Wikipedia rmwiki https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Multimedia Spezial Discussiun Utilisader Utilisader discussiun Wikipedia Wikipedia discussiun Datoteca Datoteca discussiun MediaWiki MediaWiki discussiun Model Model discussiun Agid Agid discussiun Categoria Categoria discussiun TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion World Wide Web (sursilvan) 0 1188 174200 173988 2026-09-27T00:03:05Z Albinfo 2471 174200 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:World Wide Web}} {{sursilvan|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=World Wide Web}}{{InterwikiP2959}} Il '''World Wide Web''' (era il "'''WWW'''") ei in sistem d'informaziun che operescha sigl [[Internet]]. Documents digl ''World Wide Web'' ein screts en ''Hypertext'' ed ein numnadas ''websites''. Treis standards defineschan co ins anfla (''URL''), co ins transmetta (''HTTP'') e co ins legia (''HTML'') in document dil ''World Wide Web''. Las empremas paginas ein vegni screttas da Tim Berners-Lee e Robert Cailliau al CERN a [[Genevra]]. [[Categoria:Internet]] ah1gvmv8fxpqlip9kwct633wo3msagj Imperi roman (sursilvan) 0 2285 174194 173984 2026-09-26T23:47:17Z Albinfo 2471 Lf 174194 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Imperi roman}} {{sursilvan|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=Imperi roman}} [[Datoteca:Roman_Republic-44BC.png|thumb|350px|right|Igl imperi roman igl onn 44 avon Cristus]] Igl '''Imperi roman''' ei il territori che vegneva regius dil marcau da [[Roma]] dil 6avel tschentaner avon Cristus entochen il 5avel tschentaner suenter [[Jesus da Nazaret|Cristus]]. All'entschatta regeva sulettamein in [[retg]], silsuenter la [[republica]] e pli tard igl [[imperi]]. Quei territori ei s'engrondius cun ses pievels, lungatgs e religiuns ed ei daventaus in stadi. El temps da sia pli gronda derasaziun, il temps digl imperatur [[Traian]], ei igl imperi roman sespartius en treis continents: Ils loghens damaneivel dalla mar mediterrana, sur [[Gallia]] ed en bia parts dalla [[Gronda Britannia]] ed els loghens entuorn la mar nera. Cun quei regeva Roma sur la pli gronda part dil cirquit dalla mar mediterrana. [[Categoria:Imperi Roman| ]] [[Categoria:Stadis istorics]] k15fqrzotsqwi3o01fjff334y4tz98d Maturitad bilingua (sursilvan) 0 4814 174201 173985 2026-09-27T00:03:35Z Albinfo 2471 174201 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Maturitad bilingua}} {{sursilvan|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=maturitad bilingua}}{{InterwikiP2959}} La '''maturitad bilingua''' ei igl attest, ch'ins survegn, sch'ins absolvescha la scola media cun dus lungatgs d'instrucziun, per exempel [[rumantsch|romontsch]] e [[lingua tudestga|tudestg]]. Egl exempel numnau sura vegnan ils scolars instrui en certs roms per tudestg (p. ex. geografia ed informatica) ed en entgins auters per romontsch (p .ex. historia e biologia). === Avantatgs === Sin la tscherca da plazza sto, tier medemas prestaziuns els caums, vegnir preferiu quel che po tschintschar flessegiont dapli lungatgs federals. [[Category:Scolaziun en il chantun Grischun]] 0vkkupix5f2crrwgvb18m1tvg12u6qx Lescha da lungatgs cantunala 0 4953 174179 173981 2026-09-26T22:46:56Z Albinfo 2471 174179 wikitext text/x-wiki {{sursilvan|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=Lescha da linguas chantunala}} Ils 17 da zercladur 2007 ha la populaziun [[Grischun|grischuna]] approvau la nova '''lescha da lungatgs cantunala'''. == Puncts principals dalla nova lescha == * Transposiziun dall'incumbensa dalla constituziun federala e dil dretg internaziunal * Rinforzar la trilinguitad sco segn caracteristic dil cantun [[Grischun]] * Schurmetg e promoziun dils lungatgs periclitai [[rumantsch|romontsch]] e [[lingua taliana|talian]] * Promoziun dil brat dils differents lungatgs * Fixaziun da prinzipis per l'attribuziun da vischnauncas tier territoris linguistics * Fixaziun da lungatgs ufficials e lungatgs da scola == Colligiaziuns == * [http://www.triling.ch www.triling.ch] * [http://www.ja-gea-si.ch www.ja-gea-si.ch] [[Categoria:Politica linguistica]] [[Categoria:Politica dal chantun Grischun]] [[Categoria:Linguas dal chantun Grischun]] m3gaut27g1pfcaauey4y6z58zp3m024 Brüsch 0 7251 174214 172975 2026-09-27T10:03:25Z Albinfo 2471 Lf 174214 wikitext text/x-wiki {{Idiom2|idiom1=rumantsch grischun|lemma=Brüsch|idiom2=puter|lemma2=Brüsch/pt}} {{Infochascha Unitad d'administraziun svizra |Num = Brüsch |Tip = Vischnanca politica |Vopna = CHE Brusio COA.svg |Panorama = Brusio mit Kreisviadukt der Rhätischen Bahn .jpg |Descripziun = Brüsch cun ils ''[[crotto|crotti]]'' tipics <!--- ADMINISTRAZIUN ---> |Chantun = GR |Regiun = Bernina |Titel president = |President = |Lingua ufficiala = <!--- TERRITORI ---> |Charta = Karte Gemeinde Brusio 2016.png |Autezza = 780 |Surfatscha = 46,29 |Populaziun = {{EWZ CH|CH-GR|3551}} |Data populaziun = {{EWD|CH-GR}} |Spessezza = 24 |Fracziuns = |Cunfina cun = |NS = 46.258934 |EW = 10.124708 <!--- AUTRAS INFURMAZIUNS ---> |NP = 7743 Brusio<br />7744 [[Campocologno]]<br />7747 Viano<br />7748 Campascio |Preselecziun = 081 |UST = 3551 |Abitants = talian: ''brusiesi''<br />dialect: ''brüsasc'' |Surnum = |Lingua tradiziunala = [[lingua lumbarda]] |Dialect = brüsasc <!--- INTERNET ---> |Pagina-web = www.brusio.ch |eLIR = 152 }} '''Brüsch''' (''Brusio'' in [[lingua taliana|talian]], ''Brüs'' in [[lingua lumbarda|lumbard]] e [[lingua tudestga|tudestg]] istoric) è ina vischnanca politica [[svizra]] en il {{chantun|Grischun}}. Ella appartegna al circul da Brüsch dal [[Bernina (district)|district Bernina]]. ==Geografia== Brüsch sa chatta a 780 m.s.m., en il sid da la [[Val Puschlav]], a 6 km al nord da [[Tiraun]] ed a 50 km al sid-est da [[San Murezzan]]. Da Brüsch appartegnan las fracziuns da ''Campascio'', ''[[Campocologno]]'', ''Cavaione'', ''Monte Scala'', ''Piazzo'', ''Viano'' e ''Zalende''. Las vischnancas cunfinantas da Brusio en [[Bianzone]] ([[Italia|IT]]-[[Sondrio|SO]]), [[Chiuro]] ([[Italia|IT]]-[[Sondrio|SO]]), [[Grosotto]] ([[Italia|IT]]-[[Sondrio|SO]]), [[Puschlav|Poschiavo (Puschlav)]], [[Teglio]] ([[Italia|IT]]-[[Sondrio|SO]]), [[Tiraun]] ([[Italia|IT]]-[[Sondrio|SO]]), [[Velvio]] ([[Italia|IT]]-[[Sondrio|SO]]) e [[Villa di Tirano]] ([[Italia|IT]]-[[Provizia da Varese|VA]]). ==Demografia== ===Populaziun=== L'onn 2009 muntava il dumber d'abitants da la vischnanca a 1146 persunas.<ref> http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/01/02/blank/key/raeumliche_verteilung/kantone__gemeinden.html</ref> La populaziun istorica da Brusio era:<ref>{{E-LIR|152|Brüsch|autur=Fernando Iseppi}}</ref> {| class="prettytable" |- bgcolor="#E3E3E3" !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" | Svilup demografic |- bgcolor="#E3E3E3" !Onn !Abitants |- |align="center"|1850 || align="center" | 1000 |- |align="center"|1880 || align="center" | 1158 |- |align="center"|1900 || align="center" | 1199 |- |align="center"|1910 || align="center" | 1320 |- |align="center"|1941 || align="center" | 1470 |- |align="center"|1950 || align="center" | 1528 |- |align="center"|1980 || align="center" | 1258 |- |align="center"|2005 || align="center" | 1198 |} ===Linguas=== La lingua uffiziala da Brusio è il talian. {| class="prettytable" |----- | colspan="7" align="center" bgcolor="#BFEFFF" | '''Linguas a Brusio ''' |----- | rowspan="2" align="center" | '''Linguas''' || colspan="2" align="center" | '''Dumbraziun da l'onn 1980''' || colspan="2" align="center" | '''Dumbraziun da l'onn 1990''' || colspan="2" align="center" | '''Dumbraziun da l'onn 2000''' |----- | align="center" bgcolor=" | '''Dumber''' || align="center" | '''Part''' || align="center" | '''Dumber''' || align="center" | '''Part''' || align="center" | '''Dumber''' || align="center" | '''Part''' |----- |[[lingua taliana|talian]] || align=right | 1'191 || align=right | 94,67 % || align=right | 1'150 || align=right | 94,26 % || align=right | 1'111 || align=right | 92,43 % |----- |[[lingua tudestga|tudestg]] || align=right | 43 || align=right | 3,42 % || align=right | 45 || align=right | 3,69 % || align=right | 64 || align=right | 5,32 % |----- |[[rumantsch]] || align=right | 15 || align=right | 1,19 % || align=right | 12 || align=right | 0,98 % || align=right | 8 || align=right | 0,67 % |----- |'''abitants''' || align=right | 1'258 || align=right | 100 % || align=right | 1'220 || align=right | 100 % || align=right | 1'202 || align=right | 100 % |} ==Monuments e lieus d'interest== *La baselgia da San Romerio. == Vesair era == * [[Brüsch (puter)|Quest artigel en puter]] ==Funtaunas== <references/> == Colliaziuns == {{Commons|Category:Brusio|Brusio}} *[http://www.brusio.ch/ brusio.ch] La pagina uffiziala da la vischnanca * Artigel [http://www.e-lir.ch/index.php?lemma=Scuol&Submit2=tschertgar&lemma_lang=r&id=152 ''Brusio''] en il [[Lexicon istoric retic|Lexicon Istoric Svizzer]] {{Regiun Bernina}} [[Categoria:Lieu en il chantun Grischun]] [[Categoria:Vischnancas dal chantun Grischun]] [[Categoria:Vischnancas grischunas - per repassar]] [[Categoria:Brusio| ]] 5g64pdbwg4oi9sjil33uza0g3ily8m8 Model:Puter 10 7841 174182 174126 2026-09-26T22:52:54Z Albinfo 2471 174182 wikitext text/x-wiki {| align=center width=100% id=toc | <div class=center><div style="font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; font-weight: normal;">Quist artichel es scrit in '''rumauntsch puter'''. {{#if: {{{lemmaN|}}} {{{idiomN|}}}|<br />A do eir artichels davart il medem tema in [[{{{lemma2}}}|{{{idiom2}}}]]{{#if: {{{lemma3|}}}|, [[{{{lemma3}}}|{{{idiom3}}}]]}}{{#if: {{{lemma4|}}}|, [[{{{lemma4}}}|{{{idiom4}}}]]}}{{#if: {{{lemma5|}}}|, [[{{{lemma5}}}|{{{idiom5}}}]]}} e [[{{{lemmaN}}}|{{{idiomN}}}]].|{{#if: {{{lemma2|}}} {{{idiom2|}}}|<br />A do eir [[{{{lemma2}}}|ün artichel davart il medem tema]] in '''{{{idiom2}}}'''.|}}}}</div></div> |}<noinclude>[[Category:Models d'avis|Puter]]{{#if:{{{lemma2|}}}|{{#if:{{{idiom2|}}}|[[Categoria:Artitgels disponibels en plirs idioms]]}}}}</noinclude><includeonly>[[Category:Artichels in rumauntsch puter]]</includeonly> dw365km5ya0qn5i8ux3xey1xl98wse4 174188 174182 2026-09-26T23:25:25Z Albinfo 2471 174188 wikitext text/x-wiki {| align=center width=100% id=toc | <div class=center><div style="font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; font-weight: normal;">Quist artichel es scrit in '''rumauntsch puter'''. {{#if: {{{lemmaN|}}} {{{idiomN|}}}|<br />A do eir artichels davart il medem tema in [[{{{lemma2}}}|{{{idiom2}}}]]{{#if: {{{lemma3|}}}|, [[{{{lemma3}}}|{{{idiom3}}}]]}}{{#if: {{{lemma4|}}}|, [[{{{lemma4}}}|{{{idiom4}}}]]}}{{#if: {{{lemma5|}}}|, [[{{{lemma5}}}|{{{idiom5}}}]]}} e [[{{{lemmaN}}}|{{{idiomN}}}]].|{{#if: {{{lemma2|}}} {{{idiom2|}}}|<br />A do eir [[{{{lemma2}}}|ün artichel davart il medem tema]] in '''{{{idiom2}}}'''.|}}}}</div></div> |}<noinclude>[[Category:Models d'avis|Puter]]</noinclude><includeonly>[[Category:Artichels in rumauntsch puter]]{{#if:{{{lemma2|}}}|{{#if:{{{idiom2|}}}|[[Categoria:Artitgels disponibels en plirs idioms]]}}}}</includeonly> 94mv61famzeihi13l2ond439o44onq0 Model:Idiom 10 7878 174161 172847 2026-09-26T19:06:02Z Albinfo 2471 174161 wikitext text/x-wiki <div id="Model_Repassada"> {| {{Bausteindesign1}} | style="width: 24px" | [[Datoteca:Write.svg|24px|link={{TALKPAGENAME}}]] | Questa pagina è scritta en {{{1}}}. {{#if: {{{lemma2|}}} {{{idiom2|}}}|<br />Igl exista er in artitgel davart il medem tema en '''{{{idiom2}}}''': [[{{{lemma2}}}]].}} |} </div><includeonly>{{#ifeq:{{{1}}}|nocat||{{#ifeq: {{{1}}} |rumantsch grischun|| [[Categoria:{{#switch: {{{1}}} |sursilvan = Artitgels en sursilvan|sutsilvan = Artetgels an sutsilvan|surmiran = Artetgels an surmiran|vallader = Artichels in rumantsch vallader|puter = Artichels in rumauntsch puter|}}]]}}|}}{{#if: {{{lemma2|}}} {{{idiom2|}}}|[[Categoria:Artitgels disponibels en plirs idioms]]}}</includeonly><noinclude> ;Exempels <code><nowiki>{{Idiom|puter}}</nowiki></code> {{Idiom|puter}} <code><nowiki>{{Idiom|rumantsch grischun|idiom2=puter|lemma2=dschember}}</nowiki></code> {{Idiom|rumantsch grischun|idiom2=puter|lemma2=dschember}} [[Categoria:Models d'avis|idiom]]</noinclude> rncmymxetxbmmwo3rimsu5mx037u8tp 174164 174161 2026-09-26T19:08:35Z Albinfo 2471 174164 wikitext text/x-wiki <div id="Model_Repassada"> {| {{Bausteindesign1}} | style="width: 24px" | [[Datoteca:Write.svg|24px|link={{TALKPAGENAME}}]] | Questa pagina è scritta en {{{1}}}. {{#if: {{{lemma2|}}} {{{idiom2|}}}|<br />Igl exista er in artitgel davart il medem tema en '''{{{idiom2}}}''': [[{{{lemma2}}}]].}} |} </div><includeonly>{{#ifeq:{{{1}}}|nocat||{{#ifeq: {{{1}}} |rumantsch grischun|| [[Categoria:{{#switch: {{{1}}} |sursilvan = Artitgels en sursilvan|sutsilvan = Artetgels an sutsilvan|surmiran = Artetgels an surmiran|vallader = Artichels in rumantsch vallader|puter = Artichels in rumauntsch puter|}}]]}}|}}{{#if: {{{idiom2|}}}|[[Categoria:Artitgels disponibels en plirs idioms]]|}}</includeonly><noinclude> ;Exempels <code><nowiki>{{Idiom|puter}}</nowiki></code> {{Idiom|puter}} <code><nowiki>{{Idiom|rumantsch grischun|idiom2=puter|lemma2=dschember}}</nowiki></code> {{Idiom|rumantsch grischun|idiom2=puter|lemma2=dschember}} [[Categoria:Models d'avis|idiom]]</noinclude> hmc3wdnm9fay2szwc58k2pygzvnwqhp 174165 174164 2026-09-26T19:13:41Z Albinfo 2471 174165 wikitext text/x-wiki <div id="Model_Repassada"> {| {{Bausteindesign1}} | style="width: 24px" | [[Datoteca:Write.svg|24px|link={{TALKPAGENAME}}]] | Questa pagina è scritta en {{{1}}}. {{#if: {{{lemma2|}}} {{{idiom2|}}}|<br />Igl exista er in artitgel davart il medem tema en '''{{{idiom2}}}''': [[{{{lemma2}}}]].}} |} </div><includeonly>{{#ifeq:{{{1}}}|nocat||{{#ifeq: {{{1}}} |rumantsch grischun|| [[Categoria:{{#switch: {{{1}}} |sursilvan = Artitgels en sursilvan|sutsilvan = Artetgels an sutsilvan|surmiran = Artetgels an surmiran|vallader = Artichels in rumantsch vallader|puter = Artichels in rumauntsch puter|}}]]}}|}}{{#if:{{{idiom2|}}}|[[Categoria:Artitgels disponibels en plirs idioms]]|}}</includeonly><noinclude> ;Exempels <code><nowiki>{{Idiom|puter}}</nowiki></code> {{Idiom|puter}} <code><nowiki>{{Idiom|rumantsch grischun|idiom2=puter|lemma2=dschember}}</nowiki></code> {{Idiom|rumantsch grischun|idiom2=puter|lemma2=dschember}} [[Categoria:Models d'avis|idiom]]</noinclude> tvamg7fydtcb282a8jtc68erz6v5l3v 174166 174165 2026-09-26T19:23:15Z Albinfo 2471 174166 wikitext text/x-wiki <onlyinclude><div id="Model_Repassada"> {| {{Bausteindesign1}} | style="width: 24px" | [[Datoteca:Write.svg|24px|link={{TALKPAGENAME}}]] | Questa pagina è scritta en {{{1}}}. {{#if: {{{lemma2|}}} {{{idiom2|}}}|<br />Igl exista er in artitgel davart il medem tema en '''{{{idiom2}}}''': [[{{{lemma2}}}]].}} |} </div></onlyinclude><includeonly>{{#ifeq:{{{1}}}|nocat||{{#ifeq: {{{1}}} |rumantsch grischun|| [[Categoria:{{#switch: {{{1}}} |sursilvan = Artitgels en sursilvan|sutsilvan = Artetgels an sutsilvan|surmiran = Artetgels an surmiran|vallader = Artichels in rumantsch vallader|puter = Artichels in rumauntsch puter|}}]]}}|}}{{#if:{{{idiom2}}}|[[Categoria:Artitgels disponibels en plirs idioms]]|}}</includeonly><noinclude> ;Exempels <code><nowiki>{{Idiom|puter}}</nowiki></code> {{Idiom|puter}} <code><nowiki>{{Idiom|rumantsch grischun|idiom2=puter|lemma2=dschember}}</nowiki></code> {{Idiom|rumantsch grischun|idiom2=puter|lemma2=dschember}} [[Categoria:Models d'avis|idiom]]</noinclude> htd1iddvd6t9z1gr2ff5c8e64f527cw 174167 174166 2026-09-26T19:43:16Z Albinfo 2471 Vorlage etwas bereinigt und erweitert 174167 wikitext text/x-wiki <onlyinclude><includeonly><div id="Model_Repassada"> {| {{Bausteindesign1}} | style="width: 24px" | [[Datoteca:Write.svg|24px|link={{TALKPAGENAME}}]] | Questa pagina è scritta en {{{1|}}}.{{#if:{{{lemma2|}}}|{{#if:{{{idiom2|}}}|<br />Igl exista er in artitgel davart il medem tema en '''{{{idiom2}}}''': [[{{{lemma2}}}]].}}}} |} </div> {{#if:{{{nocat|}}}|| {{#switch:{{{1|}}} |sursilvan=[[Categoria:Artitgels en sursilvan]] |sutsilvan=[[Categoria:Artetgels an sutsilvan]] |surmiran=[[Categoria:Artetgels an surmiran]] |vallader=[[Categoria:Artichels in rumantsch vallader]] |puter=[[Categoria:Artichels in rumauntsch puter]] |#default= }} {{#if:{{{lemma2|}}}|{{#if:{{{idiom2|}}}|[[Categoria:Artitgels disponibels en plirs idioms]]}}}} }} </includeonly></onlyinclude><noinclude> == Descripziun == Questa model inditgescha l'idiom rumantsch en il qual in artitgel è scrit. {{Idiom| ''rumantsch grischun/sursilvan/sutsilvan/surmiran/vallader/puter'' |nocat=1}} == Exempels == <code><nowiki>{{Idiom|puter}}</nowiki></code> {{Idiom|puter|nocat=1}} <code><nowiki>{{Idiom|rumantsch grischun|idiom2=puter|lemma2=dschember}}</nowiki></code> {{Idiom|rumantsch grischun|idiom2=puter|lemma2=dschember|nocat=1}} [[Categoria:Models d'avis|idiom]] </noinclude> aowh21sc01b2p514chjb6n4eid1xlgj Model:Sursilvan 10 8596 174178 174150 2026-09-26T22:45:07Z Albinfo 2471 174178 wikitext text/x-wiki {| align=center width=100% id=toc | <center> <div style="font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; font-weight: normal;">Quest artechel ei screts per '''sursilvan'''. {{#if: {{{lemmaN|}}} {{{idiomN|}}}|<br />Ei dat er artechels davart il medem tema per [[{{{lemma2}}}|{{{idiom2}}}]]{{#if: {{{lemma3|}}}|, [[{{{lemma3}}}|{{{idiom3}}}]]}}{{#if: {{{lemma4|}}}|, [[{{{lemma4}}}|{{{idiom4}}}]]}}{{#if: {{{lemma5|}}}|, [[{{{lemma5}}}|{{{idiom5}}}]]}} e [[{{{lemmaN}}}|{{{idiomN}}}]].|{{#if: {{{lemma2|}}} {{{idiom2|}}}|<br />Ei dat er [[{{{lemma2}}}|in artechel davart il medem tema]] per '''{{{idiom2}}}'''.|}}}}</div></center> |}<noinclude>[[Category:Models d'avis|Sursilvan]]</noinclude><includeonly>[[Category:Artitgels en sursilvan]]{{#if:{{{lemma2|}}}|{{#if:{{{idiom2|}}}|[[Categoria:Artitgels disponibels en plirs idioms]]}}}}</includeonly><noinclude> == Instrucziun da diever == '''Per artechels screts per sursilvan:''' Copiescha <nowiki>{{Model:Sursilvan}}</nowiki> ell'entschatta digl artechel. '''Per artechels screts per sursilvan cun ina colligiaziun ad in auter idiom:''' Copiescha <nowiki>{{Model:Sursilvan|lemma2=|idiom2=}}</nowiki> ell'entschatta digl artechel ed inserescha suenter ''lemma2='' ed ''idiom2='' il num ed igl idiom digl auter artechel. '''Per artechels screts per sursilvan cun colligiaziuns a plirs auters idioms:''' Copiescha <nowiki>{{Model:Sursilvan|lemma2=|idiom2=|lemma3=|idiom3=|lemma4=|idiom4=|lemma5=|idiom5=|lemmaN=|idiomN=}}</nowiki> ell'entschatta digl artechel ed inserescha ils nums ed ils idioms dils auters artechels. Ils parameters ''idiom2'' ed ''idiomN'' ein obligatoris, ils auters facultativs. Stizza ils parameters buca duvrai. </noinclude> 1xei6xzw3j18b5rmqfuga8n3llkmhhu Brüsch/pt 0 9178 174196 173991 2026-09-26T23:52:30Z Albinfo 2471 174196 wikitext text/x-wiki {{puter|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=Brüsch}}{{InterwikiP2959}} {{Infochascha Unitad d'administraziun svizra |Num = Brüsch |Tip = Vischnanca politica |Vopna = CHE Brusio COA.svg |Panorama = Brusio mit Kreisviadukt der Rhätischen Bahn .jpg |Descripziun = Brüsch cun ils ''[[crotto|crotti]]'' tipics <!--- ADMINISTRAZIUN ---> |Chantun = Grischun |Regiun = Bernina |Titel president = |President = |Lingua ufficiala = <!--- TERRITORI ---> |Charta = Karte Gemeinde Brusio 2016.png |Autezza = 780 |Surfatscha = 46,29 |Populaziun = {{EWZ CH|CH-GR|3551}} |Data populaziun = {{EWD|CH-GR}} |Spessezza = 24 |Fracziuns = |Cunfina cun = <!--- AUTRAS INFURMAZIUNS ---> |NP = 7743 Brusio<br />7744 [[Campocologno]]<br />7747 Viano<br />7748 Campascio |Preselecziun = 081 |UST = 3551 |Abitants = talian: ''brusiesi''<br />dialect: ''brüsasc'' |Surnum = |Lingua tradiziunala = [[lingua lumbarda]] |Dialect = brüsasc <!--- INTERNET ---> |Pagina-web = www.brusio.ch |eLIR = 152 }} '''Brüsch''' (''Brusio'' in [[lingua taliana|taliaun]], ''Brüs'' in [[lingua lumbarda|lombard]] e [[lingua tudestga|tudas-ch]] istoric) es üna vschnauncha politica [[svizra]] i'l {{chantun|Grischun}}. Ella appartegna al circul da Brüsch dal [[Bernina (district)|district Bernina]]. [[Categoria:Vischnancas dal chantun Grischun]] [[Categoria:Brusio]] iwhi8co8qxyds7jtngokxce0f860ahf Cristianissem (puter) 0 9782 174189 173990 2026-09-26T23:29:16Z Albinfo 2471 174189 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Cristianissem}} {{puter|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=Cristianissem}} [[Datoteca:Christianity symbols.svg|mini|Ils simbols dal cristianissem: la crusch e'l pesch]] [[Datoteca:Bloch-SermonOnTheMount.jpg|mini|La predgia sül munt (evangeli seguond Matteus chap. 5-7: Gesu do instrucziun a sieus [[discipul|scolars]] ed a tuot il pövel intuorn (scena stiliseda dal pittüreder danais ''Carl Bloch'')]] Il '''cristianissem''' es la pü granda [[religiun]] universela cun var 2,3 milliards commembers sül muond inter. === Classificaziun === Insembel cun [[giudaissem]], la sour pü veglia, e cun l'[[islam]], chi apparaiva pü tard, es il cristianissem üna religiun monoteistica caracteriseda da la [[cretta]] be in ün unic Dieu. Quistas trais religiuns fuorman la gruppa da las ''religiuns abrahamiticas'' chi integreschan ad Abraham in lur istorgias da fundaziun. Il cristianissem es üna religiun missiunarica chi's drizza zieva il cumand da [[Gesu da Nazaret]] da fer deraser sieu evangeli fin als cunfins dal muond e suot tuots pövels. === Doctrina === I'l center da la cretta da tuottas confessiuns differentas infra il cristianissem sto la persuna da Gesu. El vain onuro scu il salveder chi ho chaschuno il reconciliamaint traunter Dieu e'ls umauns in forza da sia vita, da sia paschiun, da sia mort sülla crusch ed in vigur da sia resüstaunza dals morts zieva trais dis. Gesu es medemmamaing vair umaun e vair Dieu. Scu l'ultim piglia'l part a la trinited divina insembel cun sieu bap celestiel e cul spiert sench. === Derasaziun === Il cristianissem es preschaint in tuots pajais dapertuot sün tuot il muond. In Europa, in America da Süd e da Nord, in Africa centrela e da Süd, süllas filippinas ed in Australia es la granda part da la populaziun tradiziunelmaing cristiauna. Ün stedi greiv ho'l cristianissem in bod tuots pajais islamics ed in [[Corea]] da Nord. Cu vegnan crettaivels dischavantagios, oppress u perseguitos. === Confessiuns === Il cristianissem as parta in bgeras confessiuns, da las quêlas sun las pü importantas la [[Baselgia catolica romana|baselgia catolica romauna]] in Europa da Süd (il papa domicilo i'l [[Citad dal Vatican|Vatican]]) e sül continent americauna latina, las baselgias ortodoxas in Europa d'Ost ed illa part asiata da [[Russia]] e'l [[protestantissem]] in Europa centrela e da Nord ed in America da Nord. === Colliaziuns === * [https://web.archive.org/web/20160304061908/http://www.dreifaltigkeit-altdorf.de/christentum_weltveraenderung.htm Ün sguard süllas müdedas culturelas tres il cristianissem] [[Categoria:Cristianissem| ]] mlhh5vamvaw0xdka4d5sisytye65u4l 174197 174189 2026-09-26T23:54:00Z Albinfo 2471 174197 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Cristianissem}} {{puter|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=Cristianissem}}{{InterwikiP2959}} [[Datoteca:Christianity symbols.svg|mini|Ils simbols dal cristianissem: la crusch e'l pesch]] [[Datoteca:Bloch-SermonOnTheMount.jpg|mini|La predgia sül munt (evangeli seguond Matteus chap. 5-7: Gesu do instrucziun a sieus [[discipul|scolars]] ed a tuot il pövel intuorn (scena stiliseda dal pittüreder danais ''Carl Bloch'')]] Il '''cristianissem''' es la pü granda [[religiun]] universela cun var 2,3 milliards commembers sül muond inter. === Classificaziun === Insembel cun [[giudaissem]], la sour pü veglia, e cun l'[[islam]], chi apparaiva pü tard, es il cristianissem üna religiun monoteistica caracteriseda da la [[cretta]] be in ün unic Dieu. Quistas trais religiuns fuorman la gruppa da las ''religiuns abrahamiticas'' chi integreschan ad Abraham in lur istorgias da fundaziun. Il cristianissem es üna religiun missiunarica chi's drizza zieva il cumand da [[Gesu da Nazaret]] da fer deraser sieu evangeli fin als cunfins dal muond e suot tuots pövels. === Doctrina === I'l center da la cretta da tuottas confessiuns differentas infra il cristianissem sto la persuna da Gesu. El vain onuro scu il salveder chi ho chaschuno il reconciliamaint traunter Dieu e'ls umauns in forza da sia vita, da sia paschiun, da sia mort sülla crusch ed in vigur da sia resüstaunza dals morts zieva trais dis. Gesu es medemmamaing vair umaun e vair Dieu. Scu l'ultim piglia'l part a la trinited divina insembel cun sieu bap celestiel e cul spiert sench. === Derasaziun === Il cristianissem es preschaint in tuots pajais dapertuot sün tuot il muond. In Europa, in America da Süd e da Nord, in Africa centrela e da Süd, süllas filippinas ed in Australia es la granda part da la populaziun tradiziunelmaing cristiauna. Ün stedi greiv ho'l cristianissem in bod tuots pajais islamics ed in [[Corea]] da Nord. Cu vegnan crettaivels dischavantagios, oppress u perseguitos. === Confessiuns === Il cristianissem as parta in bgeras confessiuns, da las quêlas sun las pü importantas la [[Baselgia catolica romana|baselgia catolica romauna]] in Europa da Süd (il papa domicilo i'l [[Citad dal Vatican|Vatican]]) e sül continent americauna latina, las baselgias ortodoxas in Europa d'Ost ed illa part asiata da [[Russia]] e'l [[protestantissem]] in Europa centrela e da Nord ed in America da Nord. === Colliaziuns === * [https://web.archive.org/web/20160304061908/http://www.dreifaltigkeit-altdorf.de/christentum_weltveraenderung.htm Ün sguard süllas müdedas culturelas tres il cristianissem] [[Categoria:Cristianissem| ]] ipsbzmymp23w5jwk982ghuelph0lgnl Unihockey (sursilvan) 0 11636 174199 173987 2026-09-27T00:02:10Z Albinfo 2471 174199 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Unihockey}} {{sursilvan|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=Unihockey}}{{InterwikiP2959}} '''Unihockey''' ei in [[sport]] che vegn dau bunamein mo ell'[[Europa]]. Quei sport vegn era ella Svizra pli e pli populars. Uriundamein vegn igl unihockey sco era il hockey da glatsch dil Bandy. Per giugar drov'ins mo in fest ed ina buora d'unihockey. === Internaziunal & Svizra === Internaziunal vegn unihockey dau 5 encunter 5, denton vegn mo ella Svizra era aunc dau 3 encunter 3. Quei vegn dallas hallas da gimnastica veglias che eran ella Svizra pli pintgas che hallas egl'exteriur. Denton vegn quei sport dau mo entochen certas ligias 3 encunter 3, ellas pli aultas ligias (per exempel Ligia naziunala A) vegn ei mo pli dau 5 encunter 5. Quintau vegn cheu mintgamai ils giugadurs senza goli. === Furnitura === Duvrau per quei sport vegn atgnamein buca biar. Sulet il goli ei en ina furnitura che dueigi schurmegiar el. El ha vestgiu in protegia pèz, ina caultscha pulstrada, ina capellina ed ils biars tilan aunc en vons chi pezgia buca aschi fetg dallas buoras. In giugadur denton sto buca trer en ina entira furnitura sco el hockey da glatsch, quels drovan mo ina caultscha cuorta, in t-shirt, calzers ed in fest. Per dar quei sport vegn denton aunc duvrau in gol e bandas d'unihockey. === Reglas === Unihockey ha buca biaras reglas, denton ein ellas pli strentgas che tiel hockey da glatsch. Ei dat reglas pil giug (fest ault, bulli, entschatta d'in giug) ed era reglas per igl equipament dils giugadurs, aschia astga la palla buca haver in curva pli gronda che 3 centimeters. Schiglioc sa l'equipa adversaria metter en protest e quel giugadur sto midar fest ni astga schizun buca pli dar per quei giug. === Unihockey ella Svizra === Igl unihockey ei ella Svizra cun 27'000 licenzas il sport d'equipa cun il segund biars giugadurs licenziai. Tut en tut dat ei ella Svizra 441 uniuns d'unihockey che ein organisai en 1979 squadras. Ils davos onns vegn quei sport oravontut tier giuvens adina pli e pli populars. Igl ei ella Svizra il tierz pli popular sport suenter ballapei e buora volley. Ella Svizra vegnan biars campiunadis differeziai suenter la vegliadetgna organisai. L'organisaziun dils campiunadis ei tier la Associaziun Svizra d'Unihockey (Schweizer Unihockey Verband). [[Categoria:Sport]] n1tpohgbnc3kjvzcgde97vu3vefegw4 174232 174199 2026-09-27T10:49:52Z Albinfo 2471 +maletg 174232 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Unihockey}} {{sursilvan|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=Unihockey}}{{InterwikiP2959}} [[Datoteca:WFC2022 Latvia vs Germany 5th place match 16 (cropped).jpg|miniatura|Gol al campiunadi mundial 2022]] '''Unihockey''' ei in [[sport]] che vegn dau bunamein mo ell'[[Europa]]. Quei sport vegn era ella Svizra pli e pli populars. Uriundamein vegn igl unihockey sco era il hockey da glatsch dil Bandy. Per giugar drov'ins mo in fest ed ina buora d'unihockey. === Internaziunal & Svizra === Internaziunal vegn unihockey dau 5 encunter 5, denton vegn mo ella Svizra era aunc dau 3 encunter 3. Quei vegn dallas hallas da gimnastica veglias che eran ella Svizra pli pintgas che hallas egl'exteriur. Denton vegn quei sport dau mo entochen certas ligias 3 encunter 3, ellas pli aultas ligias (per exempel Ligia naziunala A) vegn ei mo pli dau 5 encunter 5. Quintau vegn cheu mintgamai ils giugadurs senza goli. === Furnitura === Duvrau per quei sport vegn atgnamein buca biar. Sulet il goli ei en ina furnitura che dueigi schurmegiar el. El ha vestgiu in protegia pèz, ina caultscha pulstrada, ina capellina ed ils biars tilan aunc en vons chi pezgia buca aschi fetg dallas buoras. In giugadur denton sto buca trer en ina entira furnitura sco el hockey da glatsch, quels drovan mo ina caultscha cuorta, in t-shirt, calzers ed in fest. Per dar quei sport vegn denton aunc duvrau in gol e bandas d'unihockey. === Reglas === Unihockey ha buca biaras reglas, denton ein ellas pli strentgas che tiel hockey da glatsch. Ei dat reglas pil giug (fest ault, bulli, entschatta d'in giug) ed era reglas per igl equipament dils giugadurs, aschia astga la palla buca haver in curva pli gronda che 3 centimeters. Schiglioc sa l'equipa adversaria metter en protest e quel giugadur sto midar fest ni astga schizun buca pli dar per quei giug. === Unihockey ella Svizra === Igl unihockey ei ella Svizra cun 27'000 licenzas il sport d'equipa cun il segund biars giugadurs licenziai. Tut en tut dat ei ella Svizra 441 uniuns d'unihockey che ein organisai en 1979 squadras. Ils davos onns vegn quei sport oravontut tier giuvens adina pli e pli populars. Igl ei ella Svizra il tierz pli popular sport suenter ballapei e buora volley. Ella Svizra vegnan biars campiunadis differeziai suenter la vegliadetgna organisai. L'organisaziun dils campiunadis ei tier la Associaziun Svizra d'Unihockey (Schweizer Unihockey Verband). [[Categoria:Sport]] r6h4fkh7clqlr1tc2xrgatyjyd2wbcx Model:Idiom2 10 11658 174190 172845 2026-09-26T23:34:32Z Albinfo 2471 174190 wikitext text/x-wiki <div id="homonymie" class="homonymie" {{#if:{{{nohr|}}}|style="border-bottom:0"|}}>[[Image:Write.svg|20px|link=]] Questa pagina è scritta en {{{idiom1}}}. Igl exista er in [[{{{lemma2}}}|artitgel davart {{{lemma}}} en {{{idiom2}}}]].</div> <onlyinclude><includeonly> {{#ifeq:{{{nocat|}}}|1|| {{#switch:{{{idiom1|}}} |sursilvan=[[Categoria:Artitgels en sursilvan]] |sutsilvan=[[Categoria:Artetgels an sutsilvan]] |surmiran=[[Categoria:Artetgels an surmiran]] |vallader=[[Categoria:Artichels in rumantsch vallader]] |puter=[[Categoria:Artichels in rumauntsch puter]] |#default= }} [[Categoria:Artitgels disponibels en plirs idioms]] }} </includeonly></onlyinclude><noinclude> ;Exempel <code><nowiki>{{Idiom2|idiom1=rumantsch grischun|lemma=abc|idiom2=puter|lemma2=dschember}}</nowiki></code> {{Idiom2|idiom1=rumantsch grischun|idiom2=puter|lemma2=dschember|lemma=abc|nocat=1}} [[Categoria:Models d'avis|Idiom2]]</noinclude> fes78q1imekprxql4ry52hlay1pp26d 174192 174190 2026-09-26T23:42:21Z Albinfo 2471 174192 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Idiom2|idiom1= … |idiom2=… |lemma2=Rumantsch Grischun |lemma=lemma |nocat=1}}</noinclude> <onlyinclude><includeonly> <div id="homonymie" class="homonymie" {{#if:{{{nohr|}}}|style="border-bottom:0"|}}>[[Image:Write.svg|20px|link=]] Questa pagina è scritta en {{{idiom1}}}. Igl exista er in [[{{{lemma2}}}|artitgel davart {{{lemma}}} en {{{idiom2}}}]].</div> {{#ifeq:{{{nocat|}}}|1|| {{#switch:{{{idiom1|}}} |sursilvan=[[Categoria:Artitgels en sursilvan]] |sutsilvan=[[Categoria:Artetgels an sutsilvan]] |surmiran=[[Categoria:Artetgels an surmiran]] |vallader=[[Categoria:Artichels in rumantsch vallader]] |puter=[[Categoria:Artichels in rumauntsch puter]] |#default= }} [[Categoria:Artitgels disponibels en plirs idioms]] }} </includeonly></onlyinclude><noinclude> ;Exempel <code><nowiki>{{Idiom2|idiom1=rumantsch grischun|lemma=abc|idiom2=puter|lemma2=dschember}}</nowiki></code> {{Idiom2|idiom1=rumantsch grischun|idiom2=puter|lemma2=dschember|lemma=abc|nocat=1}} [[Categoria:Models d'avis|Idiom2]]</noinclude> t5ilj84724bj2rzs8suki6xvngzigi8 Imperi roman 0 11663 174195 172832 2026-09-26T23:49:27Z Albinfo 2471 /* Colliaziuns */ 174195 wikitext text/x-wiki <div class="noprint">{{Model:Idiom2a|idiom1=rumantsch grischun|idiom2=sursilvan|lemma=Imperi roman|lemma2=Imperi roman (sursilvan)}} [[Datoteca:Roman Republic Empire map.gif|thumb|upright=1.4|Svilup da l’Imperi roman da 510 a.C. enfin 530 s.C.]]</div> [[Datoteca:Spqrstone.jpg|thumb|220px|'''''S'''enatus '''P'''opulus'''q'''ue '''R'''omanus'' (‹Senat e pievel da Roma›), l’emblem da suveranitad da la Republica romana]] [[Datoteca:RomaViaAppiaAntica03.JPG|thumb|220px|Via Appia]][[Datoteca:Boscoreale fresco woman kithara.jpg|thumb|220px|Pictura murala romana d’ina villa a [[Boscoreale]]]] [[Datoteca:Rom (IT), Kolosseum -- 2024 -- 0610.jpg|thumb|220px|Il Colosseum a Roma]] '''Imperi roman''' (latin ''Imperium Romanum'' u tenor la denominaziun da dretg public ''Senatus Populusque Romanus'' (S.P.Q.R.) [‹Il Senat ed il pievel da Roma›]) è il num per il territori che steva tranter il 8avel tschientaner a.C. ed il 7avel tschientaner s.C. sut il domini dals Romans. L’istorgia da l’Imperi roman na sa lascha betg cunfinar precisamain envers l’epoca preromana resp. envers l’[[Imperi bizantin]]. Il decurs dals bundant milli onns dal domini roman vegn dividì tradiziunalmain en quatter fasas: # Reginavel roman: 753 a.C. fin 509 a.C. # Republica romana: 509 a.C. fin 27 a.C. (fin da la republica pervi da las guerras burgaisas a partir da 133 a.C.) # Principat resp. temp dals imperaturs (tempriv ed aut/classic): 27 a.C. fin en il temp da la crisa imperiala dal terz tschientaner (235 fin 284/285; er numnà temp da l’anarchia militara u dals ‹imperaturs-schuldads›) # Antica tardiva: A partir dal 284/285 fin en il 6avel/7avel tschientaner (numnà en la litteratura pli veglia ‹dominat›). En questa fasa croda la migraziun dals pievels (375 fin 568), la spartiziun da l’Imperi (395) e la fin da l’Imperi roman dal Vest (476/480) resp. la transfurmaziun da l’Imperi roman da l’Ost en l’Imperi bizantin (a l’entschatta dal 7avel tschientaner). En il decurs dal temp è la structura da pussanza sa midada da la monarchia (supponida) a la republica e la finala a l’imperi. Dal temp da sia pli gronda extensiun sut l’imperatur [[Trajan]] tanscheva l’Imperi roman sur trais continents enturn l’entira [[Mar Mediterrana]]: da la [[Gallia]] e grondas parts da la [[Britannia]] en il vest fin als territoris enturn la [[Mar Naira]] en l’ost. A partir da quel mument ch’ils Romans han cumenzà a conquistar regiuns ordaifer l’[[Italia]], han els dividì il territori en provinzas (l’emprima è stada la [[Sicilia]]). Las pitgas principalas da l’administraziun furmavan dentant las citads da l’Imperi. Quellas eran organisadas sco vischnancas burgaisas cun autonomia parziala ed eran surtut responsablas per incassar las taglias. Questa delegaziun d’incumbensas ha lubì als Romans da tegnair fitg pitschna l’administraziun centrala. Durant il domini roman – en spezial sut ils imperaturs – duevan il commerzi, ils arts e la cultura cuntanscher en parts da l’Imperi ina culminaziun; en l’[[Europa]] ed en l’[[Africa dal Nord]] hai per part duvrà tschientaners per puspè arrivar a quest standard da viver ed a l’effectiv da la populaziun correspundent. Il domini roman ha influenzà fermamain las provinzas dominadas ed ils territoris cunfinants ed ha laschà enavos fastizs restants er suenter la fin da l’Imperi. En l’ost è la cultura romana sa maschadada cun elements grecs/hellenistics resp. orientals; il vest percunter è vegnì latinisà. Il latin è daventà la lingua uffiziala en l’entir Imperi (en l’ost per part cumplettà tras il grec vegl), cumbain ch’er autras linguas han pudì sa mantegnair. Questa ierta da l’''Imperium Romanum'' ha perdurà ordvart ditg: fin en il temp dal baroc è il latin sa mantegnì en l’Europa dal Vest ed en l’Europa Centrala sco lingua dals scolads; la baselgia catolica dovra il latin fin oz sco lingua uffiziala; en bleras scienzas sco la biologia, la medischina u la giurisprudenza vegn duvrada fin oz ina terminologia tecnica latina. E la finala duevan sa sviluppar dal [[latin]] las [[linguas romanas|linguas ‹romanas›]] modernas da l’Europa: il [[lingua franzosa|franzos]], il [[lingua taliana|talian]], il [[lingua spagnola|spagnol]], il [[lingua portugaisa|portugais]] ed il [[lingua rumena|rumen]], il [[lingua catalana|catalan]], il [[lingua galiciana|galician]], l’[[lingua occitana|occitan]], il [[rumantsch dal Grischun|retorumantsch]], il [[lingua ladina|ladin]], il [[lingua furlana|furlan]] ed il [[lingua sarda|sard]]. Blers pleds d’emprest latins han er chattà la via en las [[linguas germanas]] e [[linguas slavas|slavas]]. In ulteriur champ ch’è vegnì influenzà fermamain dal temp dals Romans furma l’urden da dretg e statal da l’Europa. Il dretg modern, surtut il dretg civil, sa basa fermamain sin il dretg roman. Quel cuntegneva prescripziuns da procedura fundamentalas ch’èn vegnidas surprendidas per ina gronda part en las normas da dretg vertentas. L’Imperi roman cun ses blers pievels, sias numerusas linguas e diversas religiuns era a medem temp in stadi, ina furma da la societad e betg il davos in’idea universala da l’''imperium sine fine'', da l’Imperi senza fin.<ref>Quest artitgel na cumpiglia naginas annotaziuns en la versiun tudestga (che furma la basa per questa translaziun). Per infurmaziuns approfundantas veglian ins consultar l’apparat scientific fitg vast da la versiun englaisa [[:en: Ancient Rome]] e la litteratura generala cuntegnida en la bibliografia qua sutvart. Sco ovras da standard vegnan ultra da quai cussegliadas: ''Aufstieg und Niedergang der römischen Welt'', ''Oldenbourg Grundriss der Geschichte'' (toms 2–4) e surtut ''Cambridge Ancient History''.</ref> == Istorgia == === Reginavel roman e republica tempriva === [[Datoteca:Capitoline she-wolf Musei Capitolini MC1181.jpg|thumb|200px|Il mitus da fundaziun da Roma: la luffa capitolina tezza Romulus e Remus (statua dal 13avel e 15avel tschientaner)]]'' Tenor la tradiziun vegl romana è la citad da Roma vegnida fundada tranter 814 e 728 a.C. La cronologia romana da pli tard che parta da l’onn 753 a.C. sco onn da fundaziun (''ab urbe condita'') deriva dal scienzià [[Marcus Terentius Varro]] (116–27 a.C.). Cumbain ch’ins ha chattà fastizs archeologics che tanschan enavos fin en il 10avel tschientaner a.C. derivan ils emprims stabiliments cun caracter da citad probablamain dal davos terz dal 7avel tschientaner a.C. Igl existan fitg paucas funtaunas che dattan scleriment davart ils emprims tschientaners da l’istorgia romana. La tradiziun scritta ha numnadamain cumenzà pir pli tard. Per tscherts scienziads n’èsi gnanc segirà scientificamain che la citad da Roma era propi suttamessa a l’entschatta a retgs. Tenor ils istoriografs romans classics era la nova citad-stadi en mintga cas vegnida regnada da ''reges'' ed era alura crudada sut domini etrusc; questa fasa dal svilup da Roma vegn numnada Reginavel roman. Il territori da Roma consistiva da terren pauc fritgaivel e per part palidus e sablunus. In’agricultura profitaivla era uschia quasi exclusa. Tuttina ha Roma cuntanschì sut ils Etruscs ina muntada economica considerabla. Quai è d’attribuir a sia posiziun da clav a la cruschada da las duas vias da commerzi [[Via Latina]] e [[Via Salaria]]; plinavant ha er l’introducziun da la duana al port da Roma promovì l’avanzament economic da la citad. Igl existan numerusas legendas ch’emprovan da colliar il Reginavel roman cun l’istorgia da [[Troja]]. Tenor quellas duain ils Trojans survivents esser vegnids manads dad [[Aeneas]], in figl dad [[Anchises]] e da la dieua [[Venus]], sin in viadi aventurus (cumparegliabel a l’‹[[Odissea]]›) enfin a [[Latium]]. La pli veglia furma da quest mitus ch’è enconuschenta deriva da [[Timaios da Tauromenion]] (ca. 345–250 a.C.). Dal temp dad [[Augustus]] ha il poet roman [[Vergil]] alura scrit l’epos naziunal dals Romans, l’‹[[Aeneis]]›. Culturalmain èn ils Romans vegnids influenzads fermamain dals [[Etruscs]]; en pli han elements grecs chattà la via en la citad. Exempels èn las cifras etruscas e la scrittira grecoetrusca, da la quala sa dueva sviluppar l’alfabet latin. Plinavant la religiun etrusca cun profezias a basa dal sgol dals utschels e dal gnirom d’animals d’unfrenda; ed il ritual funeral etrusc d’unfrir a valurus guerriers ch’eran crudads praschuniers ha chattà en ils cumbats dals gladiaturs ina fluriziun tardiva e defurmada. L’onn 510/09 a.C. duai il pievel roman sut [[Lucius Iunius Brutus]] avair stgatschà il losch retg roman resp. etrusc [[Tarquinius Superbus]] or da la citad, apparentamain per quai ch’el aveva dischonurà ina Romana cun num [[Lucretia]]. L’onn 509 para en mintga cas d’esser inventà (evtl. sa fundond sin la cupitga dals [[Peisistratides]] ad [[Athen]] enturn l’onn 510 a.C.). Probablamain è la monarchia supponida pir sa midada enturn l’onn 450 a.C. en la Republica romana (da ''res publica'': la ‹chaussa publica›). [[Datoteca:Cicero Denounces Catiline in the Roman Senate by Cesare Maccari - 3.jpg|thumb|220px|Represchentaziun d’ina sesida dal Senat roman (maletg dal 19avel tschientaner)]] En il decurs dals onns è il stadi roman creschì e sa transfurmà cuntinuadamain. Il scienzià grec Polybios al ha caracterisà pli tard sco maschaida d’elements monarchics (uffizis da magistrat sco il Consul), aristocrazia (Senat) e democrazia (Comitia). L’uffizi suprem era oriundamain probabel en ils mauns d’in praetor (''prae-ire'' – quel che va ordavant a l’armada); dapi il temp ch’è cumprovà istoricamain stevan mintg’onn dus consuls a la testa dal stadi. Il Senat, la radunanza dals aristocrats romans, giugava ina rolla centrala ed è sa sviluppada baud al center da la pussanza per propi. Dasperas devi diversas radunanzas dal pievel, las Comitia, ch’eran de iure medemamain impurtantas, en spezial en dumondas da guerra e pasch sco er en la giurisdicziun. Sco in dals emprims puncts fixs entaifer l’istorgia romana vala la Lescha da las dudesch tavlas ch’è entrada en vigur enturn l’onn 450 a.C. Questa legislaziun è vegnida fatga palais sin il [[Forum romanum]] en furma da tavlas da bronz. Il Forum romanum era il lieu da scuntrada politic, religius e social e valeva sco center da la Republica romana. Da quel temp è er sa furmà l’urden social roman, il qual è be sa midà plaunsieu en il decurs dals tschientaners vegnints. A la testa stevan las veglias famiglias da Roma – vul dir ils patrizians cun possess da funs – ch’eran politicamain fitg pussantas. La gronda part da la populaziun furmava ils plebeians ch’eran be en possess da dretgs politics parzials. La relaziun tranter patrizians e plebeians vegniva reglada tras il sistem da clientella. Ils sclavs na vegnivan betg resguardads sco umans cun in agir autonom, mabain sco ‹utensils ch’èn abels da discurrer›; els n’avevan pia nagins dretgs, ma pudevan tut tenor cuntanscher la libertad. Als uffizis ils pli auts en il stadi – ch’eran colliads cun prestige e renum – eran l’emprim admess be patrizians, entant che tut ils burgais libers avevan da prestar servetsch militar. Alura èn suandads ils cumbats dals stans ch’han cuzzà bunamain 150 onns. Durant quels duain ils plebeians er avair fatg diever da l’instrument da la ''secessio plebis'', cumparegliabel cun ina chauma odierna. Il resultat da quests cumbats è stà ch’ils plebeians han quasi cuntanschì l’onn 367 a.C. l’egualitad dals dretgs politics. Malgrà quai èsi reussì be a paucas famiglias plebeianas da s’avanzar fin en la classa dirigenta. Quella vegniva uss furmada da las famiglias, da las qualas umens en uffizis publics eran sa fatgs meritaivels (ins discurra perquai er da ‹meritocratia›). Quests ''nobiles'' (‹umens enconuschents›) han furmà ina nova aristocrazia che vegn numnada ''nobilitas'' (‹noblezza›). === Expansiun en l’Italia === [[Datoteca:Italy 400bC en.svg|180px|thumb|Situaziun en l’Italia enturn 400 a.C.]] A partir dal 5avel tschientaner a.C. ha Roma lantschà in’expansiun rasanta en l’Italia Centrala (conquista da [[Veji]] l’onn 396 a.C.), ha dentant er stuì parair attatgas d’ordaifer. L’‹assagl dals Gals› sut [[Brennus]] ha laschà enavos fastizs profunds; la [[Battaglia a l’Allia]] (probablamain ils 18 da fanadur 387 a.C.) è entrada en l’istorgia da Roma sco ''dies ater'' (‹di nair›). Alura èn suandadas las [[Guerras dals Samnits]] (343–341 a.C.; 326–304 a.C.; 298–290 a.C.) e la [[Guerra dals Latins]] (ca. 340–338 a.C.). La finala ha Roma stgaffì ina vasta rait d’allianzas; tranter auter èn vegnidas erigidas colonias en lieus d’impurtanza strategica u stipulads contracts cun plirs pievels italics, ils quals n’han dentant betg obtegnì il dretg da burgais roman. Da quest’epoca da si’istorgia è Roma resortì sco stadi bain organisà, equipà cun in’armada efficazia e segnà d’in ferm regl d’expansiun. Sin quest fundament ha gì lieu l’ulteriur avanzament dal stadi roman. Sin la Peninsla italica devi da quel temp trais pussanzas rivalisantas: las citads-stadi dals Etruscs al nord da Roma, ils Celts en la Planira dal Po e las colonias grecas en l’Italia dal Sid. En il decurs dal terz tschientaner a.C. è Roma sa fatg valair envers ils [[Samnits]] ed auters pievels italics. Pass per pass è quasi l’entira Peninsla crudada en ils mauns dals Romans (cun excepziun da l’Italia dal Nord ch’è vegnida annectada pir pli tard). En il sid ha la Republica battì l’egemon hellenistic [[Pyrrhos I dad Epiros]] ed incorporà l’onn 275 a.C. las citads-stadi grecas restantas. Tras quest’expansiun è Roma però vegnì en conflict cun la republica da commerzi [[Cartago]] (en la [[Tunesia]] odierna). Fin lura aveva quella tgirà contacts amicabels cun Roma; ma uss è prorut in conflict che dueva ir a finir en las [[Guerras punicas]]. === Las Guerras punicas e l’expansiun en la part orientala da la Mar Mediterrana === [[Datoteca: CarthageMapDe.png|thumb|250px|Sfera d’influenza da Cartago enturn 264 a.C.]] En il decurs da l’[[Emprima Guerra punica]] (264–241 a.C.) ha Roma rut la cunvegna cun Cartago areguard las zonas d’interess vicendaivlas sin l’insla Sicilia. Successivamain ha la Republica extendì sia sfera d’influenza fin al cunfin da la pussanza territoriala da Cartago. Provocà tras quest proceder ha Cartago attatgà e battì ils Romans sin la mar. Quai ha gì per consequenza che Roma ha da sia vart engrondì la flotta. Suenter pliras sconfittas èsi la finala reussì als Romans da fitgar pe a [[Sicilia]] e da batter pliras giadas la flotta da Cartago. En rom da las contractivas da pasch ha Cartago pers tut ses possess a Sicilia (pli tard er las inslas [[Sardegna]] e [[Corsica]]). Sinaquai ha Cartago tschertgà pussaivladads per egualisar questa terrada. In’impurtanta pitga per acquistar novas resursas che pudevan vegnir duvradas en il cumbat cunter Roma ha furmà l’imperi colonial che la famiglia da Cartago pussanta dals [[Barcids]] aveva installà en la [[Spagna]] odierna. Durant la [[Segunda Guerra punica]] (218–201 a.C.) èsi bunamain reussì al strateg da Cartago [[Hannibal]] da surventscher ils Romans. Punct da partenza ha furmà l’assedi da l’anteriura colonia greca da [[Sagunt]] en Spagna tras Hannibal. Parts dals Celtoiberics sustegnevan Hannibal, entant che pievels iberics vulevan sa liberar da Cartago ed eran perquai s’alliads cun ils Romans. La finala èsi reussì a Hannibal da conquistar la citad. Damai che la regenza en l’Africa dal Nord ha refusà da surdar Hannibal als Romans, han quels declerà la guerra a Cartago. Sinaquai è Hannibal avanzà tras la [[Gallia]] dal sid ed ha traversà las [[Alps]] cun radund 50&nbsp;000 schuldads, 9000 chavaliers e 37 elefants da guerra. En l’Italia dal Nord è l’armada plinavant vegnida sustegnida da pievels celtics. Roma ha sinaquai subì ina sconfitta suenter l’autra; spezialmain dolurusa è stada la terrada sper [[Cannae]] (216 a.C.) ch’ha furmà la pli gronda disfatga en l’istorgia romana. Tuttina n’èsi betg reussì a Hannibal da rumper la rait d’allianzas dals Romans en l’Italia, uschia che l’armada da Cartago è restada isolada, malgrà sias victorias. L’onn 204 a.C. è il chau d’armada roman [[Scipio]] la finala sa confruntà cun Hannibal en l’Africa dal Nord ed al ha surventschì sper [[Zama]] (202 a.C.). Sinaquai ha Cartago pers tut ses possess ordaifer l’Africa e sia flotta. Sco factur da pussanza n’era Cartago betg pli d’impurtanza a partir da quel mument; Roma percunter ha profità fermamain da la nova provinza [[Hispania]]. [[Datoteca:Diadochenreichen nach dem Ende der Diadochenkriege.png|center|thumb|450px|Situaziun en l’ost (gronds imperis hellenistics) enturn 200 a.C.]] Las victorias en las duas Guerras punicas han segirà a Roma l’egemonia en la part occidentala da la Mar Mediterrana. Sper sia nova rolla sco pussanza maritima han er las minas d’argient en Spagna ed ils immens custs da reparaziun da vart da Cartago contribuì ad augmentar la posiziun economica da la Republica. A partir da 200 a.C. ha Roma cumenzà a prender influenza en il cumbat da pussanza tranter ils reginavels hellenistics. En il conflict cun ils [[Antigonids]] ha Roma intervegnì ils onns 200 fin 197 a.C. cunter [[Philippos V]], cun la finamira da chatschar enavos l’influenza macedona en Grezia. Sin dumonda d’agid da stadis en l’[[Asia Minura]] è prorutta la [[Guerra roman-siriana]] ch’ha durà dal 192 al 188 a.C. Suenter sia sconfitta cunter ils Romans ha l’imperi hellenistic dals [[Seleucids]] sut [[Antiochos III]] stuì desister d’ina gronda part da ses possess en l’Asia Minura. Tras quai è Roma facticamain daventà la pussanza dominanta en la part orientala da la Mar Mediterrana. Suenter emprovas da vart dals Macedons da far reviver la veglia egemonia ha Roma destruì definitivamain lur reginavel che steva sut il retg [[Perseus]]; l’onn 148 a.C. è quel vegnì transfurmà en ina provinza romana. Il medem è succedì cun la Grezia ch’ha appartegnì a partir dal 146 a.C. a la provinza [[Macedonia]] (e ch’ha furmà a partir da l’onn 27 a.C. la provinza [[Achaea]]). Quasi a medem temp ha gì lieu la [[Terza Guerra punica]] (149–146 a.C.). Entaifer l’Africa dal Nord aveva il vegl adversari da Roma puspè cuntanschì ina posiziun predominanta. Provocads tras attatgas cunter pievels vischins han ils Romans destruì Cartago dal tuttafatg ed integrà la regiun sco provinza Africa en la Republica romana. [[Datoteca: Termas_de_Antonino.JPG|thumb|200px|Ruinas da Cartago]] [[Pergamon]] è daventà il 133 a.C. ina provinza romana (tras contract d’ierta). Il medem è succedì ils onns 64/63 a.C. cun las restanzas dal reginavel dals [[Seleucids]]. En rom d’ina restructuraziun da l’ost las ha [[Pompeius]] transfurmà en la provinza [[Siria]]. Be l’Egipta sut la dinastia ptolemaica (flaivlentada) ha anc pudì mantegnair si’independenza sco protectorat roman, avant che vegnir transfurmada l’onn 30 a.C. en ina provinza romana. Pir als cunfins da la [[Partia]] (che cumpigliava l’Iran odiern e grondas parts da la [[Mesopotamia]]) ha l’expansiun romana chattà ina fin. Qua eran ils Romans fruntads sin in adversari adual ch’als dueva tegnair a mastrin en il decurs dals proxims tschientaners. En las novas provinzas, ed en spezial en las regiuns da costa hellenisticas ordvart bainstantas, vegnivan las taglias incassadas da quel temp da societads privatas che sa cumponivan da chavaliers romans e da patrizians. Suenter avair consegnà al stadi ina contribuziun fixa pudevan els tegnair per sai eventualas entradas supplementaras. Quai ha savens provocà taglias exageradas, las qualas han flaivlentà las regiuns economicamain e manà a sullevaziuns. Davart la reputaziun dispitaivla da quests incassaders da taglia intervegn ins er en la [[Bibla]] (‹duaniers›). Entras ils success dals Romans è s’augmentada la quantitad da munaida ch’era en circulaziun, quai ch’ha da sia vart dà novs impuls economics. In’ulteriura rolla centrala entaifer l’economia da la Republica è d’attribuir a la sclavaria. Ils sclavs vegnivan duvrads per las pli differentas lavurs, avevan dentant er la pussaivladad d’obtegnair la libertad. Malgrà – e per part er pervi – dals gronds success da Roma a l’exteriur è l’urden republican a l’intern plaunsieu ì en muschna. === Temp da las revoluziuns e da las guerras burgaisas === [[Datoteca:Roman_Villa_Rustica_Model.jpg|200px|thumb|Model d’ina ''villa rustica'' romana]] A partir da la mesadad dal segund tschientaner a.C. ha la Republica subì a l’intern ina crisa che dueva culminar en las guerras burgaisas e manar a fin la furma statala da fin qua. Cumenzà ha tut cun il clom suenter refurmas, en spezial en il sectur agrar. Ils Romans avevan per disa da transfurmar ina part dal terren conquistà tras guerras en possess statal e d’al surlaschar per diever a burgais basegnus. Per evitar che singuls possessurs da terren s’enritgeschian memia fitg, era il possess da funs limità uffizialmain a 500 ''iugera'' (juhartas). I na dueva dentant betg reussir da far valair questa lescha: burgais pussants èn s’acquistads immensas proprietads funsilas. Quai è sin il pli tard daventà in problem en quel mument che praticamain tut il possess en l’Italia era repartì; a medem temp vegnivan adina dapli sclavs enavos da las guerras victoriusas. Ils purs pitschens e mastergnants plebeians n’eran prest betg pli buns da concurrer cun il grond dumber da sclavs che steva a disposiziun. Ultra da quai eran els savens en servetsch militar en provinzas lontanas e na pudevan betg tgirar da tut temp lur bains. Ils gronds proprietaris da terren han profità supplementarmain da questa situaziun cun cumprar bains nunrentabels u er cun stgatschar residents cun la forza. Il resultat da quest circul vizius è stà la dapauperisaziun e la fugia da la champagna da vastas parts da la populaziun; la malcuntentientscha creschenta dueva bainbaud sa far vesair en furma da conflicts socials e politics. Autras gruppas da plebeians ch’eran vegnidas a possess grazia al commerzi han medemamain cumenzà a far valair novs dretgs. La refurma agrara iniziada dals dus frars [[Tiberius Sempronius]] e [[Gaius Sempronius Gracchus]] dueva refurmar las relaziuns da possess funsil e porscher a las classas bassas la pussaivladad d’arrivar a terren ed entradas. La refurma è dentant vegnida franada da vart da tschertgels conservativs entaifer il Senat, uschia ch’il conflict da basa ha durà vinavant: ils populars vesevan sasezs sco represchentants dals plebeians e purs pitschens, entant ch’ils optimats empruvavan da defender ils privilegis da l’aristocrazia. Tiberius Gracchus è vegnì assassinà, ses frar Gaius s’ha la finala prendì la vita. La vita da mintgadi a Roma vegniva dominada da cumbats sin via e d’assassinats politics. Ultra da quai hai dà tensiuns entaifer la rait d’allianzas ch’han manà a la [[Guerra d’alliads]] (91 fin 89 a.C.). A la fin è il dretg da burgais roman vegnì concedì er als alliads. En connex cun la Guerra d’alliads stattan er las uschenumnadas Vespras asiaticas, in pogrom cunter dieschmillis colonisaturs romans en l’Asia Minura. Per prender vendetga ha Roma ordinà ina guerra cunter il retg [[Mitridates da Pontos]] ed al ha surventschì suenter cumbats da plirs onns. [[Datoteca: Sullahead.jpg|thumb|150px|Purtret da Sulla sin in denar da 55 a.C.]] A quests eveniments è suandada l’entschatta da la Guerra civila romana, en la quala populars ed optimats cun lur manaders [[Marius]], [[Cinna]], [[Sulla]] e.a. èn sa cumbattids cun forza. Tranteren ha Sulla erigì ina dictatura che dueva restaurar la predominanza dal Senat; ma ils cumbats han cuntinuà. Cumbain che las violaziuns da las leschas han a lunga vista flaivlentà la Republica a l’intern, ha quella a medem temp cuntanschì a l’exteriur gronds success (en spezial l’annexiun dal Reginavel dals Seleucids e la reorganisaziun da l’Orient tras [[Gnaeus Pompeius Magnus]]). Quant profunda che la crisa entaifer il Senat era propi, è la finala vegnì evident en quel mument che trais manaders militars e politics han furmà l’emprim triumvirat. Igl eran quai il chau d’armada [[Gnaeus Pompeius Magnus]] (al qual il Senat refusava la renconuschientscha per ses success militars), [[Gaius Iulius Caesar]] (che dueva suttametter tranter il 58 ed il 51 a.C. ils Gals fin al Rain) e [[Marcus Licinius Crassus]] ch’era en possess dals meds finanzials necessaris per far valair ils interess vicendaivels entaifer quest’allianza informala. Suenter la mort da Crassus en rom d’ina champagna militara cunter ils [[Parts]], èsi vegnì al cumbat da pussanza tranter ils dus anteriurs amis Caesar e Pompeius (49–46 a.C.). Pompeius era sa mess sin la vart dal Senat. Ma Caesar ha dumagnà la part occidentala dal reginavel sut sia pussanza ed ha la finala victorisà Pompeius sper [[Pharsalos]] en Grezia (48 a.C.). Sin la fugia en Egipta è Pompeius vegnì assassinà. Ulteriuras campagnas militaras en [[Egipta]], en l’[[Asia Minura]], en l’[[Africa]] ed en [[Spagna]] han manà natiers la fin da la republica. L’onn 46 a.C. ha Caesar introducì il chalender giulian ch’ha remplazzà il vegl chalender antiquà. Il favrer 45 a.C. è Caesar vegnì proclamà sco ‹dictatur per vita duranta›. Ma ils 15 da mars 44 (''idibus martiis'') è Caesar vegnì assassinà d’ina gruppa da conspiraturs sut [[Marcus Iunius Brutus]] e [[Gaius Cassius Longinus]] cun la finamira da restabilir la republica. Malgrà l’attentat n’èsi betg reussì da returnar a la veglia constituziun republicana; danovamain è prorutta la guerra civila. Suenter la furmaziun d’in segund triumvirat han [[Octavian]] (l’imperatur [[Augustus]] da pli tard) e [[Marcus Antonius]] battì [[Brutus]] e [[Cassius]] en la [[Battaglia sper Philippi]]. Ma suenter avair eliminà il davos concurrent [[Sextus Pompeius]] a Sicilia ed avair privà il terz triumvir [[Marcus Aemilius Lepidus]] da la pussanza, èn Octavian e Marcus Antonius vegnids sezs en ils fiers in cun l’auter. En la [[Battaglia sper Actium]] (31 a.C.) ha Octavian battì Marcus Antonius e la regenta egipziana [[Cleopatra]] ch’al sustegneva. Tras quai è er l’Egipta daventada ina provinza romana che dueva furmar sur tschientaners il ‹graner da l’Imperi›. L’entir territori enturn la Mar Mediterrana sa chattava uss en ils mauns dals Romans; la Mar Mediterrana sezza è daventada, dal punct da vista dals Romans, il ''mare nostrum'' (‹nossa mar›). === Temp dals imperaturs tempriv (Principat) === Tuttina sco Caesar aveva er Octavian en mira da reger sulet. Ma auter che Caesar n’ha Octavian betg empruvà da cuntanscher questa finamira cun vulair chatschar tras ina dictatura extraordinaria. Il cuntrari ha el laschà en vigur la veglia constituziun republicana ed ha segirà sia posiziun cun exequir differents uffizis, tras la cessiun da plenipotenzas spezialas e surtut cun surpigliar sur plirs onns ils commando sur impurtantas provinzas cun numerusas legiuns. Igl è reussì ad Octavian d’obtegnair per ses reschim il consentiment da la veglia aristocrazia en il Senat, quai tant pli che las impurtantas famiglias republicanas eran gia eliminadas. Per il Senat era Octavian il ''Princeps'', l’‹emprim burgais dal stadi›. Perquai vegn la structura da pussanza dad Octavian a basa d’ina constituziun (che sa differenziava essenzialmain da quella da la veglia republica) era numnada ‹principat›. L’onn 27 a.C. ha il Senat concedì ad Octavian il titel ''Augustus'' (‹il maiestus›). [[Datoteca:Statue-Augustus.jpg|links|thumb|180px|Augustus, l’emprim imperatur roman]] Er durant il temp dals imperaturs èn sa mantegnidas bleras instituziuns e structuras da la ''res publica'': per exempel il ''cursus honorum'' (Senat), l’administraziun da las provinzas ed ils sacerdozis (''Pontifex maximus'' era dentant l’imperatur). En realitad èn quests uffizis però sa transfurmads pli e pli en autoritads administrativas, entant che las incumbensas da decisiun politica eran liadas a la persuna da l’''Augustus''. Er l’urden social è stà suttapost a midadas; dapi Augustus èn adina dapli commembers da novas classas che derivavan da l’Italia e da las provinzas avanzads a senaturs e surtut a chavaliers (''equites''). Ils imperaturs avevan il dretg da numnar chavaliers, quai ch’ha effectuà ina tscherta permeabladad da las classas socialas. En pli eri uss pli simpel per persunas d’ordaifer d’obtegnair il dretg da burgais da Roma. Da quel temp dominava l’''Imperium Romanum'' gia l’entir territori enturn la Mar Mediterrana. Er il vest ed il sid da la Germania faschevan part da l’Imperi roman; l’expansiun vers nord ch’era vegnida iniziada dad Augustus è pir vegnida franada l’onn 9 tras la [[Battaglia da Varus]]. Silsuenter è Augustus sa concentrà sin la defensiun dals cunfins existents; là eran staziunads bunamain tut ils 300&nbsp;000 schuldads da professiun. Sias mesiras han gidà considerablamain a stabilir la ''Pax romana'' (‹Pasch romana›). En il temp dad Augustus crodan diversas impurtantas novaziuns. Uschia è per exempel vegnida realisada en l’entir Imperi ina dumbraziun da tut ils burgais romans; en tschertas provinzas èn schizunt vegnids dumbrads tut ils abitants (sco menziunà en la Bibla). Er la rait da vias è vegnida schlargiada e l’entira economia e cultura è stada segnada d’in temp da fluriziun, quasi d’ina classica romana. La cultura romana ha er cuntanschì las provinzas, da las qualas il dumber è anc creschì. Malgrà las tentativas da mantegnair las veglias instituziuns, èn gia vegnids interprendids dal temp dad Augustus pass cun l’intenziun da transfurmar il stadi centrà sin la citad da Roma en in stadi cumplessiv. Uschia è Augustus sez sa trategnì durant trais onns en Gallia e na sa sentiva betg lià exclusivamain a Roma sco center da la pussanza. Ses successur [[Tiberius]] ha schizunt passentà la gronda part da ses temp d’uffizi a [[Capri]]. L’instituziun dal ''princeps'' era damai segirada da l’entschatta ennà talmain bain ch’ils regents na duvravan betg controllar directamain las instituziuns da la citad da Roma (ed en spezial il Senat, dal qual derivavan anc ils attentaders da Caesar). Tiberius, il figl adoptiv e successur dad Augustus, valeva sco grev caracter e sa sentiva en ses intern probablamain plitost sco republican. Durant ses temp d’uffizi è el per gronda part sa restrenschì a mesiras defensivas per segirar ils cunfins. Ses successur [[Caligula]] vala tradiziunalmain sco emprim exempel per in ‹Caesar obsessiv›. Oz ves’ins quest imperatur, ch’ha regì be trais onns, in pau pli differenzià, senza dentant pudair trair ina bilantscha positiva da ses temp d’uffizi. Suenter che Caligula è vegnì assassinà, è [[Claudius]] daventà imperatur e quai plitost sco candidat d’embarass (tant pli che l’imperialitad n’era formalmain betg ertavla). Sut el è vegnida integrada la [[Britannia]] en l’Imperi; pli tard è anc suandada la [[Thracia]] ch’era gia avant dependenta da Roma. Il nausch num da [[Nero]], il successur da Claudius, deriva oravant tut da funtaunas cristianas, damai ch’el ha instradà las emprimas grondas persecuziuns da cristians. Ma er autras funtaunas e la scienza moderna vegnan a la conclusiun ch’el haja negligì las fatschentas ed en spezial l’armada. La mort da Nero l’onn 68 s.C. ha terminà la predominanza da la dinastia giulian-claudiana che sa laschava manar enavos sin duas da las pli impurtantas famiglias romanas. === Temp dals imperaturs classic === [[Datoteca:Roemischeprovinzentrajan.png|thumb|300px|L’Imperi roman dal temp da sia pli gronda extensiun sut l’imperatur Trajan ils onns 115-117]] Suenter in onn turbulent cun quatter imperaturs è vegnida a la pussanza la dinastia flaviana. [[Vespasian]] ha sanà las finanzas statalas e segirà il cunfin oriental cunter ils Parts. In’insurrecziun en la [[Judea]] l’onn 70 ha el fatg abatter tras ses figl [[Titus]]. Quel è daventà ses successur ed ha gì da batter durant ses curt temp d’uffizi cun pliras catastrofas (erupziun dal [[Vesuv]] ed epidemias). L’onn 81 è ses frar [[Domitian]] daventà imperatur. [[Tacitus]] e [[Sueton]] al descrivan en colurs sombras e fan surtut menziun da sia relaziun disturbada tar il Senat. Tuttina ha el er gì success, sco per exempel cun la reorganisaziun da l’administraziun cun la finamira da render quella pli efficazia. L’onn 96 è el daventà l’unfrenda d’ina intriga a la curt. Il temp dals imperaturs adoptivs che cumenza cun [[Nerva]] vala en general sco punct culminant da l’Imperi roman, e quai tant culturalmain sco er areguard la posiziun da pussanza da Roma. Durant quest temp han ils imperaturs per regla prendì resguard sin l’opiniun dal Senat e suandà l’urden dal principat. Sut [[Trajan]], che valeva sco ''optimus princeps'' (‹meglier imperatur›), ha l’Imperi cuntanschì l’onn 117 sia pli gronda extensiun. Suenter campagnas militaras cunter ils [[Dacs]] e [[Parts]] tanscheva quel da la [[Scozia]] fin en la [[Nubia]] (extensiun nord-sid) e dal [[Portugal]] fin en la [[Mesopotamia]] (extensiun vest-ost). Sin las conquistas en l’ost da l’[[Eufrat]] ha l’Imperi dentant stuì renunziar suenter curt temp, damai che quellas n’eran betg da tegnair. A medem temp è Trajan stà l’emprim imperatur che na derivava betg da l’Italia, mabain da la provinza (Hispania). Ses successur [[Hadrian]] valeva sco cultivà e hellenofil ed ha consolidà l’Imperi a l’intern. El ha pussibilità in temp da fluriziun civilisatoric, cultural e tecnologic che dueva er promover la derasaziun dal cristianissem. Enconuschentas èn daventadas surtut sias fortificaziuns dals cunfins, per exempel en la Britannia u en l’ost da l’Imperi. Tscherts istoriografs al reproschan dentant d’avair engrevgià memia ferm las finanzas statalas. E propi sa mussan da quel temp emprims indizis d’ina crisa economica, però betg anc en dimensiuns dramaticas. Vers la mesadad dal segund tschientaner, al cumenzament da la dinastia antonina, pareva l’Imperi d’avair cuntanschì sut [[Antoninus Pius]] sia culminaziun. Ma gia sut l’‹imperatur filosof› [[Marcus Aurelius]] (161 fin 180) èn sa mussads ils emprims problems. Igl èn proruts cumbats intensivs cun pievels germans, en spezial cun ils [[Marcomans]], ed en l’ost han attatgà l’onn 161 ils Parts. Ultra da quai han las truppas romanas ch’èn returnadas il 166 suenter lur victoria en l’ost importà in’epidemia (l’uschenumnada ‹pestilenza antonina›). Sper las smanatschas exteriuras ch’han absorbà las resursas da l’Imperi sin il piter pir, èn er sa mussads a l’intern sintoms da crisa. Marc Aurel aveva bain pudì segirar per il mument il cunfin al nord, aveva dentant manchentà d’instradar refurmas a l’intern. Suenter sia mort èsi vegnì ad ulteriurs eveniments da crisa, tant pli che ses figl [[Commodus]] n’è betg stà bun da garantir a l’Imperi la segirezza. Suenter ch’el è vegnì assassinà l’onn 192, è prorutta ina guerra civila. [[Datoteca:Roman soldiers with aquilifer signifer centurio 70 aC.jpg|thumb|220px|Reconstrucziun da l’exercizi militar roman dal temp dals imperaturs]] A l’entschatta dal terz tschientaner èsi reussì als Severs da stabilisar la situaziun; [[Septimius Severus]], ch’è sa fatg valair l’onn 193 en il cumbat da pussanza, è stà l’emprim imperatur che derivava da l’Africa. Ad el èsi reussì da rebatter ils Parts e d’endrizzar la provinza Mesopotamia; a l’intern è creschida a medem temp la pussanza dals militars. Sut [[Caracalla]] han tut ils libers en l’Imperi (cun excepziun dals ''dediticii'', vul dir dals pievels suttamess cun la forza da las armas) obtegnì il dretg da burgais roman (''Constitutio Antoniniana''), quai ch’ha muntà ina cesura marcanta entaifer la structuraziun da l’Imperi. Caracalla era bainvis tant tar il pievel sco er tar l’armada; el aveva dentant inimis entaifer il Senat ed en l’atgna famiglia ed è la finala daventà l’unfrenda d’in attentat. Suenter in curt intermezzo è [[Elagabal]] daventà imperatur; ses temp d’uffizi è stà marcà da l’emprova d’introducir la divinitad orientala da medem num sco dieu statal. Suenter che quest imperatur nunpopular era vegnì assassinà l’onn 222 ha [[Severus Alexander]] empruvà adumbatten da sa cumprovar en l’ost cunter ils [[Sassanids]] (cf. sutvart) ed al Rain cunter ils [[Germans]]. L’onn 235 è el vegnì assassinà da schuldads malcuntents. Suenter la fin pauc gloriusa dals Severs è suandada la crisa da l’Imperi dal terz tschientaner, durant la quala ils imperaturs-schuldads èn stads exposts a las attatgas dals Germans (en spezial dals [[Alemans]] e dals [[Gots]]) al [[Rain]] ed al [[Danubi]]. Ils onns 259/60 han ils Romans stuì ceder il limes autgerman-retic. Ordvart violents èn surtut stads ils cumbats en l’ost cunter il nov reginavel persian dals Sassanids (a partir dal 224), als quals igl era reussì d’eliminar il reginavel dals Parts. Ils Sassanids duevan sa mussar sco adversari anc pli privlus e stinà ch’ils Parts. Lur retg [[Schapur I]] è penetrà repetidamain en [[Siria]] ed ha surventschì pliras armadas romanas. L’onn 260 è schizunt l’imperatur [[Valerian]] crudà en ils mauns dals Sassanids ed è mort en praschunia – ina blamascha incumparegliabla per Roma. Entant che l’Imperi empruvava en l’ost desperadamain da segirar las provinzas Siria ed Asia Minura, ha er il vest cumenzà ad erodar. En provinzas en las qualas il post dal guvernatur era collià cun il commando sur pliras legiuns faschevan ils uffiziants savens diever da la schuldada per arrivar a la pussanza. Quai ha adina puspè manà a cumbats cun ils usurpaturs e schizunt a secessiuns temporalas da singulas provinzas (p.ex. da la Gallia). Autras pussanzas empruvavan da profitar da la flaivlezza da Roma per far atgnas conquistas. Uschia è per exempel vegnì suttamess [[Palmyra]] ch’aveva furmà in allià dals Romans cunter ils Parts e pli tard cunter ils Sassanids, ma ch’aveva silsuenter conquistà sut [[Zenobia]] parts da las provinzas romanas en l’ost. La crisa ha manà a numerusas midadas, ma n’ha betg pertutgà tuttina ferm tut las parts da l’Imperi. E la finala duevi tuttina anc reussir ina giada da tegnair davent il declin smanatschant da l’Imperi. === Il cumenzament da l’antica tardiva === [[Datoteca:Venice – The Tetrarchs 03.jpg|thumb|160px|Statua che simbolisescha la tetrarchia (Basilica da San Marco a Venezia)]] Sut [[Diocletian]] ha gì lieu a partir dal 284 la vieuta vers l’antica tardiva. En cumparegliaziun cun il temp precedent è quella stada segnada d’ina centralisaziun e birocratisaziun pli ferma sco er dal success dal cristianissem da pli tard. En l’istoriografia pli veglia (per exempel [[Edward Gibbon]] u [[Otto Seeck]]) considerav’ins questa epoca be sco temp da decadenza; oz percunter la ves’ins sco in temp da vieuta e transfurmaziun dal mund mediterran da l’antica. Diocletian ha refurmà l’administraziun ch’è vegnida dividida en in sectur civil ed en in militar. El ha era stgaffì l’urden da la tetrarchia, tenor il qual i dueva dar dus ‹imperaturs seniors› (''Augusti'') cun mintgamai in ‹imperatur junior› (''Caesar''). Per in imperatur sulet era l’Imperi numnadamain gia daditg daventà nunregibel, surtut perquai ch’il squitsch da l’autra vart dals cunfins creschiva d’in cuntin. La divisiun da las provinzas e l’introducziun da diocesas e prefecturas dueva render pli effizienta l’administraziun. Cun prescriver pretschs maximals ha Diocletian empruvà da dumagnar l’inflaziun ed il declin economic. Per ch’ils abitants da l’Imperi s’orienteschian puspè vers il stadi e l’imperatur, ha el er empruvà da rinforzar l’atgna apoteosa, pia la pussanza religiusa imperiala, cun adoptar il surnum ''Iovius'' (tenor il dieu [[Jupiter]]). Surtut ils cristians considerava Diocletian sco illoials envers il stadi. Durant ses temp d’uffizi han gì lieu las davosas (e pli violentas) persecuziuns da cristians. L’idea da divider il territori da pussanza n’era betg dal tuttafatg nova, ma uss è ella vegnida applitgada a moda pli consequenta. L’unitad da l’Imperi na vulevan ins però tuttavia betg metter en dumonda. Roma è restà il center ideal da l’Imperi, era sch’ils imperaturs han dischlocà lur residenza en vischinanza dals cunfins, sco per exempel ad Augusta Treverorum (la citad da [[Trier]] odierna). Suenter l’abdicaziun da [[Diocletian]] e da ses cunregent [[Maximian]] ha [[Constantius I]] surpiglià en il vest l’uffizi dal ''Senior Augustus''. L’onn 306 è ses figl [[Constantin il Grond]] vegnì proclamà da ses schuldads sco imperatur. Cunter veglia ha [[Galerius]], ch’era da quel temp l’imperatur superiur, stuì renconuscher el sco cunregent. Ma Constantin n’è betg sa cuntentà cun quai. Pass per pass ha el allontanà ses rivals e la finala schlià la tetrarchia. A partir dal 312 regiva el sulet en il vest ed il 324 ha el surpiglià la pussanza sur l’entir Imperi. Ses temp d’uffizi è stà d’impurtanza surtut per dus motivs: per l’ina ha Constantin cumenzà a privilegiar il cristianissem (uschenumnada ‹vieuta constantina›); per l’autra ha el fundà Constantinopel (la citad dad [[Istanbul]] odierna) che serviva uss sco nova chapitala. Il focus da l’Imperi è pia sa spustà pli e pli vers l’ost. La dinastia da Constantin n’è betg stada da lunga durada. Suenter cumbats tranter frars ha [[Constantius II]] surpiglià il 353 la pussanza. Suenter sia mort il 361 ha Julian, il nevs da Constantin, empruvà da far reviver il pajanissem. El è dentant gia mort il 363 en rom d’ina champagna militara disgraziada cunter ils Persians. Cun el è ida a fin la dinastia constantina. Per motivs administrativs ha [[Valentinian I]] dividì ad interim l’Imperi; suenter la mort da Theodosius I è questa divisiun lura stada definitiva. Sco imperatur en l’ost era Theodosius vegnì instituì tras [[Gratian]], il figl da Valentinian. Suenter la sconfitta catastrofala ad [[Adrianopel]] al èsi reussì – almain per il mument – da liar tras contracts ils [[Gots]] ch’eran penetrads en l’Imperi. A partir da l’onn 394 ha [[Thedosius]] alura regì sur l’entir Imperi, e quai suenter ch’igl aveva dà en il vest pliras usurpaziuns e revoltas. Theodosius è stà il davos regent che dueva reger sur l’entir Imperi. Durant ses temp d’uffizi è il cristianissem vegnì introducì sco religiun dal stadi. Suenter sia mort il 395 han ses figls surpiglià il vest ([[Honorius]]) respectivamain l’ost ([[Arcadius]]). Questa divisiun dueva esser definitiva. Tuttina è sa mantegnida l’idea da l’unitad da l’Imperi: uschia entravan las leschas d’in imperatur normalmain er en vigur en la sfera d’influenza da l’auter. === Declin da l’Imperi dal vest e cuntinuaziun da l’Imperi da l’ost === [[Datoteca:Invasions of the Roman Empire 1.png|thumb|250px|Invasiuns dals Germans e Huns da 100 enfin 500 s.C.]] Cuntrari a l’Imperi dal vest ha l’Imperi da l’ost survivì ils embrugls dat temp da la migraziun dals pievels. In dals motivs centrals è quel che l’Imperi da l’ost furmava la part ch’era populada il pli spess e ch’era economicamain la pli sauna. L’Imperi dal vest è percunter scrudà in pau a la giada en il decurs dal 5avel tschientaner. En spezial l’avanzada dals [[Huns]] ha gì in effect da domino che dueva midar a moda radicala la divisiun politica entaifer l’Europa. Suenter la [[Battaglia dad Adrianopel]] l’onn 378 aveva l’Imperi pers pli e pli la controlla sur da las provinzas dal vest. Grondas parts da la Gallia e da la Spagna èn idas a perder fin la mesadad dal 5avel tschientaner als Germans ch’eran penetradas en l’Imperi ([[Vandals]], [[Francs]], [[Gots]]). Ultra da quai ha muntà la perdita da l’Africa als Vandals l’onn 435 ina greva frida per l’Imperi dal vest. Gia vers la vieuta dal quart al 5avel tschientaner era la sedia da la regenza vegnida transferida da [[Milaun]] a [[Ravenna]]. E propi è er l’Italia sezza vegnida pli e pli sut l’influenza dals Germans. L’onn 410 han ils [[Visigots]] sblundregià la citad da Roma, il 455 han ils [[Vandals]] fatg il medem.<ref>Il term ‹vandalissem› che sa referescha a quest eveniment deriva percunter dal 18avel tschientaner e n’è betg giustifitgà istoricamain, damai ch’ils Vandals han plitost spoglià sistematicamain enstagl da destruir senza senn; en pli han els schanegià la populaziun da Roma, quai che na sa chapiva betg da sez da quel temp (er da vart dals Romans betg).</ref> Per la decadenza e la fin da l’Imperi roman datti plirs motivs. I vegn dentant anc adina discutà davart ils process ch’èn stads decisivs per transfurmar l’Imperi dal vest en ina retscha da stadis germans (ils quals èn da resguardar sco suverans il pli tard dapi l’entschatta dal 7avel tschientaner). L’armada na consistiva per gronda part betg pli da burgais romans, mabain da mercenaris ‹barbars›; e la grondezza da l’armada na tanscheva betg pli per segirar ils cunfins. A l’intern era l’administraziun en in nausch stadi e l’economia sa chattava en ina fasa da recessiun (cumbain ch’il declin economic era main dramatic che quai ch’i vegniva supponì da l’istoriografia pli veglia). L’onn 476 ha il German [[Odoaker]] destituì [[Romulus Augustulus]] sco regent da l’Imperi dal vest (il davos imperatur renconuschì illimitadamain era percunter stà [[Julius Nepos]]). Tuttina veseva Odoaker sasez anc sco ‹German en servetsch roman› e ses reschim en l’Italia sco part da l’Imperi roman sut l’imperatur a Constantinopel; medemamain è ses successur [[Theoderich il Grond]] sa stentà da cuntanscher la renconuschientscha da sia posiziun tras l’imperatur en l’ost. Tut auter sa preschentava la situaziun en l’ost. L’Imperi da l’ost era economicamain pli ferm, aveva dapli reservas strategicas e pratitgava en pli ina diplomazia inschignusa. Surtut l’auta planira da l’[[Anatolia]] cun la muntogna dal [[Taurus]] e la [[Propontis]] furmavan barrieras natiralas cunter pievels esters. En pli n’eri mai reussì als [[Huns]] e [[Germans]] da traversar il [[Hellespont]]; perquai èn las ritgas provinzas da l’[[Asia Minura]], da la [[Siria]] e da l’[[Egipta]] stadas schanegiadas da lur sblundregiadas. Ils ‹elements barbars› en l’armada ch’avevan contribuì al declin da l’Imperi dal vest han ins reducì en il decurs dal 5avel tschientaner ed eliminà quasi dal tuttafatg en il 6avel tschientaner. Cumbain ch’igl ha dà grevs cumbats cun Huns e Sassanids, è l’Imperi da l’ost restà pli u main intact. Sut [[Justinian I]], il davos imperatur dal qual la lingua materna era il latin, e ses chau d’armada [[Belisar]] èsi reussì als Romans da l’ost da reconquistar grondas parts dal vest (Africa dal Nord, Italia, Spagna dal Sid) e da tegnair en l’ost ils cunfins cunter las attatgas vehementas dals [[Persians]]. Suenter che [[Chosraus I]] è vegnì a la pussanza, èn las attatgas da vart dals Sassanids vegnidas adina pli fermas; sia finamira era da conquistar l’entira part orientala che sa chattava en ils mauns dals Romans. Uschia è ida a fin la fasa da coexistenza tranter questas duas pussanzas grondas ed ha cumenzà ina seria da guerras ordvart desastrusas. L’imperatur roman (da l’ost) è per il mument restà il regent il pli pussant en la regiun da la Mar Mediterrana, e l’Imperi da l’ost aveva puspè prendì possess da la gronda part da l’anteriur territori da l’Imperi (cun excepziun da la Britannia, da la Gallia e da la Spagna dal Nord). Suenter la mort da [[Justinian]] (565) èsi dentant sa mussà ch’ils territoris reconquistads na sa laschavan betg tegnair a la lunga. La Spagna dal Sid è puspè crudada als Visigots ed a partir da l’onn 568 è l’Italia per gronda part vegnida en ils mauns dals [[Langobards]]. === La fin da l’Imperi antic === <div class="noprint">[[Datoteca:Byzantine Empire animated.gif|thumb|300px|Svilup territorial da l’Imperi bizantin]]</div> En il decurs dal temp èsi vegnì a l’intern da l’Imperi roman oriental a dispitas religiusas tranter gruppas cristianas ([[monofisits]] cunter [[ortodoxs]]); ultra da quai è la malcuntentientscha en parts da la populaziun creschida pervi da las autas taglias e las guerras cuntinuantas. Uschia è sa sminuì il senn da loialitad envers l’Imperi (per exempel en la Siria u en l’Egipta). A l’entschatta dal 7avel tschientaner èn vastas parts da l’Imperi vegnidas conquistadas dals [[Sassanids]]. Sut [[Chosrau II]] èn las truppas persianas avanzadas duas giadas fin a [[Bizanz]]; e da [[Jerusalem]] han els rapinà la [[Sontga Crusch]], la quala [[Helena]], la mamma da [[Constantin]], duai avair chattà e che valeva sco ‹pli grond stgazi› da l’Imperi. Bain èsi la finala reussì a l’imperatur [[Herakleios]] da manar a fin victoriusamain questa lunga guerra; ma spussà da quai n’è l’Imperi betg stà bun da resister a l’expansiun dals [[Arabs]] islamics ed ha pers l’entira [[Siria]] e l’[[Africa]]. Surtut la sperdita da la ritga [[Egipta]], la quala il patriarc [[Kyros]] ha quasi tradì als Arabs senza cumbat, ha flaivlentà a moda substanziala l’Imperi da l’ost. Herakleios ha er rut cun la tradiziun romana supigliond el al lieu dal titel ‹imperatur› il vegl titel da retg grec ‹basileus› ed introducind el il grec sco lingua uffiziala. L’Imperi ha pers pli e pli ses caracter roman-antic. Bain è l’Imperi da l’ost cun sia chapitala [[Constantinopel]] sa mantegnì uffizialmain fin en il 15avel tschientaner – ma las structuras internas èn sa midadas a partir da ca. 640 uschè da rudent ch’i para giustifitgà da discurrer da qua davent da l’Imperi bizantin. Er en l’ost ha uschia cumenzà il temp medieval. Da resguardar è dentant ch’il term ‹bizantin› è pir vegnì creà en il 19avel tschientaner e quai senza pudair sa basar sin ina tradiziun istorica. En il temp medieval preferiva il vest catolic la denominaziun ‹Imperi dals Grecs›, damai ch’ins na vuleva betg admetter als cristians ortodoxs en l’ost – ch’eran daventads malfidaivels al papa – da manar vinavant la ierta da l’Imperi roman. Il cuntrari pretendeva il vest questa cuntinuitad per sasez (cf. la denominaziun ‹Sontg Imperi roman da naziun tudestga›). Duvrava percunter in Bizantin il term ‹Grecs› (''Hellenoi'') sche manegiava els ils Grecs da l’antica precristiana; per denominar sasez è per part sa mantegnì fin oz il term ''Rhomoi'', pia ‹Romans›. Er ils imperis muslims dal temp medieval duvravan adina il num ‹Imperi roman› (''Rum'') sch’els discurrivan da l’Imperi bizantin. Sco idea e punct da referenza è l’Imperi roman pia sa mantegnì lunsch sur la fin da l’antica. === Referiments istorics === L’emprim imperatur occidental ch’è sa mess suenter il declin dal vegl Imperi roman dal vest en la tradiziun dals imperaturs romans è stà il retg [[francon]] [[Carl il Grond]] (uschenumnada ''translatio imperii''). Sia curunaziun sco imperatur ils 25 da december 800 a Roma ha perquai manà ad ina cuntraversa diplomatica cun il basileus bizantin che veseva sasez sco sulet imperatur roman legitim. Il [[Sontg Imperi roman]] (dapi il 15avel tschientaner cun l’agiunta ‹da naziun tudestga›) ha pli tard considerà sasez sco successur da l’Imperi roman (dal vest). Sco ‹Terza Roma› ha er il [[zar russ]] deducì da l’ierta bizantina – suenter la conquista da [[Bizanz]] tras ils [[Osmans]] l’onn 1453 – il dretg sin la curuna imperiala romana. Ils titels ''Kaiser'' e ''Zar'' derivan tuts dus dal titel roman ''Caesar''. Cun la curunaziun da [[Napoleun I]] sco imperatur l’onn 1804 hai dà l’emprima giada dapli che in imperatur en l’Europa dal Vest. Dus onns pli tard ha [[Franz II]] remess la curuna imperiala roman-tudestga, quai ch’ha muntà la fin dal Sontg Imperi roman. Il 1870 è ida a fin l’èra napoleonica en [[Frantscha]] e cun quai er l’Imperi franzos ch’è vegnì substituì tras la Republica franzosa. Il titel d’imperatur è dentant vegnì duvrà vinavant da divers monarcs, enfin che l’istorgia dals imperaturs è ida a fin en l’Europa cun la fin da l’[[Emprima Guerra mundiala]]: 1917 ha la [[Revoluziun russa]] manà a l’abdicaziun da [[Nicolaus II]] (fin da l’Imperi russ); ed ils onns 1918/1919 han abditgà [[Karl I]] (Austria-Ungaria) e [[Wilhelm II]] (Imperi tudestg). En il 20avel tschientaner è l’Italia faschista sut [[Benito Mussolini]] anc sa messa ina giada en la tradiziun da l’Imperi roman: Mussolini ha declerà publicamain d’avair en egl la restituziun da l’Imperi roman. == Administraziun == [[Datoteca:Pont du gard.jpg|thumb|240px|right|[[Pont du Gard]] en la Frantscha dal Sid, in aquaduct construì dals Romans enturn 19 a.C.]] Fin en l’antica tardiva è l’Imperi roman stà dividì en provinzas. Cumenzà ha questa sutdivisiun territoriala en il terz tschientaner a.C., e quai en quel mument ch’ils Romans han expandì sur l’Italia ora (l’emprima provinza è stada la Sicilia). Durant il temp dals imperaturs è la structura da las provinzas vegnida adattada pliras giadas. [[Augustus]] las ha partì en provinzas imperialas e senatoricas. [[Diocletian]] ha substituì las provinzas tradiziunalas tras ina sutdivisiun a dus nivels (diocesas e provinzas); per l’emprima giada è er vegnida integrada l’Italia en quest urden territorial. Las pitgas principalas da l’administraziun furmavan dentant las citads, da las qualas l’Imperi ha enconuschì las furmas ''colonia'', ''municipium'', ''civitas'', ''urbs'' ed ''oppidum''. Las citads eran organisadas sco vischnancas burgaisas cun autonomia parziala ed eran en emprima lingia responsablas per incassar la taglia. Questa delegaziun da las incumbensas ha pussibilità a l’Imperi d’operar cun ina fitg pitschna administraziun centrala. Dal temp da la republica n’èn ils abitants da las citads sur lung temp betg vegnids resguardads sco burgais romans cun dretgs equivalents; els stuevan servir en l’armada romana e pajar taglia, ma n’avevan nagin dretg da votar e d’eleger entaifer la communitad romana cumplessiva e n’eran er betg inscrits en las ''tribus'' (glistas da burgais). Cun las [[Lex Iulia]] e [[Lex Plautia Papiria]] durant la [[Guerra dals Confederads]] 90 ed 89 a.C. èn tut las citads da provinza da l’Italia vegnidas auzadas en il stadi da ''municipium'' cun dretgs da burgais cumplains. Dapi lura vegn quest term duvrà en general per designar tut las citads da provinza talianas. Durant il temp dals imperaturs, cumenzond gia sut [[Gaius Iulius Caesar]], han er citads en las provinzas ordaifer l’Italia obtegnì il dretg da municipis. Quai è dentant stà il cas praticamain be en il vest da l’Imperi. A partir dal prim e segund tschientaner hai lura era dà ''municipa latina''; ils abitants da questas citads avevan dretgs in pau pli restrenschids che quels d’in municipi roman. La [[Constitutio Antoniniana]] dal 212 s.C. ha la finala attribuì a tuttas citads da l’Imperi almain il status da municipi ed a tut ils libers burgais da l’Imperi è vegnì concedì il dretg da burgais roman. == Economia == L’Imperi roman ha procurà per diversas cundiziuns da basa ch’han pussibilità in’economia prosperanta. Da quellas fan part la pasch relativa (''Pax romana'') als cunfins, la stabilitad demografica, las vastas libertads concedidas a tut ils burgais sco er in sistem monetar derasà ed acceptà en l’entir Imperi. Cumbain che l’agricultura e l’economia da latifundias furmava la basa da l’economia romana, èn er il commerzi e l’artisanat stads da gronda muntada. In element constitutiv da l’economia romana ha plinavant furmà la lavur da sclavs. == Art e cultura == En vastas parts da l’Imperi han l’art e la cultura cuntanschì in temp da fluriziun, spezialmain dal temp dals imperaturs. Surtut en l’Europa ed en l’Africa dal Nord duevan la qualitad da viver e la situaziun demografica da quel temp pir puspè vegnir cuntanschidas suenter blers tschientaners. La cultura e l’art roman èn sa sviluppads a basa da las furmas da viver simplas dals abitants da la part occidentala da la Mar Mediterrana, da la cultura plitost povra en art dals [[Italichers]] (indogermans) ch’eran immigrads en il decurs dal segund millenni avant a.C. e la finala dals [[Etruscs]], dals quals ils Romans han quasi surpiglià cumplettamain lur cultura. Parts essenzialas da l’art roman èn vegnidas furmadas tenor il model da l’architectura, pictura e plastica [[greca]]; medemamain èn vegnids adaptads motivs da la mitologia greca. Da metter a pèr dieus esters als agens (''interpretatio romana'') ha plinavant furmà in tratg caracteristic da la moda e maniera co ch’ils Romans han tractà culturas e religiuns suttamessas (p.ex. er en l’[[Egipta]]). Durant lur domini han ils Romans sezs influenzà l’art e la cultura surtut en il nord ed il vest dals territoris conquistads. En questas regiuns èn er culturas da l’autra vart dals cunfins (Germans) vegnidas influenzadas a moda persistenta tras traffic commerzial. En la part orientala da l’Imperi èn las influenzas romanas percunter sa maschadadas cun elements existents (grecs, hellenistics ed orientals). === Pompei === [[Datoteca:Herkulaneischer Meister 002b.jpg|thumb|180px|Safo u ina da sias scolaras, maletg da paraid da Herculaneum]] In’invista cumplessiva en l’art, la cultura e la vita sociala en l’Imperi roman dal temp dals imperaturs porschan las exchavaziuns a [[Herculaneum]] ed en spezial a [[Pompei]] che furmava da quel temp in’impurtanta citad romana en la [[Campania]]. Tras la catastrofa da l’erupziun andetga dal [[Vesuv]] l’onn 79 s.C. èn ils abitadis vegnids cuverts cun ina stresa da tschendra e crap-spungia da ca. 20 meters e conservads uschia a moda natirala. La citad era bain vegnida destruida parzialmain gia l’onn 62 s.C. tras in terratrembel; damai ch’ella vegniva gist reconstruida, èn ils palazs, ils tempels ornads cun relievs, ils teaters, las termas ed entirs quartiers d’abitar cun lur vias suladas tuttina vegnids a la glisch en in stadi relativamain bain mantegnì. L’equipament da las chasas mussa ch’ina part dals abitants viveva en gronda bainstanza. Ils lavuratoris artisanals eran medemamain fitg sviluppads. A l’intern dals edifizis han ils archeologs chattà numerusas picturas da paraid (frescos) e mosaics che laschan percorscher in aut nivel artistic e che dattan perditga d’ina vita pulsanta. Las exchavaziuns a Pompei relatan dentant er dals [[Oscs]], [[Samnits]], [[Grecs]] ed [[Etrucs]] ch’han populà la regiun sur in temp bler pli lung ch’ils Romans e da blers sclavs e lavurers migrants ch’eran sesents en la citad dal temp da sia destrucziun. Sper Pompei e Herculaneum èn er ils lieus pli pitschens [[Stabiae]] ed [[Oplontis]] vegnids destruids cumplettamain. [[Plinius il Giuven]] ha descrit detagliadamain l’erupziun dal Vesuv, durant la quala er ses aug, il scienzià e litterat [[Plinius il Vegl]], era vegnì per la vita. == Lingua == Il latin, la lingua da Roma, è sa derasada sco lingua uffiziala en l’entir Imperi. En l’ost da l’Imperi ed en l’Egipta furmava er il grec lingua uffiziala; en pli valeva il grec en tut l’intschess roman sco lingua da furmaziun. Er autras linguas han pudì sa far valair sco linguas regiunalas, pe exempel linguas germanas en las provinzas Germania inferior, Germania superior e Belgica. La ierta da la lingua latina ha perdurà ditg suenter ses declin: durant l’entir temp medieval ed enfin en il temp dal baroc ha il latin furmà en l’Europa dal Vest ed en l’Europa Centrala la lingua dals scolads. Entaifer la baselgia catolic-romana è il latin sa mantegnì fin oz sco lingua uffiziala. Er en diversas scienzas sco la biologia, la medischina u la giurisprudenza vegn la terminologia latina duvrada vinavant e per part schizunt creada da nov. Dal latin èn ultra da quai naschidas las linguas romanas modernas da l’Europa. == Dretg == Il dretg da la Roma antica cumpigliava prescripziuns da procedura fundamentalas dal dretg civil e dal dretg penal ch’èn per gronda part vegnidas integradas en las normas da dretg modernas. La scienza dal dretg aveva cuntanschì sia culminaziun durant ils emprims tschientaners dal temp dals imperaturs (emprim fin terz tschientaner). L’urden da dretg ed urden statal da l’Europa, surtut il dretg civil, èn influenzads fin oz a moda decisiva dal dretg roman. Impurtants puncts da referenza han furmà las collecziuns da l’antica tardiva sco il [[Codex Theodosianus]] u il [[Codex Iustinianus]]. [[Datoteca:Forum Romanum Rom.jpg|center|thumb|upright=3.2|Il Forum romanum sco ch’el sa preschenta oz]] == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == === Survistas === * Hermann Bengtson: ''Grundriss der römischen Geschichte mit Quellenkunde. Republik und Kaiserzeit bis 284 n.&nbsp;Chr.'' 3. ed. cumplettada, Beck, Minca 1982 (oriundamain 1967), ISBN 3-406-08617-9 (''Handbuch der Altertumswissenschaft'' III. 5). * Ada Gabucci: ''Rom und sein Imperium''. Theiss, Stuttgart 2005, ISBN 3-8062-1932-X. * Alfred Heuß: ''Römische Geschichte.'' 10. ediziun, tgirada da Jochen Bleicken, Werner Dahlheim, Hans-Joachim Gehrke. Schöningh, Paderborn 2007 (oriundamain 1960), ISBN 978-3-506-73927-8. * Karl-Joachim Hölkeskamp, Elke Stein-Hölkeskamp (ed.): ''Erinnerungsorte der Antike. Die römische Welt''. Beck, Minca 2006, ISBN 3-406-54682-X. * Ulrich Huttner: ''Römische Antike''. UTB, Stuttgart 2008, ISBN 978-3-8252-3122-4. * Ingemar König: ''Der römische Staat – Ein Handbuch''. Reclam, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-15-010644-0. * Theodor Mommsen: ''Römische Geschichte.'' Deutscher Taschenbuchverlag, Minca 2001 (oriundamain 1854–1856 e 1885), ISBN 3-423-59055-6. * Wolfgang Schuller (ed.): ''Das Römische Weltreich''. 2. ed. Theiss, Stuttgart 2003, ISBN 3-8062-1744-0. === Republica === * Jochen Bleicken: ''Geschichte der römischen Republik''. 6. ed. Oldenbourg, Minca 2004, ISBN 978-3-486-49666-6 (''Oldenbourg Grundriss der Geschichte'', tom 2). * Klaus Bringmann: ''Geschichte der Römischen Republik. Von den Anfängen bis Augustus''. Beck, Minca 2002, ISBN 3-406-49292-4. * Harriet I. Flower (ed.): ''The Cambridge Companion to the Roman Republic''. Cambridge University Press, Cambridge e.a. 2004, ISBN 0-521-00390-3. * Karl-Joachim Hölkeskamp, Elke Stein-Hölkeskamp (ed.): ''Von Romulus zu Augustus. Große Gestalten der römischen Republik''. Beck, Minca 2000, ISBN 3-406-46697-4. * Martin Jehne: ''Die römische Republik. Von der Gründung bis Caesar''. 2. ed. Beck, Minca 2008, ISBN 978-3-406-50862-2 (''Beck’sche Reihe. Wissen'', 2008). * Michael Sommer: ''Rom und die antike Welt bis zum Ende der Republik''. Kröner, Stuttgart 2013 (''Römische Geschichte'', tom 1). === Principat ed antica tardiva === * Manfred Clauss (ed.): ''Die römischen Kaiser. 55 historische Portraits von Caesar bis Iustinian''. 3. ed. Beck, Minca 2005, ISBN 3-406-47288-5. * Karl Christ: ''Geschichte der Römischen Kaiserzeit. Von Augustus bis zu Konstantin.'' 6. ed. Beck, Minca 2009. * Werner Dahlheim: ''Geschichte der Römischen Kaiserzeit''. 3. ediziun amplifitgada. Oldenbourg, Minca 2003, ISBN 3-486-49673-5 (''Oldenbourg Grundriss der Geschichte'', tom 3). * Alexander Demandt: ''Die Spätantike. Römische Geschichte von Diocletian bis Justinian. 284–565 n. Chr.'' 2. ediziun amplifitgada. Beck, Minca 2007, ISBN 978-3-406-55993-8. * Armin Eich: ''Die römische Kaiserzeit.'' C.H. Beck, Minca 2014. * Scott Fitzgerald Johnson (ed.): ''The Oxford Handbook of Late Antiquity.'' Oxford University Press, Oxford e.a. 2012. * Albino Garzetti: ''L’Impero da Tiberio agli Antonini.'' Cappelli, Bologna 1960 (''Storia di Roma'', tom 6). * Klaus-Peter Johne (ed.): ''Die Zeit der Soldatenkaiser''. 2 toms. Akademie-Verlag, Berlin 2008, ISBN 978-3-05-004529-0. * Rene Pfeilschifter: ''Die Spätantike. Der eine Gott und die vielen Herrscher.'' C.H. Beck, Minca 2014. * David S. Potter: ''The Roman Empire at bay. AD 180–395''. Routledge, Londra e.a. 2007, ISBN 0-415-10058-5. * Michael Sommer: ''Rom und sein Imperium in der Kaiserzeit''. Kröner, Stuttgart 2009, ISBN 978-3-520-45801-8. === Perscrutaziuns spezialas === * Michael von Albrecht: ''Geschichte der römischen Literatur''. 2 toms, 3. ed. Deutscher Taschenbuch-Verlag, Minca 2003. * Nancy H. Ramage, Andrew Ramage: ''Römische Kunst. Von Romulus zu Konstantin.'' Könemann Verlagsgesellschaft, Cologna 1999, ISBN 3-8290-1720-0. * Andrea Giardina (ed.): ''Der Mensch der römischen Antike''. Magnus Verlag, Essen 2004, ISBN 978-3-88400-801-0. * Harald Küthmann e.a.: ''Bauten Roms auf Münzen und Medaillen''. Beckenbauer, Minca 1973 (''Ausstellung der Staatlichen Münzsammlung München vom 16. Oktober bis 2. Dezember 1973''). * Ludwig Wamser (ed.): ''Die Römer zwischen Alpen und Nordmeer. Zivilisatorisches Erbe einer europäischen Militärmacht. Katalog-Handbuch zur Landesausstellung des Freistaates Bayern''. Zabern, Mainz 2000, ISBN 3-8053-2615-7. * Hans-Joachim Drexhage, Heinrich Clemens Konen, Kai Ruffing: ''Die Wirtschaft des Römischen Reiches''. Berlin 2002, ISBN 3-05-003430-0. * Ulrich Fellmeth: ''Pecunia non olet. Die Wirtschaft der antiken Welt.'' Darmstadt 2008, ISBN 978-3-534-20840-1. * Jan Dirk Harke: ''Römisches Recht. Von der klassischen Zeit bis zu den modernen Kodifikationen''. Beck, Minca 2008, ISBN 978-3-406-57405-4 (''Grundrisse des Rechts''). == Colliaziuns == {{Commonscat|Ancient Rome|Imperi roman}} * [https://web.archive.org/web/20110216225011/http://www.roman-emperors.org/impindex.htm The Imperial Index: The Rulers of the Roman Empire] a ''[[De Imperatoribus Romanis]]'' * [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/home.html Infurmaziuns davart la Roma antica] tar ''[[LacusCurtius]]'' * [https://web.archive.org/web/20141125125023/http://www.gottwein.de/roge/rom_hist.php Istorgia romana en survista] [[Categoria:Artitgels recumandads (Istorgia mundiala)]] [[Categoria:Imperi Roman]] {{Artitgel 1000|+30}} dn8zg1tjmfpofgypo616vyiai468qsk Model:Idiom2a 10 11666 174193 172844 2026-09-26T23:44:54Z Albinfo 2471 174193 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Idiom2a|idiom1= … |idiom2=… |lemma2=Rumantsch Grischun |lemma=lemma |nocat=1}}</noinclude> <onlyinclude><includeonly> <div id="homonymie" class="homonymie" {{#if:{{{nohr|}}}|style="border-bottom:0"|}}>[[Image:Write.svg|20px|link=Aide:Homonymie|alt=Page d'aide sur l'homonymie]] Questa pagina è scritta en {{{idiom1}}}. Igl exista er in [[{{{lemma2}}}|artitgel davart l'{{{lemma}}} en {{{idiom2}}}]].</div> {{#ifeq:{{{nocat|}}}|1|| {{#switch:{{{idiom1|}}} |sursilvan=[[Categoria:Artitgels en sursilvan]] |sutsilvan=[[Categoria:Artetgels an sutsilvan]] |surmiran=[[Categoria:Artetgels an surmiran]] |vallader=[[Categoria:Artichels in rumantsch vallader]] |puter=[[Categoria:Artichels in rumauntsch puter]] |#default= }} [[Categoria:Artitgels disponibels en plirs idioms]] }} </includeonly></onlyinclude> <noinclude> ;Exempel <code><nowiki>{{Idiom2a|idiom1=rumantsch grischun|lemma=abc|idiom2=puter|lemma2=dschember}}</nowiki></code> {{Idiom2a|idiom1=rumantsch grischun|idiom2=puter|lemma2=dschember|lemma=abc|nocat=1}} [[Categoria:Models d'avis|Idiom2a]]</noinclude> fdwicp2dyhasxlnsfbic3nulhuj7t9h Stailalva alpina 0 11983 174223 166141 2026-09-27T10:25:39Z Albinfo 2471 /* Colliaziuns */ 174223 wikitext text/x-wiki {{Model:Taxobox |Tip = Planta |Num = Stailalva alpina |Maletg = Edelweiss Hoefats.jpg |Descripziun = Stailalva alpina cumina |Urden = Asterales |Famiglia = Cumpositas (Asteraceae) |Sutfamiglia = Asteroideae |Tribus = Gnaphalieae |Gener = Stailalva (''Leontopodium'') |Binomen = Leontopodium nivale |Autur = Ten. A.Huet ex Hand.-Mazz. |Onn = }} La '''stailalva alpina''' (''Leontopodium nivale'') è ina spezia da plantas che fa part dal gener ''Leontopodium'' (stailalva) entaifer la famiglia da las cumpositas (Asteraceae). Ella è ina da las pli enconuschentas flurs alpinas ed i vegn savens er fatg diever dad ella a moda simbolica en connex cun las pli diversas tematicas ch’èn colliadas cun il territori alpin. == Descripziun == [[Datoteca:Leontopodium_alpinum_detail.jpg|thumb|left|180px|Ils figls auts alv-glischants vegnan savens tegnids per la flur sco tala]] La stailalva alpina è ina planta ervusa perenna che po cuntanscher autezzas da 5 fin 20 cm.<ref name="FloraWeb">Davart las caracteristicas generalas da la planta cf. [https://web.archive.org/web/20150508123940/http://www.floraweb.de/pflanzenarten/artenhome.xsql?suchnr=3358& ''Leontopodium alpinum Cass., Alpen-Edelweiß''] en: [http://www.floraweb.de/ floraweb.de]</ref> La planta è da colur alventa ed ha in’apparientscha launusa/sco fieuter. Surtut ils fegls en furma da lantschetta che creschan vi dal moni e che cuntanschan ina lunghezza da fin 5 cm èn fitg pailus da la vart sut. Ils fegls a la basa furman ina rosetta. In dumber da tschintg fin quindesch fegls auts, ch’èn d’in alv traglischant, furman ina staila cun plirs pizs. Quella circumdescha il portaflurs per propi che sa cumpona da dus fin dudesch portaflurs parzials en furma da chanastret; mintgin da quels cuntegna 60 fin 80 flurs a bischen mellen cleras. Las flurs a bischen fitg graschlas che sa chattan a l’ur èn femininas e vegnan er numnadas flurs a fils. Vers il center suondan alura flurs a bischen masculinas ch’èn in pau pli grondas; damai ch’il stigma senza funcziun è anc avant maun, pon las flurs apparair en furma ermafrodita. La stailalva flurescha tranter in fanadur ed il settember. Tar ils fritgs sa tracti d’achenas ch’èn munidas cun pitschnas umbrellas e che sa derasan cun il vent; en furma umida pon ellas er tatgar vi d’animals. == Ecologia da la flur == [[Datoteca:Leontopodium_alpinum_in_December.jpg|thumb|140px|Suenter la sfluriziun è sortì il sem]] Tar la flur da la stailalva sa tracti be d’ina flur apparenta.<ref>Cf. las explicaziuns cumplessivas davart l’ecologia tar Erich Oberdorfer: ''Pflanzensoziologische Exkursionsflora für Deutschland und angrenzende Gebiete.'' En collavurazin cun Angelika Schwabe e Theo Müller. 8avla ediziun surlavurada. Eugen Ulmer, Stuttgart (Hohenheim) 2001, ISBN 3-8001-3131-5.</ref> La funcziun da preschentaziun surpiglian ils figls auts ch’èn alv-glischants e d’in fieuter ordvart spess. Flurs per propi cumpiglia mintga stailalva plirs tschients; quellas èn organisadas en chanastrets situads amez la staila. Ord vista da la biologia da l’impollinaziun furman la flur apparenta e las flurs per propi in’unitad (Superpseudanthium). La glischur d’in alv brigliant sin ils fegls auts deriva da millis pitschnas vaschiettas d’aria ch’èn cuntegnidas en il pail tschurriclà e che reflecteschan la glisch ch’entra. Questa construcziun serva d’ina vart ad attrair insects che tschertgan mel, da l’autra vart però er sco protecziun cunter svapuraziun e sperdita da chalur. Ina gruppa da lavur a l’universitad da [[Namur]] ([[Belgia]]) ha eruì ch’ils singuls chavels sa cumponan da fibras parallelas d’in diameter da 0,18 micrometers.<ref>[[Jean-Pol Vigneron]]: [https://www.newscientist.com/article/mg19626285-100-slap-on-the-edelweiss-for-the-ultimate-sunscreen/ ''Slap on the edelweiss for the ultimate sunscreen.]'' En: ''New Scientist.'' Tom 2628, 2007, p. 20.</ref> Questa grondezza correspunda pli u main a la lunghezza da l’unda da la radiaziun ultravioletta. Entant che la glisch ultravioletta vegn absorbada a la surfatscha, po l’ulteriura glisch penetrar en l’intern e vegnir duvrada per la fotosintesa. Ils impollinaders principals èn surtut mustgas sco er insects cun alas transparentas, tgirallas e baus. La flur apparenta sa mantegna fin l’enviern. == Frequenza == === Territori da derasaziun === [[Datoteca:Leontopodium_alpina_with_Matterhorn.JPG|thumb|160px|Stailalvas davant il Matterhorn]] Il ''Leontopodium nivale subsp. alpinum'' cumpara a moda autoctona en las [[Alps]], il [[Giura]], las [[Carpatas]], la part settentriunala dal [[Balcan]] e da las [[Apenninas]] sco er en las [[Pireneas]]. La sutvarianta ''Leontopodium nivale subsp. nivale'' è da chasa en las [[Abruzzas]], las [[Alps Dinaricas]] ed en il [[Pirin]]. Ulteriurs represchentants dal gener stailalvas èn da chattar en la steppa auta da l’[[Asia Centrala]] en la part settentriunala dal [[Himalaya]] sco er en la [[China dal Nord]], la [[Mongolia]], il [[Giapun]], la [[Corea]] e sin la peninsla [[Kamtchatka]]. === Derasaziun artifiziala === Dapi il 19avel tschientaner han numerus amis da la botanica gì l’intent d’enritgir la natira cun plantar en il liber flurs ch’els avevan prendì cun sai da viadis. Da questas plantas ha er fatg part la stailalva ch’è vegnida derasada en divers lieus da las [[Muntognas Mesaunas]] (nua ch’ins la chatta per part anc adina). Ord vista da la biologia invasiva e da la protecziun da la natira vegn quest proceder giuditgà oz a moda critica. Tenor la legislaziun da la protecziun da la natira actuala dovra ina tala derasaziun artifiziala schizunt in’approvaziun statala. === Spazi da viver === Savens èn ins da l’avis ch’i sa tractia tar la stailalva alpina d’ina planta ch’è da chasa en la grippa. Bain colonisescha ella tals bancs, ma confurm a ses spazi da viver d’origin – regiuns da steppa autsituadas – cumpara ella bundant pli savens sin pastgets alpins<ref name="Werner2011">Manuel Werner: ''Welche Alpenblume ist das?'' Franckh-Kosmos, Stuttgart, 2011, ISBN 978-3-440-12576-2, p. 4–5.</ref>; quai surtut dapi che la schientscha per la protecziun da la natira è creschida e las flurs na vegnan betg pli clegidas en tut ils lieus bain accessibels. La stailalva alpina cumpara pia puspè – sper sia preschientscha sin crap da chaltschina – sin pastgiras crappusas e – pli darar – sin prads d’alp. La planta è derasada a moda irregulara e preferescha ambients chaltschinus sin in’autezza tranter 1800 e 3000 meters. La stailalva mussa ina tscherta preferenza per terrens cun acid da silizium; en tals territoris po ella cumparair ordvart ritgamain. === Istorgia da la vegetaziun === [[Datoteca:Leontopodium_himalaja_814b.JPG|thumb|140px|Stailalvas originaras dal territori dal Himalaya]] La stailalva alpina è emigrada en las [[Alps]] suenter il davos temp da glatsch; ses lieu d’origin furman las steppas autas da l’[[Asia Centrala]]. Da quel temp era la vegetaziun da las Alps cumparegliabla a quella da la steppa, damai ch’il cuirass da glatsch ch’aveva cuvert la gronda part da las muntognas era pir gist luà. Uschia ha la planta estra chattà qua in ambient famigliar; malgrà che quel dueva sa midar marcantamain, ha la stailalva pudì s’adattar e sa mantegnair er en il territori alpin. Ils parents da la stailalva alpina vivan fin oz en regiuns da steppa autsituadas da l’Asia Centrala e da l’Ost. === Periclitaziun e protecziun === En la [[Germania]] vala la stailalva alpina sco periclitada fermamain. Ils motivs èn oz il passar e charrar sur ils abitadis restants, pli baud surtut il rimnar (per part per la vendita). Er en l’[[Austria]] ed en la [[Svizra]] è la stailalva alpina suttamessa ad ina protecziun rigurusa e na dastga betg vegnir clegida. Tras il svilup turistic en las Alps è ella spert s’avanzada ad in souvenir desiderà e conservabel. En l’Austria è la planta perquai gia vegnida messa il 1886 sut protecziun da la natira. Sco exempel per ina protecziun reussida po valair l’effectiv da la [[Höfats]] en las [[Alps da l’Allgäu]]. Là eran las davosas restanzas da la stailalva alpina stadas en privel da svanir dal tuttafatg, cura ch’il temp da l’inflaziun dals onns 1930 ha sfurzà la glieud da trair a niz tut las pussaivladads per vegnir tar entradas. Sinaquai ha la guardia da muntogna mintgamai fatg guardia dal temp da fluriziun sper las davosas plantas, e quai da l’onn 1935 fin il 2007. Oz è l’effectiv sa revegnì ed ils viandants èn sensibilisads pli fitg per dumondas da la protecziun da la natira, uschia ch’ina surveglianza n’è betg pli necessaria.<ref name="Dörr und Lippert">Erhard Dörr, Wolfgang Lippert: ''Flora des Allgäus und seiner Umgebung''. Tom 2. IHW-Verlag, Eching sper Minca 2004, ISBN 3-930167-61-1.</ref> == Sistematica == La stailalva alpina cumina ''Leontopodium alpinum Cass.'' è vegnida recumbinada il 2003 tras Werner Greuter a la sutspezia ''Leontopodium nivale subsp. alpinum (Cass.) Greuter''.<ref name="Euro+Med">Werner Greuter: ''Compositae (pro parte majore).'' ''[http://ww2.bgbm.org/EuroPlusMed/PTaxonDetail.asp?NameId=7530137&PTRefFk=7000000 Leontopodium nivale.]'' En: Werner Greuter & Eckhard von Raab-Straube (ed.): ''Compositae. Euro+Med Plantbase – the information resource for Euro-Mediterranean plant diversity.'' Berlin 2006.</ref> Tras quai è il taxon vegnì integrà en il gener ''Leontopodium nivale'' che vegn numnà sco gener general dal territori alpin ‹stailalva alpina›. === Sutspezias === La stailalva alpina sa divida en duas sutspezias: * ''Leontopodium nivale subsp. alpinum (Cass.) Greuter'' * ''Leontopodium nivale subsp. nivale'' Il ''Leontopodium nivale subsp. nivale'' vegn per part er numnà ‹stailalva alpina alva› e ''Leontopodium nivale subsp. alpinum'' ‹stailalva alpina cumina›. === Derivanza dal num === Il num botanic dal gener, ''Leontopodium'', deriva dals terms grecs ''leon'' per ‹liun› e ''podion'' per ‹pitschens pes› e sa referescha a duas caracteristicas da la flur, numnadamain il pail alv fitg spess e la furma dals fegls auts. L’agiunta che sa referescha a la spezia, ''nivale'', deriva dal latin ''nivis'' per ‹naiv›. Per rumantsch ha la stailalva per part er num ‹alvetern› (numnadamain en ils idioms ladins puter e vallader). En quest num sa reflectescha l’atgnadad da la stailalva ch’ils portaflurs alvs tegnan fin viaden l’enviern. Ulteriurs nums populars en lingua tudestga èn ''Wollblume'', ''Bauchwehbleamerl'', ''Irlweiss'', ''Almsterndl'', ''Federweiss'', darar er ''Silberstern'' e ''Wülblume'' (en Svizra).<ref>Walter Erhardt, Erich Götz, Nils Bödeker, Siegmund Seybold: ''Handwörterbuch der Pflanzennamen''. 18avla ediziun. Eugen Ulmer, Stuttgart (Hohenheim) 2008, ISBN 978-3-8001-5408-1, p. 499.</ref> == Utilisaziun == [[Datoteca:Edelweiss_in_the_market_of_Samoens_1.jpg|thumb|140px|Stailalva en furma cultivada]] En orticulturas datti sper furmas cultivadas da la stailalva alpina er spezias che derivan dal [[Himalaya]] ed ibrids. Questas ultimas pon er mantegnair lur colur alva en la Bassa; en lieus ritgs da substanzas nutritivas e sumbrivauns èn ellas però main cumpactas e daventan tgunsch verdentas. Pli baud vegniva la stailalva alpina duvrada sco erva medicinala. Ins la fascheva per exempel buglir cun latg e mel d’avieuls e duvrava questa bavronda cunter mal il venter. Quest diever è sa mantegnì en il num popular bavarais ''Bauchwehbleaml''. A la stailalva sco planta medicinala fa er allusiun il comic ‹Asterix ed ils Helvets› (ch’exista er en rumantsch grischun). En quel ston Asterix ed Obelix ir a tschertgar ina stailalva alpina che vegn duvrada sco ingredienza per ina bavronda curativa. Gia da vegl ennà è la stailalva er vegnida appreziada sco flur setga (en matgs da flurs setgas u sco singula planta decorativa). == La stailalva sco simbol == Sco gia menziunà è la stailalva daventada in simbol per il mund alpin. En questa funcziun fa ella allusiun ad in’entira paletta da valurs che tanscha da ‹natira intacta› fin a ‹libertad› ed ‹independenza›. Daspera datti però er numerusas applicaziuns da moda (p.ex. unda dad etno dals onns 1990) ch’accentueschan la vart decorativa dal portaflurs e main (u almain main explicit e conscient) sia muntada simbolica. [[Datoteca:ZRHEdelweiss.jpg|thumb|left|180px|Aviun da l’Edelweiss Air]] La stailalva cumpara en il territori alpin tranter auter en logos d’uniuns alpinas (t.a. en [[Germania]]), sco ensaina militara (truppas da muntogna e.a), sin munaidas e bancnotas (euros austriacs, tschincun svizzer), sco segn distinctiv da partidas politicas (t.a. en l’[[Austria]]) e d’organisaziuns da turissem (p.ex. [[Svizra Turissem]]). En pli vegn la stailalva appreziada sco num e logo tar diversas interpresas e products (p.ex. tar la societad aviatica [[Edelweiss Air]]). La stailalva è però anc colliada cun ina segunda muntada simbolica, numnadamain sco intgant, cumprova d’amur e da curaschi. Magari pon ins fruntar sin portaflurs cun ina grondezza da la staila aparti gronda (maximalmain 6 fin 12 centimeters); en il mund da las ditgas valan quels sco ‹retgs-stailalva› cun forza magica. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Wolfgang Till (ed.): ''Dein Edelweiss, das macht mich heiss. Souvenir und Modeblume der Alpen. Mit einem Teilreprint von ‹Das Edelweiss› von E.M. Kornfeld, einem Gedicht von Mascha Kaléko sowie alpenländischen Liedern und Gstanzln''. Chr. Brandstätter, Vienna 1997, ISBN 3-85447-697-3 == Film == * ''Edelweiß – Star der Alpen. Mythos, Kitsch, Realität.'' Film documentar, Austria 2009, 42:30 min. Cudesch e reschia: Ruth Berry e Wolfgang Beck, producziun: Looks, Avro, ORF, arte France. Emprima emissiun: 3 da matg 2009 tar ORF2. == Colliaziuns == {{Commonscat|Leontopodium alpinum|Stailalva alpina (''Leontopodium alpinum'')}} {{Wikispecies|Leontopodium nivale subsp. alpinum}} * Roland Albrecht: [https://web.archive.org/web/20090901093716/http://www.museumderunerhoertendinge.de/dinge_2003/edelweiss/edelweiss.htm ''Wie das Edelweiß zu seiner Berühmtheit kam''.] En: ''Das Museum der Unerhörten Dinge'', 2005, ISBN 3-8031-1227-3. [[Categoria:Artitgels recumandads (Plantas)]] [[Categoria:Plantas]] azckyfron54njy1tieytnf5orlf5ja3 Model:Infochascha Unitad d'administraziun svizra/TempTest 10 12081 174170 174143 2026-09-26T21:53:30Z Albinfo 2471 proponius per stizzar 174170 wikitext text/x-wiki {| style="width:100%; text-align:center; margin:0 auto; background:transparent;" |- | style="width:50px; border:0; vertical-align:middle; font-size:30%; line-height:105%;"| {{#if:{{{p5|}}}|[[#before-after|<span style="font-size:300%;">↓</span>]]| {{#if:{{{p1|}}}|[[{{{p1}}}|<span style="font-size:300%;">←</span>]] {{#if:{{{flag_p1|}}}|[[File:{{{flag_p1}}}|15px{{#ifeq:{{{border_p1}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p1}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_p1|}}}|{{{image_p1}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_p1}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p1}}}|alt=]]}}}}<br/>}}{{#if:{{{p2|}}}|&nbsp;<br/>[[{{{p2}}}|<span style="font-size:300%;">←</span>]] {{#if:{{{flag_p2|}}}|[[File:{{{flag_p2}}}|15px{{#ifeq:{{{border_p2}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p2}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_p2|}}}|{{{image_p2}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_p2}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p2}}}|alt=]]}}}}<br/>}}{{#if:{{{p3|}}}|&nbsp;<br/>[[{{{p3}}}|<span style="font-size:300%;">←</span>]] {{#if:{{{flag_p3|}}}|[[File:{{{flag_p3}}}|15px{{#ifeq:{{{border_p3}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p3}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_p3|}}}|{{{image_p3}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_p3}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p3}}}|alt=]]}}}}<br/>}}{{#if:{{{p4|}}}|&nbsp;<br/>[[{{{p4}}}|<span style="font-size:300%;">←</span>]] {{#if:{{{flag_p4|}}}|[[File:{{{flag_p4}}}|15px{{#ifeq:{{{border_p4}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p4}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_p4|}}}|{{{image_p4}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_p4}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p4}}}|alt=]]}}}}<br/>}}{{#if:{{{p5|}}}|&nbsp;<br/>[[{{{p5}}}|<span style="font-size:300%;">←</span>]] {{#if:{{{flag_p5|}}}|[[File:{{{flag_p5}}}|15px{{#ifeq:{{{border_p5}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p5}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_p5|}}}|{{{image_p5}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_p5}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p5}}}|alt=]]}}}}<br/>}}}} |style="vertical-align:middle; text-align:center; font-size:100%; border:0;" | {{#if:{{{year_end|}}}| {{#if:{{{life_span|}}}|{{{life_span}}} |{{#ifeq:{{{year_start|}}}|{{{year_end}}}|{{{year_start}}}|{{#if:{{{year_start|}}}|{{{year_start}}}–}}{{{year_end}}}}}}} |Life span? }} | style="width:50px; border:0; vertical-align:middle; text-align:right; line-height:105%; font-size:30%;"| {{#if:{{{s5|}}}|[[#before-after|<span style="font-size:300%;">↓</span>]]| {{#if:{{{s1|}}}|{{#if:{{{flag_s1|}}}|[[File:{{{flag_s1}}}|15px{{#ifeq:{{{border_s1}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s1}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s1|}}}|{{{image_s1}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_s1}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s1}}}|alt=]]}}}} [[{{{s1}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br/>}}{{#if:{{{s2|}}}|&nbsp;<br/>{{#if:{{{flag_s2|}}}|[[File:{{{flag_s2}}}|15px{{#ifeq:{{{border_s2}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s2}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s2|}}}|{{{image_s2}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_s2}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s2}}}|alt=]]}}}} [[{{{s2}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br/>}} {{#if:{{{s3|}}}|&nbsp;<br/>{{#if:{{{flag_s3|}}}|[[File:{{{flag_s3}}}|15px{{#ifeq:{{{border_s3}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s3}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s3|}}}|{{{image_s3}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_s3}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s3}}}|alt=]]}}}} [[{{{s3}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br/>}}{{#if:{{{s4|}}}|&nbsp;<br/>{{#if:{{{flag_s4|}}}|[[File:{{{flag_s4}}}|15px{{#ifeq:{{{border_s4}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s4}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s4|}}}|{{{image_s4}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_s4}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s4}}}|alt=]]}}}} [[{{{s4}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br/>}}{{#if:{{{s5|}}}|&nbsp;<br/>{{#if:{{{flag_s5|}}}|[[File:{{{flag_s5}}}|15px{{#ifeq:{{{border_s5}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s5}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s5|}}}|{{{image_s5}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_s5}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s5}}}|alt=]]}}}} [[{{{s5}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br/>}}}} |}<noinclude> {{Model:Stizzar|test – [[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 23:53, 26. sett 2026 (CEST)}} [[Categoria:Models:Infobox]]</noinclude> 220q5t1o8mijy6i67vgliysbogpnxrt Cristianissem 0 12105 174191 165176 2026-09-26T23:35:05Z Albinfo 2471 174191 wikitext text/x-wiki <div class="noprint">{{Artitgel 1000|+30}} {{Model:Idiom2|idiom1=rumantsch grischun|idiom2=puter|lemma=Cristianissem|lemma2=Cristianissem (puter)}} </div> [[Datoteca:AscensionofChrist2.jpg|thumb|upright|Ascensiun da Cristus. Maletg da Benvenuto Tisi da Garofalo, 1510]] Il '''cristianissem''' è ina religiun mundiala ch’è sa sviluppada or dal giudaissem. Ils aderents dal cristianissem vegnan numnads ‹cristians›. L’entira communitad cristiana vegn er numnada ‹cristianadad›. Er il term rumantsch ‹carstgaun› deriva da ‹cristian› (lat. ''cristianus''). Da muntada centrala per il cristianissem è [[Jesus da Nazaret]], in predicatur ambulant gidieu che sa lascha tschiffar dapi ca. ils onns 28–30 a.C. El dueva la finala vegnir sentenzià a la mort e crucifitgà a [[Jerusalem]]. Ses giuvnals han vis en el suenter sia crucificaziun e levada il figl da Dieu ed il messias che vegn spetgà en il giudaissem. En lur confess al numnani Jesus Cristus. La cretta en el furma la basa da las diversas scrittiras dal [[Nov Testament]]. Per lunschor la gronda part dals cristians craja en in dieu (monoteissem)<ref>Theodore M. Ludwig: Art. ''Monotheismus'', en: Lindsay Jones (e.a.) (ed.): ''Encyclopedia of Religion''. 2. ed. revedida. New York (e.a.) 2005, tom 9, p. 6155–6163.</ref> che sa manifestescha en la trinitad da bab, figl e sontg spiert<ref>Gisbert Greshake: ''Der dreieine Gott – Ein trinitarische Theologie'', Freiburg/Basilea/Vienna, 5. ed. 2007.</ref>. Daspera datti entaifer il cristianissem pitschnas gruppaziuns antitrinitaras.<ref>Lothar Ullrich: ''Antitrinitarier'', en: ''Lexikon für Theologie und Kirche'', 3. ed. repassada, Freiburg 2009, coll. 776–777.</ref> Las numerusas confessiuns resp. baselgias entaifer il cristianissem sa laschan gruppar en quatter direcziuns principalas: la baselgia catolic-romana, las baselgias ortodoxas, las baselgias protestantas e las baselgias anglicanas. Cun radund 2,25 milliardas cartents furma il cristianissem avant l’[[islam]] (cun 1,57 milliardas) ed il [[hinduissem]] (radund 900 milliuns) la religiun la pli derasada en tut il mund.<ref>CIA (ed.): ''The World Fact Book 2009''. 33,32 % da 6,790 milliardas umans populaziun mundiala.</ref> == Survista == === Denominaziun === [[Datoteca:Ephesus_IchthysCrop.jpg|thumb|''ΙΧΘΥΣ'' – inscripziun dals emprims cristians ad Efesus]] [[Datoteca:Spread of Christianity to AD 600 - Atlas of World History.png|thumb|upright=1.5|Derasaziun dal cristianissem (blau stgir: vers il 325, blau cler: vers il 600)]] Il term ‹cristianissem› (dal grec xριστιανισμός, ''christianismós'') vegn menziunà l’emprima giada en il segund tschientaner en ina brev da l’uvestg sirian [[Ignatius dad Antiochia]]. Il term è furmà analog als terms pli vegls iουδαισμός (''Ioudaismós'', giudaissem) e Ἑλληνισμός (''hellēnismós'', grecissem). Tenor ils Fatgs dals apostels (11,26) han ils abitants da la citad siriana [[Antiochia]] a l’[[Orontes]], ch’appartegneva da quel temp a l’[[Imperi roman]], numnà sco emprims ils giuvnals da Jesus Cristus xριστιανόι (''christianói'', cristians). En questa citad eran ils cristians fugids suenter las emprimas persecuziuns ch’avevan gi lieu en la [[Palestina]]. Apparentamain resguardav’ins la confessiun da Cristus sco element caracteristic da la cretta dals giuvnals da Jesus. Ils cristians han bainprest er duvrà els sezs questa denominaziun (cf. Fatgs dals apostels 26,26 ed Emprima brev da Petrus 4,16). Las linguas neolatinas han surpiglià il term nà dal latin. Il term tudestg ‹Kristentûm› è cumprovà l’emprima giada tar [[Walther von der Vogelweide]] (vers il 1200).<ref>Max Seckler: ''Christentum I–III'', en: ''Lexikon für Theologie und Kirche'', 3. ediziun, 1993–2001, segund tom, coll. 1105ss.</ref> === Origin === Las ragischs dal cristianissem giaschan en il giudaissem dal prim tschientaner a.C, dal temp che [[Israel]] vegniva dominà dals Romans. Ils origins da la religiun van enavos sin ils aderents dal predicatur ambulant [[Jesus da Nazaret]]. Cun il giudaissem è il cristianissem surtut collià tras l’emprima part da sia [[Bibla]], il [[Vegl Testament]], che correspunda a las sontgas scrittiras gidieuas dal Tanach. Senza il Vegl Testament mancass a la cretta cristiana in’impurtanta part da si’istorgia ed ina gronda part da ses cuntegns restassan nunchapibels; la lectura dal Vegl Testament da vart dals cristians è però orientada fermamain a la persuna da Jesus Cristus (interpretaziun cristologica). Il cristianissem è sa derasà entaifer curt temp en il territori da la [[Mar Mediterrana]]. Durant quest svilup ha surtut il hellenissem influenzà a moda decisiva il pensar cristian. === Identitad cristiana === En il center da la religiun cristiana stat – tenor il maletg da sasez dals cristians – la charezza senza resalva da Dieu envers ils umans e l’entira creaziun. La relaziun tranter l’uman, il mund e Dieu vegn explitgada a basa da questa charezza, en rom da la quala Dieu è sa manifestà als umans en furma da l’uman Jesus da Nazaret. L’empermischun dal salid vala per ils umans da tut las naziuns, independentamain da lur razza, appartegnientscha ad ina classa, schlattaina u posiziun sociala (cf. Brev da Paulus als Galats 3,28).<ref>Max Seckler: ''Christentum I–III'', en: ''Lexikon für Theologie und Kirche'', 3. ediziun, 1993–2001, segund tom, coll. 1113s.</ref> Il cristianissem sa chapescha pia sco religiun universala ed a medem temp sco il lieu, en il qual Dieu è sa manifestà als umans en l’istorgia e sa lascha pertschaiver. A questa chapientscha resp. a l’appel da missiunar exprimì da Jesus (Matteus, 28,19–20) correspunda il caracter missiunar dal cristianissem. === Ductrina === [[Datoteca:Bloch-SermonOnTheMount.jpg|thumb|Pregia sin il munt. Maletg da Carl Heinrich Bloch, 1877]] Tenor la cretta cristiana è Jesus a medem temp vair Dieu e vair uman. La ductrina cristiana che sa basa sin la perditga biblica ha il sequent cuntegn central: En l’incarnaziun da ses figl Jesus Cristus è Dieu sa drizzà a l’umanitad che viveva en putgà; la mort da Jesus Cristus vi da la crusch ha spendrà ils umans cun als liberar da la culpa e dal putgà. Per ils emprims cristians era la tschertezza da la cretta da chattar en ils eveniments ch’èn succedids il terz di suenter la crucificaziun da Jesus. Da Pasca – uschia la persvasiun dals cristians – ha Dieu realisà vi da Jesus sco emprim da tut ils umans la levada ed ha confermà uschia il messadi da Jesus areguard la vegnida dal reginavel da dieu (Brev da Paulus a la raspada da Filippi 2,5–11). Ils aderents da Jesus han fatg l’experientscha che Jesus als è cumparì ed ha empermess sia preschientscha restanta (1 Cor 15,3–8). Sin quest’experientscha da Pasca resp. da la resurrecziun sa basa la communitad cristiana (baselgia), la quala è vegnida munida da Tschuncaisma cun l’abilitad d’ademplir l’incumbensa da missiunar. Questa cretta sco er la regurdientscha vi da l’operar da Jesus da Nazaret sco annunziader da l’evangeli da Dieu è vegnida exprimida en furma dad imnis cun caracter da cult divin sco er en furmlas da confess ed en pregias. En quests confess vegnan attribuidas a Jesus titulaziuns da maiestad che derivan per part dal Vegl Testament: ‹signur›, ‹unschì› (grec ''Christos'', ebraic ''Messias''), ‹figl da Dieu› ed auters. Pass per pass èn vegnids scrits ils texts dal Nov Testament. En il decurs dals emprims tschientaners èn quels vegnids fixads e conservads – ensemen cun la Bibla dals Gidieus – en in canon biblic. Quel furma la basa unitara da la ductrina cristiana. Areguard la renconuschientscha da l’ulteriur svilup da la ductrina datti però differenzas confessiunalas. == Derasaziun == Concernent il dumber dals cartents furma il cristianissem la pli impurtanta religiun mundiala. A quella appartegna ca. in terz da tut ils umans.<ref>Il dumber da la populaziun sa basa sin indicaziuns da las Naziuns unidas dal 1998. Las cifras davart l’appartegnientscha religiusa derivan da ''Gebet für die Welt'', ediziun dal 2003. (Las datas correspundentas èn dals onns 1998–2000). La gronda part da las statisticas statalas sa basan sin atgnas indicaziuns dals singuls burgais u sin calculaziuns approximativas, per part er sin glistas uffizialas. En ina part dals pajais dal mund vegnan ils cristians persequitads, uschia ch’i dat da là cifras be fitg intschertas.</ref> {| class="wikitable" |+ Il cristianissem en tut il mund en cifras (2000) |----- ! align="left" | ''Regiun'' ! colspan="2" | ''Populaziun'' ! colspan="3" | ''Cristians'' |----- | | align="right" | ''en miu.'' || align="right" | ''creschientscha'' | align="right" | ''en procents'' | align="right" | ''en miu.'' || align="right" | '' creschientscha'' |----- | Europa || align="right" | 730 || align="right" | 0,05 % | align="right" | 71,0 % || align="right" | 519,1 | align="right" | −0,4 % |----- | Germania || align="right" | 82 | align="right" | 0,1 % | align="right" | 69,4 % || align="right" | 57,1 | align="right" | −1,0 % |----- | Svizra || align="right" | 7 || align="right" | 0,67 % | align="right" | 86,6 % || align="right" | 6,4 | align="right" | 0,4 % |----- | Austria || align="right" | 8 || align="right" | 0,52 % | align="right" | 89,7 % || align="right" | 7,3 | align="right" | 0,2 % |----- | Asia || align="right" | 3.691 || align="right" | 1,41 % | align="right" | 8,5 % || align="right" | 316,5 | align="right" | 3,7 % |----- | Africa || align="right" | 784 || align="right" | 2,41 % | align="right" | 48,3 % || align="right" | 379,4 | align="right" | 2,8 % |----- | Angloamerica || align="right" | 309,6 | align="right" | 0,85 % | align="right" | 81,5 % || align="right" | 259,0 | align="right" | 0,7 % |----- | America Latina || align="right" | 519 | align="right" | 1,59 % | align="right" | 91,6 % || align="right" | 476,6 | align="right" | 1,5 % |----- | Pacific || align="right" | 31 || align="right" | 1,59 % | align="right" | 73,3 % || align="right" | 22,9 | align="right" | 0,74 % |----- | '''En tut il mund''' || align="right" | '''6.065''' || align="right" | '''1,59 %''' | align="right" | '''32,5 %''' || align="right" | '''1.973,0''' | align="right" | '''1,4 %''' |} Sin la gronda part dals continents s’augmenta il dumber dals cristians actualmain fitg ferm. Questa creschientscha è però sa spustada dal ‹vegl› continent [[Europa]] vers ils ‹novs› continents. La pli auta quota da creschientscha enconuschan l’[[Asia]] e l’[[Africa]]. Quest avanzament sa reparta a moda eguala sin la baselgia catolica, las communitads evangelicas e las baselgias dal moviment da Tschuncaisma. La cumpart dals luterans sa reducescha pia plaunet. L’Europa è actualmain segnada d’ina diminuziun da las naschientschas, d’in dumber creschent da sortidas da la baselgia sco er d’ina unda da migraziun; tut quests facturs han per consequenza ch’il dumber total dals cristians sa diminuescha en l’Europa. == Coesiun, organisaziun e direcziuns == L’entira cristianadad vegn resguardada sco ''ekklesia'', vul dir sco corp da Cristus cun Cristus sco chau. Mintga singul cristian furma in member da quest corp mistic. Entaifer il cristianissem èn però sa furmadas gia baud pliras gruppaziuns resp. direcziuns, magari per motivs politics u pervi da cundiziuns geograficas, ma savens er pervi da divergenzas areguard la ductrina. Approximativamain sa laschan questas direcziuns gruppar en confessiuns e denominaziuns. Ad ina confessiun u denominaziun appartegnan ina u pliras baselgias u communitads. Il singul cristian è commember d’ina baselgia u communitad determinada. Sper las confessiuns datti er direcziuns teologicas che pon cumpigliar tut las parts dal cristianissem sco ‹liberal›, ‹evangelical› u ‹carismatic›. Bleras baselgias sa chattan en in stgomi pli u main liber cun autras baselgias; questa furma da collavuraziun sa basa sin parts da la ductrina che vegnan renconuschidas d’omaduas varts, senza però necessitar l’ina u l’autra part da desister da ductrinas specificas u d’atgnas tradiziuns e rituals. Exempels per talas cuminanzas furman il Cussegl ecumenic da las baselgias, l’Allianza evangelica ed il Concordat da Leuenberg. Sin in nivel surordinà datti er cuminanzas da baselgias che cumpiglian la renconuschientscha vicendaivla cumpletta dals sacraments, da la commembranza e dals uffizis. Exempels per talas cuminanzas furman la communitad anglicana, las baselgias ortodoxas e las baselgias evangelicas unidas. === Svilup istoric === [[Datoteca:Linaje_cristiano.png|thumb|upright=1.5|Las singulas diromaziuns dal cristianissem]] En il mund antic existivan tschintg patriarcats cristians, als quals eran mintgamai subordinads ils metropolits, archuvestgs ed uvestgs locals: [[Roma]], [[Constantinopel]], [[Alexandria]], [[Antiochia]] e [[Jerusalem]]. Cura ch’igl aveva num da decider davart dumondas da ductrina centralas, vegniva convocà in concil, vul dir ina reuniun dals uvestgs. La pli auta stima giudevan ils concils ecumenics che cumpigliavan uvestgs da tut ils patriarcats. A plirs concils che consideravan sasezs sco ‹ecumenics› è quest status però vegnì annullà pli tard, damai che betg tut las baselgias èn idas d’accord cun ils conclus. En tut hai dà tranter ils onns 321 e 787 set concils ecumenics che vegnan renconuschids fin oz da las baselgias catolicas, ortodoxas, anglicanas e da la gronda part da las baselgias evangelicas; intginas baselgias protestantas refusan però il Segund Concil da Nicea pervi da sias decleraziuns areguard l’aduraziun d’imagens. En il quart tschientaner ha surtut l’[[arianissem]] (tenor il teolog Arius) dividì las opiniuns: Cuntrari a la ductrina trinitara uffiziala, ch’è vegnida stabilida en rom dals concils da Nicea e Constantinopel, eran quests ‹eretichers› da l’avis ch’il figl ed il Sontg Spiert na possian betg vegnir mess teologicamain a pèr al bab, damai che quai cuntradia a l’idea dal monoteissem. Tar in emprim schisma per propi èsi alura vegnì l’onn 431 suenter il Concil dad Efesus (separaziun da la baselgia apostolica da l’ost, er numnads ‹nestorians›). Il proxim concil ecumenic da Chalcedon ha definì che la natira da Cristus saja a medem temp umana e divina. Quai han tranter auter refusà la baselgia coptica (Egipta) e la baselgia sirian-ortodoxa ch’accentueschan l’unitad da la natira umana e divina da Cristus. La baselgia imperiala ha percunter recepì la ductrina da las duas natiras (en ina furma moderada), uschia che quella fa part da la dogmatica da la gronda part da las confessiuns ch’existan oz. En il decurs dals proxims tschientaners è l’alienaziun entaifer la baselgia imperiala avanzada talmain ch’igl è vegnì a la ruptura tranter la tradiziun da l’ost e quella dal vest. La tradiziun dal vest è sa sviluppada en l’antica tardiva ed en il temp medieval tempriv en l’[[Imperi roman occidental]]; la tradiziun orientala è sa furmada a [[Constantinopel]], en l’[[Asia Minura]], en la [[Siria]] ed en l’[[Egipta]] ([[Imperi bizantin]]). Las differenzas dogmaticas sco talas èn bain restadas pitschnas, ma la baselgia latina aveva sviluppà en il fratemp ductrinas che n’eran betg vegnidas confirmadas tras concils ecumenics (p.ex. areguard il putgà original, il purgiatieri, l’agiunta ''Filioque'' davart l’operar dal Sontg Spiert sco er il primat papal). Ulteriuras differenzas existivan dapi daditg en connex cun il conturn politic, la lingua e dumondas dal ritus e da la liturgia (gigina da la sonda, paun senza levon). La situaziun è s’accentuada talmain en il decurs dal 11avel tschientaner ch’il papa ed il patriarc han excommunitgà il 1054 in l’auter. Questa data vala per ordinari sco cumenzament dal schisma oriental. La baselgia dal vest è ultra da quai vegnida dividida a moda profunda tras la refurmaziun dal 16avel tschientaner. La mira dals refurmaturs eri surtut da reveder la chapientscha da la baselgia, dals sacraments e da la ductrina da la giustificaziun. Il moviment refurmatoric ha manà parallelamain a la furmaziun da pliras baselgias, da las qualas duevan puspè sa schliar ulteriuras gruppaziuns (ch’èn lura per part s’unidas en il decurs dals proxims tschientaners a cuminanzas da baselgias). Suenter emprimas tentativas en il 19avel tschientaner (p.ex. Conferenzas d’uniun da Bonn) han gì lieu en il decurs dal 20avel tschientaner in’avischinaziun tranter las confessiuns e furmas da dialog e da collavuraziun che sa laschan subsummar sut il term ‹moviment ecumenic›. En quest spiert sa considereschan ozendi baselgias ch’acceptan ils elements centrals da la ductrina cristiana sco ‹baselgias-sora› e s’engaschan en forums ecumenics, sco per exempel il Cussegl ecumenic mundial. === La tradiziun orientala === [[Datoteca:Armenian_Church_Structure.jpg|thumb|Baselgia ortodoxa en l’Armenia]] Ils patriarcats da [[Constantinopel]], [[Alexandria]], [[Antiochia]] e [[Jerusalem]] ed intginas baselgias naziunalas ch’èn vegnidas tiers pli tard suondan la medema teologia e spiritualitad, la quala è strusch sa midada en il decurs dal temp, e considereschan sasezs sco part da la baselgia oriunda, fundada da Cristus. Tuttas baselgias orientalas celebreschan la liturgia en lur lingua naziunala respectiva. La pli gronda baselgia ortodoxa è oz quella da la [[Russia]]. Al patriarc da [[Constantinopel]] cumpeta facticamain dapi la fin da l’Imperi roman occidental il primat tranter ils patriarcs ortodox. Oz han ils patriarcats savens er baselgias a l’exteriur ch’als èn suttamessas. I dat differenzas significantas tranter las baselgias ortodoxas e quellas dal vest; da quellas fan part la posiziun dal Sontg Spiert en vista a la sanctificaziun dals cartents ed areguard la materia da consecraziun, la spiritualitad, las iconas e la ductrina davart la baselgia. Las baselgias ortodoxas han lur center istoric en l’Europa dal Sidost e da l’Ost, en il [[Proxim Orient]], en l’[[India]] ed en l’[[Africa dal Nord]] ed èn da chattar oz en tut il mund (en furma da baselgias d’emigrants). Cristians ortodoxs attribueschan a l’uvestg da Roma ina posiziun d’onur entaifer la pentarchia, però be uschè lunsch che quella na cumpiglia betg er in primat giuridic. Per pudair ademplir quai sto il papa renconuscher la ductrina ortodoxa e resguardar sasez sco primus inter pares. En la baselgia ortodoxa vegnan ils trais sacraments d’integraziun (batten, uncziun cun mirra ed Emprima Communiun) spendids en rom d’ina singula festa. Il celibat è prescrit be per ils uvestgs, per conventuals e per dunschellas ordinadas, e quai tant en las baselgias ortodoxas sco er en las baselgias da l’ost ch’èn unidas cun Roma. La ductrina sa basa sin l’idea che la tradiziun possia progredir sut l’egida dal Sontg Spiert. I vegn però differenzià tranter ina ''traditio constitutiva'' ch’è nunmidabla ed ina ''traditio divino-apostolica'', da la quala fan part las ''adiafora'' (vul dir las chaussas ch’èn eticamain ni bunas ni nauschas). La baselgia ortodoxa restrenscha la ''traditio constitutiva'' a las determinaziuns ch’èn vegnidas stabilidas en rom dals concils ecumenics renconuschids. === La tradiziun occidentala === A partir da l’antica tardiva è sa sviluppada la ductrina che l’uvestg da Roma saja munì cun in’autoritad che derivia directamain da l’apostel Petrus. Tras quai saja el da resguardar sco substitut da Cristus e possedia la pussanza suprema en la baselgia cristiana tant areguard la giurisdicziun, la ductrina sco er la pastoraziun. En rom da l’[[Emprim Concil vatican]] (1870) èn l’infallibilitad papala en connex cun artitgels da cretta e ses primat en dumondas da giurisdicziun vegnids auzads ad in dogma liant. Vers il 1500 èn sa sviluppads en divers lieus da l’Europa occidentala ([[Martin Luther]] ed [[Ulrich Zwingli]] en il territori da lingua tudestga, [[Johannes Calvin]] en il territori da lingua franzosa e [[Thomas Cranmer]] en il territori da lingua englaisa) moviments refurmatorics che sa drizzavan cunter abus entaifer la baselgia catolica. Suenter la refurmaziun è la baselgia dal vest pia stada sutdividida supplementarmain en ina tradiziun romana (ch’è stada fidaivla a Roma en il decurs da la refurmaziun) ed ina tradiziun refurmatorica (ch’è sa schliada da Roma). Suenter l’Emprim Concil vatican èn ultra da quai ils inimis da l’infallibilitad papala sa spartids da Roma resp. èn vegnids excommunitgads; quels furman dapi lura atgnas baselgias vegl catolicas (ch’èn s’unidas en l’Uniun dad Utrecht da las baselgias vegl catolicas). Lur classificaziun è difficila: d’ina vart enconuschan questas baselgias ina tradiziun istorica ch’è sa sviluppada tranter il 16avel ed il 19avel tschientaner parallelamain a quella da la baselgia catolic-romana; da l’autra vart resguardan els sasezs sco direcziun refurmatorica ch’als ha avischinà als anglicans ed al curs ecumenic entaifer il protestantissem. ==== La tradiziun catolic-romana ==== [[Datoteca:CELEBRACION_LITURGICA_09_08_15.JPG|thumb|Festa d’Assumziun da Maria a Villafranca de la Sierra, Spagna]] A la baselgia catolic-romana appartegnan en tut il mund radund 1,1 milliardas cartents. Tenor l’atgna chapientscha è l’‹unica, sontga, catolica ed apostolica baselgia› (tenor la confessiun da cretta niceica-constantinopolitana) il ‹pievel da Dieu› che furma sut l’egida dal papa (sco successur da l’apostel [[Paulus]] e substitut da Cristus sin terra) «il scherm indestruibel da l’unitad, da la speranza e dal salid».<ref>Cf. ''Lumen Gentium, Apostolicae Curae e Dominus Jesus''.</ref> Il Segund Concil vatican (1962–1965) ha cumplettà il dogma da l’infallibilitad papala tras la suandanta decleraziun: «La totalitad dals cartents ch’han retschet lur unschida dal Sontg (tenor 1 Gion 2,20.27) na sa betg errar en dumondas da cretta.»<ref>''Dogmatische Konstitution über die Kirche ‹Lumen Gentium›'', nr. 12.</ref> Ils trais sacraments d’integraziun en la baselgia catolica furman il batten, l’Emprima Communiun e la craisma. Tenor l’idea da la successiun apostolica è la cuntinuitad dapi la baselgia primara garantida tras quai ch’ina chadaina da consecraziuns tanscha dals apostels sur blers uvestgs da temps passads fin als uvestgs odierns. Perquai dastgan be uvestgs che stattan en la successiun apostolica spender il sacrament da consecraziun. Servetschs divins catolic-romans èn accessibels a tuts; la communiun è però reservada a catolics sco er ad aderents da baselgias ortodoxas ed orientalas, sche quels han la dretga disposiziun. A commembers d’autras baselgias dastga vegnir dada la communiun en cas da privel da mort, sut la cundiziun ch’els renconuschian areguard quest sacrament la cretta catolica. Uschiglio è l’uschenumnada intercommuniun – pia retschaiver la communiun en ina baselgia a la quala ins n’appartegna betg – scumandada. ==== La tradiziun evangelica ==== Las baselgias evangelicas defineschan sasezzas sulettamain or da las scrittiras biblicas (''sola scriptura''), entant che la baselgia catolic-romana sa basa tant sin la scrittira sco er sin la tradiziun. Malgrà quai renconuschan las baselgias evangelicas las tradiziuns ecclesiasticas dals emprims tschientaners, lur sinoda ed ils confess che resultan da quella (confessiun da cretta apostolica resp. niceica). Quests elements da cretta vegnan però be approvads perquai ch’els coincidan cun la chapientscha evangelica da la scrittira e betg pervi dals uffizis dals auturs correspundents. La cuntraversa publica da [[Luther]] cun la tradiziun catolic-romana ha cumenzà – suenter in svilup teologic da plirs onns – cun las 95 tesas dal 1517. Sia ductrina è cuntegnida en dus catechissems formulads dad el sez (catechissem grond e catechissem pitschen) sco er en ulteriuras scrittiras. Luther sez approvava anc il batten d’uffants, il sacrament da penetienza e la veneraziun da Maria. A basa da sia furmaziun teologica sco pader augustin ha el però scrit ina nova ductrina da giustificaziun che sa fundescha sin [[Augustinus da Hippo]]. Tenor quella fa ‹sulettamain la cretta› (''sola fide'') meritaivel l’uman davant Dieu (''coram Deo'') ed al preserva da la puniziun. [[Datoteca:Luther-vor-Cajetan.jpg|thumb|Martin Luther defenda sias tesas. Entagl en lain da l’onn 1557]] Sa basond sin questa giustificaziun sco er sin il princip ''sola scriptura'' renconuscha la gronda part dals cristians evangelics be dus sacraments: il batten e la Sontga Tschaina. Per omaduas acziuns èn constitutivs in pled u in element che sa laschan deducir – tenor la revelaziun biblica – directamain d’in cumond da Jesus. En la tradiziun evangelica datti differentas chapientschas da la Sontga Tschaina; tenor la chapientscha da las baselgias commembras dal Concordat da Leuenberg n’èn questas differenzas però betg uschè grondas ch’ellas giustifitgassan ina separaziun da las baselgias. La tradiziun refurmatorica vesa en la communiun ina celebraziun commemorativa da caracter puramain simbolic; entaifer la tradiziun luterana vegn però accentuada l’idea da la preschientscha reala da Jesus «en, cun e tranter» ils elements paun e vin (consubtanziaziun). Ma er ils luterans na van betg uschè lunsch sco la baselgia catolica, tenor la quala paun e vin sa transfurmeschan en charn e sang da Cristus (transsubstanziaziun). Ultra da quai èsi er pussaivel entaifer la tradiziun evangelica da prender penetienza e da retschaiver l’absoluziun; cuntrari a la baselgia catolica na vegn quai però betg resguardà sco absolutamain necessari e na vala er betg sco sacrament. En tschertas baselgias evangelicas è il batten d’uffants minorens vegnì remplazzà tras il batten da cartents, damai ch’ins è da l’avis en questas baselgias ch’ina cretta persunala da la persuna che vegn battegiada saja necessaria tenor il Nov Testament per pudair retschaiver il batten (''sola fide''). Instituziunalmain èn las diversas confessiuns evangelicas autonomas. Ed ellas na disponan ni d’ina ductrina cuminaivla che tanschess sur la Sontga Scrittira ora ni d’in parsura communabel auter che Cristus. Las quatter ponderaziuns communalas che collian las baselgias evangelicas sa laschan resumar en furma dals ‹quatter ''soli''›: * ''sola fide'': sulettamain la cretta giustifitgescha davant Dieu. * ''sola gratia'': sulettamain la grazia da Dieu porta spendrament. * ''sola scriptura'': sulettamain la Bibla furma la regla e la directiva da la cretta (''regula fidei''). * ''solus Christus'': sulettamain la persuna, l’operar e la ductrina da Jesus èn ils fundaments da la cretta. In cas spezial furma la baselgia anglicana che sa tegna vinavant a la successiun apostolica, a blers rituals catolics entaifer la liturgia sco er a la preschientscha reala da Cristus en ils duns eucaristics. Areguard la relaziun envers la tradiziun e la Bibla datti tut ils pass intermediars pussaivels che tanschan da la baselgia anglicana fin a las baselgias refurmadas e calvinisticas che refusan mintga tradiziun ecclesiastica ordaifer la Bibla. Davart la ductrina e la pratica vegn decidì en la gronda part da las confessiuns en furma da sinodas u da conferenzas a nivel internaziunal, en autras confessiuns però a nivel da las baselgias localas. Ozendi èn las differenzas tranter las alas liberalas e conservativas entaifer ina confessiun savens pli grondas che las differenzas tranter singuls liberals resp. singuls conservativs da differentas confessiuns. Entant che las confessiuns evangelicas accentuavan pli baud vaira ferm lur differenzas, datti oz emprovas d’avischinaziun: Bleras confessiuns evangelicas en l’Europa èn s’unidas en il Concordat da Leuenberg e confessiuns evangelicas collavuran en l’Allianza evangelica. Er bleras baselgias independentas collavuran en l’Uniun da las baselgias evangelic-independentas. En singuls cas han schizunt gì lieu reuniuns (United Church of Canada or dals luterans, metodists e presbiterians; Uniting Church of Australia or da presbiterians, congregaziunalists e metodists; United Church of Christ or da set differentas confessiuns). En furma dal Cussegl ecumenic mundial exista er in gremi da collavuraziun ecumenica che na sa restrenscha betg al dialog tranter las baselgias evangelicas, mabain cumpiglia er las baselgias vegl catolicas, ortodoxas e vegl orientalas. === Autras confessiuns === ==== Cuminanzas apostolicas ==== [[Datoteca:Frälsningsarmén_av_Gustaf_Cederström.jpg|thumb|Origins da l’armada dal salit en il 19avel tschientaner]] Cuminanzas apostolicas vegnan numnadas communitads cristianas ch’han lur origin en ils moviments da resvegl dals onns 1820, en consequenza dals quals èn sa furmadas communitads apostolic-catolicas. La finamira da quests moviments da resvegl è stada da reoccupar l’uffizi dals apostels. Surtut durant ils emprims onns è la ductrina e la pratica da las cuminanzas apostolicas vegnida influenzada tant dal catolicissem sco er dal protestantissem. En il decurs dal temp èn sa sviluppadas – sper la ductrina da l’uffizi dals apostels – ulteriuras ideas exclusivas, per exempel areguard l’eschatologia ed il stadi dals umans defuncts. In’atgnadad teologica da tut questas cuminanzas furma en pli il sacrament da la sontga sigillada che saja necessari per cuntanscher il salit cumplain (cumbain che las singulas cuminanzas sa differenzieschan qua en lur parairi). Tar ils represchentants ils pli impurtants da quest moviment tutgan oz la Baselgia novapostolica e l’Associaziun da las communitads apostolicas. Intginas da las communitads sa participeschan al moviment ecumenic ed èn vegnidas integradas, malgrà resalvas teologicas, en las cuminanzas da lavur da las baselgias cristianas. ==== Cuminanzas novreligiusas ==== Diversas autras confessiuns considereschan sasezzas sco appartegnentas ni a la tradiziun ortodoxa, ni a quella catolica ni a quella evangelica. Gruppas che sa defineschan en quest senn èn per exempel ils quechers, la baselgia da Jesus Cristus dals sontgs dals ultims dis, la cuminanza dals mormons, la cuminanza dals cristians, la baselgia da l’unificaziun, l’associaziun dals perscrutaders da la Bibla, las communitads biblicas libras ed ils testimonis da Jehova. Il term ‹unitars› cumpiglia oz gruppaziuns che represchentan ina tenuta antitrinitara (ils unitars en il senn tradiziunal) sco er aderents d’ina religiun umanistic-panteistica, en la quala Cristus na gioga betg pli ina rolla centrala. Questas cuminanzas novreligiusas èn savens segnadas d’ina exegesa che sa differenziescha da las surmenziunadas. Ellas fan per exempel valair en connex cun la trinitad ideas che n’èn betg cumpatiblas cun ils concils ecumenics, acceptan sper la Bibla scrittiras da muntada equivalenta u enconuschan tschertas ductrinas spezialas ch’ins na chatta betg en questa furma en las autras confessiuns u en la Bibla u che stattan schizunt avertamain en cuntradicziun cun quellas. Pervi da talas divergenzas èsi dispitaivel, schebain questas gruppaziuns – che vegnan savens er numnadas ‹gruppas u cuminanzas religiusas (resp. cristianas) spezialas› ubain ‹sectas› – duain insumma vegnir attribuidas a las confessiuns cristianas. == Ductrina == En il center da la ductrina cristiana stattan l’incarnaziun da Dieu, la mort vi da la crusch e la resurrecziun da Jesus Cristus. Ils cristians crain che quests eveniments furmian la basa da l’operar divin ch’haja la finamira da reconciliar l’umanitad cun Dieu. La mort da Jesus vi da la crusch vegn resguardada sco ovra da spendrament. Che Dieu è daventà uman ed è s’unfrì da libra veglia vegn interpretà sco expressiun da l’immensa charezza da Dieu envers l’umanitad persa. Correspundentamain stat en il center da l’agir cristian la charezza (grec ''αγάπη''; latin ''caritas'') envers Dieu ed envers ils conumans (amur per il proxim). [[Datoteca:Christusdarstellung-datiert-1310.jpg|thumb|upright|Crucifix da l’onn 1310]] Tratgs cuminaivels da las diversas confessiuns furman las suandantas sentenzias da cretta: * I dat be in Dieu e Dieu è trinitar – in singul esser perpeten en trais persunas: bab (creatur), figl (mediatur, salvader) e Sontg Spiert (forza, sustegn, accumpliment). * Jesus Cristus è il figl da Dieu ed il Messias empermess. * Jesus Cristus è a medem temp vair Dieu e vair uman (ductrina da las duas natiras). * Jesus Cristus ha annunzià la vegnida dal reginavel da Dieu, il qual ha cumenzà cun si’apparientscha. * La directiva per ina conduita da vita cristiana è l’unitad da l’amur per Dieu e per il proxim ch’includa er da charezzar ils inimis. * Tras il fatg che Jesus è s’unfrì vi da la crusch è perdunà a tut ils umans il putgà original ch’els portan cun sai dapi la naschientscha. Cristus conciliescha ils umans cun Dieu, sch’els èn pronts d’al acceptar. * Il batten succeda cun aua e tenor la furma da battegiar trinitara (Matteus 28,19). Tras la cretta vegnan las persunas battegiadas leventadas da la mort en ina vita perpetna. * Cun crair en Cristus retschaivan ils umans er il Sontg Spiert, il qual porta speranza e maina els (resp. las baselgias) vers la vardad divina e tenor las intenziuns da Dieu. * Il Jesus resuscità sesa da vart dretga da Dieu. El vegn a returnar per manar ils cartents en la contemplaziun eterna da Dieu. Fin a quest return ha la baselgia l’incumbensa d’annunziar a tut ils umans e pievels l’evangeli (dal term grec εὐαγγέλιον ''eu-angelion'' che signifitga ‹buna nova›). * La Bibla è inspirada sco pled da Dieu da Dieu sez. En ella èn cuntegnids ils messadis areguard Jesus e Dieus sco er las directivas per in cumportament dals cartents confurm a la voluntad divina. * Maria, la mamma da Jesus, ha parturì il figl da Dieu, il qual è vegnì schendrà tras l’operar dal Sontg Spiert. === Origin ed influenzas === Ils emprims cristians eran gidieus ch’èn s’unids en lur cretta en Jesus. En el han els renconuschì il Messias (ebreic ''maschiach'', grec ''Christos'', latinisà ''Christus'') che vegn annunzià en la profezia biblica e sin il qual ils gidieus spetgan fin oz. L’emprim cristianissem ha surpiglià da la tradiziun gidieua l’entira sontga scrittira (il Tanach) sco er la cretta en in messias. Dals gidieus provegna er la furma da l’aduraziun da Dieu, la furma d’uraziun dals psalms e bler auter. In ulteriur tratg cuminaivel cun il giudaissem exista en l’aduraziun dal medem dieu creatur. Ils cristians resguardan Dieu però sco trinitad che furma in’entitad (''homo-ousisos''). La cretta en Jesus Cristus ha manà a tensiuns e la finala a la spartiziun tranter ils gidieus ch’han acceptà quest nov confess e tals ch’al han renvià. Quests ultims han tranter auter refusà d’adurar in uman, pertge ch’els n’han betg resguardà Jesus Cristus sco messias empermess ed anc bler main sco figl da Dieu. Il cristianissem tempriv è però er segnà d’influenzas betg gidieuas, e quai en in senn dubel: Per l’ina datti tschertas parallelas tar ulteriuras tradiziuns religiusas dal [[Proxim Orient]] (u ch’eran arrivadas en il Proxim Orient) sco per exempel tar la religiun monoteistica persiana da [[Zarathustra]]. Per l’autra èn tschertas ideas resp. orientaziuns entaifer il cristianissem segnadas d’influenzas nà da la filosofia antica. Surtut l’effect da la filosofia greca resp. dal hellenissem sa fa valair en tschertas scrittiras dal Nov Testament. === La Sontga Scrittira ed ulteriuras funtaunas === [[Datoteca:Family-bible.jpg|thumb|upright|Bibla da famiglia dal 1859 (Stadis Unids)]] La funtauna centrala per il cuntegn ed ils tratgs caracteristics da la cretta cristiana furma la Bibla. La posiziun da quella e sia lectura (exegesa) varieschan però fermamain da confessiun tar confessiun. La Bibla consista da duas parts: il Vegl Testament ed il Nov Testament. Il Vegl Testament correspunda areguard il cuntegn al Tanach giudaic (cun excepziun da singuls detagls) ed è vegnì resguardà tant da Jesus sco er dal cristianissem originar sco Sontga Scrittira. Il Nov Testament cuntegna rapports davart la vita da Jesus (Evangelis), la baselgia tempriva (Fatgs dals apostels), brevs dals apostels e la Palentada da Gion. Ils terms ‹vegl› e ‹nov› tegnan quint dal fatg ch’i dat ord vista dals cristians ina veglia lia ed ina nova lia tranter Dieu ed ils umans. Il Vegl Testament è oriundamain vegnì scrit en ebraic e translatà pli tard (però anc en il temp precristian) en il grec vegl (uschenumnada Septuaginta). Il Nov Testament è percunter vegnì scrit en la koiné, ina furma speziala dal grec vegl. Pli tard èn omadus testaments vegnids translatads en latin (Vetus Latina, Vulgata). Dal temp da la refurmaziun èn alura suandadas translaziuns (savens da caracter confessiunal) en las singulas linguas dal pievel e/u linguas naziunalas (p.ex. Bibla da Luther, Bibla turitgaisa, Translaziun unitara, Bibla da King James), e quai per ordinari a basa dals texts originars. La dimensiun dal Vegl Testament vegn interpretada da tschertas confessiuns a moda differenta, damai che la Septuaginta cuntegna er divers texts che na fan betg part da la tradiziun ebraica. Las parts che cumparan be en la Septuaginta vegnan numnadas scrittiras deuterocanonicas resp. apocrifas. Davart las scrittiras che fan part dal Nov Testament datti in consens tranter tut las grondas confessiuns cristianas. Quest canon è sa sviluppà en il decurs dals emprims quatter tschientaners. A basa da divers chats da codexs e papirus dals dus davos tschientaners sa lascha il text originar dal Nov Testament reconstruir oz cun gronda exactadad tenor criteris scientifics. Ma las opiniuns dals teologs e cristians divergeschan oz fitg areguard la dumonda, quant lunsch ch’i sa tractia tar las singulas passaschas da rapports exacts ed autentics dals evangelists ed apostels ubain d’agiuntas (normativas) da vart da la baselgia primara. Medemamain divididas èn las opiniuns en connex cun la dumonda davart la ‹dretga› metoda da translatar la Bibla a basa dals texts originars. Er quai che concerna l’interpretaziun dals texts biblics (exegesa) e lur applicaziun pratica – en la vita da mintgadi ed en l’etica – exista in’entira paletta d’opiniuns che divergeschan tant da confessiun tar confessiun sco er tranter ils singuls cartents. Sper la Bibla giogan en la gronda part da las confessiuns er auters elements ina rolla centrala tant en la pratica ecclesiastica sco er persunala. Igl èn quai confessiuns da cretta, catechissems, tradiziuns, la liturgia ed exempels cristians en furma da la vita ed ovra dals sontgs. == Relaziun tar autras religiuns e concepziuns dal mund == [[Datoteca:Percent of Christians by Country–Pew Research 2011.svg|thumb|Derasaziun dal cristianissem (2012)]] Il cristianissem ha influenzà autras religiuns, da las qualas ils aderents na sa reguardan betg sco cristians, ma che vesan tuttina en Jesus in profet da Dieu. Quai è surtut il cas en l’islam; tschientaners da cuntraversas islamic-cristianas han però rendì indistinct il maletg da Jesus en il Coran. D’ina vart vegnan attribuids a Jesus en il Coran titels positivs sco messias, pled da Dieu u er spiert da Dieu; medemamain vegn el resguardà – sper autras figuras biblicas – sco profet. Refusada cleramain vegn però en il Coran l’idea da la trinitad e mintga furma d’aduraziun da Jesus. Er sia crucificaziun è contestada e vegn per part snegada dal tuttafatg. Ordaifer il cristianissem vegnan en general attribuids a quel tant tratgs positivs sco negativs. A moda positiva vegn per ordinari valitada l’amur per il proxim sco er l’engaschament da blers cristians en tut il mund a favur da la pasch e per concepts da misericordia cunter la povradad. Sco aspects negativs vegnan resguardads entaifer l’istorgia dal cristianissem las cruschadas, las brischadas da strias, las inquisiziuns e l’antigiudaissem. Las posiziuns areguard dumondas eticas dispitaivlas (sco cuntracepziun artifiziala, omosexualitad u interrupziun da la gravidanza) èn er contestadas a l’intern da la cristianadad. L’avat budistic [[Mongkut]], il retg da la [[Tailanda]] da pli tard, ha tgirà enturn il 1825 in intensiv contact cun l’uvestg catolic [[Jean-Baptiste Pallegoix]]. El ha commentà: «Quai che vus instruis ils umans da far è admirabel. Ma quai che vus als instruis da crair è tgutg.»<ref>Manuel Sarkisyanz: ''Die Kulturen Kontinental-Südostasiens. Kambodscha, Birma, Thailand, Laos, Vietnam, Malaya.'' Akademische Verlagsgesellschaft Athenaion, 1979, p. 95.</ref> Igl è il giavisch da bleras baselgias cristianas da sa reconciliar ina cun l’autra e da stgaffir ina basa communabla (ecumenica). Ultra da quai tschertgan intginas il discurs cun autras religiuns (dialog interreligius). La finamira da questas stentas è ina convivenza paschaivla da las differentas communitads religiusas. Ils emprims cristians èn vegnids persequitads per tscherts temps a moda vehementa. Er oz, surtut en pajais communistics ed islamics, datti ina ferma persecuziun da cristians. Al cristianissem vegn per part fatg la reproscha d’esser conculpaivel areguard la persecuziun dals gidieus, damai ch’ins als haja per exempel persequità en il temp medieval per esser stads la culpa da la mort vi da la crusch da Jesus. Faschond quai n’è betg vegnì differenzià suffizientamain tranter la culpa istorica e la discussiun contemporana che sto esser da gener teologic (e na dastga betg tutgar la descendenza dals gidieus ch’han vivì dal temp da Jesus). Davart la dumonda tgi che portia la culpa istorica, è la scienza ozendi unanimamain da l’avis che las autoritads giudaicas n’avevan da quel temp nagina cumpetenza d’executar delinquents; la responsabladad per decider davart quest pass giascheva en ils mauns da la pussanza d’occupaziun romana. Ed ord vista teologica vegn la dumonda respundida en quest senn che mintga culpant portia per sai la culpa vi da la mort vi da la crusch da Jesus. == Influenzas culturalas dal cristianissem == [[Datoteca:BWV660a.png|thumb|Ovra sacrala da Johann Sebastian Bach]] En l’istorgia da l’Occident han la cretta, la cultura e l’art influenzà in l’auter a moda reciproca – in fenomen che sa lascha er fastizar per autras religiuns en autras parts dal mund. In’impurtanta staziun ha per exempel furmà il disput davart ils maletgs ch’ha gì lieu en il temp medieval tempriv. En l’entir Occident è l’art s’occupà savens cun temas cristians, e quai malgrà ch’ins ha er recurrì a partir da la renaschientscha a motivs betg cristians or da l’antica. La musica appartegna da vegl ennà a las furmas d’expressiun liturgicas da la cretta cristiana. En tut las epocas da l’istorgia da musica han ils pli impurtants musicists da lur temp er stgaffì ovras per la musica sacrala, sco per exempel [[Georg Friedrich Händel]], [[Wolfgang Amadeus Mozart]] u [[Felix Mendelssohn Bartholdy]]; surtut merita però menziun en quest connex [[Johann Sebastian Bach]]. Poets sco [[Martin Luther]] u [[Paul Gerhardt]] han stgaffì en il territori da lingua tudestga texts d’auta qualitad ch’han influenzà da lur vart l’ulteriur svilup da la musica sacrala. E l’influenza da la cretta cristiana na sa restrenscha er betg a la musica classica sco che mussa l’exempel dal gospel ch’ha recepì en l’intschess american stils fitg divers e sviluppà quels vinavant. Er en connex cun il svilup da la lingua sa lascha attribuir al cristianissem en blers pajais ina rolla decisiva. En il territori da lingua tudestga ha [[Martin Luther]] influenzà cun sia translaziun da la Bibla a moda centrala il svilup e la derasaziun dal tudestg da scrittira. La Bibla è il cudesch da la litteratura mundiala ch’è vegnì translatà en las pli bleras linguas insumma. En territoris linguistics pli pitschens ha il basegn da pudair leger la Bibla en l’atgna lingua savens insumma pir necessità da sviluppar ina lingua scritta. Ed ina giada che quest pass è stà realisà, ha quai gidà a promover la valur e l’identitad da questas linguas er sin auters champs. A la missiun cristiana è vegnì reproschà pli baud d’exportar ensemen cun la cretta cristiana er la cultura da l’Occident (p.ex. en furma da prescripziuns da sa vestgir). Oz percunter s’orientescha la missiun plitost al term da l’inculturaziun, vul dir ch’ella emprova d’enragischar il pensar ed operar cristian en la cultura dal lieu. Sco ina da las influenzas culturalas centralas dal cristianissem po plinavant valair la cronologia odierna ch’è s’etablida en tut il mund (per part sper ulteriuras cronologias). Quella parta da l’onn da naschientscha supponì da Jesus (a.C. – avant Cristus resp. s.C. – suenter Cristus). Il term ‹Anno Domini...› ch’ins chatta en funtaunas pli veglias sper l’annada signifitga ‹en l’onn dal Segner...›. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == === Introducziuns === * Micha Brumlik: ''Entstehung des Christentums''. Verlagshaus Jacoby & Stuart, Berlin 2010, ISBN 978-3-941787-14-8. * H.-P. Hasenfratz: ''Das Christentum. Eine kleine Problemgeschichte''. Theologischer Verlag, Turitg 1992, ISBN 3-290-10151-7. * Werner Heinz: ''Der Aufstieg des Christentums. Geschichte und Archäologie einer Weltreligion.'' Konrad-Theiss-Verlag, Stuttgart 2005, ISBN 3-8062-1934-6. * Klaus Koschorke, Johannes Meier e.a.: Art. ''Christentum''. En: '' Religion in Geschichte und Gegenwart.'' 4. ed., tom 2, 1999, coll. 183–246, ISBN 3-16-146942-9. * Hans Küng: ''Das Christentum. Wesen und Geschichte''. Piper Verlag, Minca 1995, ISBN 3-492-03747-X. * Joseph Ratzinger: '' Einführung in das Christentum. Vorlesungen über das apostolische Glaubensbekenntnis''. dtv, Minca 1971, ISBN 3-423-04094-7. === Istorgia === * ''[https://web.archive.org/web/20090522132205/http://www.cambridge.org/uk/history/cambridgehistories/cscr.htm Cambridge History of Christianity]''. Plirs editurs. 9 toms. Cambridge 2005ss. * ''Die Geschichte des Christentums. Religion Politik Kultur''. Ed. da Jean-Marie Mayeur, Charles e Luce Pietri, André Vaucher, Marc Venard. Ed. tudestga edida da Norbert Brox, Odilo Engels, Georg Kretschmar, Kurt Meier, Heribert Smolinsky, 14 toms, Verlag Herder, Freiburg i.Br. 1991ss. * '' Handbuch der Kirchengeschichte''. Edì da Hubert Jedin e.a., 7 toms, Freiburg 1962–1979, ISBN 3-451-20454-1. === Manuals === * ''Theologische Realenzyklopädie'', ''Religion in Geschichte und Gegenwart'' [4. ed.], ''Lexikon für Theologie und Kirche'' [3. ed.] e ''Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon''. * ''Metzler Lexikon christlicher Denker: 700 Autorinnen und Autoren von den Anfängen des Christentums bis zur Gegenwart''. Ed. da Markus Vinzent. Metzler, Stuttgart e.a. 2000. === Interpretaziuns filosoficas === * René Girard: ''Ich sah den Satan vom Himmel fallen wie einen Blitz. Eine kritische Apologie des Christentums''. Hanser, Minca 2002. * Georg Wilhelm Friedrich Hegel: ''Frühe Schriften. Werke in zwanzig Bänden'', tom 1. Suhrkamp, Francfurt a.M. 1971. * Michel Henry: ''Inkarnation: Eine Philosophie des Fleisches''. 2. ed., Alber, Freiburg 2004. * Jean-Luc Nancy: ''Dekonstruktion des Christentums''. Diaphanes, Turitg/Berlin 2008. * Slavoj Žižek: ''Das Reale des Christentums''. Suhrkamp, Francfurt a.M. 2006, ISBN 3-518-06860-1 == Colliaziuns == {{Commonscat| Christianity|Cristianissem}} * [https://web.archive.org/web/20160304061908/http://www.dreifaltigkeit-altdorf.de/christentum_weltveraenderung.htm Sinopsa davart las influenzas culturalas dal cristianissem] * [http://www1.wdr.de/themen/kultur/religion/christentum/christentum100.html Dossier davart il cristianissem] – religiuns mundialas tar wdr.de [[Categoria:Cristianissem| ]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Religiun)]] lo272e82f6mllj7womlpc72qt0um23j Unihockey 0 12174 174230 168083 2026-09-27T10:47:43Z Albinfo 2471 neuere Bilder 174230 wikitext text/x-wiki {{Model:Idiom2|idiom1=rumantsch grischun|idiom2=sursilvan|lemma=Unihockey|lemma2=Unihockey (sursilvan)}} [[Datoteca:WFC2022 Switzerland vs Czech Republic B 116.jpg|miniatura|220x220px|Gieu dad unihockey (Campiunadi mundial 2022 a Turitg)]] [[Datoteca:WFC2022 Finland vs Switzerland B 17.jpg|miniatura|220x220px|Campiunadi mundial 2022 a Turitg – squadra naziunala svizra]] '''Unihockey''' ni en la furma curta ‹unihoc› (en blers pajais vegn er duvrada la furma englaisa ''floorball'') è in sport da squadra or da la famiglia dals gieus da balla cun bastun. Sur il sport [[bandy]] deriva l’unihockey dal [[hockey]], dal qual èn medemamain sa sviluppads il [[hockey sin rollas]] ed il [[hockey sin glatsch]]. Unihockey è vegnì sviluppà ils onns 1970 communablamain en ils pajais [[Svezia]], [[Finlanda]], [[Tschechia]] e [[Svizra]], tranter auter dal manader da team da la squadra da hockey sin glatsch [[Kloten Flyers]], [[Rolf ‹Hurti› Wiedmer]]. I sa tracta d’in sport cumparegliabel al hockey en halla, tar il qual po er vegnir giugà davos il gol. Il pli derasà è il sport unihockey da preschent, cun mintgamai plirs dieschmilli giugaders, en la [[Svezia]], en la [[Finlanda]], en la [[Tschechia]] ed en [[Svizra]]. == Organisaziun == La federaziun mundiala dad unihockey è l’[[International Floorball Federation]] (IFF) ch’è vegnida fundada il 1986 e ch’ha sia sedia a [[Helsinki]], Finlanda. Tranter auter sa stenta l’IFF persuenter che l’unihockey vegnia integrà en il program dals gieus olimpics da stad. == Champ da giugar == [[Datoteca:Floorball rink.svg|thumb|220px|Las dimensiuns dal champ da giugar (champ grond) en survista]] En l’unihockey vegn differenzià tranter il champ pitschen ed il champ grond. Sin il champ da giugar sa chattan adina sis puncts da bulli. Amez sa chatta il punct central che vegn duvrà per l’entschatta dal gieu (bulli). Sper il champ da giugar sa chattan dus bancs dals punids, in secretariat dal gieu e dus bancs dals giugaders. === Champ grond === Il champ grond vegn circumdà d’ina banda ch’ha in’autezza da 50 cm. Il champ da giugar mesira ina lunghezza da 40 m ed ina ladezza da 20 m. Ultra da quai vegn cusseglià da laschar liber in spazi da cupitgada d’almain 50 cm. === Champ pitschen === Il champ pitschen vegn medemamain circumdà d’ina banda arrundada che sto avair in’autezza da 50 cm. Il champ è 24 m lung e 14 m lad.<ref>Cf. [https://web.archive.org/web/20131029215928/http://www.unihockey-floorball.com/Unihockey-Regeln-Floorball-Spielregeln-Regelwerk:_:10300.html Reglas dad unihockey] (en versiun tudestga).</ref> Er qua basegni in spazi da cupitgada da 50 cm. En ina halla dastgan vegnir installads maximalmain dus champs da giugar. == Equipament == Tar l’equipament d’in giugader da champ dad unihockey tutga sper la vestgadira usitada (chalzers da halla, tricot, chautschas e schanegiaders) be il bastun dad unihockey. Il goli porta chautschas lungas pulstradas; ultra da quai chalzers da goli, in protegiapet, ina part sura pulstrada, in protegiagenitalias e magari er guants. Ina chapellina cun in giatter sco protegiafatscha cumplettescha l’equipament dal goli. La vestgadira da quel dastga be servir a proteger sasez, betg però ad engrondir la surfatscha da defensiun. Cuntrari ad autras furmas da hockey, agescha il goli qua adina senza bastun. En situaziuns da defensiun acutas è il goli plinavant en acziun davant il gol sin sias schanuglias; per quest intent porta el sut las chautschas pulstradas spezials protegiaschanuglia e protegiastgaina. Tant ils bastuns e las ballas sco er ils gols e las bandas dal champ da giugar ston esser controllads areguard lur construcziun da l’institut da controlla ch’è incumbensà per quest intent da l’IFF (''Sveriges Provinings- och forskningsinstitut''). === Balla dad unihockey === [[Datoteca:Floorball ball.jpg|thumb|140px|Balla dad unihockey (cun fops)]] Tar la balla dad unihockey sa tracti d’ina balla da trenament emprestada dal [[wiffleball]].<ref>''Innebandy – Hooked on a feeling'', Vällingby 1997, p. 16.</ref> Sco basa per il svilup da la balla dad unihockey ha servì il ''Cosom Wiffle Ball''; quel consista dal material sintetic polietilen (PE) ed ha 26 foras. Quest’uschenumnada balla a foras paisa be 23 g ed ha ina circumferenza exteriura da 72 mm. Fabritgada vegn ina tala balla per ordinari da duas mesas cuppettas ch’èn savens da colur alva. Adina pli savens vegn duvrada ina balla da colur melnenta da la quala la structura da la surfatscha exteriura è munida cun pitschens fops. Quels na midan bain betg las dimensiuns geometricas da la balla, ma duain influenzar a moda positiva las caracteristicas erodinamicas da quella. === Bastun dad unihockey === Il bastun dad unihockey sa cumpona da duas parts (pala e moni) ed è fatg da material sintetic. Bastuns da pli auta qualitad han in moni conic che consista da material sintetic rinforzà cun fibras da charvun; ultra da quai possedan tals monis ina fina stresa da carbon. Tar la pala ch’è fermada vi dal moni sa tracti d’ina part d’isada che consista da termoplast e che vegn fabritgada cun la tecnica d’injecziun. In viertgel ed in bindel dal moni cumpletteschan il bastun dad unihockey. Tenor l’International Floorball Federation na dastga in tal bastun betg esser pli lung che 114 cm e pli grev che 380 grams; el è pia pli curt ch’in bastun da hockey.<ref>''IFF Material regulations 2014'', art. 2.1.2. e 2.1.3. sco er appendix 9.</ref> Bastuns che vegnan duvrads en concurrenzas uffizialas ston esser munids cun il certificat da controlla da l’IFF. Igl è be lubì da scursanir il bastun. Da surcollar il moni è be admess survart la marcaziun. La curva da la pala dastga vegnir adattada; quella na dastga però betg surpassar 30 mm. Ella po vegnir remplazzada tras ina pala dal medem producent, sto però esser francada vi dal moni e na dastga betg sa muventar. === Gol dad unihockey === [[Datoteca:Markus Suntila, TPS, salibandy.jpg|thumb|200px|Gol ed equipament dal goli]] Tant sin il champ grond sco er sin il champ pitschen vegnan utilisads gols da dimensiun gronda, davant ils quals sa chatta mintgamai in goli. Ils gols han las suandantas dimensiuns (aut × lad × profund): 115 × 160 × 65 cm. Tar quests gols ch’èn certifitgads da l’IFF sa tracti d’ina construcziun da bischens d’atschal da colur cotschna. Ils gols èn munids cun duas raits: la rait principala cuvra l’entira surfatscha dal gol cun excepziun da l’avertura d’entrada e dal palantschieu. Davos l’avertura penda ultra da quai ina segunda rait. Quella duai impedir che la balla sortia immediatamain en il cas che quella tutgass tar in gol directamain sin in dals bischens d’atschal. En la varianta dad unihockey ‹mixed› u ‹gol pitschen› vegnan percunter utilisads gols pli pitschens e senza goli. Quests gols han dimensiuns da 60 × 90 × 60 cm e disponan be da la rait principala. Gols pitschens èn per ordinari da colur alva u cotschna ed èn construids a moda plegabla. Ultra da quai exista ina varianta pli pitschna da quest tip da gol, en construcziun da bischens d’atschal e cun dimensiuns da 40 × 60 × 40. Gols da questa dimensiun èn fitg derasads en tut la [[Scandinavia]] (en il sport da massa, sport da scola). Ils gols pitschens n’èn betg certifitgads da vart da l’IFF, damai ch’els na vegnan betg utilisads en concurrenzas uffizialas. == Variantas == En il decurs dal svilup dal sport dad unihockey èn sa furmadas diversas variantas dal gieu che resguardan las relaziuns localas (grondezza da la halla da gimnastica) u las ambiziuns dals giugaders. I sa tracta da las variantas mixed, champ pitschen e champ grond che duain vegnir preschentadas curtamain: === Mixed === Tar la varianta mixed u gol pitschen sa tracti da la furma dad unihockey che vegn giugada en scola ed en uniuns (principiants). Da mintga squadra sa chattan mintgamai dus mattatschs e duas mattatschas sin il champ da giugar, il qual mesira 28 × 16 m. Ils ulteriurs commembers da la squadra sa chattan sin il banchin da reserva e pon vegnir substituids senza interrumper il gieu. I vegn giugà – en l’[[Europa Centrala]] – sin gols pitschens cun in’avertura da 90 × 60 cm senza goli; quai vul dir che mintga giugader è da princip cunresponsabel per cuvrir il gol. Davant il gol sa chatta la zona da protecziun da 1,90 × 0,90 m, en la quala nagin giugader na dastga metter pe. En questa varianta vegnan giugads turniers regiunals e surregiunals. === Champ pitschen === [[Datoteca:St-z-fbk_kobylisy.JPG|thumb|200px|Squadra da giuvenils (Tschechia)]] Questa varianta dad unihockey vegn giugada cun gols gronds e cun golis equipads cumplainamain sin il champ pitschen d’almain 24 × 14 m. Ils gols han in’avertura da 1,60 × 1,15 m. Per il goli exista ina zona dal gol en las dimensiuns da 3,0 × 4,5 m, entaifer la quala el po agir libramain. Davant il gol sa chatta la zona da protecziun ch’è scumandada per tut ils giugaders da champ. Ils puncts da bulli sin la prolungaziun dal gol resp. lingia d’amez sa chattan en ina distanza d’in meter davent da la banda. Mintga squadra gioga cun trais giugaders da champ ed in goli. En tut po la squadra sa cumponer da fin a 20 giugaders. En cas d’in culp resp. culp liber sto la distanza tar l’adversari muntar incl. equipament (bastun) almain dus meters. En questa varianta vegnan giugads en divers pajais campiunadis a nivel regiunal e surregiunal. Tut tenor regiun existan er gia atgnas ligas da juniors (U-13, U-15, U-17 ed U-19); quellas servan a munir ils giugaders gia baud cun abilitads universalas sin il champ ed a sviluppar lur cumpetenzas da giugar. En Svizra mesira il champ pitschen 24 × 14 m. En questa varianta dad unihockey vegnan giugadas las ligas d’amatur (liga 1 fin 5); ultra da quai giogan ils juniors A-E sin il champ pitschen. Per il champ pitschen exista er in’atgna concurrenza da cup, l’uschenumnà Cup da liga. E las squadras che termineschan las duas gruppas regiunalas d’emprima liga sin l’emprima e segunda plazza sa mesiran en ina concurrenza da playoff best-of-three cun mezfinals e final. La squadra victura daventa campiunadi svizzer sin il champ pitschen. === Champ grond === La varianta sin il champ grond vegn giugada, tuttina sco quella sin il champ pitschen, cun gols gronds e golis. I vegn per ordinari fatg diever dal champ da ballamaun en las dimensiuns da 40 m × 20 m. Sco tar il hockey sin glatsch gioga mintga team cun tschintg giugaders da champ ed in goli. Tar il sistem da standard èn ils giugaders da champ repartids tenor il schema 2-1-2 en defensiun ed attatga (entaifer la quala vegn differenzià supplementarmain tranter center ed alas). Daspera datti er las variantas 2-2-1 (dus defensurs, in attatgader ed in center sin la medem’autezza ed in attatgader principal), 1-2-1-1 (in libero, duas posiziuns d’ala, in attatgader ed in attatgader principal) e 1-2-2 (center davosvart, dus defensurs da la vart, dus attatgaders). == Reglas == [[Datoteca:20150411 Panam United vs Lady Storm 035.jpg|thumb|200px|Campiunadi franzos da las dunnas, 2015]] Las reglas dad unihockey èn pli severas che quellas da hockey sin glatsch. Ultra da quai vegn hockey sin glatsch giugà bler pli fitg cun il corp che unihockey: en l’unihockey èsi be lubì da smatgar givè cunter givè. La balla dastga da princip vegnir giugada be cun il bastun dad unihockey; in pass cun il pe è però lubì. Sch’in giugader tutga la balla intenziunadamain cun ses mauns u ses chau, sche maina quai ad in chasti da duas minutas. Ultra da quai èsi scumandà da siglir durant il gieu en l’aria per retschaiver uschia la balla. Cur ch’in giugader dad unihockey sajetta la balla, sto el far attenziun che la pala na s’auzia mai pli aut che ses chalun. Tar in’auta retschavida da la balla dastga la pala be vegnir auzada fin a las schanuglias. Intervenziuns corporalas diras (checks da bandas etc.) sco ch’ellas èn usitads en il hockey sin glatsch n’èn betg lubidas en l’unihockey; il medem vala per il smatgar u auzar il bastun. Constatescha l’arbiter in tal surpassament, po quai tut tenor manar ad in chasti da duas minutas, uschia ch’il team sto giugar durant quel temp be cun quatter giugaders da champ. Fallaments massivs pon er avair per consequenza in chasti da tschintg minutas. Suenter in surpassament ch’è vegnì sancziunà, vegn il gieu per ordinari cuntinuà cun in sajet liber. Avant ch’exequir quel, è adina da far attenziun ch’il team ch’ha chaschunà il sajet liber tegnia avunda distanza tar la balla (champ pitschen almain dus meters, champ grond almain trais meters); sa chatta in giugader da l’adversari memia datiers da la balla, vegn el punì cun in chasti da duas minutas. Il sajet liber sto vegnir exequì senza perder temp; cas cuntrari vegn el concedì a l’auter team. Dar cun il bastun e bittar il bastun èn acziuns ch’èn scumandadas en tutta furma e che vegnan punidas correspundentamain. Tant ils giugaders da champ sco er il goli dastgan vegnir stgamiads da tut temp, e quai tant en dumber illimità sco er en frequenza illimitada. Dapi il campiunadi mundial dal 2004 èsi scumandà al goli da tschiffar in retropass d’in congiugader cun ils mauns. La pala dal bastun da giugar na dastga betg esser sturschida dapli che 3 centimeters, per che la balla na sa laschia betg auzar si da plaun e purtar enturn memia tgunsch. == Unihockey internaziunal == === Campiunadi europeic === Ils onns 1994 e 1995 han gì lieu campiunadis europeics dad unihockey; silsuenter èn quels vegnids remplazzads tras il campiunadi mundial. Victurs eran stadas las squadras naziunalas da la [[Svezia]] (turnier dad umens 1994 e da dunnas 1995) resp. da la [[Finlanda]] (turnier dad umens 1995). === Campiunadi mundial === [[Datoteca:WFC2022 Final Sweden vs Czech Republic F 48.jpg|miniatura|220x220px|Alexander Galante Carlström (Svezia) cun il buccal da campiun mundial (2022)]] Il campiunadi mundial dad unihockey vegn manà tras tant per umens sco er per dunnas; quests dus campiunadis s’alterneschan onn per onn. L’emprim campiunadi mundial dals umens ha gì lieu il 1996 en [[Svezia]]; quel da las dunnas è suandà il 1997 en la [[Finlanda]]. Il campiunadi mundial dals umens han fin uss gudagnà las squadras da la [[Svezia]] e [[Finlanda]]; quel da las dunnas supplementarmain ina giada la squadra svizra. === Campiunadi mundial U-19 === Campiunadis mundials dals juniors vegnan manads tras dapi il 2001, da las junioras dapi il 2004. Dapi il 2003 resp. 2008 han er lieu tar ils juniors resp. tar las junioras campiunadis mundials B ch’èn colliads cun in sistem da promoziun e relegaziun als campiunadis mundials A. === Buccal europeic === Il Champions Cup furma il buccal europeic per squadras d’uniun e vegn manà tras dapi il 1993 mintg’onn tant per ils umens sco er per las dunnas. Enfin il 2011 sa numnava el EuroFloorball Cup; dapi lura vegn quel manà vinavant sco turnier per las squadras plazzadas suenter ils participants dal Champions Cup. == Unihockey en Svizra == En [[Svizra]] datti bundant 30 000 giugader licenziads (situaziun dal 2013). Ils radund 2150 teams èn organisads en ca. 420 uniuns, uschia che la Svizra furma la terz gronda naziun dad unihockey dal mund. Ultra da quai è l’unihockey il segund grond sport da team quai che reguarda il dumber da giugaders licenziads. L’associaziun svizra dad unihockey sa numna ''swiss unihockey'' ed è vegnida fundada il 1985. Il campiunadi naziunal vegn manà tras en duas partiziuns: En la liga naziunala vegn tschernì il campiun svizzer sin il champ grond; en la liga regiunala il campiun svizzer sin il champ pitschen. Ultra da quai datti ina concurrenza da cup (pia in turnier tenor il sistem da k.o.), il Swiss Mobiliar Cup, ed il cup da liga al nivel dals amaturs. Ils pli blers titels da campiun svizzer ha cuntanschì tar ils umens l’UHC Rot-Weiss Chur (che fa oz part da Chur Unihockey), tar las dunnas las Red Ants Rychenberg Winterthur. Ultra da quai è Alligator Malans daventà il 2013 campiun svizzer dals umens ed er tar las dunnas tutgan singuls teams grischuns tar ils pli ferms en tut la Svizra. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Johannes Roschinsky: ''Unihockey''. Meyer & Meyer, Aachen 2008, ISBN 978-3-89899-340-1. * Jan Kratochvil: ''Floorball''. Meyer & Meyer, Aachen 2013, ISBN 978-3-89899-806-2. == Colliaziuns == {{Commonscat|Floorball|Unihockey}} * [https://web.archive.org/web/19980115161329/http://www.floorball.org/ ''International Floorball Federation'' (IFF)] * [http://www.swissunihockey.ch/ Associaziun svizra dad unihockey (''swiss unihockey'')] * [http://www.unihockey.ch/ unihockey.ch – portal da novitads e magazin] * [https://web.archive.org/web/20160328163517/http://unihockeyuebung.blogsport.de/ Exercizis e rapports davart il trenament dad unihockey] [[Categoria:Artitgels recumandads (Sport)]] [[Categoria:Sport]] dfvmv7y283usvc63swevjhg5mjsblls Schember 0 13547 174221 172692 2026-09-27T10:22:10Z Albinfo 2471 /* Colliaziuns */ +1 174221 wikitext text/x-wiki {{idiom|rumantsch grischun|idiom2=puter|lemma2=Dschember}} <div class="noprint">{{Model:Taxobox |Tip = Planta |Num = Schember |Maletg = Pinus_cembra20080705.jpg |Descripziun = Schember |Classa = Coniferopsida |Urden = Coniferas (Coniferales) |Famiglia = Pins (Pinaceae) |Sutfamiglia = Pinoideae |Gener = Tieus (''Pinus'') |Binomen = Pinus cembra |Autur = L. |Onn = }} </div> Il '''schember''' (''Pinus cembra'') è ina spezia da planta or da la famiglia Pinaceae. La planta è da chasa en las [[Alps]] ed en las [[Carpatas]] e po cuntanscher in’autezza da fin 25 meters. Ses chatschs smuttads portan blers puschels cun mintgamai tschintg guglias. Ils sems vegnan numnads cocs-schember u nuschegls-schember. Las plantas pon cuntanscher ina vegliadetgna da fin 1000 onns. Il lain che savura fitg aromatic vegn duvrà per far mobiglias e per entagliar. Las puschas – che vegnan numnadas betschlas u nuschpignas – ed ils sems (nuschegls-schember u cocs-schember) servan a producir aliments e spirituosas. == Num == La denominaziun da la spezia ‹cembra› en il num scientific ha [[Carl von Linné]] surpiglià dals nums dal linguatg dal mintgadi ch’èn enconuschents en ils territoris da derasaziun (betg germans) da la planta e ch’èn probablamain da provegnientscha preromana: ‹pin cembro› (franzos), ‹cembro›, ‹cirmolo› (talian), ‹dschember›, ‹schiember› (rumantsch), ‹cier›, ‹cirum›, ‹zirm› (ladin dolomitan), ‹cirmul› (furlan), ‹zâmbru› (rumen).<ref>Cf. Helmut Genaust: ''Etymologisches Wörterbuch der botanischen Pflanzennamen.'' 3. ed. extendida, Birkhäuser, Basilea/Boston/Berlin 1996, ISBN 3-7643-2390-6 (restampa ISBN 3-937872-16-7).</ref> Per tudestg sa numna la planta ‹Zirbelkiefer›, ‹Arbe›, ‹Arve›, ‹Zirbe› u ‹Zirbel›. En Svizra tudestga è surtut derasà il num ‹Arve›, per part er ‹Arbe›; las denominaziuns ‹Zirbe› u ‹Zirm› èn usitadas en l’[[Austria]] e [[Baviera]].<ref>Gordon Cheers (ed.): ''Botanica, Bäume & Sträucher''. Tandem 2006, ISBN 3-8331-4467-X, p. 637.</ref> == Descripziun == === Habitus === [[Datoteca:Pinus cembra auf Felsen.jpg|thumb|170px|Schember che crescha sin in grip (Riederalp, VS)]] [[Datoteca:Hochrindl_Larix_decidua_Pinus_cembra_21102013_169.jpg|thumb|230px|Guaud da schembers e lareschs (Hochrindl, Carinzia)]] Tar il schember sa tracti d’ina planta semperverda che cuntanscha autezzas da fin a 25 meters ed in diameter a l’autezza dal pèz da fin a 1,7 meters. Plantas giuvnas possedan in bist guliv che finescha en ina curuna graschla. La roma tanscha bunamain fin giun plaun. Chatschs giuvens portan in pail sco fieuter, da colur mellen cotschna, il qual sa colurescha suenter l’emprim enviern grisch nair. Surtut plantas che creschan sulettas sviluppan cun ils onns furmas bizarras e disponan fin giudim da roma bratga e ferma. Talas plantas creschan per ordinari a moda torta u disponan da plirs bists, quai ch’è be darar il cas en effectivs serrads.<ref>Sche betg menziunà autramain derivan las infurmaziuns en quest artitgel da: Schütt, Weisgerber, Schuck, Lang, Stimm, Roloff: ''Lexikon der Nadelbäume''. Nikol, Hamburg 2008, ISBN 978-3-933203-80-9, p. 350.</ref> === Ragischs === Sin ils terrens da muntogna ch’èn savens pauc profunds e plain glera, è il schember be darar abel da sviluppar ses sistem da ragischs a moda nundisturbada e cumplessiva. Plantas giuvnas furman ina ragisch a pal (ragisch verticala) che sa mantegna be sur curt temp e che vegn bainbaud remplazzada tras ragischs lateralas fitg extendidas. Quellas penetreschan en sfessas e francheschan uschia la planta. === Scorsa === La scorsa da plantas veglias è da colur brin grischa e dispona da las sfessas orizontalas ch’èn tipicas per ils tieus. La scorsa interna è colurada brin cotschen. La scorsa glischa da las plantas giuvnas è da colur grischa fin brin grischa. La scorsa da la roma è da colur verd grischa fin grisch clera. === Lain === Il lain da cor è l’emprim cotschnent e daventa pli tard brin cotschen; quel ha in’odur fitg aromatica ed è circumdà d’in lain alv melnent relativamain graschel. Il lain è relativamain lev, lom, sa lascha elavurar bain e posseda ina structura fina, regulara. El è pauc resistent cunter miffa. Ils rintgs annuals èn bain visibels. Il lain tardiv posseda blers chanals da rascha relativamain gronds. La blera roma d’in brin cotschen stgir dat al lain ina structura decorativa. === Guglias === Las guglias dal schember èn elasticas, cuntanschan ina lunghezza da 5 fin 11 centimeters ed ina grossezza da radund 1 millimeter. Mintga chatsch smuttà dispona da plirs puschels cun mintgamai tschintg guglias, ils quals èn surtut ordinads al piz da la roma. L’ur da la guglia è resgià fin. En il tagl traversal èn las guglias triangularas, cun duas varts orientadas engiu. Questas duas varts disponan da pliras sfessas da colur alv blauenta. La vart superiura, combla è verd stgira e n’ha naginas sfessas. Las singulas guglias pon restar fin dudesch onns vi da la planta. === Flurs, puschas e sems === [[Datoteca:Pinus_cembra.jpg|thumb|200px|Betschla e rom]] [[Datoteca:Pinoli_pino_cembro_sgusciati_e_da_sgusciare.jpg|thumb|160px|Nuschpignas]] Tar il schember sa tracti d’ina planta monochasana cun flurs masculinas e femininas separadas; in’autoimpollinaziun è pussaivla. Plantas che creschan persulas pon sa multiplitgar suenter var 40 onns, tar plantas che creschan spess è quai il cas in pau pli tard. Il temp da fluriziun s’extenda dal matg fin il fanadur. Las puschas femininas, da colur violetta, èn munidas cun in moni curt e cumparan singulas ubain en gruppas vi dals pizs dals chatschs lungs. Ins las chatta surtut oradim il terz superiur da la curuna. Las puschas masculinas, da colur melnenta fin violetta, sa sviluppan enstagl da chatschs smuttads a la basa da giuvens chatschs lungs. Ins las chatta surtut vi dal terz inferiur da la curuna. Las puschas – che vegnan numnadas tar il schember betschlas u nuschpignas – cuntanschan ina lunghezza da 3,5 centimeters ed ina ladezza da 3,5 fin 6 centimeters. L’emprim stattan las puschas a dretg si ed èn da colur verd blauenta fin violetta; dal temp da madiraziun suenter radund in onn daventan ellas brin cleras. La primavaira dal terz onn crodan ellas entiras e scrodan pir lura en singuls tocs. Las squamas dals sems èn relativamain grossas, radundetas e cuntanschan ina lunghezza da ca. 2 centimeters. Ils sems (pop. nuschpignas) d’ina lunghezza da 9 fin 14 millimeters e d’in pais da 0,2 fin 0,25 grams disponan d’ina restanza d’ala senza funcziun. Ellas restan en la betschla e vegnan statgadas ed elavuradas d’animals. Ina betschla cuntegna en media 93 sems. == Derasaziun == Il territori da derasaziun dal schember sa cumpona da duas parts: Il pli grond areal è situà en las [[Alps]]. L’accent giascha qua surtut en las [[Alps Centralas]]; il cunfin occidental furman las [[Alps Maritimas]] e la [[Dauphiné]] en [[Frantscha]], il cunfin oriental sa chatta al Gamsstein en las Alps da l’Ybbstal (tranter l’[[Austria Auta]] e l’[[Austria Bassa]]). Vers sid cumpara la planta fin al Monte Baldo ([[Lai da Garda]]) e Monte Viso (situà tranter l’[[Italia]] e la [[Frantscha]]), vers nord fin en il [[Salzkammergut]] e las [[Alps da Berchtesgaden]]. Sco guaud da schembers serrà situà il pli ad aut en tut l’Europa vala il guaud da [[Tamangur]] en l’[[Engiadina Bassa]]. Il segund areal, pli pitschen, sa chatta en l’[[Auta Tatra]] en las [[Carpatas dal Sid]] e [[Carpatas da l’Ost]]. Ordaifer il territori da derasaziun natiral cumpara la spezia surtut en parcs e curtins.<ref>Karl-Heinz Kindel: ''Kiefern in Europa''. Gustav Fischer Verlag, Stuttgart e.a. 1995, ISBN 3-437-30771-1, p. 46.</ref> == Abitadis == [[Datoteca:Pinus_cembra_range.svg|thumb|220px|Territori da derasaziun]] Il schember furma monoculturas ubain guauds maschadads cun lareschs dal stgalim subalpin superiur. Surtut en posiziuns superiuras èn quels per l’uman savens da gronda muntada sco guauds da protecziun cunter lavinas. === Temperatura e precipitaziuns === La planta crescha en autezzas tranter 1300 e 2850 meters sur mar, da preferenza tranter 1500 e 2000 meters. Ella furma ina spezia da planta dal clima continental criv e vala sco la spezia da planta da las Alps che resista il meglier a la schelira. Ella supporta senza donns scheliras da fin −43&nbsp;°C ed è er vaira resistenta cunter schelira tardiva. En la regiun interalpina, nua che las precipitaziuns annualas muntan a 700 fin 1000&nbsp;mm, crescha il schember surtut sin spundas nord e spundas vest umidas. En il nord da las Alps crescha el surtut sin las spundas exponidas vers sid e sidost pli chaudas. === Terren === La spezia preferescha terrens frestgs, profunds sco er terrens da humus aschentads. Per il pli crescha la planta sin granit, gnais, plattamorta, crap da sablun u crap da chaltschina. Ella na fa betg grondas pretensiuns areguard il cuntegn da substanzas nutritivas e la valur da ph dal terren. Per chatschs è però impurtant in bun provediment da calium. == Ecologia == === Malsognas e parasits === Envers periclitaziuns abioticas sco lavinas, erosiun u naiv bletscha è il schember ordvart resistent. Sco planta giuvna na supporta ella però betg d’esser cuverta memia ditg sut la naiv; cas cuntrari vegnan las guglias infestadas dal bulieu ''Phacidium infestans''. Ultra da quai vegnan ils effectivs da plantas giuvnas decimads fermamain tras ruissas da chamutschs, chavriels e tschiervs. En guauds maschadads da lareschs e schembers datti en intervals da plirs onns multiplicaziuns en massa da splerins da lareschs. Ils lareschs che vegnan infestads en emprima lingia vegnan bain sbluttads dal tuttafatg, ma supportan quai per ordinari senza donn. Èn percunter avant maun memia paucs lareschs, cumenzan las rasulaunas er a sa nutrir da las guglias dals schembers; quels pateschan bler pli ferm ch’ils lareschs ed èn silsuenter suttaposts ad autras malsognas.<ref>Friedrich-Karl Holtmeier: ''Tier in der Landschaft – Einfluss und ökologische Bedeutung''. Ulmer Verlag Stuttgart 2002, ISBN 3-8001-2783-0.</ref> === Schember e cratschla === [[Datoteca:Zapfen-arve-tannenhaeher.jpg|thumb|200px|Betschla elavurada d’ina cratschla]] Il schember furma ina stretga biocenosa cun la [[cratschla]] (''Nucifraga caryocatactes''), la quala sa nutrescha en emprima lingia da nuschegls-schember. La cratschla gioga in’impurtanta rolla en connex cun la regiuvinaziun dals effectivs e derasa ils sems – cuntrari a stgilat, mieur-sfuigna e pitgalain – er sur il cunfin dal guaud or. A partir da l’avust fa la cratschla reservas da nuschegls-schember per l’enviern cun zuppar quels en plirs lieus. L’utschè preferescha in fund lom u luc e fa en tals lieus er pli gronds deposits che uschiglio. Igl èn quai precis las cundiziuns ch’èn favuraivlas per la schermigliaziun e la creschientscha da las plantas giuvnas. Radund 20&nbsp;% dals sems zuppads na chatta la cratschla betg pli e na vegnan er betg consumads dad auters magliasems, uschia che pon sa sviluppar da quels plantinas.<ref>Friedrich-Karl Holtmeier: ''Tier in der Landschaft – Einfluss und ökologische Bedeutung''. Ulmer Verlag Stuttgart 2002, ISBN 3-8001-2783-0.</ref> === Micoriza === Il schember furma simbiosas da micoriza cun divers bulieus; surtut en autezzas superiuras na fiss la planta strusch abla da surviver senza quels. Tar ils pli impurtants partenaris da micoriza tutgan l’amanita mustgera (bulieu-diavel), il latger ardent (surtut tar plantas pli veglias), il tgirun schember ed il tgirun alv melnent. == Utilisaziun == === Lain da schember === [[Datoteca:Wood_pinus_cembra.jpg|thumb|140px|Lain da schember]] [[File:Pinus cembra_coupe_MHNT.jpg |thumb|''Pinus cembra'']] Il lain da schember vegn stimà en la construcziun d’interiurs pervi da ses dissegn viv e varià e serva surtut a tavlegiar stivas e chombras da durmir e per la construcziun da mobiglias. Pervi da las substanzas olfactoricas che sortan dal lain – e che derivan d’in ieli eteric natiral cun num pinosilvin – na fa quel betg be bella parita, mabain savura er bain. Dal lain sa lascha er gudagnar ieli da schember che vegn duvrà per dar a stanzas ina buna odur. Surtut en il [[Tirol]] e [[Tirol dal Sid]] datti blers artists che sa servan dal lain da schember per lavurs d’entagl. Uschia vegnan per exempel las famusas sculpturas en lain da la [[Val Gardena]] fatgas gia dapi il 17avel tschientaner per gronda part da lain da schember. Tenor la medischina populara duajan ils ielis che sortan dal lain da schember cun lur aroma caracteristic promover in sien profund e sanadaivel. A quai servan per exempel plimatschs emplenids cun stalizzas da schember. Ina cumprova scientifica per quest effect na datti però betg.<ref>Vincent Grote; Helmut Lackner; Dr. Franziska Muhry; Michael Trapp; Univ. Prof. Maximilian Moser: [https://web.archive.org/web/20150518095813/http://www.zirbe-michel.de/fileadmin/zirbel-forschungsarbeit.pdf ''Evaluation der Auswirkungen eines Zirbenholzumfeldes auf Kreislauf, Schlaf, Befinden und vegetative Regulation'']. Joanneum Research Institut für Nichtinvasive Diagnostik, Weiz 2003.</ref> Plantaziuns forestalas da schembers n’han per ordinari betg il success giavischà: las plantas creschan plaun, bleras pateschan da donns da ruier u na cuntanschan per auters motivs betg la vegliadetgna da tagl giavischada. Perquai che la dumonda suenter lain da schember è creschida, è il pretsch s’augmentà vaira ferm. === Nuschegls-schember === Ils nuschegls-schember u cocs-schember cuntegnan 70&nbsp;% grass e 20&nbsp;% proteins. Quels gustan bain ed èn nutritivs; els vegnan duvrads sco delicatessa u per cuschinar, pli baud vegnivan els per part schizunt exportads. Cuntrari als nuschegls da pinias ch’han ina cumparsa sumeglianta èn ils nuschegls-schember per ordinari main lunghents ed in pau pli umids; els na gustan betg uschè ferm da rascha e regordan pli ferm al gust da nuschs. Ina spezialitad furma il vinars da schember (‹Zirbeler›): Per liter vinars vegnan mess en trais fin quatter nuschegls-schember, e quai fin che l’extract ha cuntanschì ina colur brin stgira fin cotschnenta. Quel serva sco medischina e product da giudiment. == Sistematica == [[Datoteca:Tamangur.jpg|thumb|210px|God Tamangur]] Entaifer il gener dals pins (''Pinus'') vegn il schember classifitgà sco suonda: Sutgener Strobus, secziun Quinquefoliae, sutsecziun Strobus. Pli baud han ins savens er attribuì il schember sibiric a la spezia ''Pinus cembra'' (sco sutspezia ubain sco varietad). Ozendi vegn quel però considerà sco atgna spezia (''Pinus sibirica''). Il dumber da cromosoms dal schember munta a 2n = 24. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Ulrich Hecker: ''Bäume und Sträucher''. BLV Verlag Minca, 1995, ISBN 3-405-14738-7. * Schütt, Weisgerber, Schuck, Lang, Stimm, Roloff: ''Lexikon der Nadelbäume''. Nikol, Hamburg 2008, ISBN 978-3-933203-80-9, p. 345–355. == Colliaziuns == {{Commonscat|Pinus cembra|Schember}} {{Wikispecies|Pinus cembra}} * [https://www.infoflora.ch/de/flora/pinus-cembra.html#map Pinus cembra L.], sin: infoflora.ch * Thomas Meyer: [https://web.archive.org/web/20200107043752/http://www.blumeninschwaben.de/Hauptgruppen/pin_5_zapfen_ei.htm#Zirbel-%20Kiefer Fotografias e fatgs davart il schember], sin: flora-de * [http://www.baumkunde.de/baumdetails.php?baumID=0152 Purtret dal schember] * [https://web.archive.org/web/20160304070957/http://www.gehoelze.ch/Arve.pdf Infurmaziuns davart la planta (PDF; 135&nbsp;kB)], sin: gehoelze.ch * [https://web.archive.org/web/20150923175741/http://www.proholz.at/?id=2168 Infurmaziuns davart il lain da schember] [[Categoria:Plantas]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Coniferas e plantas da feglia)]] b1v44t0u5ssedax77s2gvxo8snskv4s Johanna Spyri (puter) 0 14314 174171 174116 2026-09-26T21:55:56Z Albinfo 2471 174171 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Johanna Spyri}} {{idiom|puter|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=Johanna Spyri}} '''Johanna Louise Spyri''', naschida '''Heusser''' (* 12 gün 1827, [[Hirzel]], [[Chantun Turitg|chantun da Turich]]; † 7 lügl 1901, [[Turitg|Turich]]) eira üna scriptüra [[svizra]] da cudeschs pella giventüna. Ella es la creatura da la renumneda figüra literara da ''Heidi''. == Biografia == Johanna Heusser eira la quarta dals ses figls dal meidi Johann Jacob Heusser e da la poetessa Meta Heusser-Schweizer, e naschit e creschit sü a [[Hirzel]], üna vschinauncha i'l [[Chantun Turitg|Chantun Turich]]. Dal [[1852]] maridet a Johann Bernhard Spyri, ün advocat, schurnalist - e pü tard nuder - naschieu a [[Turitg|Turich]], chi faiva part dal ravuogl d'amihs il pü stret da [[Richard Wagner]] illa [[Turitg|cited svizra]]. Il prüm raquint da Johanna Spyri füt ''Ein Blatt auf Vronys Grab'', publicho dal [[1871]]. Dal [[1880]] scrivet ella ''Heidis Lehr- und Wanderjahre'', chi vet fich success in tuot il muond, scu'l seguond volüm, ''Heidi kann brauchen was es gelernt hat'', gnieu our zieva ün an. Il cudesch ''Heidi'' es eir hos ün dals pü lets e tradüts dal muond; ad es gnit fat bgers films e films da disegns sün que. Tuot las lavuors da Johanna Spyri daun ün sguard critic da la [[Svizra]] e da las cundiziuns da vita düraunt la prüma perioda industriela. Pustüt tgnaiva'la a cour la sort da giuvnas ed iffaunts, perche cha la megldra part da sieus cudeschs ho scu suottitul ''Eine Geschichte für Kinder und auch für Solche, welche die Kinder lieb haben'' ("Ün'istorgia per iffaunts ed eir per chi chi ho gugent als iffaunts"). Per que haun sieus raquints ün interess na be litterar, ma eir sociel e istoric. Traunter [[1871]] e [[1901]] publichet ella 31 cudeschs, 27 volüms da raquints e 4 broschuras: in tuot 48 raquints. Johanna Spyri murit dal [[1901]] a [[Turitg|Turich]]; ella gnit sepulida i'l sunteri [[Turitg|turichais]] da [[Sihlfeld]], scu otras persunas [[Svizra|svizras]] renumnedas.<br /> Sia ierta vain conserveda da l'[[Institut svizzer giuventüna e medias]] da [[Turitg|Turich]]. == Lavuors == * 1871, ''Ein Blatt auf Vrony's Grab'' * 1872, ''Nach dem Vaterhause!'' * 1873, ''Aus früheren Tagen'' * 1872, ''Ihrer Keines vergessen'' * 1872, ''Verirrt und gefunden (Aus dem Leben)'' (volüm da raquints) * 1878, ''Heimathlos.'' (culs raquints ''Am Silser- und am Gardasee'' e ''Wie Wiseli's Weg gefunden wird'') * 1879, ''Aus Nah und Fern.'' (culs raquints ''Der Mutter Lied'' e ''Peppino, fast eine Räubergeschichte'') * 1879, ''Verschollen, nicht vergessen. Ein Erlebnis, meinen guten Freundinnen, den jungen Mädchen'' * 1880, ''Heidi's Lehr- und Wanderjahre'' * 1880, ''Im Rhonethal'' * 1880, ''Aus unserem Lande'' (culs raquints ''Daheim und wieder draussen'' e ''Wie es in Waldhausen zugeht'') * 1881, ''Am Sonntag'' * 1881, ''Heidi kann brauchen, was es gelernt hat'' * 1881, ''Ein Landaufenthalt von Onkel Titus'' * 1882, ''Kurze Geschichten für Kinder und auch für Solche, welche die Kinder lieb haben.'' (culs raquints ''Beim Weiden-Joseph'', ''Rosen-Resli'', ''Der Toni von Kandergrund'', ''Und wer nur Gott zum Freunde hat, dem hilft er allerwegen!'' e ''In sicherer Hut'') * 1883, ''Wo Gritlis Kinder hingekommen sind'' * 1883, ''Zwei Volksschriften'' (culs raquints ''Ein goldener Spruch'' e ''Wie einer dahin kam, wo er nicht hin wollte'') * 1884, ''Gritlis Kinder kommen weiter'' * 1885, ''Aus dem Leben eines Advocaten'' * 1886 ''Kurze Geschichten für Kinder und auch für Solche, welche die Kinder lieb haben. Zweiter Band'' (culs raquints ''Moni der Geissbub'', ''Was der Grossmutter Lehre bewirkt'', ''Vom This, der doch etwas wird'', ''Am Felsensprung'' e ''Was Sami mit den Vögeln singt'') * 1887, ''Was soll denn aus ihr werden? Eine Erzählung für junge Mädchen'' * 1887, ''Ariel die Meerjungfrau'' * 1888, ''Arthur und Squirrel'' * 1888, ''Aus den Schweizer Bergen'' (culs raquints ''In Hinterwald'', ''Die Elfe von Intra'' e ''Vom fröhlichen Heribli'') * 1889, ''Was aus ihr geworden ist. Eine Erzählung für junge Mädchen'' * 1890, ''Einer vom Hause Lesa. Eine Geschichte für Kinder und auch für Solche, welche die Kinder lieb haben'' (pü tard eir cul titul ''Die Kinder vom Lesahof. Das Lied des Berges'' e la seguonda part de l'originel cul titul ''Stefeli. Weitere Schicksale der Kinder vom Lesahof'') * 1891, ''Volksschriften von Johanna Spyri. Zweiter Band'' (culs raquints ''In Leuchtensee'' e ''Wie es mit der Goldhalde gegangen ist'') * 1892, ''Schloss Wildenstein'' * 1901, ''Die Stauffer-Mühle'' * ''Was Sami mit den Vögeln singt'', a partir da 9 ans, Schweizerisches Jugendschriftenwerk (SJW), Heft 78 * ''Wer Gott zum Freunde hat'', a partir da 9 ans, SJW-Heft 79 * ''Allen zum Trost'', a partir da 9 ans, SJW-Heft 80 * ''Lauris Krankheit'', a partir da 9 ans, SJW-Heft 81/82 * ''Vom This, der doch etwas wird'', a partir da 10 ans, SJW-Heft == Bibliografia == * Marie Frey-Uhler, ''Johanna Spyri 1827-1901'', Biographie ab 12 J.. SJW-Heft * Jean Villain, Der erschriebene Himmel, 1997 == Oters progets == {{Commons}} {{Wikisource|tip=autur|Johanna Spyri|Johanna Spyri|code=de|lingua=tudestg}} == Colliaziuns == *[https://web.archive.org/web/20160325194852/http://libraries.admin.ch/cgi-bin/gw/chameleon?skin=helveticat&inst=consortium&submittheform=Search&usersrch=1&beginsrch=1&elementcount=3&function=INITREQ&search=KEYWORD&rootsearch=KEYWORD&lng=de&pos=1&conf=.%2Fchameleon.conf&t1=johanna+spyri&u1=1003&op1=OR&t2=johanna+spyri&u2=21&op2=AND&t3=&u3=1035&host=biblio.admin.ch%2B3601%2BDEFAULT&patronhost=biblio.admin.ch%203601%20DEFAULT Lavuors da u davart Johanna Spyri] i'l catalog Helveticat da la Biblioteca naziunela svizra (in [[lingua tudestga|lingua tudas-cha]]) *[http://www.fh-augsburg.de/~harsch/germanica/Chronologie/19Jh/Spyri/spy_intr.html Lavuors] illa Bibliotheca Augustana (in [[lingua tudestga|lingua tudas-cha]]) *[http://www.johanna-spyri-museum.ch Museum da Johanna Spyri] (in [[lingua tudestga|lingua tudas-cha]]) * [http://www.sikjm.ch Institut svizzer giuventüna e medias] cun l'''Archiv Johanna Spyri'' (in [[lingua tudestga|lingua tudas-cha]]) *[http://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/johanna-spyri/ FemBiographie da Johanna Spyri] (in [[lingua tudestga|lingua tudas-cha]]) {{DEFAULTSORT:Spyri, Johanna}} [[Categoria:Scripturs da la Svizra]] [[Categoria:Scripturs en lingua tudestga]] [[Categoria:Dunnas‎]] [[Categoria:Persunas dal 19avel tschientaner‎]] [[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner‎]] [[als:Johanna Spyri]] [[de:Johanna Spyri]] [[fr:Johanna Spyri]] [[it:Johanna Spyri]] [[lmo:Johanna Spyri]] 1pu60whnzi3qbln944k55c6pxplfywo 174172 174171 2026-09-26T22:01:18Z Albinfo 2471 174172 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Johanna Spyri}} {{idiom|puter|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=Johanna Spyri}} {{InterwikiP2959}} '''Johanna Louise Spyri''', naschida '''Heusser''' (* 12 gün 1827, [[Hirzel]], [[Chantun Turitg|chantun da Turich]]; † 7 lügl 1901, [[Turitg|Turich]]) eira üna scriptüra [[svizra]] da cudeschs pella giventüna. Ella es la creatura da la renumneda figüra literara da ''Heidi''. == Biografia == Johanna Heusser eira la quarta dals ses figls dal meidi Johann Jacob Heusser e da la poetessa Meta Heusser-Schweizer, e naschit e creschit sü a [[Hirzel]], üna vschinauncha i'l [[Chantun Turitg|Chantun Turich]]. Dal [[1852]] maridet a Johann Bernhard Spyri, ün advocat, schurnalist - e pü tard nuder - naschieu a [[Turitg|Turich]], chi faiva part dal ravuogl d'amihs il pü stret da [[Richard Wagner]] illa [[Turitg|cited svizra]]. Il prüm raquint da Johanna Spyri füt ''Ein Blatt auf Vronys Grab'', publicho dal [[1871]]. Dal [[1880]] scrivet ella ''Heidis Lehr- und Wanderjahre'', chi vet fich success in tuot il muond, scu'l seguond volüm, ''Heidi kann brauchen was es gelernt hat'', gnieu our zieva ün an. Il cudesch ''Heidi'' es eir hos ün dals pü lets e tradüts dal muond; ad es gnit fat bgers films e films da disegns sün que. Tuot las lavuors da Johanna Spyri daun ün sguard critic da la [[Svizra]] e da las cundiziuns da vita düraunt la prüma perioda industriela. Pustüt tgnaiva'la a cour la sort da giuvnas ed iffaunts, perche cha la megldra part da sieus cudeschs ho scu suottitul ''Eine Geschichte für Kinder und auch für Solche, welche die Kinder lieb haben'' ("Ün'istorgia per iffaunts ed eir per chi chi ho gugent als iffaunts"). Per que haun sieus raquints ün interess na be litterar, ma eir sociel e istoric. Traunter [[1871]] e [[1901]] publichet ella 31 cudeschs, 27 volüms da raquints e 4 broschuras: in tuot 48 raquints. Johanna Spyri murit dal [[1901]] a [[Turitg|Turich]]; ella gnit sepulida i'l sunteri [[Turitg|turichais]] da [[Sihlfeld]], scu otras persunas [[Svizra|svizras]] renumnedas.<br /> Sia ierta vain conserveda da l'[[Institut svizzer giuventüna e medias]] da [[Turitg|Turich]]. == Lavuors == * 1871, ''Ein Blatt auf Vrony's Grab'' * 1872, ''Nach dem Vaterhause!'' * 1873, ''Aus früheren Tagen'' * 1872, ''Ihrer Keines vergessen'' * 1872, ''Verirrt und gefunden (Aus dem Leben)'' (volüm da raquints) * 1878, ''Heimathlos.'' (culs raquints ''Am Silser- und am Gardasee'' e ''Wie Wiseli's Weg gefunden wird'') * 1879, ''Aus Nah und Fern.'' (culs raquints ''Der Mutter Lied'' e ''Peppino, fast eine Räubergeschichte'') * 1879, ''Verschollen, nicht vergessen. Ein Erlebnis, meinen guten Freundinnen, den jungen Mädchen'' * 1880, ''Heidi's Lehr- und Wanderjahre'' * 1880, ''Im Rhonethal'' * 1880, ''Aus unserem Lande'' (culs raquints ''Daheim und wieder draussen'' e ''Wie es in Waldhausen zugeht'') * 1881, ''Am Sonntag'' * 1881, ''Heidi kann brauchen, was es gelernt hat'' * 1881, ''Ein Landaufenthalt von Onkel Titus'' * 1882, ''Kurze Geschichten für Kinder und auch für Solche, welche die Kinder lieb haben.'' (culs raquints ''Beim Weiden-Joseph'', ''Rosen-Resli'', ''Der Toni von Kandergrund'', ''Und wer nur Gott zum Freunde hat, dem hilft er allerwegen!'' e ''In sicherer Hut'') * 1883, ''Wo Gritlis Kinder hingekommen sind'' * 1883, ''Zwei Volksschriften'' (culs raquints ''Ein goldener Spruch'' e ''Wie einer dahin kam, wo er nicht hin wollte'') * 1884, ''Gritlis Kinder kommen weiter'' * 1885, ''Aus dem Leben eines Advocaten'' * 1886 ''Kurze Geschichten für Kinder und auch für Solche, welche die Kinder lieb haben. Zweiter Band'' (culs raquints ''Moni der Geissbub'', ''Was der Grossmutter Lehre bewirkt'', ''Vom This, der doch etwas wird'', ''Am Felsensprung'' e ''Was Sami mit den Vögeln singt'') * 1887, ''Was soll denn aus ihr werden? Eine Erzählung für junge Mädchen'' * 1887, ''Ariel die Meerjungfrau'' * 1888, ''Arthur und Squirrel'' * 1888, ''Aus den Schweizer Bergen'' (culs raquints ''In Hinterwald'', ''Die Elfe von Intra'' e ''Vom fröhlichen Heribli'') * 1889, ''Was aus ihr geworden ist. Eine Erzählung für junge Mädchen'' * 1890, ''Einer vom Hause Lesa. Eine Geschichte für Kinder und auch für Solche, welche die Kinder lieb haben'' (pü tard eir cul titul ''Die Kinder vom Lesahof. Das Lied des Berges'' e la seguonda part de l'originel cul titul ''Stefeli. Weitere Schicksale der Kinder vom Lesahof'') * 1891, ''Volksschriften von Johanna Spyri. Zweiter Band'' (culs raquints ''In Leuchtensee'' e ''Wie es mit der Goldhalde gegangen ist'') * 1892, ''Schloss Wildenstein'' * 1901, ''Die Stauffer-Mühle'' * ''Was Sami mit den Vögeln singt'', a partir da 9 ans, Schweizerisches Jugendschriftenwerk (SJW), Heft 78 * ''Wer Gott zum Freunde hat'', a partir da 9 ans, SJW-Heft 79 * ''Allen zum Trost'', a partir da 9 ans, SJW-Heft 80 * ''Lauris Krankheit'', a partir da 9 ans, SJW-Heft 81/82 * ''Vom This, der doch etwas wird'', a partir da 10 ans, SJW-Heft == Bibliografia == * Marie Frey-Uhler, ''Johanna Spyri 1827-1901'', Biographie ab 12 J.. SJW-Heft * Jean Villain, Der erschriebene Himmel, 1997 == Oters progets == {{Commons}} {{Wikisource|tip=autur|Johanna Spyri|Johanna Spyri|code=de|lingua=tudestg}} == Colliaziuns == *[https://web.archive.org/web/20160325194852/http://libraries.admin.ch/cgi-bin/gw/chameleon?skin=helveticat&inst=consortium&submittheform=Search&usersrch=1&beginsrch=1&elementcount=3&function=INITREQ&search=KEYWORD&rootsearch=KEYWORD&lng=de&pos=1&conf=.%2Fchameleon.conf&t1=johanna+spyri&u1=1003&op1=OR&t2=johanna+spyri&u2=21&op2=AND&t3=&u3=1035&host=biblio.admin.ch%2B3601%2BDEFAULT&patronhost=biblio.admin.ch%203601%20DEFAULT Lavuors da u davart Johanna Spyri] i'l catalog Helveticat da la Biblioteca naziunela svizra (in [[lingua tudestga|lingua tudas-cha]]) *[http://www.fh-augsburg.de/~harsch/germanica/Chronologie/19Jh/Spyri/spy_intr.html Lavuors] illa Bibliotheca Augustana (in [[lingua tudestga|lingua tudas-cha]]) *[http://www.johanna-spyri-museum.ch Museum da Johanna Spyri] (in [[lingua tudestga|lingua tudas-cha]]) * [http://www.sikjm.ch Institut svizzer giuventüna e medias] cun l'''Archiv Johanna Spyri'' (in [[lingua tudestga|lingua tudas-cha]]) *[http://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/johanna-spyri/ FemBiographie da Johanna Spyri] (in [[lingua tudestga|lingua tudas-cha]]) {{DEFAULTSORT:Spyri, Johanna}} [[Categoria:Scripturs da la Svizra]] [[Categoria:Scripturs en lingua tudestga]] [[Categoria:Dunnas‎]] [[Categoria:Persunas dal 19avel tschientaner‎]] [[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner‎]] 573ra6ctmtq65gei9rlktccmtdddb5f Dschember 0 14852 174159 170565 2026-09-26T17:09:46Z Albinfo 2471 174159 wikitext text/x-wiki {{idiom|puter|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=Schember}} {{InterwikiP2959}} [[Datoteca:Pinus cembra20080705.jpg|miniatura|Dschember]] Il '''dschember''' (lat. Pinus cembra) es ün bös-ch caracteristic da la cuntregia da l'[[Engiadina]] ed es part da la famiglia da pinas. Il bös-ch d'aguogl po ragiundscher ün'eted fin da püss tschient ans. Pervi da la sia resistenza cunter il fraid as deraset il dschember luntaun in l'Engiadina. Las fibras da lain sun spessas ed ils dschembers sun rich da rescha, per que cha'l lain da dschember ho üna buna savur intensiva. === Industria da lain === [[Datoteca:Gens de l'alpe Musée dauphinois 2020 abc24.jpg|miniatura|Intagliadüras]] Aint l'industria da lain in l'Engiadina es il lain da dschember il elemaint centrel: el vain druvo tradiziunelmaing per fabricher mobiglias, scu per exaimpel s-chabels, baunchs e schatullas cun intagliadüras da rosettas e per las maisas tradiziunelas cun platta da crap da s-chaglia. Cun la sorta da lein sun eir intavledas las stüvettas. === Tamangur === Il pü ot god da dschember in [[Europa]] as chatta in la cuntregia [[Tamangur]] in l'[[Engiadina|Engiadina Bassa]], chi cumainza a l'imbouchadüra da la Val Plazèr sün ün otezza da 1994 m. sur mer e piglia üna fin al sectur Zondra da Tamangur al Pass da Costainas sün ün otezza da 2251 m. sur mer e chi colla l'Engiadina cun la [[Val Müstair]]. == Guarda eir == Ün artichel sur il dschember in lung ed in larg as trouva in Rumauntsch Grischun suot il pled ''[[Schember]].'' == Litteratura == * ''[https://web.archive.org/web/20160304070957/http://www.gehoelze.ch/Arve.pdf Infurmaziuns davart la plaunta]''. Consulte ils 2 avrigl 2026 * ''[https://web.archive.org/web/20150923175741/http://www.proholz.at/?id=2168 Infurmaziuns davart il lain da dschember]''. Consulte ils 2 avrigl 2026 == Colliaziuns == {{Commonscat|Pinus cembra|Dschember|puter}} [[Categoria:Plantas]] [[Categoria:Engiadina]] 9grxtah495rl7tny3k3mpephto5hqqh 174218 174159 2026-09-27T10:18:43Z Albinfo 2471 /* Colliaziuns */ 174218 wikitext text/x-wiki {{idiom|puter|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=Schember}} {{InterwikiP2959}} [[Datoteca:Pinus cembra20080705.jpg|miniatura|Dschember]] Il '''dschember''' (lat. Pinus cembra) es ün bös-ch caracteristic da la cuntregia da l'[[Engiadina]] ed es part da la famiglia da pinas. Il bös-ch d'aguogl po ragiundscher ün'eted fin da püss tschient ans. Pervi da la sia resistenza cunter il fraid as deraset il dschember luntaun in l'Engiadina. Las fibras da lain sun spessas ed ils dschembers sun rich da rescha, per que cha'l lain da dschember ho üna buna savur intensiva. === Industria da lain === [[Datoteca:Gens de l'alpe Musée dauphinois 2020 abc24.jpg|miniatura|Intagliadüras]] Aint l'industria da lain in l'Engiadina es il lain da dschember il elemaint centrel: el vain druvo tradiziunelmaing per fabricher mobiglias, scu per exaimpel s-chabels, baunchs e schatullas cun intagliadüras da rosettas e per las maisas tradiziunelas cun platta da crap da s-chaglia. Cun la sorta da lein sun eir intavledas las stüvettas. === Tamangur === Il pü ot god da dschember in [[Europa]] as chatta in la cuntregia [[Tamangur]] in l'[[Engiadina|Engiadina Bassa]], chi cumainza a l'imbouchadüra da la Val Plazèr sün ün otezza da 1994 m. sur mer e piglia üna fin al sectur Zondra da Tamangur al Pass da Costainas sün ün otezza da 2251 m. sur mer e chi colla l'Engiadina cun la [[Val Müstair]]. == Guarda eir == Ün artichel sur il dschember in lung ed in larg as trouva in Rumauntsch Grischun suot il pled ''[[Schember]].'' == Litteratura == * ''[https://web.archive.org/web/20160304070957/http://www.gehoelze.ch/Arve.pdf Infurmaziuns davart la plaunta]''. Consulte ils 2 avrigl 2026 * ''[https://web.archive.org/web/20150923175741/http://www.proholz.at/?id=2168 Infurmaziuns davart il lain da dschember]''. Consulte ils 2 avrigl 2026 == Colliaziuns == {{Commonscat|Pinus cembra|Dschember|puter}} {{Wikispecies|Pinus cembra}} [[Categoria:Plantas]] [[Categoria:Engiadina]] bkte95zw5ofwd9ygy4kw7lcknntrrum Sgrafit in Engiadina 0 14864 174160 174053 2026-09-26T18:41:44Z Albinfo 2471 Lf 174160 wikitext text/x-wiki {{Puter}}[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan [[Sgrafit|sgrafits]] in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter.<ref>Rafael Ruiz Alonso: ''Esgrafiado. Materiales, técnicas y aplicaciones. In: Corrientes nacionales e internacionales del esgrafiado''. Tom 1. ''Instituto de la cultura tradicional segoviana Manuel Gonzales Herrero'', Segovia 2015, ISBN 978-84-86789-84-8, Pagina 114–118, 203–209.</ref> Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].<ref name=":1" /> === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da [[sgrafit]] es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://web.archive.org/web/20260413003425/https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://web.archive.org/web/20251208075855/https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a [[Turitg|Turich]].<ref name=":1">Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv c''haun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa a S-chanf]] Ulrich Vital da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol, chi deriva da l'[[Antica]]. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://web.archive.org/web/20251111002427/https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Adüna darcho as vezza versins sün las chesas engiadinaisas. Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.<ref name=":1" /> == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: ''Lebendige Traditionen''. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> == Weblinks == [[Categoria:Architectura]] [[Categoria:Architectura en Svizra]] [[Categoria:Engiadina]] 3sozpkifk4d58ydx74szt0vkwbx6pal Benedetto Vigne 0 14890 174181 173913 2026-09-26T22:49:38Z Albinfo 2471 /* Translaziuns */ 174181 wikitext text/x-wiki {{Idiom|rumantsch grischun|lemma2=Benedetto Vigne (Surmiran)|idiom2=surmiran}}[[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]] '''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da settember 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. En: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. En: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco iniziant dad events da tuttas colurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. En: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> == Vita e lavur == Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> – nua ch'el ha contribuì ils onns 1970 e 1980 a l'[[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica da la claustra da Mustèr]] – sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participà cun ils ''New Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum. Suenter spender in pèr onns pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio ''Sunrise a Kirchberg SG'' per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets ''benni & others'' reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. En: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different. === Ils onns 1980 === L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock aifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils ''Züri West'', da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" /> === Ils onns 1990 e 2000 === Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn 1990 ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular –&nbsp;ils Beatles per rumantsch. En: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internaziunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]]. Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatles per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] en il rom da la chasa [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. En: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagnà dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]]. Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. En: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactur da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intginas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass'' cun me per Olivia Spinatsch u l'entira cumposiziun da Tgei? per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari. Da 2012 fin 2026 ha Benedetto «Benni» Vigne sunà bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona era la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] a la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''. ==== Cudeschs ==== Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraras) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da haiku (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. En: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> === Intermediaziun da cultura dals onns 2020 === L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Benedetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna a chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. En: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://web.archive.org/web/20260419103214/https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> === Persunalias === Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà. == Ovras == === Portatuns === * Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978) * Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985) * Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995) * (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005) * Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023) === Cudeschs === * Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg). * Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006) * Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016) * Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018) * Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023) === Translaziuns === * Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co., ISBN 3-413750-01-9, 1988) * La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019) * Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001) == Premis == * Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001) * Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002) * [[Premi grischun da litteratura]] (2007) == Weblinks == * RTR Musica: ''[https://www.youtube.com/watch?v=c9dgFzeKC3g&list=RDMMc9dgFzeKC3g&start_radio=1 La glior da Pasca – Benedetto Vigne]'' sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun) * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. En: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiun rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da matg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. En: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da matg 2026. * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da ballape rumantscha: Balla balla balla]''. En: nossa istorgia, RTR, ils 20 da matg 2008. Consultà ils 3 da matg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. En: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da matg 2026. * Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' En: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da matg 2026. == Indicaziun da las funtaunas == <references /> {{DEFAULTSORT:Vigne, Benedetto}} [[Categoria:Musicists]] [[Categoria:Musica (Svizra)]] [[Categoria:Musica rumantscha]] [[Categoria:Litteratura svizra]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:Persunas rumantschas]] fpvehd7klu684z4pcfmq51fgm34sf2b Benedetto Vigne (Surmiran) 0 14894 174158 173914 2026-09-26T17:02:49Z Albinfo 2471 174158 wikitext text/x-wiki {{Idiom|surmiran|lemma2=Benedetto Vigne|idiom2=grischun}} {{InterwikiP2959}} [[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne agl ''Sechseläuten'' a Turitg, igl onn 2026.]] '''Benedetto «Benni» Vigne''' è naschia igls 18 da settember 1951 a Belluno ([[Italia|Italgia]]) e carschia se a [[Salouf]].<ref>''Benedetto Vigne''. An: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consulto igls 23 d'avregl 2026</ref> Siva digl 1973 abitescha el permanentamaintg a [[Turitg]]. El è autour, cantautour, schurnalist e redactour da radio. Benedetto vala scu pionier digl rock rumantsch,<ref name=":1">''Laura Decurtins'': Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. An: Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> el screiva e canta bunamaintg tot las sias canzungs an surmiran.<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. An: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 vicerversa litteratura], 2018. Consulto igls 20 d'avregl 2026. </ref> El è er cunfundatour digls [[Dis da litteratura Domat|Dis da litteratura a Domat]]. Igl 2002 ò el survagnia igl Premi da rancunaschientscha digl Chantun Grischun ed igl 2007 igl [[Premi grischun da litteratura]]. == Veta e lavour == === Musica e schurnalissem === Benedetto ò passanto la sia unfanza a Salouf; durant igl sies taimp scu gimnasiast alla scola claustrala da Mustèr ò el scretg en toc [[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica]] aint igl rom dalla clostra. Igls amprems onns 1970 s'è furmada anturn Benedetto ena pitschna scena da rock rumantscha. La sia amprema band da chel stil veva nom «New Commons». Anturn igls mezs digls '80 veva chel muvimaint survagnia en grond svilup tras igl «[[Festival dalla musica romontscha]]» da [[Mustér|Mustèr]]; Benedetto vala scu pionier da chella scena.<ref name=":0" /> Igl sies ampres album «Carezzas», en portatung LP, ò el registro igl onn 1977, ordlonder è nascheida la sia band turitgesa «Benni & others».<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Rätoromanische Musik: Benedetto Vigne]''. An: ''Radio Televisiun Rumantsch''. Consulto igls 23 d'avregl 2026</ref> Or dalla sia canzung «La glior da Pasca», cumpiglieda ainten la cassetta «Or da schlers e baraccas», è dvanto igl 1985 igl amprem videoclip rumantsch. Igl 1988 è la band «Benni & others» neida reactivada. 1993 ò ella survagnia igl nom «Vagabunts».<ref name=":1" /> Digls onns 1970 anfignen tar la sia pensiun ò Benedetto scretg recensiuns e purtrets da pop e rock per la gasetta «Tages Anzeiger». Igl 1991 è Benedetto nia angaschea scu collaboratour da [[RTR]] resepectiv digl radio rumantsch, igl amprem scu redactour da musica e pi tard er scu moderatour.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa Literattura: Benedetto Vigne]''. An: ''Radio Televisiun Rumantsch,'' igls 14 da schaner''.'' Consulto igls 20 d'avregl 2026</ref> A caschung da lour 60avel anniversari ò Benedetto produtgia igl onn 2011 en agen «Top Pop» – reia popmusicala dad RTR – an en duet cun [[Paulin Nuotclà]]: «Trubadur». Digl 2019 anfign igl 2026 ò el suno bass aint igl trio rumantsch-turitges «El Mar Treis». Igl onn 2023 ò Benedetto edia en ulteriour portatung accumpagnea d'ena autobiografia musicala, en disc cumpact ed en codesch signias da «Benni & otras»: «Melodias da mi'tatta».<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. An: ''Radio Televisiun Rumantsch'', igls 14 da schaner. Consulto igls 20 d'avregl 2026.</ref> === Litteratura === Ansemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ò el gia fundo igl onn 1990 igls «Dis da litteratura» a [[Domat]].<ref name=":0" /> Benedetto veva gio publitgia durant ples onns divers texts litterars an gasettas e revistas, ma igl sies amprem veir codesch «Istorgias da Trantertemp» ò el edia pir igl onn 2006, ena rimnada dad «Impuls» per RTR. Igl 2019 è cumparia igl roman curt «Ils ventganov da settember».<ref>''Benedetto Vigne''. An: ''[https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]''. Consulto igls 23 d'avregl 2026</ref> Dantant tgi Benedetto Vigne screiva surmiran per las sias canzungs èn igls sies oters texts consequentamaintg per rumantsch grischun. === Translaziuns === El lavoura er scu translatour, surtot da texts engles. Pigl project «Prisas-Reprisas-Surprisa», concepia per igls «Dis da litteratura» 2001, ò Benedetto transponia divers hits internaziunals an rumantsch.<ref>''Lain fabular – ils Beatles per rumantsch''. An: ''[https://www.suedostschweiz.ch/zeitung/lain-fabular-ils-beatles-rumantsch Südostschweiz]'', igls 14 da settember 2014. Consulto igls 3 da matg 2026</ref> Chels èn nias interpretos dalla cuminanza rumantscha da rock, pop e folk ed alloura er preschentos all'Expo.02 a [[Bienna]]. Per igl project da musica «Lain fabular –&nbsp;ils Beatles per rumantsch», edia 2005 scu CD dobla, ò Benedetto translato an rumantsch grischun 27 canzungs digls «fab four», cantadas da divers:as interpret:as, per part er betg rumantsch:as.<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27 Beatles per rumantsch]''. An: ''E-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post'', igl 1. da zercladour 2014. Consulto igls 20 d'avregl 2026. </ref> === Occurenzas === Igl onn 2025 puspe en project temerari: Benedetto lantscha cun ageid da ples commembers u simpatisants dall’uniun «CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)», igl «Festivalet», dus deis da cultura rumantscha anmez igl martgea da Turitg – ena premiera er chest grondious evenimaint. Strousch en onn pi tard ò Benedetto concepia, an nom da chel comité, igl program da musica grischuna ad occasiun digl «Sechseläuten» a Turitg.<ref>''Über uns''. An: ''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns festivalet.ch]''. Consulto igls 20 d'avregl 2026</ref><ref>''[https://web.archive.org/web/20260419103214/https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüte 2026 – Programm-Übersicht]''. An: ''gastkanton-graubuenden.ch. Departamaint d'economia publica e fatgs socials''. Consulto igls 20 d'avregl 2026.</ref> == Ovras == === Portatungs === * Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978) * Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985) * Vababunts: 11 polaroids (CD, Carazoo, 1995) * (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005) * Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & codesch, Ediziun Apart, 2023) === Codeschs === * Camminando, camminando (biografia intervistica digl cantautour Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg). * Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006) * Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016) * Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018) * Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023) === Translaziuns === * Il president da Valdei (libretto dall'opera da tgombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988) * La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019) * Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001) == Premis == * Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001) * Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002) * [[Premi grischun da litteratura]] (2007) == Varda er == En artetgel cun daple infurmaziuns ins catta en rumantsch grischun sot [[Benedetto Vigne]]. == Weblinks == * RTR Musica: ''[https://www.youtube.com/watch?v=c9dgFzeKC3g&list=RDMMc9dgFzeKC3g&start_radio=1 La glior da Pasca – Benedetto Vigne]'' sin youtube, igls 17 d'avregl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun) * [https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf ''Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976'']. An: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cugl toc Vagabund a caschung dall'emissiun da televisiun rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consulto igls 3 da matg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. An: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', igls 8 d'october 1995. Consulto igls 3 da matg 2026. * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da ballape rumantscha: Balla balla balla]''. An: nossa istorgia, RTR, igls 20 da matg 2008. Consulto igls 3 da matg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', igls 8 da november 2015. An: RTR, emissiun Cuntrasts. Consulto igls 3 da matg 2026. * Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' An: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consulto igls 3 da matg 2026. == Indicaziuns dallas funtangas == <references /> {{DEFAULTSORT:Vigne, Benedetto}} [[Categoria:Musicists]] [[Categoria:Musica (Svizra)]] [[Categoria:Musica rumantscha]] [[Categoria:Litteratura svizra]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:Persunas svizras]] [[Categoria:Persunas rumantschas]] 4983fvr4pmconhfgvno3ez6s68nnv32 174180 174158 2026-09-26T22:48:05Z Albinfo 2471 174180 wikitext text/x-wiki {{Idiom|surmiran|lemma2=Benedetto Vigne|idiom2=grischun}} {{InterwikiP2959}} [[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne agl ''Sechseläuten'' a Turitg, igl onn 2026]] '''Benedetto «Benni» Vigne''' è naschia igls 18 da settember 1951 a Belluno ([[Italia|Italgia]]) e carschia se a [[Salouf]].<ref>''Benedetto Vigne''. An: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consulto igls 23 d'avregl 2026</ref> Siva digl 1973 abitescha el permanentamaintg a [[Turitg]]. El è autour, cantautour, schurnalist e redactour da radio. Benedetto vala scu pionier digl rock rumantsch,<ref name=":1">''Laura Decurtins'': Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. An: Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> el screiva e canta bunamaintg tot las sias canzungs an surmiran.<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. An: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 vicerversa litteratura], 2018. Consulto igls 20 d'avregl 2026. </ref> El è er cunfundatour digls [[Dis da litteratura Domat|Dis da litteratura a Domat]]. Igl 2002 ò el survagnia igl Premi da rancunaschientscha digl Chantun Grischun ed igl 2007 igl [[Premi grischun da litteratura]]. == Veta e lavour == === Musica e schurnalissem === Benedetto ò passanto la sia unfanza a Salouf; durant igl sies taimp scu gimnasiast alla scola claustrala da Mustèr ò el scretg en toc [[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica]] aint igl rom dalla clostra. Igls amprems onns 1970 s'è furmada anturn Benedetto ena pitschna scena da rock rumantscha. La sia amprema band da chel stil veva nom «New Commons». Anturn igls mezs digls '80 veva chel muvimaint survagnia en grond svilup tras igl «[[Festival dalla musica romontscha]]» da [[Mustér|Mustèr]]; Benedetto vala scu pionier da chella scena.<ref name=":0" /> Igl sies ampres album «Carezzas», en portatung LP, ò el registro igl onn 1977, ordlonder è nascheida la sia band turitgesa «Benni & others».<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Rätoromanische Musik: Benedetto Vigne]''. An: ''Radio Televisiun Rumantsch''. Consulto igls 23 d'avregl 2026</ref> Or dalla sia canzung «La glior da Pasca», cumpiglieda ainten la cassetta «Or da schlers e baraccas», è dvanto igl 1985 igl amprem videoclip rumantsch. Igl 1988 è la band «Benni & others» neida reactivada. 1993 ò ella survagnia igl nom «Vagabunts».<ref name=":1" /> Digls onns 1970 anfignen tar la sia pensiun ò Benedetto scretg recensiuns e purtrets da pop e rock per la gasetta «Tages Anzeiger». Igl 1991 è Benedetto nia angaschea scu collaboratour da [[RTR]] resepectiv digl radio rumantsch, igl amprem scu redactour da musica e pi tard er scu moderatour.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa Literattura: Benedetto Vigne]''. An: ''Radio Televisiun Rumantsch,'' igls 14 da schaner''.'' Consulto igls 20 d'avregl 2026</ref> A caschung da lour 60avel anniversari ò Benedetto produtgia igl onn 2011 en agen «Top Pop» – reia popmusicala dad RTR – an en duet cun [[Paulin Nuotclà]]: «Trubadur». Digl 2019 anfign igl 2026 ò el suno bass aint igl trio rumantsch-turitges «El Mar Treis». Igl onn 2023 ò Benedetto edia en ulteriour portatung accumpagnea d'ena autobiografia musicala, en disc cumpact ed en codesch signias da «Benni & otras»: «Melodias da mi'tatta».<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. An: ''Radio Televisiun Rumantsch'', igls 14 da schaner. Consulto igls 20 d'avregl 2026.</ref> === Litteratura === Ansemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ò el gia fundo igl onn 1990 igls «Dis da litteratura» a [[Domat]].<ref name=":0" /> Benedetto veva gio publitgia durant ples onns divers texts litterars an gasettas e revistas, ma igl sies amprem veir codesch «Istorgias da Trantertemp» ò el edia pir igl onn 2006, ena rimnada dad «Impuls» per RTR. Igl 2019 è cumparia igl roman curt «Ils ventganov da settember».<ref>''Benedetto Vigne''. An: ''[https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]''. Consulto igls 23 d'avregl 2026</ref> Dantant tgi Benedetto Vigne screiva surmiran per las sias canzungs èn igls sies oters texts consequentamaintg per rumantsch grischun. === Translaziuns === El lavoura er scu translatour, surtot da texts engles. Pigl project «Prisas-Reprisas-Surprisa», concepia per igls «Dis da litteratura» 2001, ò Benedetto transponia divers hits internaziunals an rumantsch.<ref>''Lain fabular – ils Beatles per rumantsch''. An: ''[https://www.suedostschweiz.ch/zeitung/lain-fabular-ils-beatles-rumantsch Südostschweiz]'', igls 14 da settember 2014. Consulto igls 3 da matg 2026</ref> Chels èn nias interpretos dalla cuminanza rumantscha da rock, pop e folk ed alloura er preschentos all'Expo.02 a [[Bienna]]. Per igl project da musica «Lain fabular –&nbsp;ils Beatles per rumantsch», edia 2005 scu CD dobla, ò Benedetto translato an rumantsch grischun 27 canzungs digls «fab four», cantadas da divers:as interpret:as, per part er betg rumantsch:as.<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27 Beatles per rumantsch]''. An: ''E-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post'', igl 1. da zercladour 2014. Consulto igls 20 d'avregl 2026. </ref> === Occurenzas === Igl onn 2025 puspe en project temerari: Benedetto lantscha cun ageid da ples commembers u simpatisants dall’uniun «CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)», igl «Festivalet», dus deis da cultura rumantscha anmez igl martgea da Turitg – ena premiera er chest grondious evenimaint. Strousch en onn pi tard ò Benedetto concepia, an nom da chel comité, igl program da musica grischuna ad occasiun digl «Sechseläuten» a Turitg.<ref>''Über uns''. An: ''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns festivalet.ch]''. Consulto igls 20 d'avregl 2026</ref><ref>''[https://web.archive.org/web/20260419103214/https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüte 2026 – Programm-Übersicht]''. An: ''gastkanton-graubuenden.ch. Departamaint d'economia publica e fatgs socials''. Consulto igls 20 d'avregl 2026.</ref> == Ovras == === Portatungs === * Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978) * Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985) * Vababunts: 11 polaroids (CD, Carazoo, 1995) * (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005) * Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & codesch, Ediziun Apart, 2023) === Codeschs === * Camminando, camminando (biografia intervistica digl cantautour Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg). * Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006) * Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016) * Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018) * Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023) === Translaziuns === * Il president da Valdei (libretto dall'opera da tgombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988) * La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019) * Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001) == Premis == * Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001) * Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002) * [[Premi grischun da litteratura]] (2007) == Varda er == En artetgel cun daple infurmaziuns ins catta en rumantsch grischun sot [[Benedetto Vigne]]. == Weblinks == * RTR Musica: ''[https://www.youtube.com/watch?v=c9dgFzeKC3g&list=RDMMc9dgFzeKC3g&start_radio=1 La glior da Pasca – Benedetto Vigne]'' sin youtube, igls 17 d'avregl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun) * [https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf ''Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976'']. An: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cugl toc Vagabund a caschung dall'emissiun da televisiun rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consulto igls 3 da matg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. An: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', igls 8 d'october 1995. Consulto igls 3 da matg 2026. * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da ballape rumantscha: Balla balla balla]''. An: nossa istorgia, RTR, igls 20 da matg 2008. Consulto igls 3 da matg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', igls 8 da november 2015. An: RTR, emissiun Cuntrasts. Consulto igls 3 da matg 2026. * Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' An: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consulto igls 3 da matg 2026. == Indicaziuns dallas funtangas == <references /> {{DEFAULTSORT:Vigne, Benedetto}} [[Categoria:Musicists]] [[Categoria:Musica (Svizra)]] [[Categoria:Musica rumantscha]] [[Categoria:Litteratura svizra]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:Persunas svizras]] [[Categoria:Persunas rumantschas]] cbe6wcuhs8fpw87x56lxud2vqsrd7wr Model:Idioms 10 14908 174183 172848 2026-09-26T23:01:36Z Albinfo 2471 174183 wikitext text/x-wiki <div id="Model_Repassada"> {| {{Bausteindesign1}} | style="width: 24px" | [[Datoteca:Write.svg|24px|link={{TALKPAGENAME}}]] | colspan="6" | Questa pagina è scritta en {{{1}}}. <br />Igl exista er in artitgel davart il medem tema en |- | | valign="top" |'''Rumantsch Grischun:''' {{#if: {{{rg|}}} | [[{{{rg}}}]] | &nbsp;}} | valign="top" |'''Sursilvan:''' {{#if: {{{sursilvan|}}} | [[{{{sursilvan}}}]] | &nbsp;}} | valign="top" |'''Sutsilvan:''' {{#if: {{{sutsilvan|}}} | [[{{{sutsilvan}}}]] | &nbsp;}} | valign="top" |'''Surmiran:''' {{#if: {{{surmiran|}}} | [[{{{surmiran}}}]] | &nbsp;}} | valign="top" |'''Puter:''' {{#if: {{{puter|}}} | [[{{{puter}}}]] | &nbsp;}} | valign="top" |'''Vallader:''' {{#if: {{{vallader|}}} | [[{{{vallader}}}]] | &nbsp;}} |} </div><includeonly>{{#ifeq:{{{1}}}|nocat||{{#ifeq: {{{1}}} |rumantsch grischun|| [[Categoria:{{#switch: {{{1}}} |sursilvan = Artitgels en sursilvan|sutsilvan = Artetgels an sutsilvan|surmiran = Artetgels an surmiran|vallader = Artichels in rumantsch vallader|puter = Artichels in rumauntsch puter|}}]]}} {{#ifexpr: {{#if:{{{rg|}}}|1|0}} + {{#if:{{{sursilvan|}}}|1|0}} + {{#if:{{{sutsilvan|}}}|1|0}} + {{#if:{{{surmiran|}}}|1|0}} + {{#if:{{{puter|}}}|1|0}} + {{#if:{{{vallader|}}}|1|0}} > 1 |[[Categoria:Artitgels disponibels en plirs idioms]] }}|}}</includeonly><noinclude> ;Exempel <code><nowiki>{{Idioms|puter|rg=schember|puter=dschember}}</nowiki></code> {{Idioms|puter|rg=Schember|puter=dschember|surmiran=Schember (Surmiran)}} [[Categoria:Models d'avis|idiom]]</noinclude> 5wnucv8uw5ut4rcgxyv5a1zwwpyeumv 174185 174183 2026-09-26T23:10:39Z Albinfo 2471 174185 wikitext text/x-wiki <div id="Model_Repassada"> {| {{Bausteindesign1}} | style="width: 24px" | [[Datoteca:Write.svg|24px|link={{TALKPAGENAME}}]] | colspan="6" | Questa pagina è scritta en {{{1}}}. <br />Igl exista er in artitgel davart il medem tema en |- | | valign="top" |'''Rumantsch Grischun:''' {{#if: {{{rg|}}} | [[{{{rg}}}]] | &nbsp;}} | valign="top" |'''Sursilvan:''' {{#if: {{{sursilvan|}}} | [[{{{sursilvan}}}]] | &nbsp;}} | valign="top" |'''Sutsilvan:''' {{#if: {{{sutsilvan|}}} | [[{{{sutsilvan}}}]] | &nbsp;}} | valign="top" |'''Surmiran:''' {{#if: {{{surmiran|}}} | [[{{{surmiran}}}]] | &nbsp;}} | valign="top" |'''Puter:''' {{#if: {{{puter|}}} | [[{{{puter}}}]] | &nbsp;}} | valign="top" |'''Vallader:''' {{#if: {{{vallader|}}} | [[{{{vallader}}}]] | &nbsp;}} |} </div><includeonly> {{#ifeq:{{{1|}}}|nocat|| {{#switch:{{{1|}}} |sursilvan=[[Categoria:Artitgels en sursilvan]] |sutsilvan=[[Categoria:Artetgels an sutsilvan]] |surmiran=[[Categoria:Artetgels an surmiran]] |vallader=[[Categoria:Artichels in rumantsch vallader]] |puter=[[Categoria:Artichels in rumauntsch puter]] |#default= }} {{#ifexpr: {{#if:{{{rg|}}}|{{#ifeq:{{{1|}}}|rumantsch grischun|0|1}}|0}} + {{#if:{{{sursilvan|}}}|{{#ifeq:{{{1|}}}|sursilvan|0|1}}|0}} + {{#if:{{{sutsilvan|}}}|{{#ifeq:{{{1|}}}|sutsilvan|0|1}}|0}} + {{#if:{{{surmiran|}}}|{{#ifeq:{{{1|}}}|surmiran|0|1}}|0}} + {{#if:{{{puter|}}}|{{#ifeq:{{{1|}}}|puter|0|1}}|0}} + {{#if:{{{vallader|}}}|{{#ifeq:{{{1|}}}|vallader|0|1}}|0}} > 0 |[[Categoria:Artitgels disponibels en plirs idioms]] }} }} </includeonly><noinclude> ;Exempel <code><nowiki>{{Idioms|puter|rg=schember|puter=dschember}}</nowiki></code> {{Idioms|puter|rg=Schember|puter=dschember|surmiran=Schember (Surmiran)|nocat}} [[Categoria:Models d'avis|idiom]]</noinclude> c5iv67dkd1yeqbq540et1q0r50z3yl6 174187 174185 2026-09-26T23:22:41Z Albinfo 2471 174187 wikitext text/x-wiki <onlyinclude><includeonly><div id="Model_Repassada"> {| {{Bausteindesign1}} | style="width: 24px" | [[Datoteca:Write.svg|24px|link={{TALKPAGENAME}}]] | colspan="6" | Questa pagina è scritta en {{{1}}}. <br />Igl exista er in artitgel davart il medem tema en |- | | valign="top" |'''Rumantsch Grischun:''' {{#if: {{{rg|}}} | [[{{{rg}}}]] | &nbsp;}} | valign="top" |'''Sursilvan:''' {{#if: {{{sursilvan|}}} | [[{{{sursilvan}}}]] | &nbsp;}} | valign="top" |'''Sutsilvan:''' {{#if: {{{sutsilvan|}}} | [[{{{sutsilvan}}}]] | &nbsp;}} | valign="top" |'''Surmiran:''' {{#if: {{{surmiran|}}} | [[{{{surmiran}}}]] | &nbsp;}} | valign="top" |'''Puter:''' {{#if: {{{puter|}}} | [[{{{puter}}}]] | &nbsp;}} | valign="top" |'''Vallader:''' {{#if: {{{vallader|}}} | [[{{{vallader}}}]] | &nbsp;}} |} </div> {{#ifeq:{{{nocat|}}}|1|| {{#switch:{{{1|}}} |sursilvan=[[Categoria:Artitgels en sursilvan]] |sutsilvan=[[Categoria:Artetgels an sutsilvan]] |surmiran=[[Categoria:Artetgels an surmiran]] |vallader=[[Categoria:Artichels in rumantsch vallader]] |puter=[[Categoria:Artichels in rumauntsch puter]] |#default= }} {{#ifexpr: {{#if:{{{rg|}}}|{{#ifeq:{{{1|}}}|rumantsch grischun|0|1}}|0}} + {{#if:{{{sursilvan|}}}|{{#ifeq:{{{1|}}}|sursilvan|0|1}}|0}} + {{#if:{{{sutsilvan|}}}|{{#ifeq:{{{1|}}}|sutsilvan|0|1}}|0}} + {{#if:{{{surmiran|}}}|{{#ifeq:{{{1|}}}|surmiran|0|1}}|0}} + {{#if:{{{puter|}}}|{{#ifeq:{{{1|}}}|puter|0|1}}|0}} + {{#if:{{{vallader|}}}|{{#ifeq:{{{1|}}}|vallader|0|1}}|0}} > 0 |[[Categoria:Artitgels disponibels en plirs idioms]] }} }} </includeonly></onlyinclude><noinclude> Crear ina trav cun colliaziuns a differents artitgels ;Copiar <code><nowiki>{{Idioms| {{idiom}} |rg= |sursilvan= |sutsilvan= |surmiran= |puter= |vallader= }}</nowiki></code> ;Exempel <code><nowiki>{{Idioms|puter|rg=schember|puter=Dschember}}</nowiki></code> {{Idioms|puter|rg=Schember|puter=Dschember|surmiran=Schember (Surmiran)|nocat=1}} [[Categoria:Models d'avis|idiom]]</noinclude> 0ap9t2bl8odhomjnogts2e7hzi4ro5i Categoria:Seiten, die magische ISBN-Links verwenden 14 14920 174169 173943 2026-09-26T19:48:22Z Albinfo 2471 Hiddencat 174169 wikitext text/x-wiki __HIDDENCAT__ [[Categoria:Vichipedia:Categorias generadas automaticamain]] l980jecy2nu4m8xd982e831vnf1hcy4 Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor 0 14943 174186 173826 2026-09-26T23:11:19Z Bild-Sprache 22665 /* Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun */ 174186 wikitext text/x-wiki {{Puter}} Düraunt il 19evel tschientiner as sviluppaiva la cultura da cors rumauntschs suot l’influenza dal muvimaint da cors da la Svizra tudas-cha. Our dal repertoiri – il prüm surtuot in tudas-ch – as avaivan plaunet sviluppo '''texts per il chaunt da cor''' in rumauntsch e da cumponists indigens. == Cumanzamaint da societeds da chaunt viril in Grischun == [[Datoteca:Hans Georg Nägeli 1838 Esslinger.jpeg|miniatura|Hans Georg Nägeli, l'an 1838 (Esslinger).]] La naschentscha da societeds da chaunt viril in [[Chantun Grischun|Grischun]] d’eira gnida animeda essenzielmaing dal muvimaint da cors svizzers, chi avaiva initio [[Hans Georg Nägeli]] (1773–1836) da [[Turitg|Turich]], chi d’eira pedagog da musica, editur e cumponist. L’an 1805 avaiva’l fundo ün institut da chaunt ed our da quel as furmaiva la prüma societed da chaunt viril l’an 1810 cun il conzept da l’edicaziun populera musicala. L’an 1805 avaiva Hans Georg Nägeli fundo ün institut da chaunt a Turich ed our da quel as furmaiva l’an 1810 la prüma societed da chaunt viril. Sias ouvras d’instrucziun e collecziuns da chaunzuns avaivan furmo il chaunt coral burgais dalöntsch sur Turich.<ref>''[https://www.zb.uzh.ch/de/ueber-uns/veranstaltungen-reihen/zum-250-geburtstag-von-hans-georg-naegeli Zum 250. Geburtstag von Hans Georg Nägel]''i. In: ZB Zentralbibliothek Zürich. Consulto ils 8 settember 2026</ref> Düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner promovaivan il chaunt da scoula e da cor impustüt ils magisters e musicants [[Lingua tudestga|tudas-chs]] immigros scu Johann Wilhelm Immler, Johann Gottlieb Laib, Johann Jakob Früh scu eir il Grischun Johann Anton Held. Uschè avaivan ils magisters, chi faivan lur stüdis a la scoula chantunela, instrucziuns da musica custaivla. In consequenza da que derasaivani scu magisters il chaunt patriotic viepü in las valledas grischunas. La prüma festa da chaunt in Grischun avaiva lö a [[Zizers|Zezers]], l’an 1831. Cun la fundaziun d’ulteriurs cors virils d’eiran naschidas associaziuns regiunelas e l’an 1842 l’uniun chantunela da chantaduors. Las festas da chaunt servivan al barat ed a la sociabilited, rinfurzaivan però eir l’attachamaint surregiunel. Il böt da las festas d’eira da purter il chaunt da cor fin tar tuot las vals e vschinaunchas dal Grischun. Las regiuns rumauntschas nu pigliavan bod na part a las prümas festas chantunelas da chaunt. Per la Festa federela da chaunt a [[Cuira]] l’an 1862 però as rechattaivan uossa ils cors virils rumauntschs «Ligia Grischa» da [[Ilanz/Glion|Glion]] e «Engiadina» da l’[[Engiadina]]. In quista festa avaivan partecipedas 47 societeds cun var 1800 chantaduors. Ün punct culminant important per l'esser coral rumauntsch fuormet finelmaing la [[Festa da Chalavaina]] dal 1899. == Chanzuns da cor per rumauntsch == Traunter ils ans 1830-1840 ragiundschet il repertori dal cor viril, chi d’eira in lingua tudas-cha, viepü eir il Grischun rumauntsch. Al cumanzamaint as chantaiva surtuot ouvras da cumponists scu Friedrich Silcher, Joseph Haydn, Franz Schubert, Franz Abt e cul temp er da Georg Nägeli. Quistas ouvras d’eiran gnidas cumponidas specificamaing per que e d'eiran da grand'importanza per il svilup dal nivel da chaunt. Las chanzuns d’eiran gnidas surpigliedas il prüm pelpü in lingua tudas-cha ed avaivan furmo essenzielmaing il svilup dal chaunt da cors, as avaivan sviluppedas tra ouvras naziunelas per tuot il pövel svizzer. Il prüm manchaivan chanzuns rumauntschas per cor viril a quatter vuschs e per granda part manchaivan eir cumponists, poets, traducturs da la Rumantscha. Tscherts dirigents transferaivan per part svess ils texts da las chanzuns tudas-chas in rumauntsch e minchataunt scrivaivani eir egnas compusiziuns. La manchaunza da repertori in lingua materna ed üna lingia da viafier, difficulteschaiva la derasaziun dal chaunt da cors virils in Grischun rumauntsch. Cul temp avaivan cumponists da la Svizra tudas-cha cumanzo a cumpuoner chanzuns per poesias rumauntschas, uschè cha’ls chantatuors rumauntschs clappaivan plaun a plaun ün repertori cun chanzuns in lingua materna. Üna rolla importanta avaiva in quel connex Ignaz Heim. Las sias intonaziuns hajan güdo a preparer la via da la chanzun da cor per rumauntsch. == Prümas chanzuns da cor viril per la Rumantscha == * A bun ans vair * [[A Trun sut igl ischi]] * [[Adieu a l'Engiadina]] Daspö la mited dal 19evel tschientiner sun naschidas viepü chanzuns per cors cun texts rumauntschs. [[Gion Antoni Bühler]] cumpuoniva bainschi già egnas chanzuns in sia lingua unificheda «[[romontsch fusionau]]», ma quistas nu d’eiran però gnidas acceptedas dals chantatuors rumauntschs. Pü da success d’eiran il prüm las intunaziuns da poesias rumauntschas tres cumonists esters. Tar las chanzuns da cor viril cuntschaintas tuchaiva «A bun ans vair» tenor üna poesia da [[Peider Steiner]]. La chanzun engiadinaisa tratta dal cumgio e da l’increschantüna e gnit rapreschenteda cun success l’an 1862 dal cor viril «Engiadina» a la Feta federela da chaunt a Cuira. Per la festa da chaunt a [[Berna]], l’an 1864, avaiva il cor viril «Ligia Grischa» da Glion incumbenzà il cumponist Ignaz Heim da metter in musica la poesia patriotica «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder. Is tratta da la Lia Grischa e dal cumbat per la liberted da lur buns vegls. Ün'otra chanzun «Adieu a l’Engiadina» da Theodor Gaugler es naschida tenor üna poesia dad [[Andrea Bezzola]] e tematisescha darcho emigraziun, cumgio ed amur per la patria. Per metter a disposiziun als cors engiadinais dapü repertori da lingua materna avaiva il cusglier naziunel Andrea Bezzola (1840–1897) publicho la collecziun 15 «Chanzuns ladinas» cun texts rumauntschs davart chanzuns da cor cuntschaintas. Plaunet naschittan eir ouvras da cumponists indigens, traunter els «Igl avis» da [[Hans Erni]] e «La patria dil Grischun» da Georg Schmid von Grüneck (Uvas-ch da Cuira). Ün schlauntsch decisiv purtaiva la [[Festa da Chalavaina]] l’an 1899 a Cuira. Il gö festiv grandischem cuntgnaiva cumposiziuns dal musicist engiadinais [[Otto Barblan]] (1860–1843) es avaiva involvo vastas parts da la populaziun grischuna scu chantaduors:as ed acuors:as. La Festa da Chalavaina avaiva do impuls importants per ils cors rumauntsch. In seguit as sviluppaiva viepü üna cultura da cor grischuna rumauntscha autonoma cun egen repertoris da chanzuns. == Guarda eir == * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] == Litteratura == * Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1,  [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361] == Indicaziuns da las funtaunas == <references /> [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:Litteratura svizra]] [[Categoria:19avel tschientaner]] [[Categoria:Musica]] [[Categoria:Musica (Svizra)]] [[Categoria:Musica rumantscha]] brv591s3kil6660b2tblwz4wtui7p57 Adieu a l'Engiadina 0 14945 174184 173586 2026-09-26T23:10:22Z Bild-Sprache 22665 /* Indicaziun da las funtaunas */ 174184 wikitext text/x-wiki {{Puter}} La chanzun «'''Adieu a l'Engiadina'''», cumpuonida da [[Theodor Gaugler]] tenor üna poesia d'[[Andrea Bezzola]] per il cor viril «Engiadina», d'eira steda lönch üna da las pü derasedas chanzuns da l[[Engiadina|'Engiadina]]. Ella tuocha tiers tar las [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|prümas chanzuns rumauntschas per cor viril]]. Scu la chanzun «A bun ans vair» tematisesch'la l'emigraziun, il cumgio dolurus e l'amur restanta per la patria. Las strofas collina üna melodia plain schlauntsch ed armonia cromatica cun üna part dal cor pü simpla. Per finir s'uneschan las vuschs aint il fortissimo per confermer l'amur per la patria. L'an 1884 avaiva il cor viril «Engiadina» rapreschanto la chanzun cun success a la festa chantunela a [[Maiavilla]]. «Adieu a l'Engiadina» vain chanteda suvenz da cors scu il Cor Viril Samedan u divers cors alpins taliauns.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/noss-chors-chors-engiadinais Chors engiadinais]''. In: RTR. Consulto ils 8 settember 2026.</ref> {{Citat|'''Adieu a l'Engiadina''' Ma bella val, mi' Engiadina <br /> adieu, sta bain a bun ans vair, <br /> adieu allegra giuventüna, <br /> vus chars cumpagns da tant plaschair, <br /> adieu vus flüms e clers auals <br /> adieu blovs lais e verdas vals. ''Ritornel:'' <br /> Meis char pajais, fintant splendura <br /> sur munts e vals glün' e sulai, <br /> fintant tras spelma l'En murmura, <br /> fintant tras spelma l'En murmura <br /> meis cour nun ama co a tai, <br /> meis cour nun ama co a tai, <br />meis cour, meis cour, nun ama co a tai! Be l'an passà eu returnaiva <br /> pro tai afflict ed amalà, <br /> pertout qualchosa am mancaiva, <br /> soffriva qua, pativa là. <br /> Tü m'hast levà mal e dolur, <br /> o bella val, o bon dutur. ''Ritornel:'' <br /> Meis char pajais, fintant splendura … Davent da mia Engiadina <br /> am maina hoz darcheu la sort, <br /> eu pigl cumgià dal vegl Bernina, <br /> cumgià cridand dal piz Linard. <br /> O sajat vus duos protectuors, <br /> da mia chas' e genituors. ''Ritornel:'' <br /> Meis char pajais, fintant splendura … }} == Litteratura == * Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1,  [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]] == Indicaziun da las funtaunas == <references /> == Weblinks == * Coro Alpine Lecchese: ''[https://www.youtube.com/watch?v=x-1c7vYqHDg&list=RDx-1c7vYqHDg&start_radio=1 Adieu a l'Engiadina]'' [[Categoria:Musica]] [[Categoria:Musica (Svizra)]] [[Categoria:Musica rumantscha]] [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:Litteratura musicala]] [[Categoria:Litteratura svizra]] [[Categoria:19avel tschientaner]] bf9m6zsn43q9hy4f41q4fgf0gzma28a Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica 0 14951 174202 173835 2026-09-27T07:20:36Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 174202 wikitext text/x-wiki {{Puter}} Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela cun lur lingua, istorgia e cultura populera d'eira il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter in la linguistica''' aint il interess scientific. == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup.<ref>Eva-Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3</ref> A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Zaccaria Pallioppi]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. [[Datoteca:Pallioppi Ortografia et Ortoepia.jpg|miniatura|Ortografia et ortoëpia, 1857]] '''Zaccaria Pallioppi (1820–1873):''' Cun sia ''Ortografia et ortoëpia del idiom romauntsch d’Engiadin’ota, compiledas per creschieus et scolars pü avanzos'' ho el creo la prüma ortografica dal rumauntsch d'Engiadin'Ota. Cun sia conjugaziun da verbs l'an 1868 ed ün dicziunari elavuro a partir da l'an 1858 chi restaiva incumplet, ho es miss ulteriuras basas scientificas per la lingua d'Engiadina. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons de Flugi]] * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra.<ref>Arndt Brennecke: ''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd118600850.html#ndbcontent Riehl, Wilhelm Heinrich von (1883 bayerischer Personaladel), Biographie]''. In: ''Deutsche Biographie''. Consulte ils 10 settember 2026.</ref> '''Flugi von Aspermont, Alfons (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing.<ref>''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd101437552.html Flugi von Aspermont, Alfons]''. In: Deutsche Biographie. Conuslte ils 10 settember 2026.</ref> '''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.<ref>Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslte ils 10 settember 2026</ref> '''Giacun Hasper Muoth (1844–1906):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas. Sia intenziun d'eira da las preserver da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun ed inrischamaint aint l'imaint da la populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la ''Rätoromanische [[Chrestomathie]]'', cumpiglia var 8000 paginas, tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch. Sia lavur vela scu collecziun la pü importanta da quist gener. == Guarda eir == * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs|Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner –&nbsp;Mezs d'instrucziun rumauntschs]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] == Litteratura == Laura Decurtins: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Ediziun Chronos, Turich 2019. Paginas: 132–139. ISBN: 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361] == Indicaziun da funtaunas == <references /> [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:Litteratura svizra]] [[Categoria:Scienzas]] [[Categoria:Scienzas socialas]] [[Categoria:19avel tschientaner]] 9cdz49wgybo8m8k9omcokfh3ruo8h2s 174203 174202 2026-09-27T07:20:53Z Bild-Sprache 22665 /* Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl */ 174203 wikitext text/x-wiki {{Puter}} Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela cun lur lingua, istorgia e cultura populera d'eira il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter in la linguistica''' aint il interess scientific. == Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica == La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup.<ref>Eva-Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3</ref> A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint. == Prüms perscruteders e lur lavuors == * [[Joseph Planta]] * [[Placidus a Spescha]] * [[ABC-alpin]] * [[Zaccaria Pallioppi]] * [[Theodor Gartner]] '''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch. '''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas. [[Datoteca:Pallioppi Ortografia et Ortoepia.jpg|miniatura|Ortografia et ortoëpia, 1857]] '''Zaccaria Pallioppi (1820–1873):''' Cun sia ''Ortografia et ortoëpia del idiom romauntsch d’Engiadin’ota, compiledas per creschieus et scolars pü avanzos'' ho el creo la prüma ortografica dal rumauntsch d'Engiadin'Ota. Cun sia conjugaziun da verbs l'an 1868 ed ün dicziunari elavuro a partir da l'an 1858 chi restaiva incumplet, ho es miss ulteriuras basas scientificas per la lingua d'Engiadina. '''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha. == Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl == * [[Alfons de Flugi]] * Andrea Vital<nowiki/> * [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]] * [[Caspar Decurtins]] Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp. Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra.<ref>Arndt Brennecke: ''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd118600850.html#ndbcontent Riehl, Wilhelm Heinrich von (1883 bayerischer Personaladel), Biographie]''. In: ''Deutsche Biographie''. Consulte ils 10 settember 2026.</ref> '''Alfons de Flugi (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing.<ref>''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd101437552.html Flugi von Aspermont, Alfons]''. In: Deutsche Biographie. Conuslte ils 10 settember 2026.</ref> '''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.<ref>Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslte ils 10 settember 2026</ref> '''Giacun Hasper Muoth (1844–1906):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas. Sia intenziun d'eira da las preserver da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun ed inrischamaint aint l'imaint da la populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna. '''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la ''Rätoromanische [[Chrestomathie]]'', cumpiglia var 8000 paginas, tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch. Sia lavur vela scu collecziun la pü importanta da quist gener. == Guarda eir == * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs|Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner –&nbsp;Mezs d'instrucziun rumauntschs]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] * [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] == Litteratura == Laura Decurtins: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Ediziun Chronos, Turich 2019. Paginas: 132–139. ISBN: 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361] == Indicaziun da funtaunas == <references /> [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:Litteratura svizra]] [[Categoria:Scienzas]] [[Categoria:Scienzas socialas]] [[Categoria:19avel tschientaner]] qw88g4ecuwoyni4ccnl2ejp9fpqb42v Modul:InterwikiP2959 828 14973 174156 2026-09-26T16:59:08Z Albinfo 2471 für neue Vorlage für Interwikilinks via Artkel in anderem Idiom 174156 Scribunto text/plain local p = {} function p.links(frame) -- Wikidata-ID des aktuellen Artikels ermitteln local item = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() if not item then return '' end -- Eigenschaft P2959 auslesen local statements = mw.wikibase.getBestStatements(item, 'P2959') if not statements or #statements == 0 then return '' end -- Zielobjekt ermitteln local snak = statements[1].mainsnak if not snak or not snak.datavalue then return '' end local targetId = snak.datavalue.value.id if not targetId then return '' end -- Wikidata-Zielobjekt laden local target = mw.wikibase.getEntity(targetId) if not target or not target.sitelinks then return '' end local links = {} -- Aktuelle Sprachversion ausschliessen local currentLang = mw.language.getContentLanguage():getCode() -- Alle Wikipedia-Sitelinks durchlaufen for site, sitelink in pairs(target.sitelinks) do -- Nur Wikipedia, keine anderen Wikimedia-Projekte if site:match('wiki$') then -- Sprachcode extrahieren local lang = site:match('^(.-)wiki$') if lang and lang ~= '' and lang ~= currentLang then -- Interwiki-Link erzeugen table.insert( links, '[[' .. lang .. ':' .. sitelink.title .. ']]' ) end end end -- Links sortieren table.sort(links) -- Wikitext parsen, damit Sprachlinks registriert werden return frame:preprocess(table.concat(links, '\n')) end return p 4gcq6ww0gppky8r68eaqj9o71jht6f5 174173 174156 2026-09-26T22:08:46Z Albinfo 2471 174173 Scribunto text/plain local p = {} -- Abweichungen zwischen Wikidata-Site-IDs -- und Wikipedia-Interwiki-Präfixen local aliases = { be_x_old = 'be-tarask', zh_min_nan = 'nan', zh_classical = 'lzh', zh_yue = 'yue', zh_wuu = 'wuu', fiu_vro = 'vro', roa_rup = 'rup', roa_tara = 'nap-taran' } function p.links(frame) -- Wikidata-ID des aktuellen Artikels local item = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() if not item then return '' end -- Eigenschaft P2959 auslesen local statements = mw.wikibase.getBestStatements( item, 'P2959' ) if not statements or #statements == 0 then return '' end -- Zielobjekt ermitteln local snak = statements[1].mainsnak if not snak or not snak.datavalue then return '' end local targetId = snak.datavalue.value.id if not targetId then return '' end -- Wikidata-Zielobjekt laden local target = mw.wikibase.getEntity(targetId) if not target or not target.sitelinks then return '' end local links = {} -- Aktuelle Wikipedia-Sprachversion local currentSite = mw.wikibase.getGlobalSiteId() -- Gültige projektinterne Interwiki-Präfixe local interwiki = mw.site.interwikiMap('local') -- Sitelinks des Zielobjekts durchlaufen for site, sitelink in pairs(target.sitelinks) do -- Nur mögliche Wikipedia-Sitelinks if site:match('wiki$') and site ~= currentSite then -- Wikidata-Site-ID in Sprachcode umwandeln local lang = site:match('^(.-)wiki$') if lang and lang ~= '' then -- Bekannte abweichende Sprachcodes lang = aliases[lang] or lang:gsub('_', '-') -- Nur gültige lokale Interwiki-Präfixe if interwiki[lang] and interwiki[lang].isLocal and not interwiki[lang].isCurrentWiki then table.insert( links, '[[' .. lang .. ':' .. sitelink.title .. ']]' ) end end end end table.sort(links) return frame:preprocess( table.concat(links, '\n') ) end return p t3xavz4vwctawlr5f5b916rb7qbapdg 174198 174173 2026-09-26T23:59:21Z Albinfo 2471 174198 Scribunto text/plain local p = {} -- Abweichungen zwischen Wikidata-Site-IDs -- und Wikipedia-Interwiki-Präfixen local aliases = { be_x_old = 'be-tarask', zh_min_nan = 'nan', zh_classical = 'lzh', zh_yue = 'yue', zh_wuu = 'wuu', fiu_vro = 'vro', roa_rup = 'rup', roa_tara = 'nap-taran' } function p.links(frame) -- Wikidata-ID des aktuellen Artikels local item = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() if not item then return '' end -- Eigenschaft P2959 auslesen local statements = mw.wikibase.getBestStatements( item, 'P2959' ) if not statements or #statements == 0 then return '' end -- Zielobjekt ermitteln local snak = statements[1].mainsnak if not snak or not snak.datavalue then return '' end local targetId = snak.datavalue.value.id if not targetId then return '' end -- Wikidata-Zielobjekt laden local target = mw.wikibase.getEntity(targetId) if not target or not target.sitelinks then return '' end local links = {} -- Aktuelle Wikipedia-Sprachversion local currentSite = mw.wikibase.getGlobalSiteId() -- Gültige projektinterne Interwiki-Präfixe local interwiki = mw.site.interwikiMap('local') -- Sitelinks des Zielobjekts durchlaufen for site, sitelink in pairs(target.sitelinks) do -- Nur mögliche Wikipedia-Sitelinks if site:match('wiki$') and site ~= currentSite and site ~= 'abstractwiki' and site ~= 'commonswiki' and site ~= 'sourceswiki' then -- Wikidata-Site-ID in Sprachcode umwandeln local lang = site:match('^(.-)wiki$') if lang and lang ~= '' then -- Bekannte abweichende Sprachcodes lang = aliases[lang] or lang:gsub('_', '-') -- Nur gültige lokale Interwiki-Präfixe if interwiki[lang] and interwiki[lang].isLocal and not interwiki[lang].isCurrentWiki then table.insert( links, '[[' .. lang .. ':' .. sitelink.title .. ']]' ) end end end end table.sort(links) return frame:preprocess( table.concat(links, '\n') ) end return p ivze5vh4omls45y1iaqqwk7e4ukklog 174220 174198 2026-09-27T10:21:18Z Albinfo 2471 174220 Scribunto text/plain local p = {} -- Abweichungen zwischen Wikidata-Site-IDs -- und Wikipedia-Interwiki-Präfixen local aliases = { be_x_old = 'be-tarask', zh_min_nan = 'nan', zh_classical = 'lzh', zh_yue = 'yue', zh_wuu = 'wuu', fiu_vro = 'vro', roa_rup = 'rup', roa_tara = 'nap-taran' } function p.links(frame) -- Wikidata-ID des aktuellen Artikels local item = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() if not item then return '' end -- Eigenschaft P2959 auslesen local statements = mw.wikibase.getBestStatements( item, 'P2959' ) if not statements or #statements == 0 then return '' end -- Zielobjekt ermitteln local snak = statements[1].mainsnak if not snak or not snak.datavalue then return '' end local targetId = snak.datavalue.value.id if not targetId then return '' end -- Wikidata-Zielobjekt laden local target = mw.wikibase.getEntity(targetId) if not target or not target.sitelinks then return '' end local links = {} -- Aktuelle Wikipedia-Sprachversion local currentSite = mw.wikibase.getGlobalSiteId() -- Gültige projektinterne Interwiki-Präfixe local interwiki = mw.site.interwikiMap('local') -- Sitelinks des Zielobjekts durchlaufen for site, sitelink in pairs(target.sitelinks) do -- Nur mögliche Wikipedia-Sitelinks if site:match('wiki$') and site ~= currentSite and site ~= 'abstractwiki' and site ~= 'commonswiki' and site ~= 'sourceswiki' and site ~= 'specieswiki' then -- Wikidata-Site-ID in Sprachcode umwandeln local lang = site:match('^(.-)wiki$') if lang and lang ~= '' then -- Bekannte abweichende Sprachcodes lang = aliases[lang] or lang:gsub('_', '-') -- Nur gültige lokale Interwiki-Präfixe if interwiki[lang] and interwiki[lang].isLocal and not interwiki[lang].isCurrentWiki then table.insert( links, '[[' .. lang .. ':' .. sitelink.title .. ']]' ) end end end end table.sort(links) return frame:preprocess( table.concat(links, '\n') ) end return p tniyhz3f6wyzafxhzeux6q2femxfr3a Model:InterwikiP2959 10 14974 174157 2026-09-26T17:02:25Z Albinfo 2471 Creà la pagina cun "<includeonly>{{#invoke:InterwikiP2959|links}}</includeonly><noinclude> Questa model agiunta automaticamain las colliaziuns interwiki da l'element Wikidata inditgà en la proprietad P2959. Die Vorlage übernimmt automatisch die Interwiki-Links des Wikidata-Objekts, das über die Eigenschaft P2959 verknüpft ist. Die Vorlage benötigt keine Parameter. == Utilisaziun == <pre> {{InterwikiP2959}} </pre> </noinclude>" 174157 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:InterwikiP2959|links}}</includeonly><noinclude> Questa model agiunta automaticamain las colliaziuns interwiki da l'element Wikidata inditgà en la proprietad P2959. Die Vorlage übernimmt automatisch die Interwiki-Links des Wikidata-Objekts, das über die Eigenschaft P2959 verknüpft ist. Die Vorlage benötigt keine Parameter. == Utilisaziun == <pre> {{InterwikiP2959}} </pre> </noinclude> cjf2ax1qyomjia52kytmipsoejdu3e8 Categoria:Artitgels disponibels en plirs idioms 14 14975 174162 2026-09-26T19:06:40Z Albinfo 2471 Creà la pagina cun "[[Catgoria:Vichipedia:Artitgels tenor idiom]]" 174162 wikitext text/x-wiki [[Catgoria:Vichipedia:Artitgels tenor idiom]] nyurx0o2a6z47jazrhv3vy49whionr3 174163 174162 2026-09-26T19:07:37Z Albinfo 2471 174163 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Vichipedia:Artitgels tenor idiom|#]] 9m6ff2425sj0oreul959sz008odbykx 174168 174163 2026-09-26T19:46:42Z Albinfo 2471 Hiddencat 174168 wikitext text/x-wiki __HIDDENCAT__ [[Categoria:Vichipedia:Artitgels tenor idiom|#]] b72u81rbuaej2887i5zdwdr73bhdj09 Universidade Federal de Ciência e Inovação do Rio de Janeiro 0 14976 174174 2026-09-26T22:09:51Z ~2026-51961-79 24027 Creà la pagina cun "[[Datoteca:Cefetentrada.jpg|200px|right|thumb|Universidade Federal de Ciência e Inovação do Rio de Janeiro]] '''Universidade Federal de Ciência e Inovação do Rio de Janeiro''' ('''Universitad federala per scienza ed innovaziun da Rio de Janeiro''', '''UFCIRJ'''), precedent '''Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca''' ('''Center Federal per la furmaziun tecnologica Celso Suckow da Fonseca''', '''Cefet-RJ''') è ina universitad en las ci…" 174174 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Cefetentrada.jpg|200px|right|thumb|Universidade Federal de Ciência e Inovação do Rio de Janeiro]] '''Universidade Federal de Ciência e Inovação do Rio de Janeiro''' ('''Universitad federala per scienza ed innovaziun da Rio de Janeiro''', '''UFCIRJ'''), precedent '''Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca''' ('''Center Federal per la furmaziun tecnologica Celso Suckow da Fonseca''', '''Cefet-RJ''') è ina universitad en las citads da [[Rio de Janeiro]], Petrópolis, Nova Friburgo, Angra dos Reis, Valença e Itaguaí, en il stadi federativ da Rio de Janeiro, en [[Brasilia]]. Ella è vegnida fundada l’onn 1917.<ref>[https://web.archive.org/web/20260122223920/https://www.cefet-rj.br/index.php/2015-06-02-16-38-34 Histórico], UFCIRJ</ref> ==Annotaziuns== <references/> ==Colliaziuns== *[https://www.cefet-rj.br/ Pagina principala] [[Categoria:Brasilia]] [[Categoria:Educaziun]] 8sbcdiptsajn9nseo9p8714gx9xm2tf Universidade Federal de Ciência e Inovação de Minas Gerais 0 14977 174175 2026-09-26T22:12:24Z ~2026-51961-79 24027 Creà la pagina cun "[[Datoteca:Cefetmgentradacampusi.jpg|200px|right|thumb|Universidade Federal de Ciência e Inovação de Minas Gerais]] '''Universidade Federal de Ciência e Inovação de Minas Gerais''' ('''Universitad federala per scienza ed innovaziun da Minas Gerais''', '''UFCIMG'''), precedent '''Centro Federal de Educação Tecnológica de Minas Gerais''' ('''Center Federal per la furmaziun tecnologica da Minas Gerais''', '''Cefet-MG''') è ina universitad en las citads da Belo…" 174175 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Cefetmgentradacampusi.jpg|200px|right|thumb|Universidade Federal de Ciência e Inovação de Minas Gerais]] '''Universidade Federal de Ciência e Inovação de Minas Gerais''' ('''Universitad federala per scienza ed innovaziun da Minas Gerais''', '''UFCIMG'''), precedent '''Centro Federal de Educação Tecnológica de Minas Gerais''' ('''Center Federal per la furmaziun tecnologica da Minas Gerais''', '''Cefet-MG''') è ina universitad en las citads da Belo Horizonte, Leopoldina, Araxá, Divinópolis, Timóteo, Varginha, Nepomuceno, Curvelo e Contagem, en il stadi federativ da Minas Gerais, en [[Brasilia]]. Ella è vegnida fundada l’onn 1910.<ref>[https://web.archive.org/web/20260122221802/https://www.cefetmg.br/instituicao/historia/ História], UFCIMG</ref> ==Annotaziuns== <references/> ==Colliaziuns== *[https://www.cefetmg.br/ Pagina principala] [[Categoria:Brasilia]] [[Categoria:Educaziun]] kd02xom7ix25jb7a30r9spuynvzzkc1 Instituto Federal de Educação, Ciência e Tecnologia da Bahia 0 14978 174176 2026-09-26T22:14:11Z ~2026-51961-79 24027 Creà la pagina cun "[[Datoteca:IFBA - Reitoria.jpg|200px|right|thumb|Instituto Federal de Educação, Ciência e Tecnologia da Bahia]] '''Instituto Federal de Educação, Ciência e Tecnologia da Bahia''' ('''Institut federal per la furmaziun, la scienza e la tecnologia da Bahia''', '''IFBA''') è ina universitad en il stadi federativ da Bahia, en [[Brasilia]]. Ella è vegnida fundada l’onn 1910.<ref>[https://web.archive.org/web/20260122225412/https://portal.ifba.edu.br/acessoainforma…" 174176 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:IFBA - Reitoria.jpg|200px|right|thumb|Instituto Federal de Educação, Ciência e Tecnologia da Bahia]] '''Instituto Federal de Educação, Ciência e Tecnologia da Bahia''' ('''Institut federal per la furmaziun, la scienza e la tecnologia da Bahia''', '''IFBA''') è ina universitad en il stadi federativ da Bahia, en [[Brasilia]]. Ella è vegnida fundada l’onn 1910.<ref>[https://web.archive.org/web/20260122225412/https://portal.ifba.edu.br/acessoainformacao/institucional O Instituto], IFBA</ref> ==Annotaziuns== <references/> ==Colliaziuns== *[https://www.ifba.edu.br/ Pagina principala] [[Categoria:Brasilia]] [[Categoria:Educaziun]] 629yuzqxohkotbgzf0gpi7yfui5nkm2 IFBA 0 14979 174177 2026-09-26T22:27:49Z ~2026-51961-79 24027 Creà renviament a [[Instituto Federal de Educação, Ciência e Tecnologia da Bahia]] 174177 wikitext text/x-wiki #redirect[[Instituto Federal de Educação, Ciência e Tecnologia da Bahia]] ntquinfpwcm42ecbk5cau2orp7tl7co Utilisader:Bild-Sprache/Andrea Bezzola 2 14980 174204 2026-09-27T07:30:27Z Bild-Sprache 22665 Creà la pagina cun "Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna ===" 174204 wikitext text/x-wiki Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === nl9x0yzgngv5ty2romt5998yejygb55 174205 174204 2026-09-27T07:32:12Z Bild-Sprache 22665 /* Infanzia e Giuventüna */ 174205 wikitext text/x-wiki Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. dk4iv2earb48mti0ycx8nuv1qvn212m 174206 174205 2026-09-27T07:34:05Z Bild-Sprache 22665 /* Infanzia e Giuventüna */ 174206 wikitext text/x-wiki Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. lcjfhib74j9l940havm4yjx4vwrg3s5 174207 174206 2026-09-27T07:35:34Z Bild-Sprache 22665 /* Infanzia e Giuventüna */ 174207 wikitext text/x-wiki Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira lced9h26rl35fnb5l7x97cwsj3oc8u3 174208 174207 2026-09-27T07:36:03Z Bild-Sprache 22665 /* Infanzia e Giuventüna */ 174208 wikitext text/x-wiki Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. brmdhad0676eqt4npetojioiasbenuh 174209 174208 2026-09-27T07:36:54Z Bild-Sprache 22665 /* Vita e lavur */ 174209 wikitext text/x-wiki Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè imhxotdmp34omos97oh4a39xw2apq6n 174210 174209 2026-09-27T09:55:55Z Bild-Sprache 22665 /* Vita e lavur */ 174210 wikitext text/x-wiki Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. cvip98oumbc7si5jrqh0l4h0cjyj7q2 174211 174210 2026-09-27T09:59:12Z Bild-Sprache 22665 /* Infanzia e Giuventüna */ 174211 wikitext text/x-wiki Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin. qnktf3sdipewsc8qb14m063o8fn8q8d 174212 174211 2026-09-27T10:00:08Z Bild-Sprache 22665 /* Infanzia e Giuventüna */ 174212 wikitext text/x-wiki Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela. ibpan6x1o06lsbav0kzstx23ujrt0js 174213 174212 2026-09-27T10:00:27Z Bild-Sprache 22665 /* Infanzia e Giuventüna */ 174213 wikitext text/x-wiki Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela. === Engagement per Zernez === 9whg7gt47ah8ws2vo8qzxazhecngk13 174215 174213 2026-09-27T10:03:56Z Bild-Sprache 22665 174215 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]] Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela. === Engagement per Zernez === gzvqmla5eji22zb5smyuxqt7knpq5al 174222 174215 2026-09-27T10:25:36Z Bild-Sprache 22665 /* Engagement per Zernez */ 174222 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]] Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela. === Engagement per Zernez === Andrea Bezzola ho aviert l'an 1864 ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. cix5ayb7jmn50fft6xuzjkpfh0us752 174224 174222 2026-09-27T10:26:38Z Bild-Sprache 22665 /* Engagement per Zernez */ 174224 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]] Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela. === Engagement per Zernez === L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. mzda1wpcvmkt5ghz6mupf7bd22dph82 174225 174224 2026-09-27T10:28:31Z Bild-Sprache 22665 /* Engagement per Zernez */ 174225 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]] Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela. === Engagement per Zernez === L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumenzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. t2fg31048hoksfsgmbo2b657701lcae 174226 174225 2026-09-27T10:29:07Z Bild-Sprache 22665 /* Engagement per Zernez */ 174226 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]] Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela. === Engagement per Zernez === L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. rizficocnvlr0rkdajfk0tqxhm7mrzq 174227 174226 2026-09-27T10:33:20Z Bild-Sprache 22665 /* Engagement per Zernez */ 174227 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]] Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela. === Engagement per Zernez === L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp. 3siatj0qh08yrylbfj3makz4tjr824y 174228 174227 2026-09-27T10:36:55Z Bild-Sprache 22665 /* Engagement per Zernez */ 174228 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]] Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela. === Engagement per Zernez === L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp. Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. mt8tr8o972kdxcjkwfh72jilqvvz67r 174229 174228 2026-09-27T10:45:34Z Bild-Sprache 22665 /* Engagement per Zernez */ 174229 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]] Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela. === Engagement per Zernez === L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp. Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. 4bu19tx2m4dnraam4snpguflwt2ay5y 174231 174229 2026-09-27T10:47:47Z Bild-Sprache 22665 /* Engagement per Zernez */ 174231 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]] Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela. === Engagement per Zernez === L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp. Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa expressiun in sia poesia. lpsrsxx9815san7bltl07ypblrm2uw7 174233 174231 2026-09-27T10:52:06Z Bild-Sprache 22665 /* Engagement per Zernez */ 174233 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]] Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela. === Engagement per Zernez === L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp. Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus fundieus a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint scu eir realisedas imsüras per amegldrer la sgürezza da la vschninuncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa expressiun in sia poesia. naggpuyizftpka2jnf9bnoin6b3p0kp 174234 174233 2026-09-27T10:57:17Z Bild-Sprache 22665 /* Engagement per Zernez */ 174234 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]] Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela. === Engagement per Zernez === L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp. Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia. 4vy7j9q4q6lvmp730p770quf768mzlk 174235 174234 2026-09-27T10:58:57Z Bild-Sprache 22665 /* Engagement per Zernez */ 174235 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]] Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela. === Engagement per Zernez === L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp. Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia. ==== Ingaschamaint per la protecziun crunter incendis e scüraunza da fö ==== 9gwp70xwgvl8x6m05mlfpwshmn6qtx1 174236 174235 2026-09-27T10:59:20Z Bild-Sprache 22665 /* Engagement per Zernez */ 174236 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]] Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela. === Ingaschamaint per Zernez === L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp. Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia. ==== Ingaschamaint per la protecziun crunter incendis e scüraunza da fö ==== 7nvqnbwo2owq4g5j55pg4j4oi28mk93 174237 174236 2026-09-27T11:07:12Z Bild-Sprache 22665 /* Ingaschamaint per la protecziun crunter incendis e scüraunza da fö */ 174237 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]] Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela. === Ingaschamaint per Zernez === L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp. Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia. ==== Ingaschamaint per la protecziun crunter incendis e scüraunza da fö ==== L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs insufficiaintamaingas dals spazzachamins 7k3pf4lb8xfzbjsrkhrwqsmp1nelahc 174238 174237 2026-09-27T11:09:27Z Bild-Sprache 22665 /* Ingaschamaint per la protecziun crunter incendis e scüraunza da fö */ 174238 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]] Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela. === Ingaschamaint per Zernez === L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp. Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia. ==== Ingaschamaint per la protecziun crunter incendis e scüraunza da fö ==== L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins ed avertaiva la glieud ... 3qln5goc8xgjuz3n9dz2prjyk6otof8 174239 174238 2026-09-27T11:14:20Z Bild-Sprache 22665 /* Ingaschamaint per la protecziun crunter incendis e scüraunza da fö */ 174239 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]] Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela. === Ingaschamaint per Zernez === L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp. Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia. ==== Ingaschamaint per la protecziun crunter incendis e scüraunza da fö ==== L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta, scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: rvv6750l1ainvaxpstwlkmlogqi9pkl 174240 174239 2026-09-27T11:16:41Z Bild-Sprache 22665 /* Ingaschamaint per la protecziun crunter incendis e scüraunza da fö */ 174240 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]] Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela. === Ingaschamaint per Zernez === L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp. Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia. ==== Ingaschamaint per la protecziun crunter incendis e scüraunza da fö ==== L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: f2i8bgxkl2x2bcncpzgvbwg35d72w35 174241 174240 2026-09-27T11:23:35Z Bild-Sprache 22665 /* Ingaschamaint per la protecziun crunter incendis e scüraunza da fö */ 174241 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]] Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela. === Ingaschamaint per Zernez === L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp. Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia. ==== Ingaschamaint per la protecziun crunter incendis e scüraunza da fö ==== L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha, intaunt cha Andrea Bezzola d'eira a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. 1kxjf8f4m931gmk3biqsz7g0pft0tkz 174242 174241 2026-09-27T11:28:09Z Bild-Sprache 22665 /* Ingaschamaint per la protecziun crunter incendis e scüraunza da fö */ 174242 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]] Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela. === Ingaschamaint per Zernez === L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp. Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia. ==== Ingaschamaint per la protecziun crunter incendis e scüraunza da fö ==== L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. In consequenza da que s'ho Andrea Bezzola ingascho cun grand ingaschamaint persunel e finanziel per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos. hqptqkprnoyrasunj3ypnybxom23nc8 174243 174242 2026-09-27T11:30:32Z Bild-Sprache 22665 /* Ingaschamaint per la protecziun crunter incendis e scüraunza da fö */ 174243 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]] Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela. === Ingaschamaint per Zernez === L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp. Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia. ==== Ingaschamaint per la protecziun crunter incendis e scüraunza da fö ==== L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos. 0swmf1f514cvshjnwn82dwsvjayss8g 174244 174243 2026-09-27T11:34:22Z Bild-Sprache 22665 /* Ingaschamaint per la protecziun crunter incendis e scüraunza da fö */ 174244 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]] Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela. === Ingaschamaint per Zernez === L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp. Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia. ==== Ingaschamaint per la protecziun crunter incendis e scüraunza da fö ==== L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos. === Sia Giazetta «Posta d'Engiadina» === Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita sia Posta d'Engiadina. 4we9a7wk1753vllxbprc2rpvpta0jze 174245 174244 2026-09-27T11:34:38Z Bild-Sprache 22665 /* Sia Giazetta «Posta d'Engiadina» */ 174245 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]] Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela. === Ingaschamaint per Zernez === L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp. Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia. ==== Ingaschamaint per la protecziun crunter incendis e scüraunza da fö ==== L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos. === Sia Giazetta «Posta d'Engiadina» === Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita sia giazetta, la Posta d'Engiadina. gi41uh5mu1hqrn1br0ftt2t5lh8eei1 174246 174245 2026-09-27T11:35:00Z Bild-Sprache 22665 /* Sia Giazetta «Posta d'Engiadina» */ 174246 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]] Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela. === Ingaschamaint per Zernez === L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp. Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia. ==== Ingaschamaint per la protecziun crunter incendis e scüraunza da fö ==== L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos. === Sia Giazetta «Posta d'Engiadina» === Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la Posta d'Engiadina. gxblfx47qt7znnm2wv3nsd51nbmtu8b 174247 174246 2026-09-27T11:38:32Z Bild-Sprache 22665 /* Sia Giazetta «Posta d'Engiadina» */ 174247 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]] Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela. === Ingaschamaint per Zernez === L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp. Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia. ==== Ingaschamaint per la protecziun crunter incendis e scüraunza da fö ==== L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos. === Sia Giazetta «Posta d'Engiadina» === Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la Posta d'Engiadina. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada, in puter e la «Posta d'Engiadina» dad Andrea Bezzola, gniva stampeda a Cuira da la stamparia Senti e Casanova in dialect zernezian. qm8ln2g47b0a9akeet0tlp15sjiob8x 174248 174247 2026-09-27T11:38:45Z Bild-Sprache 22665 /* Sia Giazetta «Posta d'Engiadina» */ 174248 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]] Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela. === Ingaschamaint per Zernez === L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp. Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia. ==== Ingaschamaint per la protecziun crunter incendis e scüraunza da fö ==== L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos. === Giazetta «Posta d'Engiadina» === Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la Posta d'Engiadina. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada, in puter e la «Posta d'Engiadina» dad Andrea Bezzola, gniva stampeda a Cuira da la stamparia Senti e Casanova in dialect zernezian. 6qxwltd4gw1yic1ja91locwblevamwu 174249 174248 2026-09-27T11:40:04Z Bild-Sprache 22665 /* Giazetta «Posta d'Engiadina» */ 174249 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]] Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela. === Ingaschamaint per Zernez === L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp. Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia. ==== Ingaschamaint per la protecziun crunter incendis e scüraunza da fö ==== L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos. === Giazetta «Posta d'Engiadina» === Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la Posta d'Engiadina. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La «Posta d'Engiadina» da Bezzola gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian. m299y9703mdh5yyqt60a608rtu1sjxo 174250 174249 2026-09-27T11:42:30Z Bild-Sprache 22665 /* Giazetta «Posta d'Engiadina» */ 174250 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]] Andrea Bezzola (.....) == Vita e lavur == === Infanzia e Giuventüna === Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela. === Ingaschamaint per Zernez === L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp. Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia. ==== Ingaschamaint per la protecziun crunter incendis e scüraunza da fö ==== L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos. === Giazetta «Posta d'Engiadina» === Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian. n2h4skfihr7auzuwyuwa4uasl8rs0fl Model:Wikispecies 10 14981 174216 2026-09-27T10:15:10Z Albinfo 2471 Creà la pagina cun "<onlyinclude><div class="sisterproject" style="margin:0.1em 0 0 0;"><div class="noviewer" style="display:inline-block; line-height:10px; min-width:1.6em; text-align:center;" aria-hidden="true" role="presentation">[[File:Wikispecies-logo.svg|x16px|alt=|link=|Wikispecies]]</div>'''<span class="plainlinks">[{{fullurl:species:{{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|{{PAGENAME}}}}|uselang=rm}} <span lang="en">Wikispecies</span>: {{#if:{{{2|}}}|{{{2}}}|{{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|{{PAGENAME}}}}}}…" 174216 wikitext text/x-wiki <onlyinclude><div class="sisterproject" style="margin:0.1em 0 0 0;"><div class="noviewer" style="display:inline-block; line-height:10px; min-width:1.6em; text-align:center;" aria-hidden="true" role="presentation">[[File:Wikispecies-logo.svg|x16px|alt=|link=|Wikispecies]]</div>'''<span class="plainlinks">[{{fullurl:species:{{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|{{PAGENAME}}}}|uselang=rm}} <span lang="en">Wikispecies</span>: {{#if:{{{2|}}}|{{{2}}}|{{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|{{PAGENAME}}}}}}]</span>'''{{#switch:{{{suffix|{{{3|1}}}}}} |X|x= |0|-= |1|= &nbsp;– Inventari da spezias |#default=&nbsp;– {{{suffix|{{{3|}}}}}} }}</div></onlyinclude> <code><nowiki>{{Wikispecies|artitgel collià|text dal link}}</nowiki></code> 4c16m7k9fx0pswa2df0r02gkyimgnbd 174217 174216 2026-09-27T10:18:27Z Albinfo 2471 174217 wikitext text/x-wiki <onlyinclude><div class="sisterproject" style="margin:0.1em 0 0 0;">[[File:Wikispecies-logo.svg|x16px|alt=|link=|Wikispecies]]&nbsp;'''<span class="plainlinks">[{{fullurl:species:{{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|{{PAGENAME}}}}|uselang=rm}} <span lang="en">Wikispecies</span>: {{#if:{{{2|}}}|{{{2}}}|{{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|{{PAGENAME}}}}}}]</span>'''{{#switch:{{{suffix|{{{3|1}}}}}} |X|x= |0|-= |1|= &nbsp;– Inventari da spezias |#default=&nbsp;– {{{suffix|{{{3|}}}}}} }}</div></onlyinclude> <code><nowiki>{{Wikispecies|artitgel collià|text dal link}}</nowiki></code> 77sdahwfjbjr1lkng5g0jpizga350dy 174219 174217 2026-09-27T10:20:43Z Albinfo 2471 174219 wikitext text/x-wiki <onlyinclude><div class="sisterproject" style="margin:0.1em 0 0 0;">[[File:Wikispecies-logo.svg|x16px|alt=|link=|Wikispecies]]&nbsp;'''<span class="plainlinks">[{{fullurl:species:{{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|{{PAGENAME}}}}|uselang=rm}} <span lang="en">Wikispecies</span>: {{#if:{{{2|}}}|{{{2}}}|{{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|{{PAGENAME}}}}}}]</span>'''{{#switch:{{{suffix|{{{3|1}}}}}} |X|x= |0|-= |1|= &nbsp;– Inventari da spezias |#default=&nbsp;– {{{suffix|{{{3|}}}}}} }}</div></onlyinclude> <noinclude> Colliaziun ad Wikispecies: [https://species.wikimedia.org/&uselang=rm species.wikimedia.org]. <code><nowiki>{{Wikispecies|artitgel collià|text dal link}}</nowiki></code> [[Categoria:Models da colliaziuns externas]] </noinclude> ihgjo22e81nvs5mdb24pbgt4hdtl57r