant tut en Spagna; questa metoda da brassar reducescha tant ils acids sco la cumpart amara dal café). == Commerzi == === Muntada economica === Il café è ina da las pli impurtantas martganzias che vegn exportada dals pajais en svilup. Per intgins pajais, per exempel per il [[Timor da l’Ost]], è il café schizunt il sulet product da commerzi da num.<ref>[https://web.archive.org/web/20140808044516/http://dne.mof.gov.tl/trade/annualreports/ Uffizi da statistica naziunal dal Timor da l’Ost, rapports annuals 2004 fin 2008].</ref> Il retgav tras la vendita da café variescha fermamain: da 14 milliardas dollars il 1986 (la summa da record insumma) è el crudà sin 4,9 milliardas l’onn da crisa 2001/2002.<ref>Deutscher Kaffeeverband: [https://web.archive.org/web/20160112231345/http://kb.hotelgastro.ch/pix/Files/Kaffee%20Agrarhandelsgut.pdf ''Kaffee – ein bedeutendes Agrarhandelsgut''.] (PDF; 241&nbsp;kB).</ref> Questa uschenumnada [[Crisa da café]] ch’ha durà plirs onns ha gì consequenzas per ils producents da café en tut il mund. Tut ensemen èn engaschads radund 25 milliuns umans en la cultivaziun, la producziun ed il commerzi da café. Ensemen cun ils confamigliars pon ins stimar che radund 100 milliuns persunas en tut il mund vivan da la producziun da café.<ref>''TransFair-Materialheft Kaffee'', p. 16.</ref> === Producziun mundiala === En tut èn vegnids racoltads il 2011 8,46 milliuns tonnas café criv. Ils 20 producents ils pli gronds han producì 92,2&nbsp;% da la producziun mundiala: {|cellpadding=5 |+ '''Ils pli gronds producents da café dal mund (2011)'''<ref>Faostat [https://web.archive.org/web/20120619130038/http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567#ancor Statistik der FAO 2013], consultà ils 8 da december 2013.</ref> |----- bgcolor=#DDDDDD ! Posiziun ! Pajais ! Quantitad<br />(en t) ! rowspan=13 bgcolor=white |&nbsp; ! Posiziun ! Pajais ! Quantitad<br />(en t) |----- bgcolor=#EEEEEE | &nbsp; &nbsp;1 ||{{BRA}}&nbsp; &nbsp; || style="text-align:right" |2.700.440 || &nbsp; &nbsp;11 || {{UGA}}&nbsp; &nbsp; || style="text-align:right" |191.371 |----- bgcolor=#EEEEEE | &nbsp; &nbsp;2 ||{{VNM}}&nbsp; &nbsp; || style="text-align:right" |1.276.505 || &nbsp; &nbsp;12 || {{NIC}}&nbsp; &nbsp; || style="text-align:right" |103.664 |----- bgcolor=#EEEEEE | &nbsp; &nbsp;3 || {{IDN}}&nbsp; &nbsp; || style="text-align:right" |634.000 || &nbsp; &nbsp;13 || {{CIV}}&nbsp; &nbsp; || style="text-align:right" | 103.000 |----- bgcolor=#EEEEEE | &nbsp; &nbsp;4 || {{COL}}&nbsp; &nbsp; || style="text-align:right" |468.540 || &nbsp; &nbsp;14 || {{CRC}}&nbsp; &nbsp; || style="text-align:right" |100.083 |----- bgcolor=#EEEEEE | &nbsp; &nbsp;5 || {{ETH}}&nbsp; &nbsp; || style="text-align:right" |370.569 || &nbsp; &nbsp;15 || {{PHI}}&nbsp; &nbsp; || style="text-align:right" | 88.526 |----- bgcolor=#EEEEEE | &nbsp; &nbsp;6 || {{PER}}&nbsp; &nbsp; || style="text-align:right" |331.547|| &nbsp; &nbsp;16 || {{PNG}}&nbsp; &nbsp; || style="text-align:right" | 84.870 |----- bgcolor=#EEEEEE | &nbsp; &nbsp;7 || {{IND}}&nbsp; &nbsp; || style="text-align:right" |302.000 || &nbsp; &nbsp;17 || {{SLV}}&nbsp; &nbsp; || style="text-align:right" |82.095 |----- bgcolor=#EEEEEE | &nbsp; &nbsp;8 || {{HON}}&nbsp; &nbsp; || style="text-align:right" |282.361 || &nbsp; &nbsp;18 || {{CMR}}&nbsp; &nbsp; || style="text-align:right" |70.000 |----- bgcolor=#EEEEEE | &nbsp; &nbsp;9 ||{{GTM}}&nbsp; &nbsp; || style="text-align:right" |242.839 || &nbsp; &nbsp;19 || {{VEN}}&nbsp; &nbsp; || style="text-align:right" |69.138 |----- bgcolor=#EEEEEE | &nbsp; &nbsp;10 ||{{MEX}}&nbsp; &nbsp; || style="text-align:right" |237.056 || &nbsp; &nbsp;20 || {{TZA}}&nbsp; &nbsp; || style="text-align:right" |60.575 |----- bgcolor=#DDDDDD |&nbsp; || colspan=5|'''Entir mund''' || style="text-align:right" |'''8.457.174''' |} Dal café arabica (''Coffea arabica'') existan radund diesch milliardas plantas, dal café robusta (''Coffea canephora'') radund quatter milliardas. A quests dus geners sa laschan attribuir betg main che 98&nbsp;% dal café che vegn producì. Il café robusta deriva per il pli da l’[[Africa dal Vest]], da l’[[Uganda]], da l’[[Indonesia]] e dal [[Vietnam]], ma er da la [[Brasilia]] e da l’[[India]]. Café arabica vegn cultivà surtut en l’[[America Latina]], en l’[[Africa da l’Ost]], en l’[[India]] e [[Papua-Neuguinea]].<ref>Deutscher Kaffeeverband e.&nbsp;V.: ''Kaffee-Digest 1: Daten und Hintergründe – Welt, Europa und Deutschland''. Stadi dal 2005.</ref> Radund 70&nbsp;% dal café vegn producì en manaschis pitschens. === Consum === Ils pli gronds consuments da café (en cifras absolutas) èn ils [[Stadis Unids]], la [[Germania]], la [[Frantscha]], il [[Giapun]] e l’[[Italia]]. Il 2003 han ils Stadis Unids consumà 1.216.477 tonnas café. Repartì sin tut ils abitants dal pajais correspunda quai ad in consum da 1,8 cuppins da café a di. Ils pajais cun il pli aut consum per persuna èn la [[Finlanda]], la [[Norvegia]] e la [[Svezia]]. Mintga abitant da la Finlanda ha consumà il 2009 en media 8,5 kg café, quai che correspunda a 1305 cuppins ad onn resp. 3,6 cuppins a di.<ref>[https://web.archive.org/web/20120120222306/http://earthtrends.wri.org/searchable_db/index.php?theme=8&variable_ID=1677&action=select_countries Consum mundial da café (WebArchive)].</ref> === Cunvegnas da café internaziunalas === Ord vista da l’economica publica correspunda la producziun da café ad ina curva d’offerta fitg nunelastica. Il motiv è la lunga durada da madiraziun da la planta da café. Facticamain dovri quatter fin otg onns fin ch’ina nova plantascha ha effect sin il martgà. Da l’autra vart è er la dumonda suenter café relativamain nunelastica. Quella è dependenta da las disas da baiver e da mangiar dals singuls pajais che na sa midan betg uschè spert.<ref>Cf. en general N. Gregory Mankiw: ''Grundzüge der Volkswirtschaftslehre''. Schäffer-Poeschel, Stuttgart 2001, ISBN 3-7910-1853-1.</ref> Da tut quests facturs resulta il suandant: in augment da l’offerta d’in procent ha per consequenza ch’il pretsch dal café croda per quatter procent. Per regular quests effects vegn il commerzi regulà dapi il 1963 tras cunvegnas internaziunalas. Actualmain èn radund 85&nbsp;% dal martgà da café mundial suttamess a questas intervenziuns. Da vart dals pajais producents vegn la politica da pretschs savens determinada tras il stadi. Savens è quel dependent dal commerzi da café sco funtauna principala per generar entradas da devisas. Ma er da vart dals pajais ch’importeschan café sa chatta la regulaziun savens en ils mauns da paucas brassarias grondas ([[Kraft Foods]], [[Nestlé]], [[Tesco]], [[Sara Lee]], [[Starbucks]]; en l’Europa Centrala er [[Tchibo]], [[Aldi]] e.a.). Structuras oligopolas èn pia avant maun dad omaduas varts da la chadaina da commerzi.<ref>Deutscher Kaffeeverband: [https://web.archive.org/web/20100902131501/http://www.espresso-online-versand.de/Herstellung-Handel-Geschichte.html#44 ''Einfluss von nationaler und internationaler Politik auf die Kaffeepreise.'']</ref> === Fair trade === [[Datoteca:The_price_of_coffee_2.jpg|miniatura|180px|Cumposiziun dal pretsch d’in cuppin da café {| class="wikitable" |- | style="background:#ff959e;"| 44,9&nbsp;% | Custs da transport, duana |- | style="background:#f2aeff;"| 23,7&nbsp;% | Commerzi en detagl |- | style="background:#b7baff;"| 17,8&nbsp;% | Commerziant e brassaria |- | style="background:#f3f27d;"| {{0}}8,5&nbsp;% | Possessur da la plantascha |- | style="background:#8df99a;"| {{0}}5,1&nbsp;% | Pajas dals lavurers |} ]] Dapi il 2001 mussa il pretsch dal café puspè ina tendenza levamain creschenta. Quai è d’attribuir d’ina vart al consum ch’è creschì in pau, da l’autra vart dentant er a fonds speculativs che chatschan ils pretschs. La producziun da café arabica d’auta qualitad pretenda fin oz ina cultivaziun purila segnada da lavur intensiva. En Kenia èn per exempel necessarias radund 2900 uras da lavur per producir 850 kilos café criv. Grondas parts da la producziun mundiala profiteschan dentant dal progress biologic e tecnologic, uschia ch’i regia oz ina surproducziun structurala. A questa situaziun contribueschan er novs participants da la fiera da café u pajais sco il Vietnam ch’ha augmentà fermamain la cultivaziun e sa chatta oz sin la segunda plazza dals producents mundials. En vista a questa situaziun pon ins tuttavia attribuir a las cunvegnas internaziunalas in effect stabilisant (tant areguard la situaziun dal martgà sco er al svilup dal nivel dals pretschs). In dals problems è dentant ch’ils gudogns che resultan da la politica da pretschs bass na vegnan savens betg dads vinavant als producents. Dal pretsch ch’il consument paja per il café resta il pli savens be ina pitschna part en il pajais d’origin; e da quella cuntanscha be ina cumpart minimala ils purs pitschens e lavurers da plantascha. En il ‹fair trade›, il commerzi gist, vegn empruvà da resguardar commensuradamain ils producents entaifer la chadaina da commerzi e da megliurar qua tras lur greva situaziun economica. == Preparaziun == La moda da preparaziun dal café variescha tut tenor la cultura, las disas dals singuls pajais u il gust persunal. Ils tratgs communabels da praticamain tut questas modas da preparaziun è ch’il café vegn mieut (tut tenor pli grop u pli fin) e ch’el vegn sbuglientà cun aua. L’aua ha ina temperatura ideala da radund 90&nbsp;°C fin 95&nbsp;°C. Aua memia fraida fa ch’il café gusta asch e pauc aromatic; aua memia chauda schlia dapli substanzas amaras cuntegnidas en il café ed ha uschia medemamain in’influenza negativa sin il gust. La metoda da preparaziun la pli directa (e probablamain er la pli originara) è da dar il café en in cuppin e da derscher aua surengiu. Suenter in mument è il fundagl sa tschentà sin il fund dal cuppin ed il café è pront. Da qua deriva er la veglia metoda d’orachel da predir il destin or dal fundagl. La varianta indirecta da questa metoda è da preparar il café en ina chanta e da far passar il liquid tras in culin avant d’al consumar. En la ''cafetière'' usitada en Frantscha è integrà in cundriz cun il qual il fundagl vegn smatgà suenter intginas minutas vers il fund, uschia ch’il culin n’è betg pli necessari. La metoda da preparaziun la pli derasada en l’Europa Centrala ed en l’America dal Nord è il café da filter. Tar questa metoda vegn l’aua chauda derschida en in stgarnuz da palpiri che cuntegna la pulvra da café. Questa metoda da filtrar è vegnida inventada il 1908 da [[Melitta Bentz]]. Tranter auter en l’Italia vegn bavì espresso. Auter che tar las metodas descrittas survart basegni qua café mieut fitg fin. Tras quel vegn l’aua manada cun gronda pressiun (radund 9,5 bar), uschia ch’i sa furma ina stgima che cuntegna ielis da café, la ''crema''. Espresso gusta uschia pli ferm (‹concentrà›) che café da filter. Ma da l’autra vart cuntegna espresso pli pauc cafein che café da filter, damai ch’i vegn duvrà fava brassada fitg ferm per far espresso; plinavant n’è l’aua betg uschè ditg en contact cun la pulvra da café sco tar il café da filter e na po uschia betg extrahar tant cafein. Ina metoda cumparegliabla furma la preparaziun da café cun uschenumnads pads. Quai èn satgets da filter prefabritgads ch’èn emplenids cun café mieut fin. En maschinas da café spezialas vegn l’aua alura pressada tras il satget. La pressiun è dentant pli bassa che tar ina maschina d’espresso e na sa lascha per regla er betg variar. Ma er qua sa furma ina ''crema''. [[Datoteca:Moka2.jpg|miniatura|180px|Chanta da moka]] Per il diever a chasa è derasada en l’Italia l’uschenumnada chanta da moka. Quai è ina chanta da fier a duas auzadas cun in recipient da café entamez. L’aua vegn agiuntada en la part giudim da la chanta; alura vegn quella plazzada directamain sin la platta e stgaudada. Tras pressiun da vapur vegn l’aua chauda smatgada tras il recipient da café en la part superiura da la chanta. Il princip è pia da cumparegliar cun quel da la maschina d’espresso; il resultat è percunter in tut auter, damai che la temperatura da l’aua è pli auta e la pressiun pli bassa (ca. 1,5–2 bar). Café or da la moka cuntegna dapli substanzas amaras; perquai ch’i vegnan schliads pli paucs ielis na sa furma nagina crema. Il num ‹moka› n’è betg da confunder cun ‹mocca›. Tar la preparaziun da café tirc ([[Tirchia]], [[Balcan]]; en [[Grezia]] er numnà café grec; en general er numnà mocca<ref>En la tradiziun da café viennaisa munta ‹mocca› in café nair d’auta concentraziun.</ref>) vegn café mieut fitg fin – al qual vegn agiuntà bler zutger – fatg buglir en in parlet d’arom spezial da furma conica. Damai che quest café è fitg ferm ed amar vegnan magari agiuntas spezarias sco chanella, cardamon u aua da rosas. Quest café vegn derschì en ils cuppins senza al filtrar; ins spetga lura fin ch’il fundagl è sa tschentà e baiva il café senza derscher memia fitg il cuppin.<ref>[https://web.archive.org/web/20120309180615/http://www.kaffee-glossar.com/lexikon/o/orientalische-kaffeezubereitung.htm Glossari da café], consultà ils 26 d’october 2011.</ref> Il pli nov svilup entaifer las metodas da preparaziun da café furman las capslas da café. Igl è quai ina metoda netta e sperta cun bleras variaziuns e ch’empermetta da conservar bain l’aroma. Ma da l’autra vart èn las capslas bundant pli charas che metodas da preparar café convenziunalas. Café dissolvabel (er numnà extract da café u café instant) è ina pulvra da café che vegn schliada en aua chauda e che po vegnir bavida senza ulteriurs pass da preparaziun. Tar la producziun da café dissolvabel vegn l’emprim preparà café tenor ina da las metodas descrittas survart; silsuenter vegn retratga l’aua fin ch’i resta be pli l’extract da café. Partind da questas preparaziuns da basa datti oz tschients differentas modas da servir il café. Las bleras da quellas, a nivel internaziunal, èn dultschas. Savens vegn il café er cumbinà cun products da latg, cacau u bavrondas alcoholicas. Exempels: café crème, café cun latg, latte macchiato, café chargià e blers auters. == Cumponentas ed effect fisiologic == === Cafein ed autras cumponentas dal café === Café (arabica) cuntegna en media las suandantas cumponentas:<ref>St. Kaiser, I. Melle, H.J. Becker: ''Zur Chemie des Kaffees'', en: ''Praxis der Naturwissenschaften – Chemie'', 46. annada 1997, nr. 6, p. 17–22.</ref> {| class="prettytable" ! Substanza ! Café criv (en&nbsp;%) ! Café brassà (en&nbsp;%) |- | Saccarosa || style="text-align:right;" |8,0 || style="text-align:right;" |0 |- | Polisaccarids || style="text-align:right;" |46,0 || style="text-align:right;" |35,0 |- | Lignin || style="text-align:right;" |3,0 || style="text-align:right;" |3,0 |- | Grass || style="text-align:right;" |16,0 || style="text-align:right;" |17,0 |- | Proteins || style="text-align:right;" |11,0 || style="text-align:right;" |7,5 |- | Acid clorogen || style="text-align:right;" |6,5 || style="text-align:right;" |2,5 |- | Cafein || style="text-align:right;" |1,2 || style="text-align:right;" |1,3 |- | Trigonellin || style="text-align:right;" |1,0 || style="text-align:right;" |1,0 |- | Tschendra || style="text-align:right;" |4,2 || style="text-align:right;" |4,5 |- | Products da caramelisaziun e da condensaziun || style="text-align:right;" |0 || style="text-align:right;" |28,5 |} Café ha ina valur pH da 5. Quai deriva d’ina vart dal cafein che gusta asch, ma da l’autra vart influenzeschan er bleras autras cumponentas l’aroma caracteristic dal café. Da muntada per la colur ed il gust dal café èn en spezial er ils products da caramelisaziun e da condensaziun che resultan dal process da brassar il café (cf. tabella survart). Ina da las cumponentas caracteristicas dal café è il cafein cun ses effect stimulant. In cuppin da 125&nbsp;ml café da filter cuntegna ca. 80–120&nbsp;mg cafein. Tschertas sorts da café cumpiglian anc pitschnas cumparts d’ulteriuras substanzas psicoactivas. La planta da café sezza producescha il cafein sco med per sa proteger cunter insects. [[Johann Wolfgang von Goethe]] ha gì l’idea da destillar la fava da café. Suandond quest patratg ha il chemicher [[Friedlieb Ferdinand Runge]] scuvert il cafein. L’insecticid natiral cafein cumpara er en autras plantas sco cacau, en autas dosas en spezial en té nair e té verd (3–3,5&nbsp;%) e guarana (4–8&nbsp;%). Il corp è er bun da resorbar il cafein directamain sur la mucosa da la bucca. Perquai è l’effect dal cafein pli direct e pli ferm, sch’ins lascha il café in mument en bucca, avant d’al tragutter. Il medem effect sa lascha er cuntanscher cun schlogns che cuntegnan cafein. Tar la recepziun sur l’ulteriur tract digestiv passa il sang l’emprim il gnirom che filtrescha immediatamain ina part dal cafein.<ref>Wolfgang Grebe: ''Kaffee und physiologische Leistungsfähigkeit, Wirkungen auf die Gesundheit'', [https://web.archive.org/web/20130121013144/http://www.kaffee-wirkungen.de/fileadmin/user_upload/KW_Fotos/pdfs/kaffee-sport-brosch_st.pdf PDF], consultà ils 25 da schaner 2013.</ref> Radund 10&nbsp;% dal café vegn vendì sco café senza cafein. Quel vegn gudagnà cun decafeinar il café cun agid d’in med d’extracziun (p.ex. diclormetan). Sper quest cafein extratg da plantas datti er proceduras da crear cafein a moda industriala. Bavrondas da cola pon cuntegnair cafein producì a moda natirala u industriala. 100&nbsp;ml Coca Cola cuntegnan per exempel 10&nbsp;mg cafein natiral (entant che 100&nbsp;ml café da filter cuntegnan 64–96&nbsp;mg cafein).<ref>[http://www.test.de/Koffeinhaltige-Getraenke-Wenn-das-Herz-schneller-schlaegt-1117094-1117137/ ''Stiftung Warentest'': ''Koffeingehalt in Lebensmitteln''], consultà ils 22 da schaner 2013.</ref> === Effect fisiologic === [[Datoteca:Linea_doubleespresso.jpg|miniatura|180px|Espresso]] En in’emprima fasa suenter il consum ha il café in effect calmant. Igl è enconuschent che bleras persunas sa durmentan pli tgunsch, sch’ellas sa mettan a ruaus 15 minutas suenter avair bavì café. Il motiv è quel ch’il sang circulescha meglier en il center dal sien dal tscharvè. Quest effect calmant dal café vegn per part applitgà en ospitals. Sch’ins spetga memia ditg, cumenza dentant il cafein ad avair effect, quai che po disturbar u schizunt impedir da sa durmentar. Tar glieud pli veglia gida il café plinavant a mantegnair auta la frequenza da respiraziun en la fasa da sa durmentar, quai che po megliurar la qualitad dal sien. En ina segunda fasa sa fa lura valair l’effect stimulant dal cafein. L’effect fisiologic sa lascha descriver suandantamain: Il cafein blochescha recepturs d’adenosin, quai che stimulescha il corp da producir [[dopamin]]. Stimulants a basa da dopamin promovan en general la concentraziun. Quest effect dal café sa lascha visualisar cun agid da la tomografia a resonanza magnetica. Stimuladas vegnan surtut questas parts dal tscharvè, en las qualas sa chatta la memoria a curta durada. In consum da café fitg aut maina dentant ad in effect cuntrari, numnadamain ad in disturbi da concentraziun ed ad iperactivitad. Ins discurra en quest connex dals sintoms dal cafeinissem. Il mecanissem che maina a quest effect n’è anc betg perscrutà suffizientamain. Per pudair profitar il meglier da l’effect stimulant dal café e da la concentraziun augmentada, fissi bun da baiver l’entir di pitschens sitgs da café, enstagl da baiver la damaun in grond cuppin. Tras quai sa laschass effectuar in’influenza dal cafein baintant pli gronda sin il center dal sien en il tscharvè. Questa strategia è inditgada en spezial tar persunas che lavuran la notg: ella gida a restar pli tgunsch alert ed a mantegnair la concentraziun sur pli lung temp. === Sanadad === La dumonda tge effect ch’il café haja sin la sanadad vegn adina puspè discutada a moda cuntraversa. In exempel: Sper auters aliments cuntegna er il café la substanza furan, da la quala tscherts scienziads èn da l’avis ch’ella possia promover il svilup da cancer. Auters studis percunter mussan gist il cuntrari, numnadamain ch’il consum da café gida a reducir il privel da tscherts geners da cancer. Blers effects positivs vegnan cunzunt attribuids als [[antioxidants]] cuntegnids en la fava da café. Quels cumparan per exempel er en fritgs e verdura e gidan a proteger la cella.<ref>[https://web.archive.org/web/20060320031456/http://chipsa.com/coffee_O2.pdf American Chemical Society: ''Coffee is number one source of antioxidants''] (PDF; 66&nbsp;kB).</ref> Areguard ils effects negativs vegn savens er fatg valair ch’il café auzia il spievel d’insulina, la pressiun dal sang ed il zutger dal sang, plinavant ch’el retiria al corp aua ed haja uschia in’influenza negativa sin il cor e l’entira circulaziun dal sang.<ref>L.M. Juliano, R.R. Griffiths: ''A critical review of caffeine withdrawal: empirical validation of symptoms and signs, incidence, severity, and associated features'', en: ''Psychopharmacology'', Berlin, october 2004; 176 (1), p. 1-29; PMID 15448977.</ref> Er qua datti argumentaziuns ch’emprovan da relativar: En cas d’in aut consum da café metta il corp per exempel en funcziun mecanissems da cumpensaziun da la bilantscha d’aua, uschia che la perdita da liquiditad n’ha betg lieu cuntinuadamain.<ref>Grandjean et al.: ''[https://web.archive.org/web/20060620062855/http://www.jacn.org/cgi/content/full/19/5/591 The Effect of Caffeinated, Non-Caffeinated, Caloric and Non-Caloric Beverages on Hydration]'', en: ''Journal of the American College of Nutrition'', tom 19, nr. 5, p. 591–600, 2000.</ref> En general pon ins constatar che studis pli novs relativeschan ina gronda part dals effects negativs che vegnivan accentuads pli baud.<ref>[http://www.welt.de/gesundheit/article13567441/Die-ewige-Maer-vom-giftigen-Kaffee-Genuss.html Ina Hübener: ''Die ewige Mär vom giftigen Kaffee-Genuss''], ''Welt online'' dals 27 d’avust 2011.</ref> Uschia hai per exempel num da vart d’instituts da retschertga: «Il parairi ch’il consum da café saja en general nuschaivel, n’è betg pli valaivel. (...) Pli baud han ins per part transferì l’effect negativ da singulas cumponentas a l’entir cumplex dal café.»<ref>Cità tenor Sebastian Herrmann: [http://www.spiegel.de/wissenschaft/mensch/ernaehrung-die-wunderbohne-a-399983.html ''Die Wunderbohne''], ''Spiegel Online'', 11 da mars 2006.</ref> Sch’ins na fa betg pli quai, pon ins tuttavia – er da vart medicinala – vegnir a la suandanta conclusiun: «Il consum regular da trais fin quatter cuppins café a di ha in’influenza positiva sin differents organs e sin differentas funcziuns dal corp. Tar singulas malsognas para il café schizunt d’avair in effect preventiv u schizunt protectiv. En ils blers cas n’èsi pia betg inditgà da desister sin café per motivs medicinals. Excepziuns furman surtut dunnas en speranza.»<ref>''Kaffee: Wirkungen auf die Gesundheit'', editur: ''Deutsches Grünes Kreuz'', Marburg 2009.</ref> Il cafein po numnadamain retardar il svilup dal fetus ed è collià cun il ristg d’in pais da naschientscha reducì. == Ulteriur diever dal café == [[Datoteca:Kaffeeladen_BMK.jpg|miniatura|220px|En ina fatschenta da café tradiziunala]] Las ulteriuras furmas da diever – sper il café sco bavronda – sa laschan divider en duas gruppas: d’ina vart l’elavuraziun da fava entira en cuschina, da l’autra vart la reutilisaziun dal fundagl en il tegnairchasa ed en iert. Fava entira sa lascha mangiar be uschia, vegn dentant per regla utilisada en cuschina per exempel sco ingredienza u sco ornament da turtas, pettas e biscuits. En cuschina ed en iert vala il café da vegl ennà sco med universal. Café fraid che na vegn betg pli bavì cuntegna ina fitg auta cumpart da nitrogen lià organicamain e sa lascha perquai utilisar sco ladim. Il café cuntegna bler calium, fosfor ed auters sals minerals che promovan il svilup da las plantas. Blers ortulans dovran er gugent fundagl per engraschar rosas u autras flurs d’iert. Café u fundagl po er vegnir utilisà sco pesticid natiral cunter glimajas. En il tegnairchasa è il café sa cumprova sco med efficazi per lavar mauns fitg tschufs. La structura granellusa ha in effect levamain smerigliant ed ils ielis cuntegnids en il café unschan gist ils mauns. L’effect smerigliant dal fundagl vegn er tratg a niz per nettegiar recipients ch’èn mal accessibels, sco per exempel buttiglias da termos. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Jean de La Roque: ''Gründliche und sichere Nachricht vom Cafee und Cafee-Baum. Nach dem französischen Exemplar übersetzt''. Boetius, Leipzig 1717 ([http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:bvb:12-bsb00001739-4 Digitalisat]). * [[Heinrich Eduard Jacob]]: ''Sage und Siegeszug des Kaffees. Die Biographie eines weltwirtschaftlichen Stoffes''. Rowohlt, Berlin 1934. Reediziun actualisada, Minca: Oekom Verlag, 2006, ISBN 978-3-86581-023-6. * Oskar Eichler: ''Kaffee und Coffein'', 2. ediziun. Springer-Verlag, Berlin, Heidelberg, New York 1976, ISBN 3-540-07281-0. * Hans Gerhard Maier: ''Chemische Aspekte des Kaffees''. En: ''Chemie in unserer Zeit'', 18. annada 1984, nr. 1, p. 17–23. * Maritsch, Fritz; Uhl, Alfred (1989): ''Kaffee und Tee''. En: Scheerer, Sebeastian; Vogt, Irmgard; Hess, Henner: Drogen und Drogenpolitik. Campus, Frankfurt/New York 1989, ISBN 3-593-33675-8. * Daniela U. Ball (ed.): ''Kaffee im Spiegel europäischer Trinksitten''. Johann-Jacobs-Museum, Turitg 1991, ISBN 3-906554-06-6. * Gérard Debry: ''Le café et la santé'', John Libbey Eurotext, Paris 1993, ISBN 2-7420-0025-9. * [[Mark Pendergrast]]: ''[[Kaffee. Wie eine Bohne die Welt veränderte]]''. [[Edition Temmen]] (2001). ISBN 3-86108-780-4. * Ulla Heise: ''Kaffee und Kaffeehaus. Eine Geschichte des Kaffees.'' Insel, Frankfurt am Main 2002, ISBN 978-3-89836-453-9. * Ernesto Illy: ''Von der Bohne zum Espresso''. En: ''Spektrum der Wissenschaft'', p. 82–87, matg 2003. * Stewart Lee Allen: ''Ein teuflisches Zeug. Auf abenteuerlicher Reise durch die Geschichte des Kaffees.'' Campus, Frankfurt am Main 2003, ISBN 3-593-37290-8. * Cornelia Teufl, Stephan Clauss: ''Coffee''. Zabert Sandmann, Minca 2004, ISBN 978-3-89883-077-5. * [[Martin Krieger (Historiker)|Martin Krieger]]: ''Kaffee. Geschichte eines Genussmittels.'' Böhlau, Cologna e.a. 2011, ISBN 978-3-412-20786-1. * Bernhard Rothfos: ''Kaffee - Die Produktion'', 2. ed. Gordian-Max Rieck GmbH, Hamburg 1982, ISBN 3-920391-06-3. * Bernhard Rothfos: ''Kaffee - Der Verbrauch'', Gordian-Max Rieck GmbH, Hamburg 1984, ISBN 3-920391-07-1. * Deutscher Kaffeeverband: ''Faszination Kaffee'', Bucher Verlag, München 2012, ISBN 978-3-7658-1879-0. == Colliaziuns == {{Commonscat|Coffee|Café}} * [https://web.archive.org/web/20160920173845/http://www.kaffeetraditionsverein.de/ Portal davart l’istorgia dal café] * [http://www.kaffeeverband.de Descripziun dal process da producziun, cun bleras skizzas infurmativas] * [https://web.archive.org/web/20140724180716/http://www.dr-feil.com/lebensmittel/kaffee-gesund-koffein-getraenke.html Resumaziun da studis davart la tematica ‹café e sanadad›] * [http://www.kaffeemuseum.at Museum da café a Vienna cun bleras infurmaziuns] * [http://www.kaffeewiki.de/index.php/Hauptseite KaffeeWiki – Vichi en lingua tudestga davart café e maschinas da café] * [http://www.tag-des-kaffees.de/ Di dal café] * [http://www.finanzen.net/rohstoffe/kaffeepreis Svilup e stan actual dal pretsch dal café] * [https://web.archive.org/web/20150615021014/http://www.oxfam.de/sites/www.oxfam.de/files/20021201_kaffeekrisestudie_3677kb.pdf Café e commerzi – effects sin il Terz Mund] [[Categoria:Artitgels recumandads]] [[Categoria:Aliments]] j7g141j0wqkzufqkfsci3j9tmljeoz7 Regiun Partenz/Tavau 0 12047 174112 165577 2026-09-17T08:34:35Z ~2026-50169-66 23982 174112 wikitext text/x-wiki {{Infochascha Unitad d'administraziun svizra |Num = Regiun Partenz/Tavau |Tip = |Auters nums = |Vopna = |Logo = Region Prättigau Davos Logo.png |Panorama = |Descripziun = |Charta = Karte Region Prättigau-Davos 2016.png <!--- ADMINISTRAZIUN ---> |Chantun = Grischun |Chapitala = Claustra-Serneus |Lingua ufficiala = <!--- TERRITORI ---> |Autezza = |Surfatscha = 835,40 |Populaziun = 26'257 |Data populaziun = {{EWD|CH-GR}} |Spessezza = 30,9 |Vischnancas = 11 |Cunfina cun = <!--- AUTRAS INFURMAZIUNS ---> |UST = 1840 |Abitants = |Lingua tradiziunala = |Dialect = <!--- INTERNET ---> |Pagina-web = www.praettigau-davos.ch |eLIR = }} La '''regiun Partenz/Tavau''' è in'unitad d'administraziun dal [[chantun Grischun]] ch'è entrada en vigur il 1. da schaner 2016. == Vischnancas == <div style="padding-left:10px; color:#000000;text-align:left;"> {| class="wikitable zebra" ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" | Vopna ! align="left" bgcolor="#EFEFEF" | Num da la vischnanca ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" | Populaziun<br /><small>({{EWD|CH-GR}})</small> ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" | Surfatscha<br /><small>(in km²)</small> |- | align="center" | [[File:CHE Schiers COA.svg|35px|Schiers]] || [[Aschera]] || align="center" | {{EWZ CH|CH-GR|3861}} || align="right" | 61,66 |- | align="center" | [[File:CHE Klosters-Serneus COA.svg|35px|Claustra-Serneus]] || '''[[Claustra-Serneus]]''' || align="center" | {{EWZ CH|CH-GR|3871}} || align="right" | 219,81 |- | align="center" | [[File:CHE Conters im Prättigau COA.svg|35px|Conters im Prättigau]] || [[Cunter en il Partenz]] || align="center" | {{EWZ CH|CH-GR|3881}} || align="right" | 18,40 |- | align="center" | [[File:CHE Fideris COA.svg|35px|Fideris]] || [[Fideris]] || align="center" | {{EWZ CH|CH-GR|3861}} || align="right" | 25,36 |- | align="center" | [[File:CHE Furna COA.svg|35px|Furna]] || [[Furna]] || align="center" | {{EWZ CH|CH-GR|3862}} || align="right" | 33,32 |- | align="center" | [[File:CHE Grüsch COA.svg|35px|Grüsch]] || [[Grüsch]] || align="center" | {{EWZ CH|CH-GR|3861}} || align="right" | 43,30 |- | align="center" | [[File:CHE Jenaz COA.svg|35px|Jenaz]] || [[Jenaz]] || align="center" | {{EWZ CH|CH-GR|3863}} || align="right" | 25,91 |- | align="center" | [[File:CHE Küblis COA.svg|35px|Küblis]] || [[Küblis]] || align="center" | {{EWZ CH|CH-GR|3882}} || align="right" | 8,14 |- | align="center" | [[File:CHE Luzein COA.svg|35px|Luzein]] || [[Luzein]] || align="center" | {{EWZ CH|CH-GR|3891}} || align="right" | 83,88 |- | align="center" | [[File:CHE Seewis im Prättigau COA.svg|35px|Seewis im Prättigau]] || [[Seewis im Prättigau|Seewis]] || align="center" | {{EWZ CH|CH-GR|3972}} || align="right" | 49,63 |- | align="center" | [[File:CHE Davos COA.svg|35px|Davos]] || [[Tavau]] || align="center" | {{EWZ CH|CH-GR|3851}} || align="right" | 283,99 |- |} </div> == Colliaziuns == * [http://www.praettigau-davos.ch/ Pagina-web da la regiun Partenz/Tavau] {{Navigaziun Regiuns dal chantun Grischun}} [[Categoria:Regiuns dal chantun Grischun]] sef9hhw2zg381as0g3qtbz02uzcb55y Chaltgera 0 12386 174089 172665 2026-09-17T06:47:48Z ~2026-50169-66 23982 174089 wikitext text/x-wiki [[File:Chalchera ancient oven side.jpg|thumb|La chalchera da [[Valchava]].]] Ina '''Chaltgera''' es in furn da chaltschina construí per producir chaltschina. == Classificaziun == Ins po classificar chaltgeras en dus tips: * Ils furns ilsquals vegnevan fabritgads datier da la chava sche lenna e crappa da chaltgina eran avant maun en abundanza. Questa construcziun era betg elavurada dal tuttafatg ma quels furns survevan a la glieud per puder far lur atgna maulta. * Las chaltgeras permanentas èn furns industrialisads, fixads e construí per utilisar plirs onns quest furns el medem lieu nua ch'ins ha fabritgà la chaltgera. == Construcziun == En emprima lingia, tschertgava ins in terren cun pendenza considerabla ed crappa e lenna en abundanza. Sco continuacziun, fagevan ins ina rusna en la terra d'in dus meters profunditad ed in diameter da quater meters che determinava la capacitat dal furn == Parts que els constitueixen == [[File:ForndeCalç.jpg|thumb|In furn de chaltschina a [[Mallorca]].]] * La combra da combustiun es per metter en la lenna per puder alimentar il fieu. * Il vasch es il lieu nua che la lenna brischa e la tschendra producida vegn rimnada. * La combra da cargar es survart, nua ch'ins metta en ils craps. * Il tschintel es ina paraid circulara a la part inferiura da la chaltgera. * La vora survescha per rinforzar la part exteriura da la chaltgera ed fatg entras ina lingia da crappa enturn enturn. * Il chapi es ina rasada d'arschiglia que survescha per impedir che il fieu sorti dil furn. * La clav, crap che cuviera l'avertura uschia che il furn es isolà dal exteriur. * Enfurnadur, crap situà a la part bassa da la bucca dal furn. * La spirala u la fumera es la part bassa che es sco ei para per tut il mund enturn betg curclada cun arschiglia, pertgei quei ei il lieu nua ch'il fieu respira. * La bucca es l'avertura dal furn nua ch'ins maina viaden ils truncs. * La portada es la paraid construida da crappa encalladas che surveschan per salvar la calira da la chaltgera. == Utilisaziun e creaziun da chaltschina == [[File:forn.jpg|thumb|Furn de chaltschina cuvrí cun crappa.]] Ils furns sudevan a gruppas da chaltginers. Tut las lavurs vegnivan fatgas en lavur cumina entras ils abitants d'in vitg. Quels extravan la crappa ord la chava, fagevan coier quests e plitard schavan currer giu la chaltschina en foss en la terra. Il process da producziun d'ina furnada pudeva durar cun tut las preparaziuns tranter in mais ed in mais e mez. Emprim da tut, per fabricar la chaltschina necessitavan ins lenna da brisch ch'ins opteneva dal guaud, uschia contonscheva ins en in furn isolà temperaturas tranter 800 e 1000°C. Il process da transfurmar crappa en chaltschina funcziuna grazia a la temperatura che vegn contonschida en in furn rodund che es construí sut il terren. Per contonscher las autas temperaturas necessarias stuevan ins preparar bein avon che dar fieu al furn. Questa preparaziuns fagevan ins savens el schaner e fevrer, perquai ch'ins haveva lura pauca lavur agriculturala. Tut la materia per construir ina chasa vegniva uschia ord la vischinanza dad in vitg. La producziun da chaltschina ha tegní ina certa impurtanza fin a l'emprima mitad dil 20avel tschientaner. Quai demonstrescha l'existenza da numerus furns e nums sin il territori rumantsch. Da questa activitat antica, tan estesa a les nossas muntagnas, resta sulettamain il testimoni mut da certins furns restaurads u ornads e zuppads entras la vegetaziun. == Guaffens utilisads == [[File:ForndeCalç3.jpg|thumb|Vista superiura d'ina chaltgera.]] * Furtga: eina que està formada per un pal de fusta amb una prolongació de ferro formada per dues petites puntes, d'uns 12 centímetres, i serveva per evitar ch ins sa brischa la bratscha cun retrer la força da la bucca dal furn. * Palfier: Guaffen ch'ei ina petga da fier, furmada cun duas differentas varts. Ina vart en spitg e tschella in chau plat, quai guaffen duvrava ins per rumper la crappa per far mir. * Zappa: Guaffen de fier cun in spitg ed ina vart sco ina sigir. Quai duvravins per desfar il terratsch a l'ura da baghegiar il furn. * Sadella: In recipient che s'utilisa per transportar crappa agl interiur dal furn e per puder transportar la chaltschina. Ulteriurs guaffens ch'ins utilisava fuvan il zappun, il martè ed il fussé. == Localisaziun == [[File:Forn de calç.jpg|thumb|Chaltgera a Güel, Aragonia]] Ins po chattar chaltgeras en tuts territoris rumantschs. Savens es quai era in num da funs, uschia chattan ins 24 giadas ''caltgera'' en las valladas renanas e 25 giadas ''chalchera'' en il Grischun ladin.<ref>[https://search.ortsnamen.ch/ Ortsnamen]</ref> Ins chatta dentant era chaltgeras en autras parts da l'Europa che sumeglian als tips utilisads en Rumantschia. * A [[Valchava]] en [[Val Müstair]] sa chatta ina ''chalchera'' restaurada a la fin da la via da la chalchera, agl ur dal vitg. Là sa chatta era ina tabla d'informaziun ed in pitschen model. * A [[Sent]] es ina chaltgera medemamain vegnida restaurada egl onn 2010. A Sur En ha ina chalchera pudí vegnir restaurada 1988 grazia a la Societad d'Ütil public che ha salva quest object sco document per las generaziuns vegnentas. A chaschun d'ina festa han ins 2008 puspei stgaldà en il furn e pudí barschar chaltschina cun success.<ref>[https://web.archive.org/web/20160921213842/http://www.sent-online.ch/fracziuns/suren/chalchera.html Sent, Chalchera]</ref> * En l'[[Engiadina]] Auta a [[Segl]] tar il ''Plaun da Lej'' sa chatta ina furn aut. * A [[Laax]] stà la ''Casa Caltgera'' agl ur dal vitg, questa chasa posseda anc il chamin. En stretga vischinanza da la via vers [[Sagogn]] sa chatta ina 'caltgera' creschida en cumplettamain e strusch da chattar. * A [[Breil]] en la Val Cuschina en in lieu numnà Favugn sa chatta ina ''caltgera''. == Referenzas == *[https://web.archive.org/web/20110907094901/http://www.campsdaprenentatgeib.cat/orient/lacalc.pdf Camp d'aprenentatge de les Illes Balears] *[http://webfacil.tinet.org/usuaris/manelmar/Forns_de_calc_i_calciners_a_Montblanc_20070619120533.pdf Grups que hi apareixen de forns de calç i les seves parts.] *[http://palatiofrugelli.blogspot.com/2008/11/el-forn-de-cal-desclany.html Utilitats dels forns i fabricació de la calç.] [[Categoria:Tecnologia]] htymocm5mitym655vxkwb2i9sh6vhs2 Olma 0 13392 174117 156870 2026-09-17T09:19:21Z ~2026-50169-66 23982 174117 wikitext text/x-wiki {{sursilvan}} Il term '''"olma"''' ha ina massa explicaziuns. Dependent dad ils meinis, psicologicas, filosoficas ni las tradiziuns religiusas. Ozildi capeschan ins sut il term olma, tut ils sentiments, e patratgs che in carstgaun sesenta. En quel senn, savessen ins era dir, che il term olma ei equivalent cul term [[Psicologia|psica]]. Dasperas dat ei era explicaziuns filosoficas, nua che la olma funcziunescha sin in pricipi immaterial. [[Categoria:Religiun]] nr18o83tytu0a70z3hqmoxpfwcppop5 Johanna Spyri (puter) 0 14314 174116 162133 2026-09-17T09:07:30Z ~2026-50169-66 23982 174116 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Johanna Spyri}} {{puter|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=Johanna Spyri}} '''Johanna Louise Spyri''', naschida '''Heusser''' (* 12 gün 1827, [[Hirzel]], [[Chantun Turitg|chantun da Turich]]; † 7 lügl 1901, [[Turitg|Turich]]) eira üna scriptüra [[svizra]] da cudeschs pella giventüna. Ella es la creatura da la renumneda figüra literara da ''Heidi''. == Biografia == Johanna Heusser eira la quarta dals ses figls dal meidi Johann Jacob Heusser e da la poetessa Meta Heusser-Schweizer, e naschit e creschit sü a [[Hirzel]], üna vschinauncha i'l [[Chantun Turitg|Chantun Turich]]. Dal [[1852]] maridet a Johann Bernhard Spyri, ün advocat, schurnalist - e pü tard nuder - naschieu a [[Turitg|Turich]], chi faiva part dal ravuogl d'amihs il pü stret da [[Richard Wagner]] illa [[Turitg|cited svizra]]. Il prüm raquint da Johanna Spyri füt ''Ein Blatt auf Vronys Grab'', publicho dal [[1871]]. Dal [[1880]] scrivet ella ''Heidis Lehr- und Wanderjahre'', chi vet fich success in tuot il muond, scu'l seguond volüm, ''Heidi kann brauchen was es gelernt hat'', gnieu our zieva ün an. Il cudesch ''Heidi'' es eir hos ün dals pü lets e tradüts dal muond; ad es gnit fat bgers films e films da disegns sün que. Tuot las lavuors da Johanna Spyri daun ün sguard critic da la [[Svizra]] e da las cundiziuns da vita düraunt la prüma perioda industriela. Pustüt tgnaiva'la a cour la sort da giuvnas ed iffaunts, perche cha la megldra part da sieus cudeschs ho scu suottitul ''Eine Geschichte für Kinder und auch für Solche, welche die Kinder lieb haben'' ("Ün'istorgia per iffaunts ed eir per chi chi ho gugent als iffaunts"). Per que haun sieus raquints ün interess na be litterar, ma eir sociel e istoric. Traunter [[1871]] e [[1901]] publichet ella 31 cudeschs, 27 volüms da raquints e 4 broschuras: in tuot 48 raquints. Johanna Spyri murit dal [[1901]] a [[Turitg|Turich]]; ella gnit sepulida i'l sunteri [[Turitg|turichais]] da [[Sihlfeld]], scu otras persunas [[Svizra|svizras]] renumnedas.<br /> Sia ierta vain conserveda da l'[[Institut svizzer giuventüna e medias]] da [[Turitg|Turich]]. == Lavuors == * 1871, ''Ein Blatt auf Vrony's Grab'' * 1872, ''Nach dem Vaterhause!'' * 1873, ''Aus früheren Tagen'' * 1872, ''Ihrer Keines vergessen'' * 1872, ''Verirrt und gefunden (Aus dem Leben)'' (volüm da raquints) * 1878, ''Heimathlos.'' (culs raquints ''Am Silser- und am Gardasee'' e ''Wie Wiseli's Weg gefunden wird'') * 1879, ''Aus Nah und Fern.'' (culs raquints ''Der Mutter Lied'' e ''Peppino, fast eine Räubergeschichte'') * 1879, ''Verschollen, nicht vergessen. Ein Erlebnis, meinen guten Freundinnen, den jungen Mädchen'' * 1880, ''Heidi's Lehr- und Wanderjahre'' * 1880, ''Im Rhonethal'' * 1880, ''Aus unserem Lande'' (culs raquints ''Daheim und wieder draussen'' e ''Wie es in Waldhausen zugeht'') * 1881, ''Am Sonntag'' * 1881, ''Heidi kann brauchen, was es gelernt hat'' * 1881, ''Ein Landaufenthalt von Onkel Titus'' * 1882, ''Kurze Geschichten für Kinder und auch für Solche, welche die Kinder lieb haben.'' (culs raquints ''Beim Weiden-Joseph'', ''Rosen-Resli'', ''Der Toni von Kandergrund'', ''Und wer nur Gott zum Freunde hat, dem hilft er allerwegen!'' e ''In sicherer Hut'') * 1883, ''Wo Gritlis Kinder hingekommen sind'' * 1883, ''Zwei Volksschriften'' (culs raquints ''Ein goldener Spruch'' e ''Wie einer dahin kam, wo er nicht hin wollte'') * 1884, ''Gritlis Kinder kommen weiter'' * 1885, ''Aus dem Leben eines Advocaten'' * 1886 ''Kurze Geschichten für Kinder und auch für Solche, welche die Kinder lieb haben. Zweiter Band'' (culs raquints ''Moni der Geissbub'', ''Was der Grossmutter Lehre bewirkt'', ''Vom This, der doch etwas wird'', ''Am Felsensprung'' e ''Was Sami mit den Vögeln singt'') * 1887, ''Was soll denn aus ihr werden? Eine Erzählung für junge Mädchen'' * 1887, ''Ariel die Meerjungfrau'' * 1888, ''Arthur und Squirrel'' * 1888, ''Aus den Schweizer Bergen'' (culs raquints ''In Hinterwald'', ''Die Elfe von Intra'' e ''Vom fröhlichen Heribli'') * 1889, ''Was aus ihr geworden ist. Eine Erzählung für junge Mädchen'' * 1890, ''Einer vom Hause Lesa. Eine Geschichte für Kinder und auch für Solche, welche die Kinder lieb haben'' (pü tard eir cul titul ''Die Kinder vom Lesahof. Das Lied des Berges'' e la seguonda part de l'originel cul titul ''Stefeli. Weitere Schicksale der Kinder vom Lesahof'') * 1891, ''Volksschriften von Johanna Spyri. Zweiter Band'' (culs raquints ''In Leuchtensee'' e ''Wie es mit der Goldhalde gegangen ist'') * 1892, ''Schloss Wildenstein'' * 1901, ''Die Stauffer-Mühle'' * ''Was Sami mit den Vögeln singt'', a partir da 9 ans, Schweizerisches Jugendschriftenwerk (SJW), Heft 78 * ''Wer Gott zum Freunde hat'', a partir da 9 ans, SJW-Heft 79 * ''Allen zum Trost'', a partir da 9 ans, SJW-Heft 80 * ''Lauris Krankheit'', a partir da 9 ans, SJW-Heft 81/82 * ''Vom This, der doch etwas wird'', a partir da 10 ans, SJW-Heft == Bibliografia == * Marie Frey-Uhler, ''Johanna Spyri 1827-1901'', Biographie ab 12 J.. SJW-Heft * Jean Villain, Der erschriebene Himmel, 1997 == Oters progets == {{Commons}} {{Wikisource|tip=autur|Johanna Spyri|Johanna Spyri|code=de|lingua=tudestg}} == Colliaziuns == *[https://web.archive.org/web/20160325194852/http://libraries.admin.ch/cgi-bin/gw/chameleon?skin=helveticat&inst=consortium&submittheform=Search&usersrch=1&beginsrch=1&elementcount=3&function=INITREQ&search=KEYWORD&rootsearch=KEYWORD&lng=de&pos=1&conf=.%2Fchameleon.conf&t1=johanna+spyri&u1=1003&op1=OR&t2=johanna+spyri&u2=21&op2=AND&t3=&u3=1035&host=biblio.admin.ch%2B3601%2BDEFAULT&patronhost=biblio.admin.ch%203601%20DEFAULT Lavuors da u davart Johanna Spyri] i'l catalog Helveticat da la Biblioteca naziunela svizra (in [[lingua tudestga|lingua tudas-cha]]) *[http://www.fh-augsburg.de/~harsch/germanica/Chronologie/19Jh/Spyri/spy_intr.html Lavuors] illa Bibliotheca Augustana (in [[lingua tudestga|lingua tudas-cha]]) *[http://www.johanna-spyri-museum.ch Museum da Johanna Spyri] (in [[lingua tudestga|lingua tudas-cha]]) * [http://www.sikjm.ch Institut svizzer giuventüna e medias] cun l'''Archiv Johanna Spyri'' (in [[lingua tudestga|lingua tudas-cha]]) *[http://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/johanna-spyri/ FemBiographie da Johanna Spyri] (in [[lingua tudestga|lingua tudas-cha]]) {{DEFAULTSORT:Spyri, Johanna}} [[Categoria:Scripturs da la Svizra]] [[Categoria:Scripturs en lingua tudestga]] [[Categoria:Dunnas‎]] [[Categoria:Persunas dal 19avel tschientaner‎]] [[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner‎]] [[als:Johanna Spyri]] [[de:Johanna Spyri]] [[fr:Johanna Spyri]] [[it:Johanna Spyri]] [[lmo:Johanna Spyri]] s3e0fff90559dfr3v78jbnri5u2t12y Gion A. Caminada 0 14789 174109 169428 2026-09-17T08:11:29Z ~2026-50169-66 23982 174109 wikitext text/x-wiki {{Sursilvan}} [[File:Gion A Caminada WohnblogTV.jpg|miniatur|Gion A. Caminada]] '''Gion A. Caminada''' (* 8 d'uost 1957 a [[Vrin]]) ei in architect svizzer ed in professer emeritau dalla ETH. == Biografia == [[File:Ustria Steila Siat.JPG|mini|Ustria Steila, [[Siat]]]] [[File:Vrin Totenstube.jpg|mini|Stiva da morts, sper la baselgia a Vrin]] [[File:Brutarchitekt Gion Caminada.jpg|mini|Stalla da cauras, Geissenstall Alp Parvansauls, Alp Parvalsauns, Vrin]] [[File:Vrin Wohnhaus1.jpg|mini|Casa da habitar a Vrin]] [[File:Vrin Wohnhaus2.jpg|mini|Casa da habitar a Vrin]] Suenter l’emprendissadi sco scrinari da construcziun ha el frequentau la scola d’artisanadi a [[Turitg]]. Lu ha el absolviu in studi da diplom supplementar d’architectura alla [[ETH]] a Turitg e ha aviert alla fin dils onns 1970 siu biro d’architectura en siu vitg nativ Vrin. Dapi 1998 ei el staus professer assistent, dapi 2008 professer extraordinari e naven da 2020 professer ordinari per architectura e sboz alla ETH.<ref>[http://www.caminada.arch.ethz.ch/ Professor Gion A. Caminada], DARCH, department d'architectura, ETH Turitg, consultau ils 20 da fevrer 2026.</ref> Caminada ei enconuschents per sias lavurs a Vrin ed entuorn. Sia ovra forsa la pli enconuschenta ei la stiva da morts ch’ei vegnida creada e construida denter 1996 e 2002 sper la baselgia da Vrin. Ella vegn duvrada per guardias da morts e sepulturas da carstgauns vegls da Vrin che ein morts en auters loghens, che vulan denton vegnir satrai en lur vitg natal. Ina ulteriura ovra-clav a Vrin ei la halla polivalenta da Vrin, construida il 1995, che ei vegnida creada en collaboraziun cun l’inschignier da construcziun Jürg Conzett. Biars projects da Caminada ein construcziuns en lenna en in stil minimalistic che cumbinescha design modern cun metodas e materialias tradiziunalas svizras. Aschia ei sia lavur cumparegliabla cun quella da [[Peter Zumthor]], in collega d’architect era dil Grischun. Igl onn 2014 ha la casa d’art exponiu ina collecziun d’ovras da Caminada a Budweis en Tschechia. == Ovras == * Planisaziun locala e da formaziun, Vrin * Midada e construcziun nova casa communala, Vrin * Construcziun nova per la halla communala, Vrin * Casa da scola Duvin cun Branger & Conzett * Casas da habitar e stallas, [[Val Lumnezia]] e [[Surselva]] * Casa da habitar Walpen, Blatten sper Naters * Cabina da telefon, Vrin * Stalla da cauras Alp Parvalsauns, Puzzatsch, cun Branger & Conzett[3] * Casa da maz per il commerzi direct, Vrin * Stiva da morts, Vrin * Renovaziun dil hotel Alpina, [[Val S. Pieder]] * Nova casa bassa, internat per mattas dil gimnasi dalla [[claustra da Mustér]], [[Mustér]] * Edifeci niev Salaplauna, stalla claustrala cun locals per visitaders, Mustér * Edifeci niev Sennaria Surselva, cascharia per la regiun, Mustér * Edifeci niev Ustria Steila, [[Siat]] * Midada digl Engihaus tier il «Gasthaus am Brunnen», [[Valendau]] * Casa da habitar Alig, Vattiz * 1994–1999: Edifeci da menaschi dall’associaziun mazlaria, Vrin cun inschignier Branger & Conzett e Fanchini & Pérez * 2013: Camona da uaul – Plong Vaschnaus, Domat, cun inschignier Walter Bieler * 2016: Tuor panoramica, Goldau, cun inschignier Walter Bieler * 2023: Hotel Maistra 160, [[Puntraschigna]] ==Onurs e premis== *1994: Distincziun per buns edifecis dil Grischun per la stalla da cauras Alp Parvalsauns, la casa Segmüller a Vignogn e la scola a Duvin *1995: Premi SAB dalla gruppa svizra per las regiuns muntagnardas *1996: Swiss Art Award *1996: Bruckmann Premi d’ambient (Bruckmann Umweltpreis), Minca *1999:Premi grischun da construcziun en lenna, per la stiva da mort *1999: Prix Lignum per la stalla e la casa da maz, Vrin *1999: Premi internaziunal per la construcziun nova ellas alps da ''Sexten Kultur'', per la planisaziun locala e da formaziun a Vrin e per la scola Duvin *2000: Premi da renconuschientscha da la regenza grischuna *2001: Distincziun per buns edifecis el Grischun *2004: Premi dalla ARGE ALP, ''architektur-formen-alpen-gestalten'', per la planisaziun locala e da formaziun, Vrin *2006: Premi internaziunal per la construcziun nova ellas alps da ''Sexten Kultur'', per igl internat per mattas dil gimnasi dalla claustra da Mustér *2008: Premi tudestg dils critichers (Deutscher Kritikerpreis) *2010: Swiss Art Award *2010: Prix Meret Oppenheim *2011: Premi da cultura dil cantun Grischun *2011: Premi da renconuschientscha da la regenza grischuna *2016: Premi d’architectura per ecologia da construcziun (Global Award for sustainable architecture), per la halla communala, Vrin *2024: Swiss Arc Award, per il hotel Maistra 160, [[Puntraschigna]] <ref>[https://www.swiss-arc.ch/de/projekt/hotel-maistra-160/13190219/ Swiss Arc Award 2024], consultau ils 20 da fevrer 2026.</ref> == Bibliografia == * ''Gion A. Caminada. Stiva da morts''. ''Vom Nutzen der Architektur''. gta Verlag, Turitg 2003, ISBN 3-85676-116-0. * Bettina Schlorhaufer (Hrsg.), Lucia Degonda (Fotografien): ''[https://www.quart.ch/produkt/cul-zuffel-e-laura-dado-gion-a-caminada/ Cul zuffel e l'aura dado – Gion A. Caminada].'' secunda ediziun engrondida. Quart Verlag, Lucerna 2018, ISBN 978-3-03761-114-2. * ''Gion A. Caminada.'' (= a+u.'' 541). a+u Publishing, Tokyo 2015, ISBN 978-4-900211-83-4.'' == Colligiaziuns == {{Commonscat}} * Pagina ufficiala silla reit: [https://www.gionacaminada.ch ''Gion A. Caminada Architekturbüro Vrin''] * [https://www.srf.ch/play/tv/bildung/video/architectour-de-suisse-gion-antoni-caminada-2626?urn=urn:srf:video:a052ee11-4ec9-493c-91a3-ed70a2761eda ''ArchitecTour de Suisse: Gion Antoni Caminada (26/26)''], SRF, 11 da matg 2002 (video, 15 min.) * Gion A. Caminada: [https://video.ethz.ch/speakers/lecture/4880b886-227c-4b96-8845-9653e8bedeaa.html ''Vom Nutzen der Architektur. Einführungsvorlesung.''] Purtal da video dalla ETH Turitg, 20 da november 2002. * Der Spiegel, 15 d'uost 2005 [https://www.spiegel.de/wissenschaft/das-wunder-von-vrin-a-a6a72698-0002-0001-0000-000041429266?context=issue/ ''Alpen: Das Wunder von Vrin''] * Gion A. Caminada und Josef Perger: [https://tagederutopie.org/video-archiv/tage-der-utopie-2007/peripherie-als-hoffnungstr%C3%A4ger/ ''Peripherie als Hoffnungsträger?''], tagederutopie.org, 26. April 2007 (podcast) * ''[http://umsicht.sia.ch/ Das Benediktinerkloster und die Landwirtschaft, Disentis]'', Auszeichnung SIA umsicht regards sguardi, 2011 * [https://www.tib.eu/en/search?tx_tibsearch_search%5Bquery%5D=Gion%20A.%20Caminada ''Videos sur da Gion A. Caminada''] sil purtal AV dalla TIB Hannover. * Neue Zürcher Zeitung: [https://www.nzz.ch/feuilleton/architekten-unter-sich-caminadas-heimatliebe-trifft-olgiatis-metaphysik-ld.1417841 ''Architekten unter sich: Caminadas Heimatliebe trifft Olgiatis Metaphysik''], autura: Antje Stahl, 14 da settember 2018, consultau ils 20 da fevrer 2026. == Annotaziuns == <references /> {{DEFAULTSORT:Caminada, Gion A}} [[Categoria:Persunas grischunas]] [[Categoria:Umens]] [[Categoria:Persunas dal 21avel tschientaner]] [[Categoria:Architects]] [[Categoria:Professur]] 46lb6o9a180u55hyzzf5tiehj49h75p Utilisader:Bild-Sprache 2 14805 174057 174041 2026-09-16T20:16:39Z Bild-Sprache 22665 /* Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta */ 174057 wikitext text/x-wiki Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160"> Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan </gallery> == &nbsp;Artichels == '''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas''' * [[Pastiziers grischunais]] * [[Tuorta da nuschs]] * [[Tuorta Engiadinaisa]] * [[Fuatscha grassa]] * [[Grassins]] * [[Iva (licör)]] '''Musica''' * [[Fränzli Waser]] * [[Ils Fränzlis da Tschlin]] * [[Paulin Nuotclà]] * [[Chapella Open Air]] * [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]] '''Scripturas e scripturs''' * [[Jessica Zuan]] * [[Elisabeth Bardill]] * [[Margarita Uffer]] '''Films, cineastas e cineasts''' * [[Susanna Fanzun]] '''Chesamaints''' * [[Sgrafit in Engiadina]] '''Instituziuns''' * [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]] * [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]] * [[Fundaziun grischuna per la fotografia]] * [[Fabrica da stoffa Trun]] '''Natüra ed animels''' * [[Nuorsa Engiadinaisa]] * [[Nuorsa Sursilvauna]] * [[Dschember]] * [[Iva (plaunta)]] '''Sport''' * [[Maraton da skis engiadinais]] * [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]] '''Artichels in oters idioms''' * [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters * [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters == Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta == * [[Stampa da cudeschs]] * Cudesch da Psalms === 19evel tschienter === *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] **[[Annalas da la Societad Retorumantscha]] **[[Andrea Bezzola]] **[[Gian Battista Sandri]] **[[Florian Grand]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] **[[Theodor Gartner]] **[[Alfons de Flugi]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] **[[Adieu a l'Engiadina]] **[[A Trun sut igl ischi]] (Sursilvan) – in collavuraziun cun oters **[[Otto Barblan]] **[[Hans Erni]] **[[Festa da Chalavaina]] **[[Hans Georg Nägeli]] <small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small> mfvnf5rg0lgx5nkq3p3pk4dhhlkhsfm 174058 174057 2026-09-16T20:17:15Z Bild-Sprache 22665 /* 19evel tschienter */ 174058 wikitext text/x-wiki Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160"> Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan </gallery> == &nbsp;Artichels == '''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas''' * [[Pastiziers grischunais]] * [[Tuorta da nuschs]] * [[Tuorta Engiadinaisa]] * [[Fuatscha grassa]] * [[Grassins]] * [[Iva (licör)]] '''Musica''' * [[Fränzli Waser]] * [[Ils Fränzlis da Tschlin]] * [[Paulin Nuotclà]] * [[Chapella Open Air]] * [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]] '''Scripturas e scripturs''' * [[Jessica Zuan]] * [[Elisabeth Bardill]] * [[Margarita Uffer]] '''Films, cineastas e cineasts''' * [[Susanna Fanzun]] '''Chesamaints''' * [[Sgrafit in Engiadina]] '''Instituziuns''' * [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]] * [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]] * [[Fundaziun grischuna per la fotografia]] * [[Fabrica da stoffa Trun]] '''Natüra ed animels''' * [[Nuorsa Engiadinaisa]] * [[Nuorsa Sursilvauna]] * [[Dschember]] * [[Iva (plaunta)]] '''Sport''' * [[Maraton da skis engiadinais]] * [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]] '''Artichels in oters idioms''' * [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters * [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters == Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta == * [[Stampa da cudeschs]] * Cudesch da Psalms === 19evel tschienter === *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] **[[Annalas da la Societad Retorumantscha]] **[[Andrea Bezzola]] **[[Gian Battista Sandri]] **[[Florian Grand]] **Andrea Vitali *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] **[[Theodor Gartner]] **[[Alfons de Flugi]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] **[[Adieu a l'Engiadina]] **[[A Trun sut igl ischi]] (Sursilvan) – in collavuraziun cun oters **[[Otto Barblan]] **[[Hans Erni]] **[[Festa da Chalavaina]] **[[Hans Georg Nägeli]] <small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small> hqdisq5k5edng2kbefkz7ilzqkhinn5 Nuorsa Engiadinaisa 0 14858 174066 173839 2026-09-16T23:46:38Z ~2026-50114-74 23981 sbagls da scriver 174066 wikitext text/x-wiki {{Puter}}[[Datoteca:Engadinerschafgruppe auf der Alp Gamsboden, Schweiz.jpg|miniatura|Scossa da ''Nuorsas Engiadinaisas'', ''Alp Gamsboden'' (chantun Uri). ]] La '''Nuorsa Engiadinaisa''' (''Engadinerschaf'') es üna razza da bês-cha domesticheda originela da l'Engiadina.<ref name=":1">''[https://www.prospecierara.ch/tiere/rassenporträts/schafe/engadinerschaf Engadinerschaf]''. In: Pro Specie Rara. Consulte ils 4 avrigl 2026</ref> In l'Engiadina Bassa ho l'allevamaint da bês-cha üna löncha tradiziun<ref name=":2">''[https://butiadabesch.ch/#projekt Projekt]''. In: Butia da besch, Ardez. Consulte ils 4 avrigl 2026</ref> e pervi da sia chappa ho'la il surnom «besch da pader».<ref name=":0">''[https://engadinerschaf.ch/engadinerschaf/#1 Schaf der Ostalpen]''. In: Schweizerischer Engadinerschaf-Zuchtverein (SEZ). Consulte ils 4 avrigl 2026</ref> == Istorgia == A la fin dal temp medievel alpagiaivan düraunt l'ested, pesters taliauns in schuma cun lur bês-chas sün las alps grischunas. Las grandas ''Nuorsas Bergamascas'' dals pesters taliauns as bastandaivan cun las razzas dal lö – ''Nuorsa da la grippa'' (Steinschaf) – e landrour es dvanto üna spezcha egna, la ''Nuorsa Engiadinaisa''. Quista as adattaiva spezielmaing bain a las condiziuns crüjas da las alps.<ref name=":0" /> Düraunt tschienters d'eira La ''Nuorsa Engiadinaisa'' inrischeda in la regiun. Ma in seguit da la «repasseda da la razza» a partir da l'an 1938 es la ''Nuorsa Engiadinaisa'' adüna dapü gnida rimplazzeda tra la ''Nuorsa Alpina Alva'', uschè cha la ''Nuorsa Engiadinaisa'' d'eira in prievel da svanir per adüna. Grazcha a la protecziun tra la fundaziun ''Pro Specie Rara'' as pudaiva l'existenza da la ''Nuorsa Engiadinaisa'' al cumanzamaint dal 20evel stabiliser.<ref name=":1" /> Cun la fundaziun da la societed d'allevamaint ''Schweizerischer Engadinerschaf-Verein'' l'an 1992 es il numer da l'existenza da la ''Nuorsa Engiadinaisa'' ingrado darcho.<ref name=":0" /> == Allevamaint == Las ''Nuorsas Engiadinaisas'' nun haun cornas. Ella ho uraglias chi pendan giò, ün nes chi do in ögl e sia pel es per solit brün cotschnaint, ma i do eir ''Nuorsas Engiadinaisas'' cun ün pel brün s-chür u nair. In conguel cun otras razzas es la ''Nuorsa Engiadinaisa'' üna razza granda. Ella ho ün caracter fidel ed es a la buna. Lur unglas sun fich resistentas, uschè cha maladias u unglas marschas nu ho'la quasi mê.<ref name=":1" /> La ''Nuorsa Engiadinaisa'' es fich früttaivla: Üna agnella po metter sül muond fin trais agnèls per an ed il temp traunter las naschentschas es fich court, nempe be 7–8 mais. Dimema d'ho la ''Nuorsa Engiadinaisa'' bger lat. L'intenziun dals allevaturs e las allevaturas da bês-cha d'hozindi nun es però il lat, la producziun da chaschöl da bês-cha ed oters prodots da lat, invezza da que l'affer da la delicatessa, la charn d'agnè, chi'd es povra in grass e fina.<ref name=":1" /> === Muaglia chi pasculescha === [[Datoteca:Engadinerschaf in den zwei Farbschlägen Braun und Schwarz, Schweiz.jpg|miniatura|''Nuorsas Engiadinaisas'', ''Alp Gamsboden'' (chantun Uri). ]] L'agn verd piglia il suramaun sur ils pros da las alps, uschè cha nu's po pü svilupper ün god. Eir la bioversited svanischa rigurus pervi da l'agn verd, chi crescha aint dapertuot. Daspö l'an 2017 vain stadageda la muaglia – ''Nuorsas Engiadinaisas'' – in la Val d'Usern (Andermatt, chantun Uri), e pasculan l'agn verd, uschè cha quist es dvanto chatscho bain inavous. La ''Nuorsa Engiadinaisa'' güda in quist möd da d'equillibrer las varieteds da plauntas in las alps.<ref name=":0" /> === Launa e prodots da launa === L'an 2009 ho ün ravuogl da 12 duonnas in l'Engiadina Bassa, ad Ardez, fundieu la societed ''butia da besch'' cun ün proget da laina fileda in collavuraziun cun la ''filleria Vetsch'' a Jenaz (Partenz). Quist cul böt, da tgnair in vita la misteraunza textila locala ed ultra da que cun l'intenziun da la svilupper inavaunt.<ref name=":2" /> La testa da la ''Nuorsa Engiadinaisa'' as preschenta scu logo da la moda da s-chaglia ''Anita Campel – moda da lana fatta a man''. Quists vstieus sun fats our da la launa – chi vain eir fileda in la ''filleria Vetsch'' a Jenaz – our da la pel da la ''Nuorsa Engiadinaisa'' ed eir otras razzas da bês-chas, chi vivan in Engiadina.<ref>''[https://anitacampell.ch/deutsch/ Verarbeitung]''. In: Strickmode Anita Campell. Moda da lana fatta a man. Consulte ils 6 avrigl 2026</ref> == Indicaziuns da funtaunas == <references /> [[Categoria:Animals]] [[Categoria:Engiadina]] [[Categoria:Engiadina Bassa]] dhmfz84tw8fm3p2hctzjauussztxqgf Pascal Gamboni 0 14919 174056 173901 2026-09-16T15:13:52Z Perscrutader 22999 niev maletg 174056 wikitext text/x-wiki {{Sursilvan}} [[File:Pascal Gamboni (Foto David Haas).jpg|mini|Pascal Gamboni (Foto David Haas), 2022]] '''Pascal Gamboni''' (* 1977 a [[Sedrun]]) ei in cantadur, cumponist e musicist svizra. El conta per romontsch ed engles. == Veta == Pascal Gamboni ei carschius si da lungatg-mumma romontsch a [[Sedrun]] nua ch'el ha fundau sco giuvenil il duo ''Ils Passiunai''. El ha frequentau il gimnasi da musica a Feldkirch ([[Austria]]). Suenter in sviament a [[Vienna]] eis el serendius vinavon ell'Engheltiara nua ch'el ha passentau diesch onns, igl emprem a Bristol e lu a Londra. El ha iniziau plirs projects da bands (''Cléan'', ''Temple Thief'', ''Sun gone mad'') ed ei staus support act dalla turnea dils Stranglers 2002. Suenter siu retuorn en Svizra eis el seconcentraus sin musica da lungatg romontsch, oravontut en siu dialect [[Tuatschin]]. El ha sunau al Montreux Jazz Festival, al CMJ Festival a New York, agl Openair Lumnezia, al ''Moon and Stars'' a Locarno e pliras gadas al RockSedrun, in festival en siu liug nativ.<ref>[https://www.r-tunes.ch/artists/pascal-gamboni ''Curriculum vitae da Pascal Gamboni'']; consultau ils 17 d'uost 2026.</ref> Gamboni ei in dils musicists ils pli productivs dil Grischun. El producescha dapi 2009 surtut albums da solo ch'el cumpona, registrescha, suna e conta sez. Il criticher da musica [[Benedetto Vigne]] descriva la musica da Gamboni aschia: «Schegie che sias canzuns ein minimalas e reservadas, perschuadan ellas cun ina enorma varietad, ellas resplendan aschidadir igl univers en ina crosa da nuschs.»<ref>Artechel da gasetta ''Die Suche nach dem Honig des Lebens'' ella Südostschweiz, ils 25 d'october 2024.</ref> Gamboni caracterisescha siu stil da musica sco «alpine lo-fi» per indicar che sia musica seigi francada ellas muntognas e ch'el registreschi cun siu studio portabel musica nua che ramurs secundaras astgien e dueigien haver plaz: Pli impurtont che la mischeida perfetga seigi la registraziun momentana ed immediata.<ref>[https://www.rtr.ch/play/tv/late-lounge/video/pascal-gamboni-i-late-lounge-live-1-i-rtr-stafla-1-episoda-1?urn=urn:rtr:video:0429378e-23ce-4f02-8470-347b162847e3 ''Emissiun Late Lounge Live auf RTR'']; consultau ils 17 d'uost 2026.</ref> Ina da sias pli enconuschentas canzuns ei ''Unics '09'' ch'ei daventada ella [[Surselva]] il himni inufficial dalla generaziun giuvna e vegn cantada da biars chors. En quella canzun descriva Gamboni a moda ironica veta e mintgadi dils Romontschs, il lungatg che mo paucs pli tschontschien e che seigi perquei unics ("nus essan unics"). Autras canzuns fetg enconuschentas ein ''Arva la mar'', ''Tschicago'', ni ''Da mai se''. Duas da sias chanzuns ein vegnidas elegidas il 2011 ed il 2016 per la gliesta ''Top Pop Rumantsch''.<ref>[https://www.rtr.ch/cultura/top-pop-rumantsch-survista-da-tut-las-ediziuns ''Gliesta Top Pop Rumantsch'']; consultau ils 17 d'uost 2026.</ref> Gamboni lavura adina puspei ensemen cun artists da differentas spartas. Cul scribent [[Arno Camenisch]] ha el dau sia atgna nota al gener dalla prelecziun accumpignada musicalmein<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=y6GXq2rHZyw ''Prelecziun musicala cun Arno Camenisch'']; consultau ils 17 d'uost 2026.</ref> ed el ha cumponiu la musica per l'adattaziun da teater dad in cudisch da Camenisch. Medemamein ha el cumponiu la musica per dus films svizzers (''Szenen einer Jagd (Three Weeks in September)'' da Carlo Beer e ''Suot tschêl blau (Under Blue Skies)'' dad Ivo Zen.<ref>[https://www.swissfilms.ch/en/person/pascal-gamboni/8f57d3dcc896486b8d61ad119732b58e ''Musica da film da Pascal Gamboni'']; consultau ils 17 d'uost 2026.</ref> Plinavon cooperescha Gamboni regularmein vid projects e luvratoris da scolaziun da musica en classas da scola ed accumpogna savens classas da yoga cun musica ruasseivla. Gamboni ha gudignau pliras renconuschientschas, premis e distincziuns el rom da cultura e musica, e sia veta ed ovra ei vegnida documentada sin [[Radiotelevisiun Svizra Rumantscha|RTR]]. Pascal Gamboni ei bab dad in fegl e viva a Berna.<ref>[https://www.rtr.ch/cultura/musica/live-en-il-studio-sis-giadas-pascal-gamboni-solo ''Emissiun ''Giuventetgna'' sin RTR dils 18 d'october 2019'']; consultau ils 17 d'uost 2026.</ref> == Premis e distincziuns == * 2003: Premi da la concurrenza per artistas e artists professiunals dil cantun Grischun<ref>[https://www.gr.ch/staka/doks/2003/beilage_kultur_kw23_05-06-03.pdf ''Premi per persunas el rom da cultura dil Grischun'']; consultau ils 17 d'uost 2026.</ref> * 2015: [[Radio SRF 3]] Best Talent Award december 2015<ref>[https://www.srf.ch/radio-srf-3/musik/srf-3-best-talent/srf-3-best-talent-best-talent-december-2015-pascal-gamboni ''SRF3 Best Talent Award 2015'']; consultau ils 17 d'uost 2026.</ref> * 2015: Premi da promoziun dil cantun Grischun<ref>[https://www.gr.ch/DE/institutionen/verwaltung/ekud/afk/kfg/kulturfoerderung/wpk/Documents/wpk_%C3%Bcbersicht_werkbeitr%C3%A4ge_1998-2025.pdf ''Premi da promoziun dil cantun Grischun'']; consultau ils 17 d'uost 2026.</ref> * 2019: Bündner Music Award dalla casa editura [[Somedia]]<ref>[https://www.rtr.ch/cultura/musica/buendner-music-award-premi-per-pascal-gamboni ''Bündner Music Award'']; consultau ils 17 d'uost 2026.</ref> * 2019: Premi da renconuschientscha dil cantun Grischun: Il musicist ha chattà in tun che tira ord simpladad, profunditad e forza.<ref>[https://www.gr.ch/DE/institutionen/verwaltung/ekud/afk/kfg/kulturfoerderung/kulturpreise/Documents/Kpreise%20Preistr%C3%A4gerInnen%20Stand%202025_d.pdf ''Premi da renconuschientscha dil cantun Grischun'']; consultau ils 17 d'uost 2026.</ref> == Discografia == * 1997 Ils Passiunai – Sen Plaz Scola (EP) * 2001 Ils Passiunai – Steilas da Grep * 2002 Cléan – Room 16 (EP) * 2002 Cléan – More or Less the Truth * 2003 Cléan – Universal Language * 2005 Temple Thief – Never Tired Again * 2007 Temple Thief – Temple Thief II * 2009 Sun Gone Mad – D(r)iving Music (2 DCs) * 2009 Pascal Gamboni – Siat Vanauns * 2011 Sun Gone Mad – Yesterday Will Never Happen (EP) * 2011 Pascal Gamboni & Sun Gone Mad – As Fiug? * 2012 Pascal Gamboni – Seed of song * 2012 Pascal Gamboni & Rees Coray – I am THE SONG is me * 2012 Pascal Gamboni & & Eveline Rütschlin – Buddha Verboten * 2013 Pascal Gamboni – Tiara * 2014 Pascal Gamboni & Sander Timmermans * 2015 Pascal Gamboni – La Ventira * 2016 Pascal Gamboni & Rees Coray – Veta Gloriusa * 2018 Pascal Gamboni – Da Mai Se * 2019 Pascal Gamboni – Everybody Wants The Honey * 2020 Pascal Gamboni – Arva La Mar (Best of 2007-2020) * 2022 Pascal Gamboni – Sut La Pial * 2024 Pascal Gamboni – Caos El Paradis * 2024 Pascal Gamboni – Alpine Lo-Fi * 2026 Pascal Gamboni – Mia Barca == Discografia (ulteriurs projects) == * 2011 Arno Camenisch & Pascal Gamboni – Live (prelecziun/conzert) * 2015 Pascal Gamboni – Musica da teater per ''Las Flurs Dil Di'' dad [[Arno Camenisch]] * 2020 Pascal Gamboni – Musica da film per ''Suot Tschêl Blau (Under Blue Skies)'' von [[Ivo Zen]] == Colligiaziuns == {{Commonscat}} * [https://www.pascalgamboni.ch// Pagina persunala silla reit] * [https://mx3.ch/pascalgamboni Musica da Pascal Gamboni sin Mx3 (plattafuorma da musica) * [https://www.discogs.com/de/search?q=pascal+gamboni&type=all Pascal Gamboni sin Discogs] == Annotaziuns == <references /> {{DEFAULTSORT:Gamboni, Pascal}} [[Categoria:Musicists]] [[Categoria:Chantadurs]] [[Categoria:Cumponists]] [[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner]] [[Categoria:Persunas svizras]] [[Categoria:Persunas grischunas]] [[Categoria:Persunas rumantschas]] [[Categoria:Umens]] kc84rkbcc0d2lznkhcspl59e1fs5qx7 Annalas da la Societad Retorumantscha 0 14949 174064 173589 2026-09-16T23:15:46Z ~2026-50114-74 23981 sbagls da scriver 174064 wikitext text/x-wiki {{Puter}}[[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha tom 16 (1902)]] Las '''Annalas da la Societad Retorumantscha''' sun ün forum per artichels scientifics e scientifics populars davart la lingua, la litteratura, la cultura e l'istorgia rumauntscha. == Furmaziun fin al di d'hoz == Cun las ''Annalas da la Societad Retorumantscha'' es naschida l'an 1886 üna plattafuorma dürabla per s'occuper cun la lingua e la cultura rumauntscha. Il motiv per que d'eira ün bsögn creschaint da documenter, perscruter e rinforzer il rumauntsch, chi d'eira chatscho da l'avanamaint dal tudas-ch. Ün an avaunt vaivan magisters ed intellectuels intuorn [[Gion Antoni Bühler]] fundieu la [[Societad Retorumantscha|Societad Retoromantscha]] (SRR) per cultiver la lingua materna.<ref>Gion Deplazes: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/024573/2011-12-16/ Rätoromanische Literatur]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Consulte ils 9 settember 2026</ref> Daspö l'an 1886 cumpera bod minch'an ün nouv tom da las ''Annalas''. In quellas as chattan contribuziuns scientificas sur la lingua, litteratura, istorgia e cultura, rezensiuns e texts istorics. In quist müd sun gnidas coservedas sur generaziuns attestats linguisticas pü verglias, sun gnieus publichos nouvs resultats da perscrutaziun ed es gnida promovida la lavur litterara rumauntscha contemporauna.<ref name=":0">''[https://annalas.ch/davart-las-annalas/ Davart Annalas]''. In: ''Annalas da la Societad Retorumantscha''. Conulte ils 9 settember 2026. </ref> Intaunt ho que pü scu tachaient Annalas chi documenteschan il svilup dal rumauntsch e sia diversited linguistica daspö la fin dal 19evel tschientiner. Las Annalas fuorman taunt üna collecziun da funtaunas istoricas impurtanta e resta scu forum da publicaziuns scientificas inavaunt activ.<ref name=":0" /> Las publicaziuns sun digitelas e stampedas, libramaing accessiblas. Las Annalas collian la preservaziun dal patrimoni culturel cun sia intermediaziun al temp e promouvan il barat traunter perscrutaziun, cultura e societed.<ref name=":0" /> == Indicaziun da las funtaunas == <references /> [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Litteratura svizra]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:Scienzas]] [[Categoria:Scienzas socialas]] [[Categoria:19avel tschientaner]] [[Categoria:20avel tschientaner]] eyxhdhnoa3uukzo62l986fkg8a5brn0 174065 174064 2026-09-16T23:18:15Z ~2026-50114-74 23981 174065 wikitext text/x-wiki {{Puter}}[[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha tom 16 (1902)]] Las '''Annalas da la Societad Retorumantscha''' sun ün forum per artichels scientifics e scientifics populers davart la lingua, la litteratura, la cultura e l'istorgia rumauntscha. == Furmaziun fin al di d'hoz == Cun las ''Annalas da la Societad Retorumantscha'' es naschida l'an 1886 üna plattafuorma dürabla per s'occuper cun la lingua e la cultura rumauntscha. Il motiv per que d'eira ün bsögn creschaint da documenter, perscruter e rinforzer il rumauntsch, chi d'eira chatscho da l'avanamaint dal tudas-ch. Ün an avaunt vaivan magisters ed intellectuels intuorn [[Gion Antoni Bühler]] fundieu la [[Societad Retorumantscha|Societad Retoromantscha]] (SRR) per cultiver la lingua materna.<ref>Gion Deplazes: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/024573/2011-12-16/ Rätoromanische Literatur]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Consulte ils 9 settember 2026</ref> Daspö l'an 1886 cumpera bod minch'an ün nouv tom da las ''Annalas''. In quellas as chattan contribuziuns scientificas sur la lingua, litteratura, istorgia e cultura, rezensiuns e texts istorics. In quist müd sun gnidas coservedas sur generaziuns attestats linguisticas pü verglias, sun gnieus publichos nouvs resultats da perscrutaziun ed es gnida promovida la lavur litterara rumauntscha contemporauna.<ref name=":0">''[https://annalas.ch/davart-las-annalas/ Davart Annalas]''. In: ''Annalas da la Societad Retorumantscha''. Conulte ils 9 settember 2026. </ref> Intaunt ho que pü scu tachaient Annalas chi documenteschan il svilup dal rumauntsch e sia diversited linguistica daspö la fin dal 19evel tschientiner. Las Annalas fuorman taunt üna collecziun da funtaunas istoricas impurtanta e resta scu forum da publicaziuns scientificas inavaunt activ.<ref name=":0" /> Las publicaziuns sun digitelas e stampedas, libramaing accessiblas. Las Annalas collian la preservaziun dal patrimoni culturel cun sia intermediaziun al temp e promouvan il barat traunter perscrutaziun, cultura e societed.<ref name=":0" /> == Indicaziun da las funtaunas == <references /> [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Litteratura svizra]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:Scienzas]] [[Categoria:Scienzas socialas]] [[Categoria:19avel tschientaner]] [[Categoria:20avel tschientaner]] bngm6tio4ggbepoxs82gl59eaag5p9q Theodor Gartner 0 14966 174063 174030 2026-09-16T22:56:07Z ~2026-50114-74 23981 sbagls da scriver; + categorias 174063 wikitext text/x-wiki {{Puter}}[[Datoteca:Theodor Gartner Universität Innsbruck.jpg|miniatura|Theodor Gartner, Universited Puntina]] '''Theodor Gartner''' (naschieu il 1.11.1843 a Vienna, mort ils 29.4.1925 a Puntina) d'eira ün romanist ed expert da rumauntsch.<ref name=":1" /> L'an 1883 ho'l publicho il «Handbuch der rätoromanischen Grammatik» (Il Manuel da la grammatica rumauntscha) e pü tard, l'an 1910 il «Handbuch der rätoromanischen Sprache und Literatur» (Manuel da la lingua e litteratura rumauntscha).<ref name=":1" /> Impü ho'l scrit insembel cun Stephan Smal-Stozkyj la Grammatica da la lingua rutena (ucrainaisa). Theodor Gartner vela scu ün dals confundatuors da la retoromanistica resp. filologia retorumauntscha.<ref name=":2" /> == Vita e lavur == Theodor Gartner d'eira il figl dal cusglier guvernativ Anton Gartner e da sia duonna Therese. Scu prüm ho'l stüdgio chemia e fisica a [[Vienna]] ed ho in seguit lavuro scu magister a la scoula media.<ref name=":1">Clà Riatsch: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/044319/2006-10-24/ Theodor Gartner]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Publicho l'an 2003, revido ils 24 ottober 2006. Consulto ils 15 settember 2026. </ref> In möd autodidact ho'l imprais franzes ed ho tenor que instruieu frances al gimnasi a [[Linz]].<ref name=":2">Alwin Kuhn: ''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd118900846.html#ndbcontent Gartner, Theodor]''. In: ''Deutsche Biographie''. Consulto ils 15 settember 2026. </ref> In l'eted da 35 ans turnet Theodor Gartner l'an 1878 a Vienna e s'adresset, stimulo dal romanist Adolf Mussafia, a la filologia romanica. L'an 1885 gnit el clamo scu professor a l'Universited da [[Czernowitz]] (Bukowina, hoz [[Ucraina]]). Traunter l'an 1899 fin a sia emeritaziun l'an 1911, ho'l surpiglio la plazza scu professur a l'Universited [[Puntina]] (tudas-ch: Innsbruck) per la professura da filologia romanica, chi d'eira güst gnida metter ad ir<ref name=":2" /> cun il nom «Ordinarius für romanische Philologie».<ref name=":1" /> === Sia lavur scu professer a l'Universited da Czernowitz – Grammatica da la lingua rutena (ucranaisa) === Traunter ils ans 1886 fin 1889 d'eira Theodor Gartner professur da romanistica a Czernowitz (Bukowina, hoz Ucraina). Cò perscrutaiva'l ils dialects rumens sül territori da la Bukowina e d'eira autur da püssas lavuors davart l'hungarologia e davart la lingua dals Roma. Impü ho'l scrit insembel cun [[Stephan Smal-Stozkyj]] la grammatica da la lingua rutena (ucranaisa). Our da quella es resultida l'an 1893 la prüma ediziun dal cudesch d'instrucziun per scoulas medias «Grammatica rutena». Theodor Gartner s'ho partecipo a l'elavuraziun ed a l'introducziun d'ün'ortografia ucranaisa. Quista as sviluppaiva tenor il principi fonetic, cuntrari a l'ortografia etimologica chi existaiva da quel temp. L'an 1913 cumparaiva la «Grammatik der ruthenischen (ukrainischen) Sprache''»'' (Grammatica da la lingua rutena (ucranaisa)).<ref name=":3">«''[https://web.archive.org/web/20160304191413/http://encyclopedia.kiev.ua/articles/files/gartner.pdf Theodor Gartner]''» (PDF) (in ucranais). Archiv da l'[https://encyclopedia.kyiv.ua/articles/files/gartner.pdf originel] (PDF) ils 4 da marz 2016. </ref> === Sia lavur scu professer a l'Universited d'Insbruck – Grammatica da la lingua rumauntscha === Daspö l'an 1899 fin 1911 prescurtaiva Theodor Gartner scu professur da la nouva professura da filologia romanica al'Universited Puntina. A basa da las lavuors da perscrutaziun da [[Graziadio Isaia Ascoli]] ho Theodor Gartner resümo las gruppas linguisticas rumauntschas dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] suot la denominaziun «[[Rumantsch|Rumauntsch]]».<ref name=":2" /> Independentamaing da Graziado Isaia Ascoli perscrutaiva Gartner ils dialects «ladins»da la [[Bregaglia|Bregiaglia]], dal Grischun centrel, da l'[[Engiadina]], dal Tirol dal Süd e dal Friul. Per sias prescrutaziuns viagiaiva'l düraunt püs ans in quistas regiuns confuormamaingas, ramassaiva pleds e texts directamaing aint in la populaziun.<ref name=":2" /> L'an 1879, zieva ün viedi da perscrutaziun tres la [[Val Gardena]] i'l Tirol, ho Theodor Gartner publicho «Die Gredner Mundart».<ref name=":1" /> Vastas registraziuns linguisticas dal Grischun, dal Tirol dal Süd ed il territori linguistic fin a l'[[Adria]], furmaivan la basa per sia Grammatica rumauntscha (1883) e dal sieu «Handbuch der rätoromanischen Sprache und Literatur''»'' (Manuel da lingua e litteratura rumauntscha) (1910). Sias lavurs d'eiran fundamentelas ed uschè vela Theodor Gartner scu ün dals confundatuors da la retoromanistica resp. filologia rumauntscha.<ref name=":1" /> == Ouvras == * Theodor Gartner: ''Die Gredner Mundart,'' Theodor Gartner, Linz 1879 * Theodor Gartner e Stephan Smal-Stozkyj: ''Grammatik der ruthenischen (ukrainischen) Sprache'' (1893, cun Stephan Smal-Stozkyj) * Theodor Gartner: ''Handbuch der rätoromanischen Sprache und Literatur''. Ediziun Niemeyer, Halle an der Saale 1910. * Theodor Gartner e Stephan Smal-Stozkyj: ''Grammatik der ruthenischen (ukrainischen Sprache)''. Edito da la Societed Szewczenko per scienzas. Lemberg, Vienna 1913 * Theodor Gartner: ''Raetoromanische Grammatik.'' Prüma Ediziun: 1883. == Indicaziun da funtaunas == <references /> [[Categoria:Linguists]] [[Categoria:Romanists]] [[Categoria:Persunas dal 19avel tschientaner]] [[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:Lingua rumantscha]] jmrs3iel9bg6save52wykfvdmoy5h7l Alfons de Flugi 0 14968 174062 174051 2026-09-16T22:29:03Z ~2026-50114-74 23981 sbagls da scriver; - categoria redundanta 174062 wikitext text/x-wiki {{Puter}} Il engiadinais '''Alfons de Flugi (1823–1890)''', cun nom cumplet Alfons Flugi d'Aspermont d'eira istoriker, perscruteder da linguas, poet, linguist, traductur e scriptur.<ref>''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd101437552.html Flugi von Aspermont, Alfons]''. In: ''Deutsche Biographie''. Consulto ils 15 settember 2026.</ref> == Vita e lavur == Alfons de Flugi d'eira il figl dal poet e promotur da turissem [[Conradin de Flugi]].<ref>Silvio Margadant: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/021957/2006-04-07/ Flugi, Flugi von Aspermon]''t. In: Historisches Lexikon der Schweiz HLS. Versiun da 2000, revido ils 7 d'avril 2006. Consulte ils 15 settember 2026.</ref> Alfons de Flugi ho miss il fundamaint per la perscrutaziun scientifica e la collecziun da la chanzun pupulera rumauntscha. El ho stüdgio in Germania tar Wilhelm Heinrich Riehel, chi es dvanto cun sias lavurs ün pionier da la folcloristica. Zieva sieu stüdi es Alfons de Flugi sto in stret barat cun perscruteders tudas-chs da la chanzun populera, scu cun Wilhelm Heinrich Riehel. Il sieu prüm tractat publichet Alfons de Flugi l'an 1861 e cun sia dissertaziun «Die Volkslieder des Engadins» (Chanzuns pupuleras da l'Engiadina) l'an 1873, ho'l preschanto üna retschercha fundamentela. In sia lavur ho'l ordino las chanzuns tenor lur istorgia, derivanza, fuorma e tematica. Uschè ho'l publicho 12 chanzuns populeras cun traducziuns tudas-chas. Ulteriuras ho'l publicho üna seguonda lavur cun 36 chanzuns, ch'el ho ramasso aint ils «Romanische Studien» dal romanist Eduard Böhmer.<ref name=":1">Laura Decurtins: Philologisches Interesse am «Folkslor». In: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Ediziun Chronos, Turich 2019. Paginas: 132–134. ISBN: 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]</ref> Flugi inclegiaiva il ramasser eir scu üna lavur da conservaziun. Traunter oter ho'l documento chanzuns d'amur, d'emigrants, da societed, d'üsaunzas, da schnöss e d'iffaunts ed ho deploro, cha da la richezza da las chanzuns d'üna vouta as hegia mantgnieu be auncha poch.<ref name=":1" /> == Ouvras d'Alfons Flugi == * Alfons Flugi d'Aspermont: ''Die Volkslieder des Engadins: nebst einem Anhange engadinischer Volkslieder im Original und in deutscher Uebersetzung''. Stamparia Trübner, Strassburg 1873. * Alfons Flugi d'Aspermont: ''Zwei historische Gedichte in ladinischer Sprache aus dem 16. und 17. Jahrhundert''. Stamparia L. Hitz, Cuira 1865. * Alfons Flugi d'Aspermont: ''Die Hoheitsrechte des Kantons Graubünden über das Bistum Chur''. Stamparia L.Hitz, Cuira 1860. * Alfons Flugi d'Aspermont: ''Der Prättigauer Freiheitskampf''. Stamparia Grubenmann, Cuira e Leipzig 1844. == Indicaziun da funtaunas == <references /> [[Categoria:19avel tschientaner]] [[Categoria:Scripturs da la Svizra]] [[Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner]] [[Categoria:Scienzas socialas]] f5hi7bs14xs5qnpw3wczaeb03e9lae9