Wikipedia
rmwiki
https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala
MediaWiki 1.47.0-wmf.21
first-letter
Multimedia
Spezial
Discussiun
Utilisader
Utilisader discussiun
Wikipedia
Wikipedia discussiun
Datoteca
Datoteca discussiun
MediaWiki
MediaWiki discussiun
Model
Model discussiun
Agid
Agid discussiun
Categoria
Categoria discussiun
TimedText
TimedText talk
Modul
Modul Diskussion
Veranstaltung
Veranstaltung Diskussion
Frantscha
0
847
174287
167996
2026-09-28T05:23:31Z
~2026-52111-62
24035
orto
174287
wikitext
text/x-wiki
{{Artitgel 1000|+30}}
{{Infobox terra
|NUM = <font size="+1">'''Republica franzosa'''</font><br />
'''République française'''<font size="-1"> (franzos)</font><br />
|MALETG-BANDIERA = Flag of France (1794–1815, 1830–1974).svg
|MALETG-BANDIERA-LADEZZA = 150px
|MALETG-BANDIERA-ROM = gea
|ARTITGEL-BANDIERA =
|MALETG-VOPNA = Armoiries république française.svg
|MALETG-VOPNA-LADEZZA = 100px
|ARTITGEL-VOPNA =
|PAROLA = Liberté, Égalité, Fraternité<br />(''Libertad, egualitad, fraternitad'')
|LINGUA-UFFIZIALA = [[lingua franzosa|franzos]]
|CHAPITALA = [[Paris]]
|FURMA-DA-STADI = republica semipresidenziala
|FURMA-DA-REGENZA =
|SCHEF-DA-STADI = [[Emmanuel Macron]] (president dal stadi)
|SCHEF-DA-REGENZA = [[Sébastien Lecornu]] (primminister)
|SURFATSCHA = 674 843 km²<br />Frantscha metropolitana: 547 026
|ABITANTS = 66 317 994<br />Frantscha metropolitana: 64 204 247 <small>(prim da schaner 2015)</small><ref>[http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=0&ref_id=bilan-demo&page=donnees-detaillees/bilan-demo/pop_age3.htm Dumbraziun dal pievel dal prim da schaner 2015.]</ref>
|SPESSEZZA-DA-LA-POPULAZIUN = 98,4 abitants per km²<br />Frantscha metropolitana: 118,1
|MUNAIDA = [[euro]] (€), franc CFP en ils territoris d’ultramar pacifics
|INDEPENDENZA =
|IMNI-NAZIUNAL = ''[[La Marseillaise]]''
|DI-DA-LA-FESTA-NAZIUNALA = 14 da fanadur
|FUNDAZIUN = 843 (Tractat da Verdun)
|ZONA-D-URARI = UTC+1
|NUMER-DA-L-AUTO = F
|INTERNET-TLD = Frantscha metropolitana: .fr<br />Territoris d’ultramar: .bl, .gf, .gp, .mf, .mq, .nc, .pf, .pm, .re, .tf, .wf, .yt
|PRESELECZIUN-TELEFON = Frantscha metropolitana: +33<br />Territoris d’ultramar: +262, +508, +590, +594, +596, +681, +687, +689
|MALETG-POSIZIUN = EU-France.svg
|MALETG1 = Metropolitan_France.svg
}}
La '''Frantscha''' (uffizial Republica franzosa, franzos ''République française'' [ʁe.py.ˈblik fʁɑ̃.ˈsɛz], en furma curta ''(la) France'' [fʁɑ̃s]) è in stadi unitar, democratic ed intercontinental ch’è situà en l’Europa dal Vest e che cumpiglia inslas e territoris d’ultramar sin plirs continents. La ''France métropolitaine'', vul dir la part europeica dal territori statal, s’extenda da la [[Mar Mediterrana]] fin al [[Chanal da la Mongia]] e la [[Mar dal Nord]] sco er dal [[Rain]] fin a l’[[Ocean Atlantic]]. Pervi da sia furma caracteristica vegn la terra franca dal pajais er numnada ''Hexagone''. Areguard la surfatscha furma la Frantscha il pli grond pajais da l’[[Uniun europeica]] e dispona dal terz grond territori dal stadi en l’Europa insumma (suenter la [[Russia]] e l’[[Ucraina]]). [[Paris]] è la chapitala dal pajais e furma ensemen cun l’[[Île-de-France]] la pli gronda zona d’aglomeraziun dal pajais, avant [[Lyon]], [[Marseille]], [[Toulouse]] e [[Lille]].
En il 17avel e 18avel tschientaner ha la Frantscha occupà ina posiziun egemoniala entaifer l’[[Europa]]. Da muntada è stada tant l’irradiaziun politica sco er culturala: La curt da [[Louis XIV]] è daventada l’exempel per ils stadis absolutistics en tut l’Europa; la [[Revoluziun franzosa]] cun la [[Decleraziun dals dretgs da l’uman e dal burgais]] e l’occupaziun tras [[Napoleun]] ch’è suandada han mess ad ir en blers pajais il svilup da la democrazia, il qual è però adina puspè vegnì interrut. En territoris d’ultramar ha la Frantscha erigì duas giadas in imperi colonial: l’emprim cumpigliava tranter auter vastas parts da l’[[America dal Nord]] ed è per gronda part ì a perder ils onns 1756–1763 durant la [[Guerra da set onns]]; il segund ha surtut cumpiglià vastas parts da l’Africa e furmava en il 19avel ed a l’entschatta dal 20avel tschientaner la segund gronda pussanza coloniala dal mund. En il 21avel tschientaner vala la Frantscha ensemen cun la Germania sco forza motorica da l’integraziun europeica.
La Republica franzosa vegn declerada en la constituziun sco indivisibla, laicistica, democratica e sociala. La maxima da quella sa cloma: ‹Regenza dal pievel tras il pievel e per il pievel›. La Frantscha vala sco in dals pajais ils pli sviluppads dal mund. Partind dal product naziunal brut sa tracti da la tschintgavel gronda economia dal mund e da la terz gronda paritad da la capacitad da cumpra en l’Europa. Il standard da viver, il grad da furmaziun e l’aspectativa da vita valan generalmain sco auts. Ultra da quai sa tracti dal pajais dal mund che vegn visità il pli savens: onn per onn visitan radund 83 milliuns turists da l’exteriur la Frantscha.<ref>[https://web.archive.org/web/20150205165056/http://www.e-unwto.org/content/r13521/fulltext.pdf UNWTO], consultà ils 8 da schaner 2015.</ref>
La Frantscha mantegna la terz gronda armada entaifer la [[NATO]] e la pli gronda armada da l’[[Uniun europeica]]. Il pajais furma in dals commembers stabels dal [[Cussegl da segirezza da las Naziuns unidas]] e disponiva il 2010 sco pussanza atomara dal terz grond arsenal d’armas nuclearas. La Frantscha è stada in commember fundatur da l’Uniun europeica e da las Naziuns unidas, è commembra da la ''Francophonie'', dals G7, dals G20, da la NATO, da l’[[Organisaziun da cooperaziun e svilup economic en Europa]] (OECD), da l’[[Organisaziun mundiala da commerzi]] (OMC) e da l’Uniun latina.
== Geografia ==
=== Infurmaziuns generalas ===
[[Datoteca:600x600_GMT_France_topo-R1.jpg|thumb|230px|Topografia da la Frantscha]]
La terra franca europeica da la Frantscha, cun sia furma hexagonala caracteristica, cumpiglia ina surfatscha da 543 965 kilometers quadrat.
Sco in dals pli gronds pajais da l’Europa è la Frantscha segnada da numerusas furmas da la cuntrada che sa differenzieschan marcantamain ina da l’autra. Per gronda part prevalan en il maletg da la cuntrada planiras u collinas miaivlas. En il sidost ed al cunfin cun la [[Peninsla Iberica]] è il pajais segnà da muntognas. Las muntognas principalas furman las [[Pireneas]] en il sidvest, il [[Massiv Central]] en la part meridiunala da l’intern dal pajais sco er – dal nord al sid – las [[Vogesas]], il [[Giura]] e las [[Alps]] en l’ost dal pajais. La pli auta muntogna da la Frantscha è il [[Mont Blanc]] (4810 m s.m.); quel furma a medem temp il pli aut piz da l’Europa Centrala e dal Vest.
La Frantscha dispona da rivas maritimas en il sid ([[Mar Mediterrana]]), sco er en il vest e nord ([[Ocean Atlantic]], [[Chanal da la Mongia]] e [[Mar dal Nord]]). En il sidvest cunfinescha il pajais cun la [[Spagna]] ed [[Andorra]], en il nord ed ost cun la [[Belgia]], il [[Luxemburg]], la [[Germania]], la [[Svizra]] e l’[[Italia]] sco er en il sidost cun il [[Monaco]].
=== Regiuns ===
Tut en tut è la Frantscha dividida en 18 regiuns; da quellas sa chattan 13 en l’Europa e tschintg furman territoris franzos d’ultramar (''France d’outre-mer'') – Guyana Franzosa, Guadeloupe, Martinique, Mayotte e Réunion. Fin il 2015 eran las parts europeicas da la Frantscha divididas en 22 regiuns, uschia ch’il dumber total da las regiuns muntava a 27.
=== Citads ===
La zona d’aglomeraziun per lunschor la pli gronda ed impurtanta furma la chapitala [[Paris]] cun bundant 10 milliuns abitants en la regiun Île-de-France. Las regiuns grondas enturn [[Lyon]], [[Marseille]], [[Toulouse]] e [[Lille]] dumbran medemamain bundant in milliun abitants. Las pli grondas citads èn (situaziun dal 2011 senza e cun aglomeraziun): [[Paris]] (2 250 000 / 12 300 000), [[Marseille]] (850 500 / 1 721 000), [[Lyon]] (472 000 / 2 289 000), [[Toulouse]] (447 000 / 1 250 000), [[Nizza]] (344 000 / 1 004 000), [[Nantes]] (288 000 / 884 000), [[Strasbourg]] (272 000 / 764 000), [[Montpellier]] (264 500 / 561 000), [[Bordeaux]] (235 000 / 1 141 000), [[Lille]] (227 500 / 1 159 500) e [[Rennes]] (208 000 / 680 000).<ref>[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-departements.asp?annee=2011 ''Populations légales 2011''], consultà ils 24 da schaner 2013.</ref>
=== Protecziun da la natira ===
La Frantscha mantegna territoris da protecziun da la natira da differentas categorias tant en il coc europeic dal pajais sco er en ses territoris d’ultramar. Igl èn quai:
* nov parcs naziunals cun ina surfatscha totala da ca. 4,5 milliuns hectaras
* 45 parcs natirals regiunals cun ina surfatscha da bundant set milliuns hectaras
* in grond dumber da zonas da protecziun sco reservats da la natira, territoris da protecziun da la natira da l’Uniun europeica e reservats da biosfera da l’[[UNESCO]].
== Populaziun ==
=== Svilup da la populaziun ===
[[Datoteca:Skol_Diwan_Pariz.jpg|thumb|200px|Scolaras e scolars a Paris]]
L’onn 1750 è la populaziun dal pajais vegnida stimada sin ca. 25 milliuns. Cun quai furmava la Frantscha il pajais da l’Europa dal Vest per lunschor il pli populà. Fin il 1850 è il dumber d’abitants creschì sin ca. 37 milliuns; alura è suandada ina stagnaziun ch’era da ses temp senza paregl en l’Europa.<ref>Haensch, Günther e Tümmers, Hans J.: ''Frankreich: Politik, Gesellschaft, Wirtschaft''. Minca 1993, ISBN 3-406-37491-3, p. 234.</ref> Sco motivs vegnan inditgads la bainstanza relativa e la civilisaziun ch’era vaira avanzada. Il cumportament sexual cuntraceptiv era sviluppà pli ferm ch’en auters pajais; a medem temp era l’influenza da la baselgia catolica gia flaivlentada. Uschia è il dumber d’abitants creschì en stgars 100 onns per be trais milliuns: l’onn 1940 dumbrava la Frantscha, malgrà grondas immigraziuns suenter il 1918, be radund 40 milliuns abitants. Questa stagnaziun da la populaziun vegn resguardada sco in dals motivs, daco che la Frantscha ha pudì sa defender durant las duas guerras mundialas be cun stenta cunter la [[Germania]] vischina ch’era demograficamain bundant pli dinamica. Ultra da quai aveva l’armada franzosa subì ils onns 1914/18 sperditas relativas che tutgavan tar las pli autas da tut las naziuns cumpigliadas en las acziuns da guerra. Suenter la [[Segunda Guerra mundiala]] è alura suandà in augment da las naschientschas e la populaziun è puspè creschida; per ina buna part è quest svilup er stà d’attribuir ad immigraziuns nà da las anteriuras colonias franzosas. L’onn 1990 han ins eruì 56,6 milliuns abitants e per il 2010 han ins stimà 64,7 milliuns abitants incl. ils territoris d’ultramar, da quai 62,8 milliuns en la Frantscha metropolitana.<ref>Institut National de la Statistique et des Études Économiques: [http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=0&ref_id=bilan-demo&page=donnees-detaillees/bilan-demo/pop_age2.htm ''Population totale par sexe et âge au 1er janvier 2010, France métropolitaine''].</ref>
Suenter la Germania furma la Frantscha il pajais da l’Uniun europeica cun il segund aut dumber da la populaziun; en tut il mund sa chatta ella sin la 20avla plazza. Il 2009 dumbrava la Frantscha entaifer l’Uniun europeica ina cumpart da la populaziun da radund 13 %.<ref>Institut National de la Statistique et des Études Économiques: ''[http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?ref_id=ip1276 Bilan démographique 2009 – Deux pacs pour trois mariages]'', schaner 2010.</ref>
L’onn 2009 èn vegnidas serradas 256 000 lètgs; diesch onns avant eran quai anc stadas 294 000. Persuenter han dapli Franzos elegì l’uschenumnà patg da solidaritad civil sco furma da convivenza. Quests partenadis han ins introducì il 1999; il 2009 èn vegnids serrads 175 000 patgs. La rata da fritgaivladad giascheva il 2008 cun 2,0 uffants per dunna sin il terz plaz europeic suenter l’[[Irlanda]] e l’[[Islanda]]; ella è però crudada da trais uffants per dunna en ils onns 1960. L’aspectativa da vita muntava il 2008 a 84 onns per dunnas e 78 onns per umens.<ref> Tut las indicaziuns tenor ''[http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?ref_id=ip1276 Bilan démographique 2009]'', schaner 2010.</ref>
=== Migraziun ===
Pervi da la creschientscha da la populaziun ralentada ha la Frantscha gia enconuschì vers la mesadad dal 19avel tschientaner il problem da la mancanza da forzas da lavur. Dapi il cumenzament da l’industrialisaziun èn perquai immigrads lavurers esters nà dals stadis vischins ([[Italia]], [[Pologna]], [[Germania]], [[Spagna]], [[Belgia]]) en Frantscha, per exempel en l’aglomeraziun da Paris u en las regiuns da minieras e d’industria d’atschal Nord-Pas-de-Calais e Lorena. A partir dal 1880 han uschia vivì e lavurà en Frantscha radund in milliun esters; lur dumber muntava a 7 fin 8 % da las persunas activas. Il fenomen d’ina emigraziun en massa, sco che quai era il cas da quel temp en [[Germania]], en l’[[Italia]] ed en auters pajais vischins, n’ha la Frantscha betg enconuschì. Durant l’[[Emprima Guerra mundiala]] derivavan radund 3 % da la populaziun da la Frantscha da l’exteriur ed igl èn sa mussadas emprimas tendenzas xenofobas. Fin il 1931 è la cumpart dals esters creschida fin a 6,6 %; silsuenter han ins restrenschì fermamain l’immigraziun e bandischà u internà fugitivs, per exempel da la [[Guerra civila spagnola]]. Suenter la [[Segunda Guerra mundiala]] ha la Frantscha puspè recrutà lavurers esters da la [[Spagna]] e dal [[Portugal]] ed ha trategnì fin il 1974 ina politica d’immigraziun fitg liberala. Europeans, surtut Talians e Polacs, avevan cumpiglià il 1931 fin a 90 % da la cumpart dad esters; en ils onns 1970 muntava lur cumpart be pli a radund 60 %; la gronda gruppa furmavan uss ils Portugais.<ref name="Grosse173">Ernst Ulrich Grosse e Heinz-Helmut Lüger: ''Frankreich verstehen'', Darmstadt 1997, p. 173ss.</ref>
Il 2006 cumpigliava la cumpart da la populaziun estra 5,8 %; latiers vegnan 4,3 % ''Français par acquisition'', pia umans ch’èn naschids a l’exteriur e ch’han surpiglià la naziunalitad franzosa. L’onn 2008 vivevan 5,23 milliuns immigrants en Frantscha, quai che correspunda a 8,4 % da l’entira populaziun. Da quels avevan 5,23 milliuns acquistà la naziunalitad franzosa. Descendents d’immigrants, dals quals almain in genitur era naschì a l’exteriur, èn vegnids stimads il 2010 sin radund 10,4 % da la populaziun totala. Oz deriva la gronda part dals emigrants da l’Africa dal Nord ([[Algeria]], [[Maroc]], [[Tunesia]]), alura suondan ils pajais da l’Europa dal Sid ([[Portugal]], [[Italia]], [[Spagna]]). En il decurs dals ultims onns èn vegnids vitiers immigrants da las anteriuras colonias franzosas situadas al sid da la [[Sahara]] ed en la [[Caribica]]. La pli auta concentraziun d’immigrants viva en il sidost dal pajais ed en l’aglomeraziun da Paris.<ref name="Borrel">Catherine Borrel, Institut National de la Statistique et des Études Économiques: ''[https://web.archive.org/web/20160112200529/http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?ref_id=ip1098 Enquêtes annuelles de recensement 2004 et 2005 – Près de 5 millions d’immigrés à la mi-2004]'', consultà ils 26 da schaner 2010.</ref>
=== Sistem da furmaziun ===
[[Datoteca:EducationFr.svg|thumb|220px|Survista dal sistem da furmaziun franzos]]
La constituziun da la tschintgavla Republica franzosa definescha che l’access a la furmaziun e cultura haja dad esser egual per tut ils burgais e ch’i saja l’incumbensa dal stadi da mantegnair in sistem da scola public gratuit e laicistic. Tenor quai è il sistem da furmaziun en Frantscha organisà a moda centralistica; las corporaziuns territorialas han da metter a disposiziun las localitads.
La scolina sa numna en Frantscha École maternelle e porscha educaziun prescolara per uffants a partir da 2 onns. Quella vegn frequentada d’ina fitg auta procentuala dals uffants, dura l’entir di ed è be colliada cun custs per ils geniturs, sche quels fan diever da las purschidas opziunalas (gentar, tgira supplementara la damaun u la saira). L’École maternelle vegn resguardada en Frantscha bler pli ferm sco scola che quai ch’igl è il cas en la gronda part dals auters stadis. Las persunas che tgiran ils uffants han frequentà ina furmaziun da magister e vegnan engaschads da l’autoritad da scola naziunala che fixescha er ils plans d’instrucziun.
L’École élémentaire che suonda a la Maternelle dura tschintg onns. Suenter avair finì quella frequentan ils uffants il Collège, ina scola cumplessiva da quatter onns ch’els termineschan cun il Brevet des collèges.
Silsuenter sa porschan al giuvenil differentas pussaivladads. El po frequentar ina scola professiunala, la quala el terminescha cun il Certificat d’aptitude professionelle. Il Lycée correspunda pli u main al gimnasi. Quel maina suenter dudesch onns da scola al Baccalauréat. I vegnan distinguidas differentas direcziuns (cun accent economic, litterar, scienzas natiralas e.a.). Tgi che frequenta in Lycée professionnel u in Centre de formation d’apprentis po terminar suenter 13 onns da scola cun in Baccalauréat professionnel. En l’instrucziun da linguas estras domineschan l’englais ed il spagnol.
La furmaziun academica ha lieu a las universitads e Grandes écoles. Questas ultimas han ina meglra reputaziun, in pli bass dumber da students ed in pli aut grad d’assistenza persunala.<ref>Indicaziuns tenor Haensch, Günther e Tümmers, Hans J.: ''Frankreich: Politik, Gesellschaft, Wirtschaft''. Minca 1993, ISBN 3-406-37491-3, p. 256ss.</ref>
=== Linguas ===
[[Datoteca:Langues_de_la_France.svg|thumb|180px|Repartiziun da las linguas regiunalas]]
La lingua franzosa è sa sviluppada dal francien che vegniva discurrì en il temp medieval en la regiun Île-de-France odierna. Questa furma uffiziala è sa derasada ensemen cun l’expansiun dal domini dals retgs franzos. Il 1539 ha retg François I fixà che la lingua franzosa duaja esser la suletta lingua en ses reginavel. Tuttina discurriva en il 18avel tschientaner be radund la mesadad dals subdits dal retg franzos la lingua franzosa. Suenter la Revoluziun franzosa han ins cumbattì activamain las linguas regiunalas; pir ina lescha ch’è entrada en vigur il 1951 ha admess l’instrucziun en linguas regiunalas. Er oz determinescha l’artitgel 2 da la constituziun dal 1958 che la lingua franzosa saja la suletta lingua uffiziala da la Frantscha. Quella na furma betg be la lingua discurrida generalmain en Frantscha, mabain è purtadra da la cultura franzosa en tut il mund. Pervi da las migraziuns a l’intern dal pajais ed il diever quasi exclusiv da la lingua franzosa en las medias electronicas èn las linguas che vegnan discurridas a nivel regiunal smanatschadas da svanir. La Charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras ha la Frantscha bain suttascrit, ma betg ratifitgà. Tranter auter ha il cussegl da la constituziun franzos giuditgà il 1999 che parts da la Charta na sajan betg cumpatiblas cun la constituziun franzosa. Dapi il 2008 menziunescha la constituziun en l’artitgel 75-1 las linguas regiunalas sco ierta culturala da la Frantscha.
Linguas regiunalas che vegnan discurridas en Frantscha furman las linguas d’oïl romanas en il nord da la Frantscha – che vegnan per part resguardadas sco dialects franzos (sco picard, norman, gallo, poitevin-saintongeais, vallon e champenois) – il francoprovenzal en il territori da las Alps e dal Giura franzos e svizzer, l’occitan en la Frantscha dal Sid, il catalan en il Département Pyrénées-Orientales, l’alsazian e loren en il nordost dal pajais, il basc e ses dialects en il sidvest, il breton en il nordvest, il cors a Corsica ed il flam en il nord dal pajais. Ultra da quai vegnan discurrids en ils territoris d’ultramar las pli differentas linguas sco las linguas polinesianas, las linguas creolas u las linguas canacas.
Cuntrari a la situaziun per exempel en l’Italia na datti en Frantscha naginas linguas regiunalas cun in status uffizial. Er tar nums locals e toponims èn sa mantegnidas be parzialmain influenzas regiunalas. Uschia èn anc derasadas vastamain denominaziuns tudestgas en l’Alsazia, ma betg en la Lorena. Analog èn ils nums talians sa mantegnids suenter che l’insla Corsica è vegnida integrada en il pajais, betg però sin la terra franca (Savoia, contadi da Nizza resp. Alpes-Maritimes) – territoris ch’eran pli baud associads cun l’Italia. Il num local Nizza deriva bain dal talian, al lieu vegn però duvrà uffizialmain be la noziun franzosa Nice. Il pli en il nord dal pajais, en ils territoris da cunfin vers la Flandra, datti intgins nums locals neerlandais; en il territori da cunfin cun la Spagna sa laschan distinguer influenzas dal basc e catalan.
Il franzos è lingua da lavur tar las Naziuns unidas, l’Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa, en la Cumissiun europeica ed en l’Uniun africana. La Frantscha enconuscha diversas instituziuns e mecanissems che gidan ed evitar che anglicissems prendian suramaun entaifer la lingua franzosa. Las autoritads èn obligadas da far diever dals neologissems che vegnan creads da la Commission générale de terminologie et de néologie e decretads da la Délégation générale à la langue française et aux langues de France.
=== Religiuns ===
[[Datoteca:Reims_Kathedrale.jpg|thumb|160px|La catedrala gotica da Reims]]
La Frantscha è uffizialmain in stadi laicistic, quai che signifitga ch’il stadi e las cuminanzas religiusas èn spartids cumplettamain in da l’auter. Il stadi na relevescha er naginas datas davart l’appartegnientscha religiusa; quellas sa basan pia sin stimaziuns u sin indicaziuns da las cuminanzas religiusas sezzas. Tenor ina retschertga da ‹Le Monde› èn 51 % dals Franzos catolics, 9 % muslims, 3 % protestants ed 1 % gidieus. 31 % inditgeschan d’appartegnair a nagina religiun; ils ulteriurs 5 % appartegnan ad autras cuminanzas religiusas (surtut ortodoxs, budists e hindus) u n’han fatg naginas indicaziuns.
Entaifer la cumpart catolica pratitgescha be ina pitschna part activamain la cretta; da l’autra vart èn però er represchentads fitg ferm ils moviments dal tradiziunalissem catolic. Tenor enquistas actualas inditgeschan 58 % dals Franzos da crair en in Dieu; la cumpart dals giuvenils che crain en ina vita suenter la mort è però creschida dapi il 1981 da 31 % sin 42 %.<ref>Institut National de la Statistique et des Études Économiques: ''[http://www.insee.fr/fr/ffc/docs_ffc/donsoc02k.pdf Les valeurs en France] (PDF; 183 kB)'', 2002/2003, p. 4.</ref> Tenor in studi dal PewResearch Center fan 27 % dals Franzos valair d’esser «religius» e 10 % d’esser «fitg religius». Omaduas valurs èn fitg bassas cumpareglià cun auters stadis.<ref>Pew Global Attitudes Project: ''[https://web.archive.org/web/20100331104516/http://pewglobal.org/reports/pdf/262.pdf Unfavourable Views of Jews and Moslems on the Increase in Europe] (PDF; 495 kB)'', 17 da settember 2008, p. 5.</ref>
Istoricamain è la Frantscha stada sur lung temp in stadi en il qual dominava il catolicissem. Dapi Louis XI († 1483) han ils retgs franzos purtà cun il consentiment dal papa il titel d’in ''roi très chrétien''. Dal temp da la refurmaziun è la Frantscha adina stada per gronda part catolica, cumbain ch’i deva fermas minoritads protestantas (ughenots). Il pli tard suenter la mazzacra da la [[Notg da Baltramieu]] 1572 han quests ultims però stuì dar si lur speranzas areguard ina Frantscha protestanta. Cur ch’il protestant [[Henri IV]] è daventà ertavel dal tron, ha el midà per motivs tactics-politics a la cretta catolica («Paris vaut bien une messe», per rumantsch «Paris vala tuttavia ina messa»); a medem temp ha el però garantì als protestants en furma da l’[[Edict da Nantes]] (1598) dretgs spezials e surtut la libertad da cretta. Il 1685 ha [[Louis XIV]] revocà l’Edict da Nantes; malgrà ch’igl è vegnì smanatschà cun sancziuns penalas ordvart severas, ha quai manà ad ina fugia en massa dals ughenots en l’exteriur cunfinant ch’era da cretta protestanta. Pir curt avant la Revoluziun franzosa è puspè vegnida admessa als protestants ina libertad da cretta parziala. La [[Revoluziun franzosa]] ha alura abolì tut las limitaziuns da la libertad da la cretta. En ils onns suenter la Revoluziun, dal temp da l’emprima Republica franzosa, hai dà ina curta fasa ch’è stada segnada da fitg fermas tendenzas anticlericalas, damai che la baselgia catolica vegniva resguardada sco represchentanta da l’ancien régime. Betg be ils privilegis da la baselgia èn vegnids dismess, mabain schizunt il chalender cristian ed ils servetschs divins e remplazzads tras in chalender revoluziunar resp. tras in «cult da l’esser suprem». Sut [[Napoleun Bonaparte]] è il stadi però puspè sa cunvegnì cun la baselgia catolica en furma dal concordat dal 1801. Ed a chaschun da la restauraziun bourbonica suenter il 1815 han las ideas monarchic-catolicas schizunt puspè survegnì il suramaun: las truppas bourbonicas ch’èn vegnidas tramessas il 1823 en Spagna per abatter la revoluziun liberala vegnivan numnadas ils ‹100 000 figls da son Ludvic› ed en ils territoris da surmar han ins promovì la missiun gesuitica.
Dal temp da la Terza Republica è danovamain prorut in conflict tranter la baselgia ed il stadi. Quel ha manà il 1905 ad ina lescha, en la quala è vegnida fixada la separaziun stricta da baselgia e stadi.
La cuminanza giudaica en Frantscha è segnada d’ina istorgia muventada. La preschientscha dals gidieus è documentada dapi il temp dals Romans. En il decurs dal temp medieval han ins però stgatschà quels en duas undas cumplettamain dal pajais: il 1306 sut [[Philippe IV]] ed il 1394 sut [[Charles VI]]. Sur plirs tschientaners ha silsuenter strusch pli existì en Frantscha ina vita e cultura giudaica. La suletta excepziun han furmà ils territoris en l’ost dal pajais ch’èn vegnids acquistads en il 18avel e 19avel tschientaner – surtut l’Alsazia – ils quals han profità sur lung temp d’in status spezial. La [[Revoluziun franzosa]] ha la finala concedì als gidieus l’egualitad burgaisa. Fin l’entschatta dal 20avel tschientaner è la Frantscha però restada in pajais cun ina populaziun gidieua relativamain pitschna. Suenter l’Emprima e surtut suenter la [[Segunda Guerra mundiala]] èn blers gidieus immigrads nà da l’Europa da l’Ost, uschia che la Frantscha represchenta oz il stadi europeic cun la pli gronda gruppa da la populaziun gidieua insumma. Pervi da tendenzas antisemiticas creschentas, surtut da vart da muslims, e la stagnaziun economica datti actualmain però ina grond’unda d’immigraziun gidieua. I vegn supponì che be tranter il 2010 ed il 2015 hajan bundant 100 000 gidieus bandunà il pajais, uschia che la cuminanza gidieua en Frantscha dumbra be pli radund 400 000 persunas.
Medemamain dapi la fin da la Segunda Guerra mundiala è la cumpart dals muslims creschida fermamain, e quai surtut pervi da l’immigraziun nà da las anteriuras colonias.<ref>Patrick Cabanel: ''Laizität und Religion im heutigen Frankreich'', en: Adolf Kimmel/Henrik Uterwedde (ed.): ''Länderbericht Frankreich.'' Bundeszentrale für politische Bildung, Bonn 2005, ISBN 3-89331-574-8, p. 139–153, qua p. 149.</ref>
== Istorgia ==
=== Da la preistorgia al temp medieval tempriv ===
[[Datoteca:Lascaux2.jpg|thumb|200px|Pictura murala da Lascaux (ca. 18 000 a.C.)]]
Ins stima che la Frantscha odierna saja vegnida colonisada avant ca. 48 000 onns. Dal temp paleolitic èn sa mantegnids en ils [[Cuvels da Lascaux]] impurtantas picturas muralas. A partir da 600 a.C. han ils Fenizians e Grecs fundà basas commerzialas a la costa da la Mar Mediterrana, entant ch’ils Celts – ch’èn pli tard vegnids numnads dals Romans Gals – han colonisà il pajais nà dal nordvest. Ils Gals celtics cun lur religiun da druids vegnan oz savens designads sco ils perdavants dals Franzos e [[Vercingetorix]] vegn idealisà sco erox naziunal da la Frantscha, e quai cumbain ch’elements gallics n’èn strusch sa mantegnids en la cultura franzosa.
Tranter 58 e 51 a.C. ha [[Caesar]] conquistà la regiun en rom da la Guerra gallica; sinaquai èn vegnidas installadas las provinzas romanas Gallia Belgica, Gallia Cisalpina e Gallia Narbonensis. En ina perioda da prosperitad e pasch han questas provinzas surpiglià il progress roman sin ils champs da la tecnica, agricultura e giurisdicziun; igl èn sa furmadas citads grondas, elegantas. A partir dal 5avel tschientaner èn immigrads adina pli stedi pievels germans en Gallia; en consequenza dal declin da l’[[Imperi roman]] l’onn 476 han quels cumenzà a furmar agens reginavels. Suenter ina dominanza temporara dals [[Visigots]] han ils Francs sut [[Chlodwig I]] fundà il reginavel dals [[Merovings]]. Els han surpiglià diversas valurs ed instituziuns romanas, tranter auter il catolicissem (496). L’onn 732 als èsi reussì, en la [[Battaglia da Tours e Poitiers]], da rebatter l’expansiun islamica nà da la Peninsla Iberica. Als Merovings èn suandads ils [[Carolings]]. L’onn 800 è [[Carl il Grond]] daventà imperatur; il 843 è il [[Reginavel dals Francs]] vegnì repartì entras il [[Contract da Verdun]] sin ses biadis; la part occidentala da quel correspundeva pli u main a la Frantscha odierna.
=== Temp medieval ===
Il temp medieval franzos è stà segnà da l’avanzament da la pussanza roiala en il cumbat permanent cunter l’independenza da la noblezza auta ed ils dominis seculars da las claustras e congregaziuns. Partind da l’Île-de-France odierna han ils Capetings fatg valair l’idea dal stadi unitar; la participaziun a diversas cruschadas ha gidà a consolidar lur pussanza. Nà dal nord èn ils [[Normans]] penetrads repetidamain en la Normandia ch’ha perquai survegnì lur num; l’onn 1066 han els er conquistà l’Engalterra. Sut [[Louis VII]] ha cumenzà ina lunga seria da conflicts guerrescs cun l’Engalterra, quai suenter che la dunna divorziada da Louis, [[Éléonore d’Aquitania]], aveva maridà il 1152 [[Henry Plantagenet]], uschia che radund la mesadad dal territori statal franzos era crudà a l’Engalterra. A [[Philipp II Auguste]] èsi reussì fin il 1299 cun agid dals Staufers da stgatschar ils Englais dal pajais; il retg englais [[Henry III]] ha plinavant stuì acceptar [[Louis IX]] sco signur feudal. A partir dal 1226 è la Frantscha daventada ina monarchia ereditara; l’onn 1250 era Louis IX in dals pli pussants regents da l’Occident.
Suenter la mort da l’ultim dals Capetings è [[Philippe VI]] vegnì elegì l’onn 1328 sco nov retg da la Frantscha; el ha fundà la dinastia dals Valois. La populaziun dal pajais vegn stimada da quel temp sin radund 15 milliuns. Cun la scholastica e l’architectura romana e gotica dominava il pajais impurtants champs culturals e spiertals. Pretensiuns al tron da vart dad [[Edward III Plantagenet]], retg da l’Engalterra e duca d’Aquitania, han manà il 1337 a la [[Guerra da tschient onns]]. Suenter che l’Engalterra aveva pudì conquistar l’entir nordvest dal pajais, èsi l’emprim reussì als Franzos da chatschar enavos ils invasurs. Alura hai però dà ina rebelliun da vart da la Burgogna ed il retg da la Frantscha è vegnì assassinà; sinaquai ha l’Engalterra schizunt pudì occupar Paris e l’Aquitania. Pir grazia a la resistenza naziunala che [[Jeanne d’Arc]] ha mess ad ir èsi reussì da reconquistar fin il 1453 ils territoris pers (cun excepziun da Calais). Ultra da la Guerra da tschient onns ha furià la pestilenza dal 1348 ch’ha chaschunà la mort da radund in terz da la populaziun.
=== Temp modern tempriv ===
[[Datoteca:Louis-xiv-lebrunl.jpg|thumb|160px|Louis XIV, il ''roi soleil'']]
Cun incorporar la Burgogna e la Bretagna en il territori statal, ha la roialitad franzosa cuntanschì in emprim punct culminant da sia pussanza. Durant la renaschientscha è quest domini però vegnì periclità adina pli fitg da vart dals Habsburgais – l’imperatur habsburgais [[Karl V]] regiva sur in imperi, dal qual ils pajais sa gruppavan enturn l’entira Frantscha. Ils calvinists franzos, numnads ughenots, èn vegnids supprimids fermamain en lur exercizi da la cretta; las Guerras dals ughenots e surtut la Notg da Baltramieu 1572 han manà a l’emigraziun da tschientmillis ughenots. Pir l’emprim regent or da la chasa dals Bourbons, [[Henri IV]], ha concedì als ughenots en l’Edict da Nantes il 1598 libertad da religiun.
Il temp da la renaschientscha è er stà segnà d’ina ferma centralisaziun; il retg è daventà independent tant da la baselgia sco er da l’aristocrazia. Als ministers e cardinals [[Richelieu]] e [[Jules Mazarin]] èsi reussì d’eriger in stadi absolutistic. Sin iniziativa da Richelieu è la Frantscha intervegnida il 1635 a moda activa en la [[Guerra da trent’onns]] che furiava en l’Europa Centrala; en quest connex è er prorutta la guerra cun la Spagna. En rom da la [[Pasch da Vestfalia]] (1648) han ins concedì a la Frantscha l’Alsazia, entant ch’il [[Sontg Imperi roman]] e la Spagna han pers ina part da lur pussanza. Igl ha cumenzà l’epoca da la dominanza franzosa en l’Europa. Tut ils regents europeics s’orientavan a l’exempel da la cultura franzosa. La lingua franzosa è daventada la lingua da furmaziun dominanta. Las guerras che chaschunavan gronds custs e l’opposiziun da vart da la noblezza han però manà al bancrut statal (''Fronde''). Cun l’Edict da Fontainebleau dal 1685 è la libertad da cretta dals ughenots puspè vegnida schliada; danovamain èn fugids tschientmillis ughenots. Sut [[Louis XIV]], l’uschenumnà ''roi soleil'', il qual è vegnì intronisà l’onn 1643 (en la vegliadetgna da quatter onns) ed ha regì fin il 1715, ha l’absolutissem cuntanschì ses punct culminant. Da quel temp han ins erigì il chastè da Versailles.
=== Epoca da las revoluziuns ===
[[File:Acta Eruditorum - III mappe Francia, 1703 – BEIC 13363829.jpg|thumb|''Francia'', 1703]]
Las guerras ch’ils retgs absolutistics manavan (p.ex. la Guerra da devoluziun, la Guerra ollandaisa, la Guerra da la successiun ereditara dal Palatinat, la Guerra da la successiun ereditara spagnola, la Guerra da set onns e la participaziun a la Guerra d’independenza americana), ils custs immens da la curt sezza sco er nauschas racoltas han manà ad ina gronda crisa da finanzas, la quala ha sfurzà il retg [[Louis XVI]] da convocar ils Stans generals. L’Assamblea naziunala ha elavurà ina constituziun, limità la pussanza dal retg e terminà l’ancien régime. Las cundiziuns da viver dal pievel cumin ch’èn pegiuradas vinavant, han manà il 1789 a la [[Revoluziun franzosa]] cun la Decleraziun dals dretgs da l’uman e dal burgais sco prestaziun centrala. La baselgia han ins exproprià ed in nov chalender ha remplazzà il vegl. La Constituziun ch’è vegnida deliberada il 1791 ha transfurmà la Frantscha en ina monarchia constituziunala. Suenter l’emprova dal retg da fugir en l’exteriur, è quel vegnì mess a ferm ed executà il 1793; sinaquai è suandada la proclamaziun da l’Emprima Republica. Las emprimas experientschas cun la furma statala republicana, la quala sa basava sin il princip da l’egualitad, èn però idas a finir en il caos ed en il reschim da terrur sut [[Robespierre]].
En questa situaziun ha [[Napoleun Bonaparte]] surpiglià il 1799 cun in culp da stadi la pussanza ed è daventà Emprim Consul; il 1804 ha el curunà sasez sco imperatur. Igl èn suandadas las Guerras da coaliziun, en il decurs da las qualas Napoleun ha dumagnà bunamain l’entira Europa sut sia controlla. Sia campagna militara cunter la Russia l’onn 1812 ha però fatg naufragi; la Battaglia dals pievels sper Lipsia il 1813 ha sigillà la terrada da las truppas franzosas. Durant l’exil da Napoleun sin l’insla d’Elba ha puspè regì in Bourbon, [[Louis XVIII]]; il 1815 è Napoleun returnà ed ha regì ulteriurs tschient dis. Suenter la sconfitta en la Battaglia sper Waterloo è el vegnì bandischà definitivamain. La restauraziun ha puspè manà ils Bourbons a la pussanza; quels èn sa mess londervi da reconstruir l’imperi colonial ch’era ì a perder. En Frantscha ha gì lieu a medem temp la Revoluziun industriala ed igl è sa furmada plaunsieu ina classa dals lavurants. La Revoluziun da fanadur dal 1830 ha cupitgà [[Charles X]] che regiva a moda despotica, al remplazzond tras il ‹retg dals burgais› Louis-Philippe I. En rom d’in’ulteriura revoluziun burgaisa è vegnida installada il 1848 en Frantscha la Segunda Republica.
Sco president da la Segunda Republica han ins elegì [[Louis-Napoléon Bonaparte]], il qual ha gia laschà curunar sai il 1852 sco imperatur. Sut sia regenza è l’opposiziun vegnida supprimida cun la forza; sin il champ da la politica exteriura ha el però pudì registrar divers success sco l’acquist da Nizza e da la Savoia, l’incorporaziun da l’Africa equatoriala e da l’Indochina en l’imperi colonial e l’erecziun dal Chanal da Suez. A medem temp è sa sviluppada la Germania, sut l’egida da la Confederaziun da la Germania dal Nord, ad in stadi naziunalistic. La Guerra tudestg-franzosa ha [[Napoléon III]] mess ad ir cun l’intenziun da metter terms al concurrent pussant areguard l’egemonia en l’Europa; ma la guerra è ida a fin cun la sconfitta da la Frantscha e [[Wilhelm I]] è vegnì proclamà en la Galaria dals spievels da Versailles sco imperatur tudestg. La Communa da Paris, in’insurrecziun che sa drizzava cunter la capitulaziun, è vegnida abattida cun la forza.
=== Imperialissem, colonialissem, Emprima e Segunda Guerra mundiala ===
[[Datoteca:El_114_de_infantería,_en_París,_el_14_de_julio_de_1917,_León_Gimpel.jpg|thumb|200px|Schuldads franzos dal temp da l’Emprima Guerra mundiala (1917)]]
La Terza Republica ha durà dal 1871 fin il 1940. Durant quest temp è l’imperi colonial franzos s’extendì sin ina surfatscha totala da 7,7 milliuns kilometers quadrat. L’industrialisaziun da la Frantscha ha manà ad in grond svilup economic: ils onns 1878, 1889 e 1900 han gì lieu a Paris exposiziuns mundialas.
Tranter la Frantscha ed il Reginavel Unì è prorut in conflict pervi da la dominanza en l’Africa. Omadus pajais pratitgavan in imperialissem intensiv.<ref>Cf. Winfried Baumgart: ''‹Das Größere Frankreich›. Neue Forschungen über den französischen Imperialismus 1880–1914'', en: ''Vierteljahrschrift für Sozial- und Wirtschaftsgeschichte'', tom 61.2, 1974, p. 185–198.</ref> Il punct culminant da questa ‹cursa› ha furmà la [[Crisa da Faschoda]] dal 1898 tranter ils dus pajais. Il Reginavel Unì aveva la finamira da conquistar ina zona da colonias che tanscheva dal sid al nord dal continent (l’uschenumnà «Plan Cap-Cairo»). La Frantscha percunter aveva en mira ina zona da colonias che tanscheva dal vest a l’ost, da Dakar fin Dschibuti. Las pretensiuns dals dus stadis èn collidadas en il pitschen lieu sudanais Faschoda. La finala ha la Frantscha dà suenter senza cumbat; il mars 1899 han ils dus pajais definì lur zonas d’interess (Contract dal Sudan). Cun il Scandal da Panama (1889–1893), la Crisa da Faschoda e l’[[Affera Dreyfus]] (1894–1905) ha la Terza Republica subì entaifer diesch onns trais grondas crisas.
La baselgia catolic-romana ha pratitgà sur decennis ina tenuta antimodernistica; pervi da quai ed er en rom da l’Affera Dreyfus è la Frantscha sa sviluppada ad in stadi d’orientaziun decididamain laicistica.
Il 1904 ha la Frantscha concludì cun il Reginavel Unì l’Entente cordiale ed il 1914 è ella entrada en l’[[Emprima Guerra mundiala]] cun la finamira da reconquistar l’Alsazia e la Lorena e d’indeblir a moda decisiva la Germania. Suenter la guerra ha la Frantscha bain tutgà tar ils victurs; la Frantscha dal Nord era però devastada per gronda part. Tar ils 1,5 milliuns schuldads ch’eran crudads èn anc vegnids vitiers 166 000 unfrendas da la [[Grippa spagnola]] dal 1918/1919.
Il tranterguerra è stà segnà en Frantscha d’instabilitad politica. En rom dal [[Contract da Versailles]] è la Germania vegnida obligada il 1919 da prestar a las pussanzas victuras auts custs da reparaziun. Surtut il primminister franzos e minister da l’exteriur Poincaré insistiva che las prestaziuns vegnian ademplidas punctualmain e senza resalvas. Pervi da retardaments èn truppas franzosas penetradas repetidamain en territoris betg occupads. Ils 8 da mars 1921 han truppas franzosas e beltgas per exempel occupà las citads Duisburg e Düsseldorf en la zona demilitarisada. Per in tschert temp han ins silsuenter schizunt occupà l’entir territori da la Ruhr.
Il Front populaire che regiva dapi il 1934 è surtut sa stentà da mantegnair il status quo, uschia che la Frantscha era preparada mal sin l’erupziun da la [[Segunda Guerra mundiala]]. En rom da lur champagna dal vest èn las truppas tudestgas guntgidas la lingia da Maginot ed èn marschadas en la chapitala franzosa senza che quella fiss vegnida defendida. Ils 22 da zercladur 1940 ha marschal [[Pétain]] stuì segnar il «Segund armistizi da Compiègne» (che vegn numnà en Frantscha ''Armistice de Rethondes''). Il pajais è vegnì sutdividì en ina ''zone occupée'' ed ina ''zone libre'', ma er en quest’ultima regiva il reschim da Vichy conservativ-autoritar ch’era dependent dal Reich tudestg. Gia curt temp suenter avair segnà l’armistizi, èn sa furmadas gruppas da la Résistance ed a Londra ha [[Charles de Gaulle]] fundà la regenza d’exil Forces françaises libres. En rom da l’operaziun Overlord han ils Alliads reconquistà il 1944 la Frantscha dal Nord. In mais suenter la liberaziun da Paris l’avust 1944 ha de Gaulle furmà ina regenza provisorica. Quella ha tranter auter admess l’october 1944 il dretg da votar da las dunnas che las era vegnì refusà fin qua.
=== Suenterguerra ed Uniun europeica ===
La constituziun da la Quarta Republica è vegnida concludida ils 13 d’october 1946 tras decisiun dal pievel. La Frantscha, che sa chattava da la vart dals victurs, è daventada in commember fundatur da las Naziuns unidas ed ha survegnì il dretg da veto en il Cussegl da segirezza. Per promover la reconstrucziun dal pajais ha la Frantscha tranter auter pudì profitar da prestaziuns da sustegn or dal Plan da Marshall; l’effect economic da quellas giuditgeschan ils economs a moda cuntraversa. Il boom economic dal suenterguerra è vegnì enconuschent en Frantscha sut il term ''Trente Glorieuses'' (per ils onns 1945–1975).<ref>Andrew Knapp, Vincent Wright: ''The Government and Politics of France'', Psychology Press, 2001, ISBN 978-0-415-21526-8, p. 25.</ref> Il 1949 è la Frantscha stada in dals commembers fundaturs da la NATO; cun la fundaziun da la Communitad europeica da charvun e d’atschal è vegnì mess il 1951 il crap da fundament da l’integraziun europeica. Il 1957 han ins segnà ils Contracts da Roma ed instituì per il 1958 la Communitad economica europeica, da la quala è resortida en il fratemp l’Uniun europeica; entaifer quella furma la Frantscha in commember activ e dominant.
Il suenterguerra è er segnà dal declin da l’imperi colonial. L’[[Emprima Guerra d’Indochina]] (1946–1954) è ida a fin cun la Battaglia da Điện Biên Phủ e la perdita da tut las colonias franzosas en l’Asia dal Sidost. Ina cesura anc pli gronda ha muntà la Guerra d’Algeria (1954–1962); quella ha la Frantscha manà a moda ordvart stinada, ma a la fin ha l’Algeria stuì vegnir relaschada en l’independenza. Tschientmillis ''pieds-noirs'' han stuì vegnir manads enavos en Frantscha.
A l’intern dal pajais han ins remplazzà la Quarta Republica, ch’era sa mussada sco instabila, tras la Tschintgavla Republica che prevesa in ferm president che pudeva agir relativamain independent da la legislativa. Questa Tschintgavla Republica è vegnida scurlattada fermamain il matg 1968, quai ch’ha manà a lunga vista a refurmas culturalas, politicas ed economicas. L’onn 1971, pia gia avant la crisa dad ieli dal 1973, ha la Frantscha decidì da daventar pli independenta da l’ieli cun augmentar l’utilisaziun da l’energia nucleara.
[[Datoteca:Marche_hommage_Charlie_hebdo_et_aux_victimes_des_attentats_de_janvier_2015_(12).jpg|thumb|200px|Manifestaziun cunter ils attentats dal 2015 (Place de la République a Paris)]]
In’ulteriura cesura ha muntà il 1981 la surpigliada da la pussanza tras la Partida socialistica e la presidenza da [[François Mitterrand]] ch’ha durà fin il matg 1995. Durant quests onns han ins tranter auter realisà vastas statalisaziuns, dismess la paina da mort, introducì l’emna da 39 uras e ratifitgà il 1992 il Contract da Maastricht. Il successur da Mitterand, [[Jacques Chirac]], ha realisà l’introducziun da l’euro e refusà il 2002/2003 da sa participar a la Guerra da l’Irac.
Al president [[Nicolas Sarkozy]] ch’ha regì a partir dal 2007 è suandà il 2012 [[François Hollande]], il candidat da la Partida socialista. En rom da la crisa da l’euro han ins discutà a moda critica l’indebitament public e la quota statala. Il 2017 è [[Emmanuel Macron]] daventà president dal stadi.
Il 2015 è Paris stà pertutgà da pliras attatgas da terror, commessas tenor atgnas indicaziuns da l’organisaziun da terror Stadi islamic: ils 7 da schaner èn 28 persunas vegnidas per la vita tar in attentat sin la redacziun dal magazin da satira ‹Charlie Hebdo›. E la saira dals 13 da november han terrorists commess en sis differents lieus en la citad attentats, ils quals han chaschunà la mort da 130 persunas.
== Politica ==
Dapi ch’è entrada en vigur il 1959 ina nova constituziun discurr’ins da la Tschintgavla Republica. Quella fa da la Frantscha ina democrazia organisada a moda centralistica cun in sistem guvernamental semipresidenzial. En congual cun constituziuns precedentas han ins rinforzà la rolla da l’executiva e surtut quella dal president. Quai è stà ina reacziun sin l’instabilitad politica dal temp da la Quarta Republica. Tant il president sco er il primminister giogan ina rolla activa en la vita politica; il president è percunter be responsabel envers il pievel. La pussanza dal parlament han ins bain reducì en la Tschintgavla Republica; la constituziun al ha però surdà funcziuns da controlla decisivas.
La constituziun na cuntegna nagin catalog da dretgs fundamentals, mabain renviescha a la Decleraziun dals dretgs umans e da burgais dal 1789 sco er als dretgs fundamentals socials ch’eran vegnids fixads en la Constituziun da la Quarta Republica.
=== Executiva ===
Tenor la constituziun furma il president dal stadi, che vegn elegì dal pievel, l’organ statal superiur. El stat sur tut las autras instituziuns. El surveglia la constituziunalitad da l’agir statal, segirescha che las pussanzas publicas funcziuneschian, procura per la cuntinuitad dal stadi, l’independenza, l’inviolabilitad dal territori statal e guarda che cunvegnas serradas cun auters stadis vegnian tegnidas. En cas da dispitas intermediescha el tranter las instanzas statalas. El proclamescha leschas ed ha il dretg da suttametter quellas al cussegl da la constituziun per examinaziun. El dastga refusar leschas u parts da quellas al parlament per in’ulteriura deliberaziun, na dispona però da nagin dretg da veto. Decrets ed ordinaziuns vegnan decidids dal cussegl dals ministers, il qual vegn manà dal president; envers quels ha il president il dretg d’in veto suspensiv. Areguard la politica da l’exteriur e da segirezza dispona il president dal stadi da la cumpetenza da las lingias directivas e da ratificaziun, uschia ch’el furma a moda decisiva la politica da l’exteriur dal pajais e concluda a moda lianta cunvegnas dal dretg internaziunal. Questa pratica è sa sviluppada durant il temp d’uffizi da de Gaulle e na resorta betg exnum da la constituziun. Sin dumonda da la regenza u dal parlament po il president iniziar votaziuns dal pievel. El nominescha commembers d’impurtants gremis, tranter auter trais dals nov commembers dal cussegl da la constituziun, tut ils commembers dal cussegl superiur per la magistratura sco er ils procuraturs publics. Il president n’è suttamess a nagina controlla tras la giudicativa; envers il parlament è el be responsabel en cas d’auttradiment. Ultra da quai cumonda il president las forzas armadas (incl. las bumbas atomaras); en cas da stadi d’urgenza dispona el d’autoritad quasi illimitada. Il president vegn cusseglià e sustegnì da l’uffizi presidial.
L’autoritad statala ch’al è vegnida surdada dat il president vinavant al primminister ed a la regenza; er quest’ultima ha da sa tegnair vi da las lingias directivas che vegnan dadas avant dal president (e betg sco en blers auters pajais dal primminister). Quests entretschaments e mecanissems pretendan ina stretga collavuraziun tranter president e primminister; quella po esser difficila en il cas d’ina ''Cohabitation'', vul dir sch’il president ed il primminister derivan da champs politics opposts. Il president nominescha formalmain, senza naginas restricziuns, in primminister e, sin proposta dal primminister, ils commembers da la regenza. La regenza dependa silsuenter da la confidenza dal parlament; il president na po betg relaschar ina regenza suenter che quella è vegnida instituida. La regenza sa cumpona da ministers, ministers dal stadi, ''ministres délegués'', pia ministers cun incumbensas spezialas, e da secretaris statals.<ref>Indicaziuns tenor Haensch, Günther e Tümmers, Hans J.: ''Frankreich: Politik, Gesellschaft, Wirtschaft''. Minca 1993, ISBN 3-406-37491-3.</ref>
=== Legislativa ===
[[Datoteca:Palais_Bourbon,_Paris_7e,_NW_View_140402_1.jpg|thumb|220px|Il Palais Bourbon, la sedia da l’Assamblea naziunala]]
Il Parlament da la Tschintgavla Republica consista da duas chombras. L’Assamblea naziunala (''Assemblée Nationale'') sa cumpona da 577 deputads che vegnan elegids a moda directa per tschintg onns. Il Senat dumbra 348 commembers (dapi il 2011, situaziun dal 2015). Quels vegnan elegids a moda indirecta per in temp d’uffizi da sis onns. L’elecziun dal Senat ha lieu al nivel dals Départements; il collegi d’elecziun sa cumpona dals deputads dals Départements, dals cussegls generals e dals represchentants da las vischnancas.
L’iniziativa areguard l’elavuraziun da leschas po derivar dal primminister u d’ina da las duas chombras dal parlament. Suenter la debatta sto il text da lescha vegnir deliberà dad omaduas chombras. Alura dispona il president dal dretg da refusar il text da la lescha; quai po el però far be ina giada. Il parlament ha ultra da quai l’incumbensa da controllar la lavur da la regenza tras dumondas e discussiuns. L’Assamblea naziunala ha la pussaivladad da cupitgar la regenza. Il parlament n’è betg autorisà da provocar politicamain il president dal stadi. Il president percunter po schliar l’Assamblea naziunala; da quest dretg è vegnì fatg diever repetidamain per terminar fasas da ''Cohabitation'' difficilas.<ref>Tut las indicaziuns tenor Haensch, Günther e Tümmers, Hans J.: ''Frankreich: Politik, Gesellschaft, Wirtschaft''. Minca 1993, ISBN 3-406-37491-3.</ref>
=== Bilantscha dal stadi ===
Il 1974 è stà l’ultim onn che la Frantscha ha segnà nagins novs indebitaments. Il 2010 cumpigliava la bilantscha dal stadi expensas da 1094 milliardas euros ed entradas da 957 milliardas euros. Il deficit ha pia muntà a 137 milliardas euros resp. 7,1 % dal product naziunal brut.
Il 2010 eran s’accumulads debits dal stadi da 1591 milliardas euros u 82,3 % dal product naziunal brut. Tant la quota dal deficit annual sco er quella dals debits publics en general sa chattan uschia lunsch sur ils criteris da convergenza che l’Uniun europeica ha relaschà (Criteris da Maastricht) che muntan a maximal 3 % per onn resp. a 60 %. Quest trend ha er cuntinuà ils ultims onns, cumbain sin in nivel in pau pli bass.<ref>Indicaziuns statisticas tenor [http://ec.europa.eu/eurostat Eurostat.]</ref>
Il 2006 ha la Frantscha impundì 11,0 % da las expensas per la sanadad, 5,7 % per la furmaziun e 2,6 % per il militar.<ref name="Fischer">''Der Fischer Weltalmanach 2010: Zahlen Daten Fakten'', Fischer, Francfurt, 8 da settember 2009, ISBN 978-3-596-72910-4.</ref>
=== Partidas politicas ===
Il spectrum da partidas franzos è ordvart fragmentà e segnà d’ina gronda dinamica. Savens naschan novas partidas e midan partidas existentas lur num. Las partidas franzosas han per ordinari in dumber da commembers relativamain pitschen ed ina structura d’organisaziun plitost flaivla che sa concentrescha sin Paris sco il lieu, nua che vegn prendida la gronda part da las decisiuns.<ref>Günther Haensch, Hans J. Tümmers: ''Frankreich: Politik, Gesellschaft, Wirtschaft''. Minca 1993, ISBN 3-406-37491-3, p. 146ss.</ref>
La sanestra vegn dominada dal Parti socialiste (PS), da la quala derivan ils dus presidents [[François Mitterrand]] e [[François Hollande]]. Entaifer ils conservativs dominescha la partida gaullista ch’ha midà diversas giadas il num e che sa cloma dapi il 2015 Les Républicains. Sper [[Charles de Gaulle]] ha ella tschentà entaifer la Tschintgavla Republica ils presidents dal stadi [[Georges Pompidou]], [[Jacques Chirac]] e [[Nicolas Sarkozy]]. Bundant pli a dretga èn situads il Mouvement pour la France ed il Front National.
=== Politica da l’exteriur e da segirezza ===
Suenter la [[Segunda Guerra mundiala]] han la Germania e la Frantscha renunzià a l’ostilitad ch’aveva dominà dapi il 1870/71 lur relaziun. Tranter ils dus stadis èn sa sviluppadas relaziuns ordvart stretgas. Omadus pajais han appartegnì als commembers fundaturs da l’[[Uniun europeica]]; per part è schizunt vegnida discutada in’‹Europa da duas spertadads› cun la Germania, la Frantscha ed intgins auters stadis sco zona centrala da l’avischinaziun.
Ultra da quai s’engascha la Frantscha en l’[[Organisaziun per la segirezza e la collavuraziun en l'Europa|Organisaziun per la segirezza e la collavuraziun en l’Europa]], en l’[[Organisaziun dal pact da l'Atlantic dal Nord|Organisaziun dal pact da l’Atlantic dal Nord]] (NATO) ed entaifer las Naziuns unidas, tranter auter sco commember permanent dal Cussegl da segirezza. Sut de Gaulle è la Frantscha sa sviluppada ils onns 1960 ad ina pussanza atomara.
Medemamain da grond’impurtanza en connex cun las relaziuns da l’exteriur da la Frantscha è la politica da cultura e la promoziun da la francofonia. A nivel internaziunal giauda la lingua franzosa ina gronda stima e vegn discurrida da radund 140 milliuns persunas. Quai sustegna il ministeri da l’exteriur cun mantegnair radund 280 scolas en ca. 130 pajais; quellas frequentan radund 16 000 giuvenils. Da la purschida da stgars 1000 localitads da l’Agence française fan diever radund 200 000 students en tut il mund.<ref>France Diplomatie: ''[https://web.archive.org/web/20111011181022/http://www.diplomatie.gouv.fr/de/das-aubenministerium_2/aussenpolitische-massnahmen_316/verteidigung-von-interessen_258.html Mesiras da la politica da l’exteriur]'', consultà ils 17 da schaner 2010.</ref>
Vitiers vegn l’engaschament en l’Africa suenter la fin dal domini colonial. En intgins pajais è la Frantscha restada fin oz la pussanza principala per garantir il mantegniment da l’urden.
=== Militar ===
La Frantscha dispona d’in dals pli auts budgets d’armament dal mund e tutga tar las pli impurtantas pussanzas militaras insumma. Quella furma dapi la fin dals onns 1990 in’armada da professiun e cumpiglia radund 350 000 umens e dunnas. 20 000 schuldads èn staziunads en ils territoris d’ultramar, ulteriurs 800 en stadis africans, cun ils quals la Frantscha ha fatg cunvegnas da defensiun. Las forzas armadas èn divididas en las trais partiziuns classicas forzas terrestras, aviatica militara e marina. Las forzas armadas nuclearas cun radund 350 detunaturs tutgan per gronda part tar la marina, per ina part pli pitschna tar l’aviatica militara. Ultra da quai è la Gendarmerie nationale, in’autoritad da polizia centrala, suttamessa al ministeri da defensiun. In’enconuschenta secziun entaifer l’armada franzosa furma la legiun estra (''légion étrangère'').<ref>[https://web.archive.org/web/20181224211127/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html ''The World Factbook''].</ref>
=== Sutdivisiun administrativa ===
<div class="noprint">[[Datoteca:France,_administrative_divisions_-_de_(%2Boverseas)_-_colored.svg|thumb|220px|Regiuns franzosas fin il 2015]]</div>
Sin il pli tard dapi [[Louis XIII]] e [[cardinal Richelieu]] vala la Frantscha sco stadi centralistic par excellence. Bain han ins prendì diversas mesiras da decentralisaziun; quellas han però plitost gì l’intenziun da manar la pussanza centrala pli datiers al burgais. Pir dapi la refurma administrativa dals onns 1982/83 han ins spustà tschertas cumpetenzas da la regenza centrala sin las corporaziuns territorialas.
Al stgalim superiur è la Frantscha dividida dapi il 2016 en 18 regiuns (''régions''); quellas collian per part duas da las 27 regiuns d’avant (p.ex. Bourgogne-Franche-Comté u Auvergne-Rhône-Alpes). Las regiuns existan pir dapi il 1964, dapi il 1982/83 han ellas il status da corporaziuns territorialas. Mintga regiun elegia in cussegl regiunal (''conseil régional''), il qual fixescha da sia vart in president. En pli nominescha il president dal stadi mintgamai in prefect regiunal. Las regiuns èn cumpetentas per l’economia, l’infrastructura e la furmaziun professiunala e gimnasiala. Ellas sa finanzieschan sur taglias ch’ellas incasseschan directamain sco er sur pajaments da transfer da vart da la regenza centrala. La Corsica posseda in status spezial e figurescha tranter las regiuns sco ''collectivité territoriale''. Tschintg regiuns (Guadeloupe, Martinique, la Guayana franzosa, Mayotte e Réunion) sa cumponan da territoris d’ultramar.
Las regiuns èn sutdivididas en departaments (''départements''). Quels han remplazzà dapi il 1790 las provinzas tradiziunalas per rumper l’influenza dals suverans locals. Dals 101 departaments odierns sa chattan 96 en l’Europa. L’aut dumber da questas unitads d’administraziun relativamain pitschnas vegn adina puspè discussiunà a moda cuntraversa. Ils departaments elegian in cussegl general (''conseil général''), il qual installescha in president sco organ executiv. La persuna decisiva entaifer il departament furma però il prefect che vegn nominà dal president dal stadi. Ils departaments s’occupan dal servetsch social e da sanadad, dals Collèges, dals indrizs da cultura e da sport sco er da las vias dals departaments.
Ils 335 arrondissements, da quels 13 d’ultramar, na furman nagina persunalitad giuridica. Quels servan surtut a distgargiar l’administraziun dals departaments. Medemamain servan ils 2054 chantuns (''cantons''), 72 d’ultramar, be sco districts electorals per l’elecziun dals cussegls generals. Ils arrondissements da las citads da Paris, Lyon e Marseille han il status da chantuns.
L’unitad organisatorica la pli pitschna ed a medem temp la pli veglia furman las vischnancas (''communes''). Quellas èn suandadas il 1789 a las plaivs e citads. L’entschatta 2012 devi 36 700 vischnancas, da quellas 129 d’ultramar. Malgrà il grond dumber da vischnancas, las qualas dumbran per gronda part be paucs abitants, hai strusch dà ils ultims onns stentas da refurmar quest nivel statal. Mintga vischnanca elegia in cussegl da vischnanca (''conseil municipal''), il qual nominescha alura da ses mez in president communal (''maire''). Dapi il 1982 disponan las vischnancas cleramain da dapli dretgs e na vegnan betg pli survegliadas uschè ferm dal stadi. A nivel communal èn organisadas la furmaziun da basa, la planisaziun locala, la gestiun dals ruments e las activitads culturalas; er las vischnancas sa finanzieschan sur atgnas taglias e cun agid da pajaments da transfer.
Ils territoris d’ultramar che n’èn betg attribuids a regiuns u departaments n’appartegnan – cun excepziun da Saint-Barthélemy e Saint-Martin – betg a l’Uniun europeica. Er leschas che vegnan relaschadas en Frantscha valan per quests territoris be sche quai vegn menziunà explicitamain.<ref>Haensch, Günther e Tümmers, Hans J.: ''Frankreich: Politik, Gesellschaft, Wirtschaft''. Minca 1993, ISBN 3-406-37491-3, p. 206ss.</ref>
== Dretg ==
Al Cussegl constituziunal cumpeta la funcziun da controlla entaifer il sistem politic. En quest gremi elegian il president dal stadi ed ils presidents da l’Assamblea naziunala e dal Senat mintgamai trais represchentants per in temp d’uffizi da nov onns; quest mandat na po betg vegnir prolungà. Sin dumonda dal parlament examinescha il Cussegl leschas; en pli controllescha el che las elecziuns ed ils referendums vegnian realisads confurm a la lescha.
== Economia ==
=== En general ===
[[Datoteca:La_Défense_from_the_Arc_de_Triomphe,_Paris_6_March_2015_003.jpg|thumb|210px|Il quartier d’economia La Défense a Paris]]
Tradiziunalmain pratitgeschan ils acturs statals en Frantscha ina politica economica ed industriala vaira activa; las intervenziuns statalas èn relativamain grondas cumpareglià cun auters stadis. Las ideas dal mercantilissem – surtut dal colbertissem – sa fan valair fin oz en Frantscha.
Suenter l’Emprima Guerra mundiala han ins creà il model da l’‹interpresa maschadada›.<ref>A. Chazel, H. Poyet: ''L’Économie mixte.'' Paris 1963.</ref> Quest’allianza tranter chapital privat e public dueva pussibilitar a l’industria naziunala da penetrar sin champs che fissan stads memia ristgads u difficils per s’engaschar be a basa da chapital privat (p.ex. industria d’ieli, chemia). Avant eri usità en cas sumegliants ch’il stadi deva ad ina singula firma ina concessiun exclusiva.
Il 1946 ha la regenza da quel temp mess ad ir in sistem da planificaziun. Il 1981 è François Mitterrand daventà l’emprim president dal stadi socialistic; el ha manà il pajais fin il 1995 e realisà numerusas statalisaziuns.
La Frantscha vala sco economia publica dirigida. Ina paja minimala fixada dal stadi segirescha als emploiads ina paja brutta per ura da stgars 10 euros (situaziun dal 2016).<ref>Institut National de la Statistique et des Études Économiques: [http://www.insee.fr/fr/indicateur/smic.htm ''Montant du salaire minimum interprofessionell de croissance (SMIC)''].</ref>
Ils exports franzos derivan per gronda part da la construcziun da maschinas, da l’industria d’autos, da la tecnica d’aviaziun e navigaziun spaziala, da l’industria farmaceutica, da l’electronica, da la viticultura e da la branscha da victualias.
Il product naziunal brut è creschì tranter il 1995 ed il 2005 en media per 2,1 % l’onn ed ha cuntanschì il 2005 la valur da 1689,4 milliardas euros. En cumparegliaziun cun il product naziunal brut da l’Uniun europeica – exprimì en standards da la capacitad da cumpra – ha la Frantscha cuntanschì il 2014 in index da 107 (EU-28: 100).
Il 2003 lavuravan be pli 4 % da las persunas cun activitad da gudogn en l’agricultura, selvicultura e pestga; en l’industria eran quai 24 % ed en il sectur da servetschs 72 %.
Il 2003 ha la Frantscha exportà 14,9 % da ses volumen d’export en Germania, la quala ha attribuì a medem temp 19,1 % da l’import. Dapi blers onns furma la Germania il pli impurtant partenari da commerzi da la Frantscha. Il 2009 ha la Frantscha importà martganzias en la valur da 532,2 milliardas dollars ed exportà raubas en la valur da 456,8 milliardas dollars, uschia ch’i resulta in deficit da la bilantscha commerziala. Ils ultims onns ha quest trend negativ cuntinuà, cumbain en dimensiun pli pitschna.<ref>Indicaziuns statisticas tenor [http://ec.europa.eu/eurostat Eurostat.]</ref>
=== Interpresas ===
Las pli grondas interpresas franzosas eran il 2003 (senza bancas ed assicuranzas; mintgamai cun indicaziun da la svieuta dal dumber d’emploiads): Total (104,7; 111 000), Carrefour (70,5; 419 000), PSA Peugeot Citroën (54,2; 200 000), France Télécom (46,1; 222 000), Électricité de France (44,9; 167 000), Suez (39,6; 171 000), Les Mousquetaires (38,4; 112 000), Renault (37,5; 160 000), Publicis Groupe (32,2; 35 000); Saint-Gobain (29,6; 172 000).
=== La valur economica da la cultura ===
La cumpart che la cultura contribuescha a l’economia è en Frantscha bundant pli auta ch’en auters stadis. Il volumen total munta a 74 milliardas euros (situaziun dal 2012); da quai derivan 61,4 milliardas directamain da purschidas culturalas. L’industria da cultura generescha en Frantscha dapli svieuta che la branscha dad autos u ils products da luxus e sa chatta be stgars davos la telecommunicaziun.
En champs centrals da la cultura han grondas interpresas lur sedia en Frantscha; uschia l’Universal Music Group che furma la pli gronda chasa editura da musica dal mund, la Groupe Lagardère (pli baud Hachette) che furma la segund gronda chasa editura da cudeschs ed Ubisoft, il terz grond furnitur da gieus da computer. La Frantscha sa chatta sin il segund plaz dals pajais che produceschan films e furma il quart grond martgà d’art dal mund.
=== Energia ===
Pli baud disponiva la Frantscha da vaira gronds giaschaments da charvun. Il 1958 ha l’explotaziun da quels cuntanschì sia culminaziun cun 60 milliuns tonnas; alura ha cumenzà ina fasa da l’ieli bunmartgà e la crisa da la cotgla. Il 1973 han ins anc explotà 29,1 milliuns tonnas, il 2004 ha la davosa miniera da charvun en Frantscha serrà sias portas. Oz vegn il charvun surtut importà da l’Australia, dals Stadis Unids e da l’Africa dal Sid e duvrà en la siderurgia ed en implants per producir energia termica. La Frantscha n’ha però strusch resursas dad ieli u da gas natiral; quellas bastassan teoreticamain per cuvrir sur dus mais il consum total dal pajais. Tant l’ieli sco er il gas natiral ston perquai medemamain vegnir importads en grondas quantitads.
[[Datoteca:Nuclear_Power_Plant_Cattenom.jpg|thumb|200px|Ovra atomara Cattenom en la Lorena]]
Pervi dal schoc dal pretsch d’ieli dals onns 1970 ha la regenza franzosa inizià in program nuclear ch’è vegnì extendì cuntinuadamain. Il 2009 eran en funcziun en Frantscha 21 ovras atomaras cun 59 reacturs ed ina prestaziun totala da 63,3 GW. Pervi da l’auta cumpart d’energia atomara da ca. 80 % ston las ovras atomaras er restar en funcziun en cas ch’il consum d’energia sa chatta sut il maximum. La Frantscha posseda ina da las pli grondas raits da conducts en l’Europa; pliras ovras electricas pon uschia egualisar communablamain fluctuaziuns dal consum. Tenor in rapport dal 2012 custan la perscrutaziun, il svilup e la construcziun da las ovras atomaras franzosas tut en tut 188 milliardas euros. Fin qua han pudì vegnir amortisads ca. 75 % da quests custs tras la vendita d’electricitad. Damai che la gronda part da las ovras è anc en funcziun, vegn ins probablamain a pudair cuvrir fin la fin tut ils custs numnads. Percunter èn strusch vegnidas stgaffidas reservas per custs consecutivs e per las consequenzas dal deposit definitiv, las qualas sa laschan strusch calcular.<ref name="wna">[https://web.archive.org/web/20110719055222/http://www.world-nuclear.org/info/inf40.html ''World Nuclear Association – Nuclear Power in France''].</ref>
Actualmain sa stenta la politica da reducir la cumpart da la forza atomara sin 50 %, quai er pervi da la gronda maioritad dals Franzos che s’exprima mintgamai a chaschun d’enquistas a favur d’in augment da las energias regenerablas. Questas ultimas giogan fin qua praticamain be ina rolla en furma da la forza idraulica; l’energia da vent e fotovoltaica vegnan pir promovidas ils ultims onns da vart da la politica. Il 2009 han ins gudagnà 5,5 % da l’energia primara or da la forza idraulica, 8,7 % or da lain, 2,1 % or d’ulteriura biomassa, 1,2 % or da ruments e 0,49 % (2012: 2,7 %) or da l’energia da vent. Il 2011 ha la Frantscha furnì entaifer ils stadis commembers da l’Uniun europeica 15 % da l’energia producida cun forza idraulica. L’ovra idraulica da la serra da Roselend producescha mintg’onn 1070 GWh; l’ovra da cumulaziun a pumpa da la serra da Grand-Maison furma cun ina prestaziun da pumpa da 1200 MW ina da las pli grondas en tut il mund.<ref>Commissariat général au développement durable: ''[https://web.archive.org/web/20100331100625/http://www.statistiques.developpement-durable.gouv.fr/IMG/pdf/Repere_energie_2009_BAT_01-12_cle05161b.pdf Chiffres clés de l’énergie, édition 2009]'', december 2009.</ref>
== Traffic ==
=== Traffic sin via ===
Ina spessa rait d’autostradas collia surtut l’aglomeraziun da Paris cun las regiuns cunfinantas. Per quest intent han ins schlargià successivamain dapi ils onns 1960 las vias naziunalas che mainan vers la chapitala. Cun il temp han ins alura er stgaffì colliaziuns traversalas tranter las ulteriuras regiuns grondas. Las vias da traffic tutgan en Frantscha al stadi; la gronda part da las autostradas vegnan però manischadas dapi il 2006 a basa privata. Ultra da quai èn las autostradas suttamessas a taxas (''péage'').
=== Traffic da viafier ===
[[Datoteca:TGV-Duplex_Paris.jpg|thumb|200px|Il TGV Duplex cuntanscha ina sveltezza maximala da 320 km/h]]
Ils gronds centers disponan d’ina fitg buna rait da traffic a curta distanza. A [[Paris]] na datti nagin lieu che fiss pli lunsch davent d’ina staziun da metro che 500 m. Er autras citads sco [[Lyon]], [[Lille]], [[Marseille]] u [[Toulouse]] enconuschan vastas raits da viafiers sutterranas. Ordaifer ils gronds centers exista però ina purschida da traffic a curta distanza bundant pli pitschna.
En tut ils pajais han ins construì a partir dals onns 1980 ina vasta rait da trens ad auta sveltezza (''Train à grande vitesse'', TGV). Questa rait vegn schlargiada vinavant e cuntanscha oz per gronda part er ils cunfins dals stadis vischins. Dapi il 2003 è la viafier statala (''Société Nationale des Chemins de fer Français'', SNCF) exposta a la concurrenza privata; de facto dispona ella però anc adina d’in quasi-monopol en tut las regiuns dal pajais.
=== Traffic aviatic ===
Il traffic aviatic en Frantscha sa preschenta a moda fitg centralisada: las duas plazzas aviaticas da Paris (Charles de Gaulle ed Orly) han dumbrà il 2008 en tut 87,1 milliuns passagiers.<ref>Aéroports de Paris: ''[http://www.aeroportsdeparis.fr/ADP/Resources/a389b1e4-907c-4a4e-889c-9aecfd837335-ADPPRESENTATIONRESULTATS2008.pdf Présentation des résultats 2008] (PDF; 1,3 MB)'', 12 da mars 2009.</ref> Charles de Gaulle è la segund gronda plazza aviatica da l’Europa; qua sa splega praticamain tut il traffic aviatic a lunga distanza. Las pli grondas plazzas aviaticas ordaifer Paris èn Nizza (cun radund 10 milliuns passagiers), alura suondan Lyon e Marseille. L’Air France ha fusiunà il 2004 cun KLM ad Air France-KLM e furma dapi lura ina da las pli grondas societads aviaticas dal mund; ella fa er part da l’allianza SkyTeam.
=== Navigaziun ===
Per motivs economics e militars ha la Frantscha sviluppà e schlargià da vegl ennà la rait da las vias d’aua natiralas ed artifizialas a l’intern dal pajais (flums e chanals). Sia culminaziun ha la rait da vias navigablas cuntanschì en il 19avel tschientaner cun ina lunghezza da 11 000 kilometers. Pervi da la concurrenza tras viafier e via è quella sa reducida fin oz sin radund 8500 kilometers. Per gronda part vegnan las vias d’aua ed ils bastiments gestiunads da l’interpresa naziunala Voies navigables de France (VNF).
Il 2007 èn vegnidas transportadas sin las vias d’aua martganzias d’in pais total da 61,7 milliuns tonnas. Resguardond en la statistica er la distanza, resultan da quai 7,54 milliardas tonnas kilometricas. Per ils ultims 10 onns munta quai in augment da 33 %. La navigaziun da persunas è oz be pli da muntada turistica, furma là però in factur economic en cumplain svilup.
== Medias ==
Sco pli impurtants meds da massa stampads valan las gasettas dal di naziunalas ‹Le Figaro› (da tempra conservativa), ‹Le Monde› (liberala sanestra) e ‹Libération› (orientà a la sanestra). Ils pli impurtants magazins da novitads èn ‹L’Obs›, ‹L’Express›, ‹Le Point› e ‹Marianne›.<ref>[https://web.archive.org/web/20110522062851/http://www.ojd.com/chiffres/section/PPGP?submitted=1§ion=PPGP&famille=1&thema=1&subthema=&search=&go=Lancer+la+recherche ''Association pour le contrôle de la diffusion des médias (OJD)''].</ref>
Sco en blers auters pajais da l’Europa datti en Frantscha ina coexistenza tranter emetturs da radio e televisiun da dretg public (France Télévisions resp. Radio France) e privats. Il pli grond emettur da televisiun franzos è TF 1 (fin il 1987 da dretg public, dapi lura privat). ARTE è in emettur che vegn realisà en coproducziun tudestg-franzosa.
== Cultura ==
La Frantscha deducescha ses renum en l’Europa ed en il mund tranter auter da sias atgnadads culturalas, las qualas sa defineschan er sur la lingua (legislaziun da protecziun e da tgira da la lingua). En la politica da medias vegn l’atgna cultura e lingua promovida tras quotas per films e musica. Entaifer l’Uniun europeica, l’UNESCO e l’Organisaziun mundiala da commerzi s’engascha la Frantscha decididamain per sia concepziun da vulair defender la diversitad culturala: la cultura na saja nagina rauba, cun la quala sa laschia martgadar a moda illimitada. Il sectur da cultura furma perquai in’excepziun cumpareglià cun l’ulteriura activitad economica (''exception culturelle'').
La tgira e la protecziun da la vasta ierta culturala materiala vegn considerada sco incumbensa da muntada naziunala. Questa chapientscha vegn intermediada effizientamain envers la publicitad tras mesiras organisadas e promovidas dal stadi che servan a furmar ina schientscha culturala naziunala. Dis da l’ierta culturala naziunala, da la musica u dal kino han lur plaz fix en il chalender cultural annual e chattan buna accoglientscha tar la populaziun. Occurrenzas culturalas pulpidas correspundan al maletg da sasez da la Frantscha sco naziun da cultura e da Paris sco metropola da cultura. En ils centers regiunals da las provinzas sustegna il stadi la tgira d’in agen profil cultural.
=== Litteratura ===
[[Datoteca:Victor_Hugo_by_Étienne_Carjat_1876_-_full.jpg|thumb|160px|Victor Hugo]]
Ils origins da la litteratura franzosa èn da chattar en il temp medieval. Da quel temp na disponiva la Frantscha betg d’ina lingua singula ed unifurma; ils scripturs scrivevan en differentas linguas e dialects e faschevan mintgin diever da si’atgna ortografia e grammatica. D’intgins texts medievals n’èn ils auturs betg enconuschents (p.ex. ‹Tristan et Iseut› u ‹Lancelot-Graal›); tar ils enconuschents tutgan [[Chrétien de Troyes]] e [[Guillaume IX d’Aquitania]] che scriveva en occitan. Bleras ovras litteraras medievalas èn vegnidas influenzadas dal corpus da legendas naziunal, sco la ‹Chanson de Roland› u las diversas ''chansons de geste''. Il ‹Roman de Renart›, scrit il 1175 da [[Perrout de Saint Cloude]], furma in ulteriur exempel per la litteratura franzosa tempriva. Menziun speziala merita er [[François Villon]].
In impurtant scriptur dal 16avel tschientaner è stà [[François Rabelais]] cun si’ovra ‹Gargantua e Pantagruel›. [[Michel de Montaigne]] è daventà enconuschent cun ses ‹Essais› che valan sco punct da partenza da quest gener. Ils dus poets [[Pierre de Ronsard]] e [[Joachim du Bellay]] han mess ad ir il moviment litterar da La Pléiade.
En il 17avel tschientaner ha [[Madame de La Fayette]] publitgà anonimamain ‹La Princesse de Clèves›, in’ovra che vegn considerada sco ina da las emprimas novellas psicologicas insumma. [[Jean de La Fontaine]] è daventà famus da quel temp cun sias fablas. E da [[Blaise Pascal]] vegnan legids fin oz sias ‹Pensées›.
Sco ils gronds dramatichers da l’epoca dad aur vegnan considerads [[Jean Racine]], [[Pierre Corneille (Le Cid)]] e [[Molière]]. Surtut las ovras da Molière (t.a. ‹Le Misanthrope›, ‹L’Avare›, ‹Le Malade imaginaire› u ‹Le Bourgeois Gentilhomme›) èn daventadas talmain enconuschentas ch’ins discurra magari dal franzos sco la ‹lingua da Molière›.
Dal 18avel e l’entschatta dal 19avel tschientaner èn da menziunar – sper ils gronds illuminists [[Voltaire]], [[Rousseau]] e [[Diderot]] (che n’ha betg mo redigì l’‹Encyclopédie›, mabain er scrit litteratura) – [[Charles Perrault]], [[Charles Baudelaire]], [[Paul Verlaine]] e [[Stéphane Mallarmé]].
Sco pli enconuschent scriptur franzos dal 19avel tschientaner vala [[Victor Hugo]] (‹Les Misérables›, ‹Notre-Dame de Paris› e.a.). Ulteriurs poets da quest’epoca èn [[Alexandre Dumas]], [[Gustave Flaubert]], [[Jules Verne]], [[Émile Zola]], [[Honoré de Balzac]], [[Guy de Maupassant]], [[Théophile Gautier]] e [[Stendhal]].
Impurtants auturs dal 20avel tschientaner èn [[Marcel Proust]], [[André Gide]], [[Louis-Ferdinand Céline]], [[Albert Camus]] e [[Jean-Paul Sartre]], en pli ils dramatichers [[Jean Giraudoux]], [[Jean Cocteau]] ed [[Eugène Ionesco]]. [[Antoine de Saint-Exupéry]] ha scrit il Pitschen Prinzi ch’è restà fin oz ina da las ovras las pli populars tant tar uffants sco er tar creschids. Da nagin auter pajais han uschè blers auturs gudagnà fin oz il Premi Nobel da litteratura.
=== Art figurativ ===
L’art franzos ha enconuschì sur lung temp in svilup ch’è stà segnà da las tendenzas europeicas generalas. Dal temp da la renaschientscha prevalevan surtut las influenzas da l’art talian e flam. En il 17avel e 18avel tschientaner èn sa fatgs valair en Frantscha [[Jean Fouquet]] (renaschientscha) sco er [[Nicolas Poussin]] e [[Claude Lorrain]] (baroc). I suondan il rococo cun [[Antoine Watteau]], [[François Boucher]] e [[Jean-Honoré Fragonard]] ed il stil neoclassic da la Revoluziun franzosa cun [[Jacques-Louis David]].
En il 19avel tschientaner èn da numnar [[Théodore Géricault]] ed [[Eugène Delacroix]] (romanticissem) sco er [[Camille Corot]], [[Gustave Courbet]] e [[Jean-François Millet]] (realissem, natiralissem). Ils pli enconuschents impressiunists da la segunda mesadad dal 19avel tschientaner èn stads [[Camille Pissarro]], [[Édouard Manet]], [[Edgar Degas]], [[Claude Monet]] ed [[Auguste Renoir]], suandads da [[Paul Cézanne]], [[Paul Gauguin]], [[Toulouse-Lautrec]], [[Georges Seurat]] e dals fauvists [[Henri Matisse]], [[André Derain]] e [[Maurice de Vlaminck]].
A l’entschatta dal 20avel tschientaner han [[Georges Braque]] e l’artist spagnol [[Pablo Picasso]] che viveva a Paris sviluppà il cubissem. Ulteriurs artists da l’exteriur ch’han vivì e lavurà en la regiun da Paris èn stads [[Vincent van Gogh]], [[Marc Chagall]], [[Amedeo Modigliani]], [[Wassily Kandinsky]] ed [[Alberto Giacometti]].
Paris porscha intginas da las pli famusas exposiziuns da maletgs en tut il mund cun il Musée du Louvre, il Musée d’Orsay, il Centre Georges Pompidou u il Musée d’Art moderne de la Ville de Paris.
=== Architectura ===
Ils pli vegls fastizs architectonics en Frantscha han laschà enavos ils Romans, e quai surtut en la Frantscha dal Sidost (p.ex. l’amfiteater da Nîmes u la Pont du Gard). Suenter il declin dal domini roman èn l’emprim vegnids erigids nagins edifizis che fissan sa conservads fin oz. Dal temp medieval èn surtut sa mantegnids edifizis sacrals (sco il battisteri Saint-Jean dal temp dals Carolings), baselgias en il stil roman (p.ex. St-Sernin de Toulouse, Ste-Foy de Conques u Ste-Marie-Madeleine de Vézelay) e baselgias en il stil gotic (p.ex. la catedrala da Beauvais). Daspera han ins erigì citads-fortezza sco Carcassonne u Aigues-Mortes.
Cura che la renaschientscha è er sa fatga valair en Frantscha, han ils architects franzos interpretà questa furma d’art en lur moda ed han erigì en l’entir pajais numerus chastels. Il chastè Ancy-le-Franc è restà il sulet exempel ch’è vegnì erigì dal tuttafatg tras Talians. Dal temp da l’absolutissem è il baroc classicistic daventà il stil dominant; quel serviva a simbolisar la pussanza dal retg. Tar ils pli impurtants edifizis da quell’epoca tutgan il Louvre ed il chastè da Versailles; quels han er figurà sco model per edifizis a l’exteriur, per exempel il chastè da Sanssouci a Potsdam sper Berlin. Il progress tecnic ha lubì d’eriger edifizis sco il Panthéon ch’ha duvrà per lez temp fitg pauc material da construcziun en relaziun cun il spazi che l’edifizi enzuglia.
En il temp suenter la Revoluziun franzosa ha dominà il classicissem ch’è segnà d’in’architectura reservada, disciplinada ed eleganta. Exempels furman l’Arc de Triomphe u la baselgia La Madeleine a Paris. Il 1803 han ins fundà l’Académie des Beaux-Arts. L’architectura franzosa è vegnida imitada en numerus pajais, surtut en ils Stadis Unids. A medem temp han ins introducì en Frantscha novas materialias da construcziun. Igl èn vegnids erigids monuments sco la Tur d’Eiffel u il martgà central Les Halles a Paris; a medem temp han ins cumenzà a restaurar monuments architectonics.
A l’entschatta dal 20avel tschientaner è l’emprim sa fatg valair il jugendstil, dal qual è spert sa sviluppà en Frantscha l’art déco. Da quests stils dattan fin oz perditga numerusas entradas da staziuns da metro a Paris sco er il Théâtre des Champs-Élysées. Il stil internaziunal, il qual è surtut segnà da [[Le Corbusier]], sa distingua tras furmas geometricas senza ornaments; in exempel è la Villa Savoye. Suenter la Segunda Guerra mundiala èn intgins edifizis da prestige en Frantscha vegnids construids per l’emprima giada tras architects da l’exteriur, sco il Centre Pompidou u la piramida en il Louvre. Tar las pli novas ensainas architectonicas tutgan l’Institut du monde arabe e la Bibliothèque Nationale François Mitterrand.<ref>David A. Hanser: ''Architecture of France'', Westport 2006, ISBN 0-313-31902-2.</ref>
=== Musica ===
[[Datoteca:DaftAlive.jpeg|thumb|200px|Daft Punk]]
La musica franzosa ha cuntanschì en il baroc in’emprima fluriziun cun cumponists sco [[Jean-Baptiste Lully]], [[Marc-Antoine Charpentier]] (17avel tschientaner), [[François Couperin]], [[Jean-Philippe Rameau]] (18avel tschientaner), [[Hector Berlioz]], [[Charles Gounod]] e [[Georges Bizet]]. La musica franzosa classica vala però sco orientada fermamain a la tecnica ed a las furmas. La transiziun a la moderna, tant ord vista sociopolitica sco er musicala, represchenta il meglier Debussy; ulteriurs cumponists da muntada furman en quest’epoca [[Maurice Ravel]] ed [[Erik Satie]] ch’han omadus lavurà a moda experimentala. Il cumenzament da l’avantgarda en la musica è colliada cun la Groupe des Six. La figura centrala da la musica contemporana furma [[Pierre Boulez]].
Dapi l’entschatta dal 20avel tschientaner è la musica populara sa fatga valair adina dapli. Il gener indigen il pli enconuschent furma il chanson, in gener da chanzun che sa concentrescha fermamain sin il text. Tar ils pli impurtants artists dal chanson tutgan [[Charles Trenet]], [[Édith Piaf]], [[Gilbert Bécaud]], [[Boris Vian]], [[Georges Brassens]], [[Charles Aznavour]] ed [[Yves Montand]]. Suenter la fin da l’Emprima Guerra mundiala ha er il jazz cumenzà ad influenzar la musica franzosa; artists sco [[Django Reinhardt]] e [[Stéphane Grappelli]] han cuntanschì renum mundial en quest gener.
Entaifer la musica da rock e pop han per exempel [[Daft Punk]] ed [[Étienne de Crécy]] marcà il french house, [[Gotan Project]] è in precursur da l’uschenumnà electrotango e [[St Germain]] cumbineschan jazz e house. In enconuschent represchentant da la musica dad ambient è [[Air]]. Er il rap è vegnì adattà a las relaziuns franzosas; il pli enconuschent represchentant da la scena da hip-hop franzosa è [[MC Solaar]].
Stils da musica derasads a nivel regiunal èn la musica bretona cun artists sco [[Alan Stivell]] u la musica corsa cun bands sco [[I Muvrini]]. Numerus artists africans e dal Magreb vivan e lavuran en Frantscha; uschia datti per exempel ina viva scena da raï e numerusas occurrenzas cun musica africana.
Ils tschintg musicists franzos ch’han vendì tranter il 1955 ed il 2009 las pli bleras plattas en Frantscha èn stads [[Claude François]], [[Johnny Hallyday]], [[Sheila]], [[Michel Sardou]] e [[Jean-Jacques Goldman]]. ‹Samedi soir sur la Terre› da [[Francis Cabrel]] è cun bundant quatter milliuns exemplars vendids l’album d’in musicist franzos ch’ha gì il pli grond success en sia patria.<ref name="Nettelbeck">Colin Nettelbeck: ''Music'', en: Nicholas Hewit (ed.): ''The Cambridge Companion to modern French culture'', Cambridge 2003, ISBN 0-521-79123-5, p. 272–289.</ref>
=== Film ===
La Frantscha vala sco lieu da naschientscha dal film. L’onn 1895 han ils [[frars Lumière]] manà tras a Paris l’emprima projecziun da film commerziala. Industrials sco [[Charles Pathé]] e [[Léon Gaumont]] han investì grondas summas en la tecnica e realisaziun da films, uschia ch’interpresas franzosas dominavan da quel temp il martgà mundial. A Paris existivan l’onn 1907 gia dapli che 100 hallas da represchentaziun, en l’entira Frantscha eran quai il 1920 dapli che 4500. Suenter l’erupziun da l’Emprima Guerra mundiala èn numerus cineasts emigrads en ils Stadis Unids; quai sco er il fatg che la Frantscha n’ha a l’entschatta betg introducì la tecnica dal film sonor, ha gì per consequenza ch’il center da la producziun da film è sa spustà pli e pli en ils Stadis Unids.
Ils onns 1930 valan sco l’epoca dad aur dal film franzos. La crisa economica ha pretendì da quel temp budgets plitost bass; giuvens reschissurs sco [[Jean Renoir]], [[René Clair]] e [[Marcel Carné]] e stars sco [[Jean Gabin]], [[Pierre Brasseur]] ed [[Arletty]] han realisà ovras fitg creativas e per part er fitg politicas (realissem poetic). Er suenter l’erupziun da la Segunda Guerra mundiala ha il film prosperà vinavant; malgrà l’economia da stgarsezza, censura ed emigraziun èn vegnids realisads radund 220 films che sa concentreschan surtut sin l’estetica da quai che vegn mussà.
Suenter il 1945 ha la regenza franzosa prendì en mira da puspè etablir l’industria da film. Ins ha fundà il Festival da film da Cannes e per rumper la dominanza dal film american èn vegnidas fixadas quotas. En ils onns 1950 èn surtut vegnidas realisadas versiuns cinematograficas d’ovras litteraras, e quai cun drizzar ina speziala attenziun sin la qualitad; il 1956 – cun l’apparientscha d’in nov star, Brigitte Bardot, – han ins alura scuvert la sexualitad feminina per il film.
La nouvelle vague ch’è vegnida purtada a partir da la fin dals onns 1950 d’ina giuvna generaziun da reschissurs sco [[Jean-Luc Godard]], [[François Truffaut]], [[Jacques Rivette]], [[Claude Chabrol]] e [[Louis Malle]], ha purtretà antieroxs, tematisà lur vita interna, fatg films plain tempo e cun finiziun averta. Novas tecnicas han pussibilità ina nova estetica e lubì a mez profis da realisar films a basa d’in pitschen budget. La creativitad da la nouvelle vague ha gì grond’influenza a nivel internaziunal, quai ch’è anc vegnì promovì cun endrizzar ils Cinémas d’art et d’essai. Popularitad han er cuntanschì protagonists da divers films da la nouvelle vague sco [[Jean-Pierre Léaud]] e [[Jean-Paul Belmondo]]. L’onn 1968 ha manà en il film franzos ad ina cesura, da la quala èn resultads films politics ed ina ferma preschientscha da las dunnas.
Durant ils onns 1980 ha la nova regenza socialistica investì fermamain en la cultura; ils budgets per la producziun da films èn creschids, entant ch’ins ha empruvà a medem temp da cumbatter la predominanza americana. Da quel temp èn vegnidas realisadas versiuns cinematograficas da classichers da la litteratura. Parallelamain è sa sviluppà il moviment dal cinéma du look nunpolitic, en il qual las colurs, las furmas ed il stil surcuvrivan l’acziun sco tala.<ref>Jean-Pierre Jeancolas: ''Histoire du cinéma français'', éd. Nathan 2000, ISBN 2-09-190742-1.</ref>
=== Cuschina ===
La cuschina franzosa vala dapi l’entschatta dal temp modern sco ina da las cuschinas naziunalas las pli influentas en l’Europa. Ella è enconuschenta tant per sia qualitad sco er per sia multifariadad. Il mangiar furma en Frantscha in’impurtanta part da la vita quotidiana e la tgira da la cuschina vegn considerada sco part indispensabla da la culturala naziunala. Il ‹past gastronomic dals Franzos› è vegnì approvà il 2010 da l’UNESCO sco bain cultural mundial immaterial.
=== Sport ===
[[Datoteca:Tour_de_France_2006.JPG|thumb|210px|Tour de France]]
L’onn 1958, sut Charles de Gaulle ed il minister Maurice Herzog, han ins creà in Ministeri per giuventetgna e sport. Quai ha manà ad in grond svilup tant en il sport da massa sco er en il sport d’elita.<ref>Thierry Terret: France. James Riordan, Arnd Krüger (ed.): ''European Cultures in Sport: Examining the Nations and Regions.'' Intellect, Bristol 2003, ISBN 1-84150-014-3.</ref> Cuntrari a la situaziun en blers auters pajais europeics na furma il ballape betg il numer in incontestà tranter ils sports. L’interess per il ballape dependa fermamain da las prestaziuns da las squadras franzosas a nivel internaziunal. Sco liom che creescha identitad vala surtut la squadra naziunala (''Équipe Tricolore'', en Frantscha per ordinari be ''les Tricolores''). Sias partidas a chasa gioga quella per ordinari en il Stade de France a Saint Denis sper Paris. Il 1998 ha gì lieu en Frantscha il campiunadi mundial da ballape. Il 2016 ha la Frantscha manà tras per la terza giada suenter il 1960 ed il 1984 il campiunadi europeic da ballape.
Tuttina popular sco ballape è il rugby. Surtut en las regiuns dal sid e sidvest è il rugby per lunschor il sport il pli popular. La squadra naziunala vegn numnada dals fans ''Les Bleus'' – in num ch’è pli tard er vegnì duvrà per la squadra da ballape – e furma ina da las meglras squadras da rugby dal mund.
Ulteriurs sports populars èn il ciclissem (surtut il fanadur durant la Tour de France che dura trais emnas), il tennis (French Open), l’atletica leva, la furmla 1, pétanque, judo, ballamaun, ballabasket ed il sport da skis alpin.
En Frantscha èn vegnids realisads pliras giadas ils gieus olimpics: ils gieus da stad il 1900 e 1924 a Paris; ils gieus d’enviern a Chamonix 1924, Grenoble 1968 ed Albertville 1992.
=== Dis da festa ===
Sper ils dis da festa catolics e seculars (prim da matg) vegnan festegiads ils suandants dis commemorativs:
* 8 da matg: Fête de la Victoire (capitulaziun dal Reich tudestg il 1945)
* 14 da fanadur: Fête nationale (assagl sin la Bastille il 1789)
* 11 da november: Armistice 1918.
== Annotaziuns ==
<references/>
== Litteratura ==
* Alfred Pletsch, Hansjörg Dongus, Henrik Uterwedde: ''Frankreich. Geographie, Geschichte, Wirtschaft, Politik.'' 2. ed., Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2003, ISBN 3-534-11691-7.
* Wilfried Loth: ''Geschichte Frankreichs im 20. Jahrhundert.'' Fischer, Francfurt 1995, ISBN 3-596-10860-8.
* Bernhard Schmidt, Jürgen Doll, Walther Fekl, Siegfried Loewe, Fritz Taubert: ''Frankreich-Lexikon. Schlüsselbegriffe zu Wirtschaft, Gesellschaft, Politik, Geschichte, Kultur, Presse- und Bildungswesen.'' 2. ediziun surlavurada e cumplettada, Schmidt, Berlin 2006, ISBN 3-503-07991-2.
* Adolf Kimmel, Henrik Uterwedde (ed.): ''Länderbericht Frankreich. Geschichte, Politik, Wirtschaft, Gesellschaft. Lehrbuch.'' 2. ediziun surlavurada e cumplettada, Springer VS, Wiesbaden 2005, ISBN 3-531-14631-9.
* Andrea Kother: ''Alltag in Frankreich. Auswandern, leben und arbeiten''. Conbook Verlag, Meerbusch 2011, ISBN 978-3-934918-79-5.
* Karl Stoppel (ed.): ''La France. Regards sur un pays voisin. Eine Textsammlung zur Frankreichkunde.'' Reclam, Ditzingen 2000; 2. ediziun surlavurada e cumplettada, Stuttgart 2008. Reclams Universalbibliothek, RUB Nr. 8906.
* Robert Picht e.a. (ed.): ''Fremde Freunde. Deutsche und Franzosen vor dem 21. Jahrhundert''. Piper, Minca 2002, ISBN 3-492-03956-1.
* Ernst Hinrichs, Heinz-Gerhard Haupt, Stefan Martens, Heribert Müller, Bernd Schneidmüller, Charlotte Tacke: ''Kleine Geschichte Frankreichs.'' BpB, Bonn 2010, ISBN 978-3-89331-663-2.
* Günter Liehr: ''Frankreich – ein Länderporträt.'' 2. ediziun surlavurada, Ch. Links Verlag, Berlin 2013, ISBN 978-3-86153-728-1.
== Colliaziuns ==
{{Commonscat|France|Frantscha}}
* [https://web.archive.org/web/20140208000842/http://www.france.fr/de Portal d’internet uffizial da la Republica franzosa]
* [http://www.diplomatie.gouv.fr/ Pagina d’infurmaziun dal ministeri da l’exteriur franzos]
* [https://web.archive.org/web/20161116185741/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Internationales/Land/Europa/Frankreich.html Indicaziuns statisticas]
* [https://web.archive.org/web/20151007053940/http://de.rendezvousenfrance.com/ Uffizi da turissem naziunal]
{{Stadis da l'Europa}}
[[Categoria:Artitgels recumandads (Stadis da l'Europa)]]
[[Categoria:Stadis da l'Europa]]
[[Categoria:Frantscha| ]]
074ldc222sk5chgcvza5da3mhx97vzw
Renzo Blumenthal
0
2020
174295
174052
2026-09-28T05:57:27Z
~2026-52111-62
24035
174295
wikitext
text/x-wiki
{{idiom|sursilvan}}
'''Renzo Blumenthal''' (* [[26 da december]] [[1976]] a [[Vella]] ella Val [[Lumnezia]]) era il [[Mister Svizra]] digl onn [[2005]].
Renzo ei el secund dils quater fegls dad Ursin e Carmen Blumenthal e stat aunc oz en siu vitg da naschientscha. Il lungatg principal dad el ei il romontsch [[sursilvan]] che dominescha er fermamein la vallada.
== Giugadur da ballapei ==
Oriundamein vuleva Renzo daventar profi da ballapei. 1996 giugava Blumenthal ella selecziun da juniors dils Grasshoppers da Turitg e veva persuenter in contract sco profi tier igl [[FC Sogn Gagl]] duront in miez onn tocca ch'ina blessura ha empediu el da far vinavont cun sia carriera da profi. El giugava denton aunc adina ballapei - tocca la stad 2005 pigl FC Cuera e dapi lu tier igl CB Lumnezia Degen, il club da sia regiun.
== Pur ==
Suenter la disfatga cun la carriera sco giugadur da ballapei ha Renzo Blumenthal empriu il mistregn dil pur. El lavura tier il menaschi puril biologic da ses geniturs a Vella.
== Mister Svizra ==
Er sco Mister Svizra stava el bugen a disposiziun per ils intents dall'agricultura. El moderescha alternativamein cun l'anteriura Miss Svizra Tanja Gutman l'emissiun ''Wunschkonzert'' tier il ''Buureradio''. El ei in dils Misters Svizra cun il pli grond success: Duront siu onn d'uffeci ha el gudignau rodund 420'000 francs.
== Colligiaziuns ==
* [https://web.archive.org/web/20060427083103/http://www.renzo-blumenthal.ch/ Pagina ufficiala da Renzo Blumenthal]
* [http://www.rtr.ch/go/to?siteSect=10119&storyId=6661311& Intervista cun Renzo Blumenthal tier il Radio Rumantsch]
{{DEFAULTSORT:Blumenthal, Renzo}}
[[Categoria:Persunalitad rumantscha]]
iu629jbsl1s9a8rcafkpcdwudesyeak
Grover Cleveland
0
2787
174292
148589
2026-09-28T05:42:39Z
~2026-52111-62
24035
gram
174292
wikitext
text/x-wiki
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:85%; background:#f9f9f9"
|+ <font size="+1">'''Stephen Grover Cleveland'''</font>
|-----
| style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | |[[Datoteca:Grover Cleveland portrait.jpg|200px]]
|-----
| '''Ordre:''' || 22° e 24° president
|-----
| '''Mandat:'''
| [[4 da mars]] [[1885]] - [[4 da mars]] [[1889]]<br /> [[4 da mars]] [[1893]] - [[4 da mars]] [[1897]]
|-----
| '''Predecessur:''' || [[Benjamin Harrison]]
|-----
| '''Successur:''' || [[William McKinley]]
|-----
| '''Data da naschientscha'''
| [[18 da mars]] [[1837]]
|-----
| '''Lieu da naschientscha:''' || Caldwell, [[New Jersey]]
|-----
| '''Data da mort:'''
| [[24 da zercladur]] [[1908]]
|-----
| '''Lieu da mort:'''
| Princeton, [[New Jersey]]
|-----
| '''Professiun:''' || avocat
|-----
| '''Partida politica:'''
| Partida Democrata
|-----
| '''[[Vicepresident]]:''' ||
|}
'''Stephen Grover Cleveland''', avocat, è stà president dals [[Stadis Unids da l'America]] da [[1885]] a [[1889]] e da [[1893]] a [[1897]].
{| border="1" align="center"
|----- align="center"
| width="30%"| '''Predecessur''':<br />[[Chester Arthur]]
| width="40%" | '''President dals [[Stadis Unids da l'America]]:<br />[[1885]]-[[1889]]
| width="30%" | '''Successur''':<br />[[Benjamin Harrison]]
|}
{| border="1" align="center"
|----- align="center"
| width="30%"| '''Predecessur:'''<br />[[Benjamin Harrison]]
| width="40%" | '''President dals [[Stadis Unids da l'America]]:<br /> [[1893]]-[[1897]]
| width="30%" | '''Successur''':<br />[[William McKinley]]
|}
{{DEFAULTSORT:Cleveland, Grover}}
[[Categoria:Presidents dals Stadis Unids da l'America]]
[[Categoria:Umens]]
3jn0dcwquhlu2wmo9dadd5yrjj2w5x6
Benjamin Harrison
0
2789
174294
148599
2026-09-28T05:46:51Z
~2026-52111-62
24035
gram
174294
wikitext
text/x-wiki
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:85%; background:#f9f9f9"
|+ <font size="+1">'''Benjamin Harrison'''</font>
|-----
| style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" |[[Datoteca:President Benjamin Harrison 1897.jpg|200px]]
|-----
| '''Ordre:''' || 23° president
|-----
| '''Mandat:'''
| [[4 da mars]] [[1889]] -<br /> [[4 da mars]] [[1893]]
|-----
| '''Predecessur:''' || [[Grover Cleveland]]
|-----
| '''Successur:''' || [[Grover Cleveland]]
|-----
| '''Data da naschientscha'''
| [[20 d'avust]] [[1833]]
|-----
| '''Lieu da naschientscha:''' || North Bend, [[Ohio]]
|-----
| '''Data da mort:'''
| [[13 da mars]] [[1901]]
|-----
| '''Lieu da mort:'''
| [[Indianapolis]], [[Indiana]]
|-----
| '''Professiun:''' || avocat
|-----
| '''Partida politica:'''
| Partida Republicana
|-----
| '''[[Vicepresident]]:''' ||
|}
'''Benjamin Harrison VI''', avocat, è stà president dals [[Stadis Unids da l'America]] da [[1889]] a [[1893]].
{| border="1" align="center"
|----- align="center"
| width="30%"| '''Predecessur''':<br />[[Grover Cleveland]]
| width="40%" | '''President dals [[Stadis Unids da l'America]]:<br /> [[1889]] - [[1893]]
| width="30%" | '''Successur''':<br />[[Grover Cleveland]]
|}
{{DEFAULTSORT:Harrison, Benjamin}}
[[Categoria:Presidents dals Stadis Unids da l'America]]
[[Categoria:Umens]]
4o2ghzqpdfnis5ic7r3uj7qyg6vmwav
James Buchanan
0
2800
174291
148585
2026-09-28T05:40:17Z
~2026-52111-62
24035
174291
wikitext
text/x-wiki
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:85%; background:#f9f9f9"
|+ <font size="+1">'''James Buchanan'''</font>
|-----
| style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | [[Datoteca:James Buchanan.jpg|225px|James Buchanan]]
|-----
| '''Ordre:''' || 15° president
|-----
| '''Mandat:'''
| [[4 da mars]] [[1857]] <br /> [[3 da mars]] [[1861]]
|-----
| '''Predecessur:''' || [[Franklin Pierce]]
|-----
| '''Successur:''' || [[Abraham Lincoln]]
|-----
| '''Data da naschientscha'''
| [[23 d'avrigl]] [[1791]]
|-----
| '''Lieu da naschientscha:''' || [[Cove Gap, Pennsylvania]],
|-----
| '''Data da mort:'''
| [[1 da zercladur]] [[1868]]
|-----
| '''Lieu da mort:'''
| [[Wheatland, Pennsylvania]]
|-----
| '''Professiun:''' || avocat
|-----
| '''Partida politica:'''
| Partida Democrata
|-----
| '''[[Vicepresident]]:''' || ...
|}
'''James Buchanan''' ([[23 da avrigl]] [[1791]] - [[1 da zercladur]] [[1868]]) è stà president dals [[Stadis Unids da l'America]] da [[1857]] a [[1861]].
{| border="1" align="center"
|----- align="center"
| width="30%"| '''Predecessur:'''<br />[[Franklin Pierce]]
| width="40%" | '''President dals [[Stadis Unids da l'America]]:<br /> [[1857]] - [[1861]]
| width="30%" | '''Successur''':<br />[[Abraham Lincoln]]
|}
{{DEFAULTSORT:Buchanan, James}}
[[Categoria:Presidents dals Stadis Unids da l'America]]
[[Categoria:Umens]]
4o6by6nfvrsy4h8jwcyvgs2diqmhzqw
Franklin Pierce
0
2804
174288
148613
2026-09-28T05:33:35Z
~2026-52111-62
24035
gram
174288
wikitext
text/x-wiki
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:85%; background:#f9f9f9"
|+ <font size="+1">'''Franklin Pierce'''</font>
|-----
| style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | [[Datoteca:Franklin Pierce.jpg|250px|center]]
|-----
| '''Ordre:''' || 14° president
|-----
| '''Mandat:'''
| [[4 da mars]] [[1853]] <br /> [[4 da mars]] [[1857]]
|-----
| '''Predecessur:''' || [[Millard Fillmore]]
|-----
| '''Successur:''' || [[James Buchanan]]
|-----
| '''Data da naschientscha'''
| [[23 de november]] [[1804]]
|-----
| '''Lieu da naschientscha:''' || [[Hillsboro (New Hampshire)]]
|-----
| '''Data da mort:'''
| [[8 d'october]] [[1869]]
|-----
| '''Lieu da mort:'''
| [[Concord (New Hampshire)]]
|-----
| '''Professiun:''' || avocat
|-----
| '''Partida politica:'''
| Partida Democrata
|-----
| '''[[Vicepresident]]:''' || [[William R. King|William Rufus DeVane King]]
|}
'''Franklin Pierce''' ([[23 da november]] [[1804]] - [[8 d'october]] [[1869]]) è stà president dals [[Stadis Unids da l'America]] da [[1853]] a [[1857]].
{| border="1" align="center"
|----- align="center"
| width="30%"| '''Predecessur:'''<br />[[Millard Fillmore]]
| width="40%" | '''President dals [[Stadis Unids da l'America]]:<br /> [[1853]] - [[1857]]
| width="30%" | '''Successur''':<br />[[James Buchanan]]
|}
[[Categoria:Presidents dals Stadis Unids da l'America|Pierce, Franklin]]
[[Categoria:Umens]]
nt436m9ympcusjljlf95uzicwqo7qj1
174289
174288
2026-09-28T05:35:26Z
~2026-52111-62
24035
174289
wikitext
text/x-wiki
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:85%; background:#f9f9f9"
|+ <font size="+1">'''Franklin Pierce'''</font>
|-----
| style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | [[Datoteca:Franklin Pierce.jpg|250px|center]]
|-----
| '''Ordre:''' || 14° president
|-----
| '''Mandat:'''
| [[4 da mars]] [[1853]] <br /> [[4 da mars]] [[1857]]
|-----
| '''Predecessur:''' || [[Millard Fillmore]]
|-----
| '''Successur:''' || [[James Buchanan]]
|-----
| '''Data da naschientscha'''
| [[23 de november]] [[1804]]
|-----
| '''Lieu da naschientscha:''' || [[Hillsboro (New Hampshire)]]
|-----
| '''Data da mort:'''
| [[8 d'october]] [[1869]]
|-----
| '''Lieu da mort:'''
| [[Concord (New Hampshire)]]
|-----
| '''Professiun:''' || avocat
|-----
| '''Partida politica:'''
| Partida Democrata
|-----
| '''[[Vicepresident]]:''' || [[William R. King|William Rufus DeVane King]]
|}
'''Franklin Pierce''' ([[23 da november]] [[1804]] - [[8 d'october]] [[1869]]) è stà president dals [[Stadis Unids da l'America]] da [[1853]] a [[1857]].
{| border="1" align="center"
|----- align="center"
| width="30%"| '''Predecessur:'''<br />[[Millard Fillmore]]
| width="40%" | '''President dals [[Stadis Unids da l'America]]:<br /> [[1853]] - [[1857]]
| width="30%" | '''Successur''':<br />[[James Buchanan]]
|}
{{DEFAULTSORT:Pierce, Franklin}}
[[Categoria:Presidents dals Stadis Unids da l'America]]
[[Categoria:Umens]]
busxt44lpgapzob7scukd720ak612g7
Millard Fillmore
0
2806
174290
148593
2026-09-28T05:38:07Z
~2026-52111-62
24035
gram
174290
wikitext
text/x-wiki
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:85%; background:#f9f9f9"
|+ <font size="+1">'''Millard Fillmore'''</font>
|-----
| style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | [[File:Millard Fillmore.jpg|225px]]
|-----
| '''Ordre:''' || 13° president
|-----
| '''Mandat:'''
| [[8 da fenedur]] [[1850]] <br /> [[4 da mars]] [[1853]]
|-----
| '''Predecessur:''' || [[Zachary Taylor]]
|-----
| '''Successur:''' || [[Franklin Pierce]]
|-----
| '''Data da naschientscha'''
| [[7 da schaner]] [[1800]]
|-----
| '''Lieu da naschientscha:''' || [[Summerhill (New York)]]
|-----
| '''Data da mort:'''
| [[8 da mars]] [[1874]]
|-----
| '''Lieu da mort:'''
| [[Buffalo (New York)]]
|-----
| '''Professiun:''' || avocat
|-----
| '''Partida politica:'''
| Partida
|-----
| '''[[Vicepresident]]:''' || ...
|}
'''Millard Fillmore''' ([[7 da schaner]] [[1800]] - [[8 da mars]] [[1874]]) è stà president dals [[Stadis Unids da l'America]] da [[1850]] a [[1853]].
{| border="1" align="center"
|----- align="center"
| width="30%"| '''Predecessur:'''<br />[[Zachary Taylor]]
| width="40%" | '''President dals [[Stadis Unids da l'America]]:<br /> [[1850]] - [[1853]]
| width="30%" | '''Successur''':<br />[[Franklin Pierce]]
|}
{{DEFAULTSORT:Fillmore, Millard}}
[[Category:Presidents dals Stadis Unids da l'America]]
[[Categoria:Umens]]
qev1diy3srp4y5ou0ytct1yd2bnijki
Zachary Taylor
0
2808
174293
166857
2026-09-28T05:44:44Z
~2026-52111-62
24035
174293
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Zachary Taylor-circa1850.jpg|thumb|left|Zachary Taylor dal 1850]]
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:85%; background:#f9f9f9"
|+ <font size="+1">'''Zachary Taylor'''</font>
|-----
| style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" |
|-----
| '''Ordre:''' || 12° president
|-----
| '''Mandat:'''
| [[8 da mars]] [[1849]] <br /> [[9 da fenedur]] [[1850]]
|-----
| '''Predecessur:''' || [[James Knox Polk]]
|-----
| '''Successur:''' || [[Millard Fillmore]]
|-----
| '''Data da naschientscha'''
| [[24 da november]] [[1784]]
|-----
| '''Lieu da naschientscha:''' || [[Barboursville (Virginia)]]
|-----
| '''Data da mort:'''
| [[9 de fenedur]] [[1850]]
|-----
| '''Lieu da mort:'''
| [[Washington D.C.]]
|-----
| '''Professiun:''' || soldad
|-----
| '''Partida politica:'''
| Partida
|-----
| '''[[Vicepresident]]:''' || Millard Fillmore
|}
'''Zachary Taylor''' ([[24 da november]] [[1784]] - [[9 de fenedur]] [[1850]]) è stà president dals [[Stadis Unids da l'America]] da [[1849]] a [[1850]].
{| border="1" align="center"
|----- align="center"
| width="30%"| '''Predecessur:'''<br />[[James Knox Polk]]
| width="40%" | '''President dals [[Stadis Unids da l'America]]:<br /> [[1849]] - [[1850]]
| width="30%" | '''Successur''':<br />[[Millard Fillmore]]
|}
{{DEFAULTSORT:Taylor, Zachary}}
[[Category:Presidents dals Stadis Unids da l'America]]
[[Categoria:Umens]]
j5hbb7d88b0xj9l52x4ffqfnts70kab
Domat
0
2987
174278
172148
2026-09-28T04:49:01Z
~2026-52111-62
24035
174278
wikitext
text/x-wiki
{{idiom|rumantsch grischun|idiom2=sursilvan|lemma=Domat|lemma2=Domat (sursilvan)}}
{{InterwikiP2959}}
{{Infochascha Unitad d'administraziun svizra
|Num = Domat
|Tip = Vischnanca politica
|Vopna = CHE Domat-Ems COA.svg
|Panorama = Domat-Ems Dorf Ost.jpg
|Descripziun = Domat en direcziun [[Cuira]]
<!--- ADMINISTRAZIUN --->
|Chantun = Grischun
|Regiun = Plaun
|Titel president =
|President =
<!--- TERRITORI --->
|Charta = Karte Gemeinde Domat Ems 2016.png
|Autezza = 586
|Surfatscha = 24,22
|Populaziun = {{EWZ CH|CH-GR|3722}}
|Data populaziun = {{EWD|CH-GR}}
|Spessezza = 312
|Fracziuns = 44
|Cunfina cun =
|NS = 46.833329
|EW = 9.449999
<!--- AUTRAS INFURMAZIUNS --->
|NP = 7013
|Preselecziun = 081
|UST = 3722
|Abitants =
|Surnum =
|Lingua tradiziunala =
|Dialect =
<!--- INTERNET --->
|Pagina-web = www.domat-ems.ch
|eLIR = 242
}}
'''Domat''' ({{Audio|roh-sursilvan-Domat.ogg|[ˈdomɐt]}}, {{DeS|Ems}}) è ina vischnanca en il {{chantun|Grischun}} en [[Svizra]]; ella tutga tar la [[regiun Plaun]].
'''Domat/Ems''' è dapi l'onn 1943 il num uffizial da la vischnanca e collia il num rumantsch e tudestg.
Domat ha bleras baselgias. Quellas mussan ils differents stadis co la vischnanca è carschida.
La pli veglia baselgia è quella da Sogn Pieder al pè da la ''Tuma Castè''. Al possess da la vischnanca da Domat tutga era ''l‘Alp Ranasca'' sur [[Pigniu]].
Enconuschenta lunsch enturn è la vischanca da Domat pervia da sias dudesch tumas.
Enfin l'entschatta dal 20. tschientaner discurriva la gronda part da la populaziun rumantsch. Davent da la secunda mesadad dal 20. tschientaner è vegnì discurrì adina dapli tudestg.
Anteriuramein tutgava la vischnanca tar il district dal Plaun
== Populaziun ==
{| class="wikitable"
! colspan="10" |Svilup da la populaziun
|-
|'''Onn'''
|1850
|1900
|1941
|1960
|1970
|1980
|1990
|2000
|2020
|-
|'''Populaziun'''
|1247
|1504
|1955
|3469
|5701
|6266
|6442
|6372
|8185
|}
== Cultura ed attracziuns ==
Domat è enconuschent per sias processiuns. La pli enconuschenta processiun è quella da Sontgilcrest che vegn festivada diesch dis suenter Tschuncaisma. Medemamain han las processiuns da Nossadunna d'avust sco era quella da venderdi sontg in plaz fix en la vita dal vitg.
In impurtant plaz en la vita culturala da Domat ha era il tschaiver (el dialect da domat: bagordas). Il tschaiver ha lieu durant quatter dis e finescha cun il «vendergis mellen». Il punct culminant è la gievgia grassa cun il til da tschaiver.
==== Baselgias ====
Insatge che dat en egl, èn las bleras baselgias e capluttas che mussan ils differents stadis da svilup dal vitg. En tut ha Domat set edifzis sacrals. Il pli vegl sanctuari è la baselgia Sogn Pieder al pè da la Tuma Casté. Il pli giuven bajetg è la baselgia refurmada dal onn 1964.
* Baselgia Sogn Pieder
* Baselgia Sogn Gion
* Baselgia parochiala Katholische Pfarrkirche Mariä Himmelfahrt
* Caplutta Nossadunna da las dolurs
* Caplutta Sogn Antoni
* Caplutta S. Frena
* Baselgia refurmada
== Annotaziuns ==
<references />
{{Regiun Plaun}}
[[Categoria:Lieu en il chantun Grischun]]
[[Categoria:Vischnancas dal chantun Grischun]]
ekp6wkyxvs3ayjvpgwhwqduillrougn
174354
174278
2026-09-28T11:22:12Z
Albinfo
2471
174354
wikitext
text/x-wiki
{{idiom|rumantsch grischun|idiom2=sursilvan|lemma=Domat|lemma2=Domat (sursilvan)}}
{{InterwikiP2959}}
{{Infochascha Unitad d'administraziun svizra
|Num = Domat
|Tip = Vischnanca politica
|Vopna = CHE Domat-Ems COA.svg
|Panorama = Domat-Ems Dorf Ost.jpg
|Descripziun = Domat en direcziun [[Cuira]]
<!--- ADMINISTRAZIUN --->
|Chantun = Grischun
|Regiun = Plaun
|Titel president =
|President =
<!--- TERRITORI --->
|Charta = Karte Gemeinde Domat Ems 2016.png
|Autezza = 586
|Surfatscha = 24,22
|Populaziun = {{EWZ CH|CH-GR|3722}}
|Data populaziun = {{EWD|CH-GR}}
|Spessezza = 312
|Fracziuns = 44
|Cunfina cun =
|NS = 46.833329
|EW = 9.449999
<!--- AUTRAS INFURMAZIUNS --->
|NP = 7013
|Preselecziun = 081
|UST = 3722
|Abitants =
|Surnum =
|Lingua tradiziunala =
|Dialect =
<!--- INTERNET --->
|Pagina-web = www.domat-ems.ch
|eLIR = 242
}}
'''Domat''' ({{Audio|roh-sursilvan-Domat.ogg|[ˈdomɐt]}}, {{DeS|Ems}}) è ina vischnanca en il {{chantun|Grischun}} en [[Svizra]]; ella tutga tar la [[regiun Plaun]]. '''Domat/Ems''' è dapi l'onn 1943 il num uffizial da la vischnanca e collia il num rumantsch e tudestg.
Domat ha bleras baselgias. Quellas mussan ils differents stadis co la vischnanca è carschida.
La pli veglia baselgia è quella da Sogn Pieder al pè da la ''Tuma Castè''. Al possess da la vischnanca da Domat tutga era ''l‘Alp Ranasca'' sur [[Pigniu]].
Enconuschenta lunsch enturn è la vischanca da Domat pervia da sias dudesch tumas.
Enfin l'entschatta dal 20. tschientaner discurriva la gronda part da la populaziun rumantsch. Davent da la secunda mesadad dal 20. tschientaner è vegnì discurrì adina dapli tudestg.
Anteriuramein tutgava la vischnanca tar il district dal Plaun.
== Populaziun ==
{| class="wikitable"
! colspan="10" |Svilup da la populaziun
|-
|'''Onn'''
|1850
|1900
|1941
|1960
|1970
|1980
|1990
|2000
|2020
|-
|'''Populaziun'''
|1247
|1504
|1955
|3469
|5701
|6266
|6442
|6372
|8185
|}
== Cultura ed attracziuns ==
Domat è enconuschent per sias processiuns. La pli enconuschenta processiun è quella da Sontgilcrest che vegn festivada diesch dis suenter Tschuncaisma. Medemamain han las processiuns da Nossadunna d'avust sco era quella da venderdi sontg in plaz fix en la vita dal vitg.
In impurtant plaz en la vita culturala da Domat ha era il tschaiver (el dialect da domat: bagordas). Il tschaiver ha lieu durant quatter dis e finescha cun il «vendergis mellen». Il punct culminant è la gievgia grassa cun il til da tschaiver.
==== Baselgias ====
Insatge che dat en egl, èn las bleras baselgias e capluttas che mussan ils differents stadis da svilup dal vitg. En tut ha Domat set edifzis sacrals. Il pli vegl sanctuari è la baselgia Sogn Pieder al pè da la Tuma Casté. Il pli giuven bajetg è la baselgia refurmada dal onn 1964.
* Baselgia Sogn Pieder
* Baselgia Sogn Gion
* Baselgia parochiala Katholische Pfarrkirche Mariä Himmelfahrt
* Caplutta Nossadunna da las dolurs
* Caplutta Sogn Antoni
* Caplutta S. Frena
* Baselgia refurmada
== Annotaziuns ==
<references />
{{Regiun Plaun}}
[[Categoria:Lieu en il chantun Grischun]]
[[Categoria:Vischnancas dal chantun Grischun]]
kexprwbyv11l3hrnn7c68epj6kssysw
Eveline Widmer-Schlumpf
0
4238
174312
160668
2026-09-28T06:46:04Z
~2026-52111-62
24035
+ cat
174312
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Eveline Widmer-Schlumpf 2011.jpg|thumb|220px|Eveline Widmer-Schlumpf (2011)]]
'''Eveline Widmer-Schlumpf''' (* ils 16 da mars 1956 a [[Favugn]] sper Cuira) è ina politicra svizra da la [[Partida burgais-democratica]] (PBD). Ella è stada en uffizi sco commembra dal [[Cussegl federal svizzer]] dal schaner 2008 fin il december 2015.
== Scolaziun, professiun e vita privata ==
Eveline Widmer-Schlumpf è la figlia da l’anteriur cusseglier federal Leon Schlumpf. Ella è creschida si a [[Favugn]], nua ch’ella è anc oz da chasa. Widmer-Schlumpf è maridada cun in inschigner da construcziun ed ha trais uffants.
Suenter avair frequentà il gimnasi a [[Cuira]] (tip da maturitad B) ha Eveline Widmer-Schlumpf studegià giurisprudenza a l’Universitad da Turitg e fatg ses licenziat l’onn 1981. L’onn 1983 è suandada la patenta d’advocata dal Grischun, il 1986 la patenta notariala grischuna. L’onn 1990 ha Widmer-Schlumpf fatg il doctorat. Dal 1987 al 1998 ha ella lavurà sco advocata e notara.
== Carriera politica fin l’onn 2007 ==
Il 1985 è Eveline Widmer-Schlumpf vegnida elegida en la dretgira cirquitala da [[Trin]]. Questa dretgira ha ella presidià dal 1991 fin il 1997. Dal 1994 al 1998 ha Widmer-Schlumpf fatg part dal Cussegl grond dal chantun Grischun. Ils 15 da mars 1998 è ella vegnida elegida sco emprima dunna en il cussegl guvernativ dal [[chantun Grischun]]. Ella ha manà il Departament da finanzas e militar ed ha surpiglià il 2001 ed il 2005 il presidi guvernativ.
Il settember 2001 è Widmer-Schlumpf daventada presidenta da la Conferenza dals directurs chantunals da finanzas. En questa funcziun ha ella giugà l’onn 2004 ina rolla centrala cura che indesch chantuns han lantschà il referendum cunter in pachet fiscal da la Confederaziun. Quai è stà l’emprim referendum dals chantuns en l’entir’istorgia da la Confederaziun; el ha gì per consequenza ch’il pachet fiscal è vegnì refusà dal pievel svizzer.
A partir dal matg 2004 fin la fin da l’onn 2007 ha Widmer-Schlumpf fatg part dal cussegl da banca da la Banca naziunala svizra, a partir dal mars 2007 sco vicepresidenta.
== Elecziun sco cussegliera federala ==
En las elecziuns dal [[cussegl federal svizzer|Cussegl federal]] da l’onn 2007 è Widmer-Schlumpf vegnida elegida sco cussegliera federala empè da [[Christoph Blocher]], il candidat uffizial da la [[Partida populara svizra]] (PPS) e cusseglier federal en uffizi. Quest coup maiudì è sta pussaivel a basa d’ina cunvegna tranter la [[Partida socialdemocratica da la Svizra]], la [[Partida ecologica svizra]] e la [[Partida cristiandemocratica svizra]]. Il pli absolut da 122 vuschs ha Widmer-Schlumpf cuntanschì en il segund scrutini (ed è vegnida elegida cun 125 vuschs). Christoph Blocher ha obtegnì 115 vuschs. Per blers politichers ed observaturs da la politica è l’elecziun da Widmer-Schlumpf stada ina gronda surpraisa.
Gia avant l’elecziun avevan ils manaders da la fracziun da la PPS communitgà «d’excluder» da la fracziun mintga commember ch’acceptia la tscherna senza esser vegnì nominà da la fracziun. L’exclusiun ha per consequenza ch’il commember na po ni far quint cun il sustegn da la fracziun ni sa participar als inscunters da la partida. Widmer-Schlumpf ha giavischà in di temp da reflexiun per decider sch’ella acceptia u refusia si’elecziun. Il di suenter ha ella confermà avant l’Assamblea federala d’acceptar sia tscherna sco cussegliera federala. Ensemen cun il segund cusseglier federal da la PPS, [[Samuel Schmid]], n’è ella perquai betg pli vegnida purtada da sia fracziun.
Cun Eveline Widmer-Schlumpf han per l’emprima giada trais dunnas fatg part a medem temp dal Cussegl federal. Suenter Eugène Ruffy è ella il segund commember dal Cussegl federal, dal qual il bab è gia stà cusseglier federal.
=== Critica d’avair acceptà l’elecziun ===
Ils manaders da la fracziun da la PPS han reproschà a Widmer-Schlumpf d’avair tradì si’atgna partida. Sinaquai ha ella declerà en diversas intervistas ch’ella vulevi a l’entschatta refusar l’elecziun, ma per salvar il sez da la PPS haja ella midà idea. Ina documentaziun fatga da la Televisiun svizra ha empruvà da mussar co ch’igl è vegnì a l’elecziun da la cussegliera federala. Sa basond sin questa documentaziun ha la PPS rinfatschà a Widmer-Schlumpf d’avair ditg manzegnas e d’avair intrigà cunter Christoph Blocher. Ella ha dentant refusà questas inculpaziuns e ditg ch’il film dettia in fauss maletg.
=== Dumonda d’exclusiun da la partida ===
[[Datoteca:Bundesrat der Schweiz 2009.jpg|thumb|250px|Foto uffiziala dal Cussegl federal dal 2009]]
La PPS svizra ha discutà da sclauder Eveline Widmer-Schlumpf da la partida, senza prender però ina decisiun formala. In’expertisa giuridica ha mussà che la PPS svizra na dastgia betg excluder ina persuna singula, perquai che las secziuns chantunalas regleschian l’appartegnientscha a la PPS. La partida naziunala dastga be sclauder in’entira partida chantunala. La suprastanza centrala da la Partida populara svizra ha pretendì ils 4 d’avrigl 2008 che Widmer-Schlumpf sa retiria immediatamain dal Cussegl federal e ch’ella sortia fin ils 11 d’avrigl 2008 da la PPS. En cas che Widmer-Schlumpf na sortia betg, stoppia la PPS grischuna sclauder ella fin ils 30 d’avrigl 2008, cas cuntrari veglia la PPS svizra sclauder la partida chantunala dal Grischun. Widmer-Schlumpf n’ha betg acceptà las pretensiuns da la PPS svizra. Tenor la cussegliera federala [[Micheline Calmy-Rey]] sustegnia l’entir Cussegl federal la commembra nov elegida. Ils 8 d’avrigl 2008 ha la direcziun da la PPS grischuna declerà ch’ella na sclaudia betg Widmer-Schlumpf. Quai han er ils delegads confermà cun 163 vuschs (ed intginas abstenziuns) en ina votaziun consultativa dals 23 d’avrigl.
Ils 11 d’avrigl 2008 èn 12 000 persunas sa participadas a Berna ad ina demonstraziun da simpatia per Eveline Widmer-Schlumpf. Questa manifestaziun per dapli respect envers instituziuns politicas è vegnida lantschada da diversas associaziuns da dunnas, manadas da l’''Alliance F''.
Il prim da zercladur 2008 ha la suprastanza centrala da la PPS sclaus l’entira PPS dal Grischun da la PPS Svizra. Sinaquai è ina gronda part da la PPS dal Grischun s’orientada da nov ed ha fundà la [[Partida burgais-democratica]] (PBD) dal Grischun. La simpatia da la populaziun svizra per Eveline Widmer-Schlumpf è sa manifestada ils 10 da schaner 2009 cun eleger ella sco ‹Svizra da l’onn 2008› en rom da la surdada dal ''[[SwissAward]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20120118172133/http://www.tagesanzeiger.ch/panorama/leute/Bundesraetin-WidmerSchlumpf-ist-Schweizerin-des-Jahres-2008/story/22508912 Elecziun dad Eveline Widmer-Schlumpf sco ‹Svizra da l’onn 2008›]</ref>
=== Reelecziun per la perioda d’uffizi 2012–2015 ===
Malgrà tuttas stentas da vart da la PPS svizra d’impedir sia reelecziun, è Widmer-Schlumpf vegnida reelegida il december 2011 da l’Assamblea federala per in’ulteriura perioda d’uffizi. Ella ha sinaquai midà dal Departament federal da giustia e polizia a la testa dal Departament da finanzas. L’onn 2012 è Eveline Widmer-Schlumpf stada en uffizi sco presidenta dal Cussegl federal.
== Demissiun ==
Ils 28 d’october 2015 ha Eveline Widmer-Schlumpf annunzià sia demissiun per la fin da l’onn 2015. Ils 9 da december 2015 ha l’Assamblea federala elegì ses successur [[Guy Parmelin]] (PPS). Dapi l’avrigl 2017 è Eveline Widmer-Schlumpf presidenta da la [[Pro Senectute]].
== Annotaziuns ==
<references/>
== Litteratura ==
* Andrea Hämmerle: ''Die Abwahl – Fakten und Figuren.'' Rüegger, Glaruna/Cuira 2011, ISBN 978-3-7253-0981-8
* Esther Girsberger: ''Eveline Widmer-Schlumpf. Die Unbeirrbare.'' Orell Füssli, Turitg 2011, ISBN 978-3-280-06124-4
== Colliaziuns ==
* {{E-LIR|3580}}
{{Glista da successurs
|UFFIZI=[[Glista dals commembers dal cussegl federal|Commember dal Cussegl federal]]
|TEMP=2007–2015
|PREDECESSUR=[[Christoph Blocher]]
|SUCCESSUR=[[Guy Parmelin]]
}}
{{Commembers dal cussegl federal}}
{{DEFAULTSORT:Widmer-Schlumpf, Eveline}}
[[Category:Cussegl federal svizzer]]
[[Categoria:Politichers svizzers]]
[[Categoria:Persunas grischunas]]
[[Categoria:Dunnas]]
[[Categoria:Artitgels recumandads (Grischun)]]
gatikyupzd66pkblmw649j5qlpm59qn
Micheline Calmy-Rey
0
4239
174306
147963
2026-09-28T06:34:52Z
~2026-52111-62
24035
174306
wikitext
text/x-wiki
{{repassada}}
[[Image:Micheline Calmy-Rey 2011.jpg|thumb|Micheline Calmy-Rey (2011)]]
'''Micheline Calmy-Rey''' è ina [[cussegl federal svizzer|cussegliera federala]] e la presidenta da la confederaziun 2007.
{{Glista da successurs
|UFFIZI=[[Glista dals commembers dal cussegl federal|Commember dal cussegl federal]]
|TEMP=2003-...
|PREDECESSUR=[[Ruth Dreifuss]]
|SUCCESSUR=...
}}
{{Commembers dal cussegl federal}}
{{DEFAULTSORT:Calmy-Rey, Micheline}}
[[Categoria:Cussegl federal svizzer]]
[[Categoria:Politichers svizzers]]
1ad27aip9xk0mi7i62cnmojtszvo72c
Doris Leuthard
0
4240
174305
157686
2026-09-28T06:31:58Z
~2026-52111-62
24035
174305
wikitext
text/x-wiki
[[File:Leuthard-2012.jpg|thumb|Doris Leuthard (2012)]]
'''Doris Leuthard''' è ina [[cussegl federal svizzer|cussegliera federala]] e la schefa dal Departament federal da l'ambient, dals transports, da l'energia e da la communicaziun.
{{Glista da successurs
|UFFIZI=[[Glista dals commembers dal cussegl federal|Commember dal cussegl federal]]
|TEMP=2006–2018
|PREDECESSUR=[[Joseph Deiss]]
|SUCCESSUR=[[Viola Amherd]]
}}
{{Commembers dal cussegl federal}}
{{DEFAULTSORT:Leuthard, Doris}}
[[Category:Cussegl federal svizzer]]
[[Categoria:Politichers svizzers]]
[[Categoria:Dunnas]]
al0yncs7g8wnxsil68060r1cnt2bat4
Samuel Schmid
0
4241
174308
135661
2026-09-28T06:39:10Z
~2026-52111-62
24035
174308
wikitext
text/x-wiki
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%;"
|+ <big><big>''' Samuel Schmid '''</big></big>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | [[Image: BR-Samuel-Schmid.jpg |thumb|center]]
|-
! align="left" | Charga:
| '''[[Cussegl federal svizzer|Commember dal Cussegl federal svizzer]]'''
|-
! align="left" | Periode:
| [[1 da schaner]] [[2001]] - <br> actualitad
|-
! align="left" | Precedit da:
| [[Adolf Ogi]]
|-
! align="left" | Succeït da:
| ...
|-
! align="left" | Charga:
| '''[[President da la Confederaziun svizra]]'''
|-
! align="left" | Periode:
| [[1 da schaner]] [[2005]] - <br> [[31 da december]] [[2005]]
|-
! align="left" | Precedit da:
| [[Joseph Deiss]]
|-
! align="left" | Succeït da:
| [[Moritz Leuenberger]]
|-
! align="left" | Charga:
| '''[[Departament federal da la Defensiun, da la protecziun da la populaziun e dal sport|Schef dal Departament federal da la Defensiun, da la protecziun da la populaziun e dal sport]]'''
|-
! align="left" | Periode:
| [[1 da schaner]] [[2001]] - <br> actualitad
|-
! align="left" | Precedit da:
| [[Otto Stich]]
|-
! align="left" | Succeït da:
| ...
|-
! align="left" | Naschì:
| [[Rüti bei Büren]] ([[Chantun Berna]], [[Svizra]]), [[8 da schaner]] [[1947]]
|-
! align="left" | Partida politica:
| [[Partida burgais-democratica]] (PBD)
|-
|}
'''Samuel Jörg Schmid''' (naschid ils 8 da schaner 1947 a [[Rüti bei Büren]] sper [[Berna]] en il [[chantun Berna]]), è in politicher svizzer da la [[Partida populara svizra]] (PPS). Dapi il 1. da schaner 2000 presidiescha el sco commember dal [[Cussegl federal svizzer]] il Departament federal da la Defensiun, da la protecziun da la populaziun e dal sport (DFDPS).
Ils 6 da december da l'onn [[2000]] el vegni elect al cussegl federal suenter la demissiun dal cusseglier federal [[Adolf Ogi]].
En l'onn 2004, el era il vice-President da la Confederaziun e president en l'onn 2005.
{{Glista da successurs
|UFFIZI=[[Glista dals commembers dal cussegl federal|Commember dal cussegl federal]]
|TEMP=2001-2008
|PREDECESSUR=[[Adolf Ogi]]
|SUCCESSUR=[[Ueli Maurer]]
}}
{{Commembers dal cussegl federal}}
{{Presidents da la Confederaziun svizra}}
{{DEFAULTSORT:Schmid, Samuel}}
[[Categoria:Cussegl federal svizzer]]
[[Categoria:Politichers svizzers]]
0qvlf4by8wgof8umaf55mk4zpk9iux3
Pascal Couchepin
0
4242
174301
147959
2026-09-28T06:22:29Z
~2026-52111-62
24035
174301
wikitext
text/x-wiki
{{repassada}}
'''Pascal Couchepin''' è in [[cussegl federal svizzer|cusseglier federal]] e il schef dal Departament federal da l'intern.
{{Glista da successurs
|UFFIZI=[[Glista dals commembers dal cussegl federal|Commember dal cussegl federal]]
|TEMP=1998-...
|PREDECESSUR=[[Jean-Pascal Delamuraz]]
|SUCCESSUR=...
}}
{{Commembers dal cussegl federal}}
{{DEFAULTSORT:Couchepin, Pascal}}
[[Categoria:Cussegl federal svizzer]]
[[Categoria:Politichers svizzers]]
kbdd5ht81s5pmqhjiv1mw2pby7qppw8
Hans-Rudolf Merz
0
4243
174302
135665
2026-09-28T06:24:37Z
~2026-52111-62
24035
174302
wikitext
text/x-wiki
[[Image:Hans-Rudolf Merz, 2010.jpg|thumb|Hans-Rudolf Merz (2010)]]
'''Hans-Rudolf Merz''' (* 10 da november 1942 a [[Herisau]], da [[Beinwil am See]]) è in politicher svizzer (PLD). Dapi il 2003 fin il 2010 era el commember dal [[Cussegl federal svizzer|Cussegl federal]] e schef dal [[Departament da finanzas]]. Durant l'onn 2009 era el [[president da la Confederaziun]].
Ils 6 d'avust 2010 ha Merz annunzià sia demissiun or dal Cussegl federal, la data da la quala el ha precisà ils 28 da settember 2010 sin ils 28 d'october 2010.
{{Glista da successurs
|UFFIZI = [[Glista dals commembers dal cussegl federal|Commember dal cussegl federal]]
|TEMP = 2004–2010
|PREDECESSUR = [[Kaspar Villiger]]
|SUCCESSUR = [[Johann Schneider-Ammann]]
}}
{{DEFAULTSORT:Merz, Hans-Rudolf}}
[[Categoria:Cussegl federal svizzer]]
[[Categoria:Politichers svizzers]]
paegflzv7jze4rolg6c5f5xt9cuu7ph
Moritz Leuenberger
0
4244
174307
135667
2026-09-28T06:37:07Z
~2026-52111-62
24035
+ cat
174307
wikitext
text/x-wiki
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%;"
|+ <big><big>''' Moritz Leuenberger '''</big></big>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | [[Image:Moritz Leuenberger, 2010.jpg|thumb|center]]
|-
! align="left" | Charga:
| '''[[Cussegl federal svizzer|Commember dal Cussegl federal svizzer]]'''
|-
! align="left" | Periode:
| [[1 da schaner]] [[1995]] - [[2010]]
|-
! align="left" | Precedit da:
| [[Otto Stich]]
|-
! align="left" | Succeït da:
| [[Simonetta Sommaruga]]
|-
! align="left" | Charga:
| '''[[President da la Confederaziun svizra]]'''
|-
! align="left" | Periode:
| [[1 da schaner]] [[2001]] - <br> [[31 da december]] [[2001]]
|-
! align="left" | Precedit da:
| [[Adolf Ogi]]
|-
! align="left" | Succeït da:
| [[Kaspar Villiger]]
|-
! align="left" | Charga:
| '''[[President da la Confederaziun svizra]]'''
|-
! align="left" | Periode:
| [[1 da schaner]] [[2006]] - <br> [[31 da december]] [[2006]]
|-
! align="left" | Precedit da:
| [[Samuel Schmid]]
|-
! align="left" | Succeït da:
| [[Micheline Calmy-Rey]]
|-
! align="left" | Naschì:
| [[Bienna]] ([[Chantun Berna]], [[Svizra]]), [[21 da september]] [[1946]]
|-
! align="left" | Partida politica:
| [[Partida socialdemocratica da la Svizra]] (PSS)
|-
|}
'''Moritz Leuenberger''' (naschì ils 21 da september 1946 a [[Bienna]] en il [[chantun Berna]]), è in politicher svizzer da la [[Partida socialdemocratica da la Svizra]] (PSS). Dapi il 27. da october 1995 presidiescha el sco commember dal [[Cussegl federal svizzer]] il Departament federal da l'ambient, dals transports, da l'energia e da la communicaziun (DFATEC).
Ils 27 da december da l'onn [[1995]] el vegni elect al cussegl federal suenter la demissiun dal cusseglier federal [[Otto Stich]].
En l'onns 2000 e 2005, el era il vice-President da la Confederaziun e president en l'onns 2001 e 2006.
{{Glista da successurs
|UFFIZI=[[Glista dals commembers dal cussegl federal|Commember dal cussegl federal]]
|TEMP=1995–2010
|PREDECESSUR=[[Otto Stich]]
|SUCCESSUR=[[Simonetta Sommaruga]]
}}
{{Presidents da la Confederaziun svizra}}
{{DEFAULTSORT:Leuenberger, Moritz}}
[[Categoria:Cussegl federal svizzer]]
[[Categoria:Politichers svizzers]]
srxvyub113s3t79whscegw8eiz82cpm
Felix Calonder
0
4629
174296
166840
2026-09-28T06:03:08Z
~2026-52111-62
24035
gram
174296
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Felix Calonder.jpg|180px|right|thumb|Felix Calonder dal 1918]]
'''Felix Louis Calonder''' ([[1863]] - [[1952]]) è l'emprim Rumantsch che ha fatg part da la regenza svizra, il [[cussegl federal svizzer|Cussegl federal]]. El era in commember dal Cussegl federal 1913–1920 da la [[Partida liberaldemocratica svizra|partida liberal-democrata]].
{| border="1" align="center"
|----- align="center"
| width="30%"| '''Predecessur:'''<br>[[Edmund Schulthess]]
| width="40%" | '''President da la confederaziun svizra'''
| width="30%" | '''Successur''':<br>[[Gustave Ador]]
|}
{| border="1" align="center"
|----- align="center"
| width="30%"| '''Predecessur:'''<br>[[Louis Perrier]]
| width="40%" | '''Member dal cussegl federal'''
| width="30%" | '''Successur''':<br>[[Heinrich Häberlin]]
|}
{{DEFAULTSORT:Calonder, Felix}}
[[Categoria:Cussegl federal svizzer]]
[[Categoria:Politichers]]
[[Categoria:Umens]]
d9czcyg2ys7t7yljxtf2pf7pk9pq8k5
174300
174296
2026-09-28T06:19:26Z
~2026-52111-62
24035
174300
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Felix Calonder.jpg|180px|right|thumb|Felix Calonder dal 1918]]
'''Felix Louis Calonder''' ([[1863]] - [[1952]]) è l'emprim Rumantsch che ha fatg part da la regenza svizra, il [[cussegl federal svizzer|Cussegl federal]]. El era in commember dal Cussegl federal 1913–1920 da la [[Partida liberaldemocratica svizra|partida liberal-democrata]].
{| border="1" align="center"
|----- align="center"
| width="30%"| '''Predecessur:'''<br>[[Edmund Schulthess]]
| width="40%" | '''President da la confederaziun svizra'''
| width="30%" | '''Successur''':<br>[[Gustave Ador]]
|}
{| border="1" align="center"
|----- align="center"
| width="30%"| '''Predecessur:'''<br>[[Louis Perrier]]
| width="40%" | '''Member dal cussegl federal'''
| width="30%" | '''Successur''':<br>[[Heinrich Häberlin]]
|}
{{DEFAULTSORT:Calonder, Felix}}
[[Categoria:Cussegl federal svizzer]]
[[Categoria:Politichers svizzers]]
[[Categoria:Umens]]
opgi3vo5m45a7h70fs54qblz0o1zefm
Model:Lieu tudestg
10
4801
174323
172430
2026-09-28T07:14:13Z
~2026-52111-62
24035
174323
wikitext
text/x-wiki
<includeonly><div>
{|border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" style="width:310px; margin-left:0.5em; border-collapse: collapse;"
!colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" | {{{NUM_LIEU}}}
|-
|colspan="2" align="center" | <center>[[Image:{{{FILEPATH_VOPNA}}}|{{{PIXEL}}}|Vopna da {{{NUM_LIEU}}}]]</center>
|-
!colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" | Datas fundamentalas
|-valign="top"
|pajais federativ: || [[{{{BUNDESLAND}}}|{{{BUNDESLAND}}}]]
|-valign="top"
|circul: || {{{KREIS}}}
|- valign="top"
|Numer postal: || {{{NP}}}
|- valign="top"
|Coordinatas: || {{WikidataCoord|city|DE-{{{BUNDESLAND}}}}}
|- valign="top"
|Autezza: || {{{AUTEZZA}}} m.s.m.
|- valign="top"
|Surfatscha: || {{{SURFATSCHA}}} km²
|- valign="top"
|Abitants: || {{#if:{{{ABITANTS|}}}|{{{ABITANTS}}} {{#if:{{{STAN_ABITANTS|}}}|''<small>({{{STAN_ABITANTS}}})</small>''|}}|{{Wikidata Populaziun|onn=1}}}}
|- valign="top"
|Website: || [http://{{{WEBSITE}}}/ {{{WEBSITE}}}]
|- valign="top"
|-
</center>
|}</div></includeonly>
<noinclude>
<div>
{|border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" style="width:310px; margin-left:0.5em; border-collapse: collapse;"
!colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" | {{{NUM_LIEU}}}
|-
|colspan="2" align="center" | <center>[[Image:{{{FILEPATH_VOPNA}}}|{{{PIXEL}}}|Vopna da {{{NUM_LIEU}}}]]</center>
|-
!colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" | Datas fundamentalas
|-valign="top"
|pajais federativ: || [[{{{BUNDESLAND}}}|{{{BUNDESLAND}}}]]
|-valign="top"
|circul: || {{{KREIS}}}
|- valign="top"
|Numer postal: || {{{NP}}}
|- valign="top"
|Coordinatas: || da Wikidata
|- valign="top"
|Autezza: || {{{AUTEZZA}}} m.s.m.
|- valign="top"
|Surfatscha: || {{{SURFATSCHA}}} km²
|- valign="top"
|Abitants: || da Wikidata
|- valign="top"
|Website: || [http://{{{WEBSITE}}}/ {{{WEBSITE}}}]
|- valign="top"
|-
</center>
|}</div>
'''Agid:'''
<pre><nowiki>
{{Lieu_tudestg
|NUM_LIEU =
|FILEPATH_CHARTA =
|PIXEL = 98px
|FILEPATH_VOPNA =
|BUNDESLAND =
|KREIS =
|NP =
|GRAD_DA_LADEZZA = da Wikidata
|GRAD_DA_LUNGHEZZA = da Wikidata
|AUTEZZA =
|SURFATSCHA =
|ABITANTS = u da Wikidata
|STAN_ABITANTS =
|WEBSITE =
|}}
</nowiki></pre></noinclude><noinclude>[[Categoria:Models:Infobox]]</noinclude>
k618ry48hc1p8xjtw5no9o4zgo93plt
Nello Celio
0
5008
174298
160967
2026-09-28T06:06:41Z
~2026-52111-62
24035
174298
wikitext
text/x-wiki
[[Image:ETH-BIB-Nello Celio-Com L20-0941-0198.tif|thumb|Nello Celio]]
'''Nello Celio''' (1914–1995) era in commember dal [[cussegl federal svizzer|Cussegl federal]] 1966–1973 da la [[Partida liberaldemocratica svizra|partida liberal-democrata]].
{| border="1" align="center"
|----- align="center"
| width="30%"| '''Predecessur:'''<br>[[Rudolf Gnägi]]
| width="40%" | '''President da la confederaziun svizra'''
| width="30%" | '''Successur''':<br>[[Roger Bonvin]]
|}
{| border="1" align="center"
|----- align="center"
| width="30%"| '''Predecessur:'''<br>[[Paul Chaudet]]
| width="40%" | '''Member dal cussegl federal'''
| width="30%" | '''Successur''':<br>[[Georges-André Chevallaz]]
|}
{{DEFAULTSORT:Celio, Nello}}
[[Category:Cussegl federal svizzer]]
[[Categoria:Politichers svizzers]]
p3zffyaukpcl4xmmgaeaajaz8bcqk02
Rudolf Gnägi
0
5009
174297
155224
2026-09-28T06:05:28Z
~2026-52111-62
24035
gram
174297
wikitext
text/x-wiki
'''Rudolf Gnägi''' (1917–1985) era in commember dal [[cussegl federal svizzer|Cussegl federal]] 1966–1979.
{| border="1" align="center"
|----- align="center"
| width="30%"| '''Predecessur:'''<br>[[Hans-Peter Tschudi]]
| width="40%" | '''President da la confederaziun svizra'''
| width="30%" | '''Successur''':<br>[[Nello Celio]]
|}
{| border="1" align="center"
|----- align="center"
| width="30%"| '''Predecessur:'''<br>[[Pierre Graber]]
| width="40%" | '''President da la confederaziun svizra'''
| width="30%" | '''Successur''':<br>[[Kurt Furgler]]
|}
{| border="1" align="center"
|----- align="center"
| width="30%"| '''Predecessur:'''<br>[[Friedrich Traugott Wahlen]]
| width="40%" | '''Member dal cussegl federal'''
| width="30%" | '''Successur''':<br>[[Leon Schlumpf]]
|}
{{DEFAULTSORT:Gnägi, Rudolf}}
[[Category:Cussegl federal svizzer]]
[[Categoria:Politichers svizzers]]
d4qu31yutsmzawn531f9ooailgu93ev
Hans-Peter Tschudi
0
5010
174299
155220
2026-09-28T06:08:13Z
~2026-52111-62
24035
gram
174299
wikitext
text/x-wiki
[[Image:Hans-Peter Tschudi.gif|right|160px|thumb| Hans-Peter Tschudi]]
'''Hans-Peter Tschudi''' (1913–2002) era in commember dal [[cussegl federal svizzer|Cussegl federal]] 1959–1973 da la [[Partida socialdemocratica da la Svizra]].
[[File:Hans-Peter Tschudi (1983) by Erling Mandelmann.jpg|thumb|none|1983]]
{| border="1" align="center"
|----- align="center"
| width="30%"| '''Predecessur:'''<br>[[Ludwig von Moos]]
| width="40%" | '''President da la confederaziun svizra'''
| width="30%" | '''Successur''':<br>[[Hans Schaffner]]
|}
{| border="1" align="center"
|----- align="center"
| width="30%"| '''Predecessur:'''<br>[[Ludwig von Moos]]
| width="40%" | '''President da la confederaziun svizra'''
| width="30%" | '''Successur''':<br>[[Rudolf Gnägi]]
|}
{| border="1" align="center"
|----- align="center"
| width="30%"| '''Predecessur:'''<br>[[Giuseppe Lepori]]
| width="40%" | '''Member dal cussegl federal'''
| width="30%" | '''Successur''':<br>[[Willy Ritschard]]
|}
{{DEFAULTSORT:Tschudi, Hans-Peter}}
[[Category:Cussegl federal svizzer]]
[[Category:Politichers svizzers]]
8msflcj4594yktqipcbt2cvltamq5ui
Model:Vad (district)
10
5386
174322
174114
2026-09-28T07:11:43Z
~2026-52111-62
24035
+ cat
174322
wikitext
text/x-wiki
{{Chascha da navigaziun
| name = Vad (district)
| title = <span style="color:#FFFFFF">Districts dal</span> [[chantun Vad|<span style="color:#FFFFFF">chantun Vad</span>]]
| titlestyle = background:#E00000;color:#FFFFFF;
| image = [[File:Wappen Waadt matt.svg|35px|Vad]]
| groupstyle = text-align:center; background:#E8E8E8;
| listclass = hlist
| liststyle = text-align:center;
| group1 = Ils 10 districts actuals
| list1 =
* [[Aigle (district)|Aigle]]
* [[Broye-Vully (district)|Broye-Vully]]
* [[Gros-de-Vaud (district)|Gros-de-Vaud]]
* [[Jura-Nord vaudois (district)|Jura-Nord vaudois]]
* [[Losanna (district)|Losanna]]
* [[Lavaux-Oron (district)|Lavaux-Oron]]
* [[Morges (district)|Morges]]
* [[Nyon (district)|Nyon]]
* [[Ouest lausannois (district)|Ouest lausannois]]
* [[Riviera-Pays-d'Enhaut (district)|Riviera-Pays-d'Enhaut]]
| group2 = Ils 19 anteriurs districts<br/>(1803-2007)
| list2 =
* [[Aigle (district)|Aigle]]
* [[Aubonne (district)|Aubonne]]
* [[Avenches (district)|Avenches]]
* [[Cossonay (district)|Cossonay]]
* [[Echallens (district)|Echallens]]
* [[Grandson (district)|Grandson]]
* [[Losanna (district)|Losanna]]
* [[La Vallée (district)|La Vallée]]
* [[Lavaux (district)|Lavaux]]
* [[Morges (district)|Morges]]
* [[Moudon (district)|Moudon]]
* [[Nyon (district)|Nyon]]
* [[Orbe (district)|Orbe]]
* [[Oron (district)|Oron]]
* [[Payerne (district)|Payerne]]
* [[Pays-d'Enhaut (district)|Pays-d'Enhaut]]
* [[Rolle (district)|Rolle]]
* [[Vevey (district, vegl)|Vevey]]
* [[Yverdon (district)|Yverdon]]
| belowstyle = background:#D8D8D8;
}}<noinclude>[[Categoria:Models:Navigaziun]]</noinclude>
qdf3k61gre4hzp17tw7r2e9ve1q2f26
Ucraina
0
5897
174274
172622
2026-09-28T02:40:05Z
InternetArchiveBot
16747
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
174274
wikitext
text/x-wiki
{{Artitgel 1000|+300}}
{{Infobox terra
|NUM = <font size="+1">'''Ucraina'''</font><br />
'''Україна'''<font size="-1"> (ucranais)</font><br />'''Ukrajina '''<font size="-1"> (transcripziun)</font><br />
|MALETG-BANDIERA = Flag of Ukraine.svg
|MALETG-BANDIERA-LADEZZA = 150px
|MALETG-BANDIERA-ROM = gea
|ARTITGEL-BANDIERA =
|MALETG-VOPNA = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg
|MALETG-VOPNA-LADEZZA = 100px
|ARTITGEL-VOPNA =
|LINGUA-UFFIZIALA = ucranais
|CHAPITALA = [[Kiev]]
|FURMA-DA-STADI = republica semipresidenziala
|FURMA-DA-REGENZA =
|SCHEF-DA-STADI = president [[Wolodymyr Selenskyj]]
|SCHEF-DA-REGENZA = primminister [[Yulia Svyrydenko]]
|SURFATSCHA = 603 700
|ABITANTS = 36 744 636 (stimaziun dal 2023)
|SPESSEZZA-DA-LA-POPULAZIUN = 61
|MUNAIDA = hryvnja ucranaisa (UAH)
|IMNI-NAZIUNAL = ''Schtsche ne wmerla Ukrajina''
|DI-DA-LA-FESTA-NAZIUNALA =
|FUNDAZIUN = 24 d’avust 1991 (independenza da l’Uniun sovietica)
|ZONA-D-URARI = UTC+2<br />UTC+3 (mars fin october)
|NUMER-DA-L-AUTO = UA
|INTERNET-TLD = .ua
|PRESELECZIUN-TELEFON = +380
|MALETG-POSIZIUN = Ukraine_in_Europe.svg
}}
L’'''Ucraina''' (ucranais Україна Ukrajina [ukrɑˈjinɑ]) è in stadi en l’Europa da l’Ost cun bundant 36 milliuns abitants. Cun ina surfatscha da 603 700 km² sa tracti suenter la Russia dal segund grond stadi da l’[[Europa]] e dal sulet dal qual il territori sa chatta dal tuttafatg a l’intern dal continent. Il pajais cunfinescha en l’ost e nordost cun la [[Russia]], en il nord cun la [[Bielorussia]], en il vest cun la [[Pologna]], la [[Slovachia]] e l’[[Ungaria]] ed en il sidvest cun la [[Rumenia]] e la [[Moldavia]]. En il sid cunfinescha l’Ucraina cun la [[Mar Naira]] e la [[Mar d’Azov]]. La chapitala e pli gronda metropola dal pajais è [[Kiev]], ulteriurs centers d’aglomeraziun èn [[Charkiw]], [[Dnipro]], [[Donezk]] ed [[Odessa]].
La tradiziun statala maina l’Ucraina, tuttina sco ses stadis vischins Russia e Bielorussia, enavos sin il [[Reginavel da Kiev]] medieval. Dapi la fin da quel en rom da l’invasiun dals Mongols en il 13avel tschientaner ha il territori da l’Ucraina tutgà successivamain en parts u dal tuttafatg al domini da la [[Horda dad aur]], da la [[Pologna-Lituania]], da l’[[Imperi russ]] e da la [[monarchia da Habsburg]]. La Republica populara ucranaisa, fundada il 1917 suenter la [[Revoluziun d’october]] en rom da la guerra civila russa, è stada l’emprima emprova da cuntanscher l’independenza statala, ma na controllava per lunschor betg tut ils territoris da l’Ucraina da pli tard. Gia a partir da la fin da schaner/entschatta da favrer 1918 sa chattava Kiev en ils mauns da l’[[Armada cotschna]]. Bunamain in onn pli tard è vegnida proclamada il schaner 1919 la Republica socialistica sovietica ucranaisa che cumpigliava territorialmain dal sidvest dal kraj (circul) dal temp zaristic (en il vest dal Dnepr) e da la Russia pitschna cun ils guvernaments Charkow/Charkiw, Poltawa e Tschernigow/Tschernihiw. Cur ch’è sa constituida il 1922 l’[[Uniun sovietica]], è l’Ucraina stada in dals commembers fundaturs. Tar la fundaziun da las [[Naziuns unidas]] il 1945 ha [[Stalin]] cuntanschì in’atgna commembranza er per las republicas sovieticas Bielorussia ed Ucraina. Il 1954 ha [[Nikita Chruschtschow]] suttamess a l’Ucraina la [[Crim]] ch’aveva appartegnì fin qua a la Republica socialistica sovietica russa. Pir suenter il declin da l’Uniun sovietica il 1991 è l’Ucraina daventada danovamain suverana, e quai l’emprima giada cun renconuschientscha internaziunala. Sco cuntraprestaziun perquai che l’Ucraina ha desistì sin las armas nuclearas sovieticas staziunadas sin ses territori, han la Russia, ils [[Stadis Unids]] e la [[Gronda Britannia]] garantì en il Memorandum da Budapest dal 1994 l’autonomia dal pajais en ils cunfins existents.
L’annexiun da la Crim tras la Russia e la guerra en il Donbas han manà a partir dal favrer 2014 ad in conflict tranter ils dus pajais che perdura fin oz. La Crim e parts dal Donbas sa chattan dapi lura sut controlla russa. Ils 21 da favrer 2022 ha la Russia renconuschì las «Republicas popularas» Donezk e Lugansk proclamadas da separatists proruss sco agens stadis, independents da l’Ucraina (per als annectar in pèr mais pli tard formalmain). Ils 24 da favrer 2022 ha cumenzà l’attatga russa sin l’Ucraina; militar russ è penetrà sin territori ucranais tant nà da la Russia sco er da la Bielorussia, da la Mar Naira e dals territoris occupads pli baud. Il president ucranais [[Wolodymyr Selenskyj]] ha proclamà il stadi da guerra ed il dretg da guerra.
Suenter che l’Ucraina ha pudì rebatter l’attatga sin la chapitala [[Kiev]], èn las acziuns da guerra sa spustadas per gronda part – abstrahà d’attatgas or da l’aria – sin l’ost e sidost dal pajais. Tenor stimaziuns da l’[[UNHCR]] eran registrads il prim da zercladur 2022 en tut l’Europa var 4,7 milliuns Ucranaisas ed Ucranais sco fugitivs. Tut en tut èn bundant 7,9 milliuns umans fugids ed ulteriurs 5,9 milliuns umans èn vegnids stgatschads a l’intern dal pajais. Tenor las Naziuns unida sa tracti dal pli grond moviment da fugia dapi la [[Segunda Guerra mundiala]] en tut il mund.
== Etimologia ==
L’emprima menziun dal num ‹ukraina› è da chattar en la Cronica da Hypatius da Kiev da l’onn 1187 e sa referescha al cunfin meridiunal dal principadi da Perejaslawl al flum Sula. Silsuenter cumpara questa noziun en connex cun diversas regiuns da cunfin da la rus, per part er lunsch ordaifer il territori da l’Ucraina odierna.<ref name="kiewer_chronik">Cf. [http://litopys.org.ua/ipatlet/ipat28.htm litopys.org.ua].</ref>
L’explicaziun etimologica tradiziunala dal num dal pajais renviescha al pled ‹ukraina› che munta en il slav da l’ost vegl ‹territori da cunfin, cunfin militar› (analog al num da ducadi istoric ‹Krain›). La gronda part dals auturs èn da l’avis che quest num existiva l’emprim senza referenza etnica. Damai che la ragisch ‹krai› po muntar tant ‹ur, cunfin› sco er ‹territori, pajais›, datti en l’istoriografia naziunala ina minoritad ch’interpretescha il pled ‹ukraina› en las cronicas dapi il 12avel tschientaner en la muntada ‹domini independent, principadi›.
== Geografia ==
[[Datoteca:Karte_der_Ukraine.png|miniatura|320px|Charta da survista]]
Var 95 % da l’Ucraina èn situads en il territori da la Planira da l’Europa Orientala, uschia ch’il pajais vegn attribuì quasi exclusivamain a l’Europa da l’Ost. Ils ulteriurs 5 % tutgan tut tenor definiziun tar l’Europa Centrala (las Carpatas e Lwiw) e tar l’Europa dal Sidost (Odessa ed il Budschak). La pli auta muntogna dal pajais è la Howerla en la Tschornohora che cuntanscha in’autezza da 2061nbsp;m. En la vasta planira cuntanscha la cuntrada be autezzas tranter 0 e 200 m, uschia ch’ils flums culan là fitg plaun. En la part centrala dal pajais sa chattan percunter uschenumnadas plattas d’ina autezza tranter 200 e 470 m; qua han ils flums per part chavà profundas chavorgias.
=== Clima e terren ===
Abstrahà da las regiuns muntagnardas e da las regiuns da costa en il sidvest e sid, sa lascha l’Ucraina sutdivider areguard il clima, il terren e la vegetaziun en trais zonas grondas. Ils terrens en il nordvest dal pajais èn segnads da las cuntradas da palì che derivan da las avanzadas dals glatschers scandinavs da pli baud. Quests terrens èn da main buna qualitad; ultra da quai è questa regiun stada pertutgada fitg ferm il 1986 da la [[Catastrofa nucleara da Tschernobyl]].
Vers sid e sidost suonda la zona da steppa da guaud. Ils anteriurs guauds èn per gronda part vegnids runcads. En questa regiun sa chattan terrens fitg fritgaivels che tutgan tar ils pli productivs en tut il mund. A quai attribuescha er la quantitad da precipitaziuns optimala tranter 350 e 400 mm e la temperatura che cuntanscha il fanadur en media 20 °C.
La zona da steppa en il sidost è segnada da relativamain paucas precipitaziuns e da stads relativamain chaudas. Ils terrens fritgaivels da questa regiun han ins per gronda part pir pudì trair a niz a partir da la segunda mesadad dal 20avel tschientaner, suenter avair endrizzà cun agid da mirs da serra vasts indrizs da sauar.
Las regiuns da costas sin la Peninsla da al Crim ed en il sidvest da la Bessarabia, il Budschak, èn segnadas d’envierns miaivels e servan surtut a la pumicultura e viticultura.
=== Auas ===
Ils gronds flums che percurran il pajais mainan quasi tuts en la [[Mar Naira]]; tar quels tutgan Prut, Dnister, il Bug meridiunal, Horyn (vers nord en il Prypjat), Desna, Dnepr e Siwerskyj Donez. En il vest furma il [[Danubi]] sur 54 km il cunfin vers la [[Rumenia]]. Qua sa chatta er il Lai Jalpuh, il pli grond lai natiral dal pajais.
Il Dnepr, ucranais Dnipro, ha ina lunghezza da 2201 km. El culla tras la Russia, la Bielorussia e la part centrala da l’Ucraina. Suenter la Volga ed il Danubi furma el il terz lung flum da l’Europa, navigabel sin in tschancun da var 1700 km. En l’Ucraina han ins accumulà quel a sis lais artifizials. La pli gronda surfatscha ha quel da Krementschuk (2252 km²) ed il pli grond volum quel da Kachowka (18,2 km³). Il lai da Saporischschja ha ina lunghezza da 65 resp. fin Samara 85 km.
=== Inslas e peninslas ===
[[Datoteca:Dniepr_river_in_Kyiv.jpg|miniatura|200px|Il Dnepr a Kiev]]
[[Datoteca:Przewalski's_Horse_Askania_Nova.jpg|miniatura|200px|Chavals en il territori natiral protegì Askanija-Nowa]]
[[Datoteca:Гори_в_околицях_Драгобрату.jpg|miniatura|200px|En las Carpatas ucranaisas]]
En la Mar Naira sa chattan tranter auter las inslas Dscharylhatsch, Tusla e l’Insla da las serps che tutga dapi il 1948 tar l’Ucraina. Per lunschor la pli enconuschenta peninsla è la Crim. Quella appartegna dapi il 1954 a l’Ucraina, vegn però controllada dapi il 2014 da la Russia – quai ch’è ord vista dal stadi ucranais e da la gronda maioritad da l’Assamblea generala da las Naziuns unidas in act nungiustifitgà. La pli gronda insla dal Dnepr è Chortyzja sin il territori da la citad da Saporischschja; numerusas ulteriuras inslas da quest flum sa chattan sper Kiev ed en ses delta da sbuccada a la Mar Naira.
=== Vegetaziun, flora ===
En las [[Carpatas]] existan ils ultims guauds selvadis da l’Europa situads en la zona temprada. Quels tutgan dapi il 2007 tar il Patrimoni natiral mundial da l’UNESCO. Bunamain 16 % da la surfatscha dal pajais èn cuverts cun guaud (surtut faus, tieus, badugns, trembels, ruvers, ogns, fraissens ed ischis). Sper las Carpatas furman il bassin dal Dnepr ed il bassin dal Prypjat ils pli impurtants ecosistems. Tar ils legums cultivads il pli savens tutgan cucumera, tomata, paprica, tschagula, fava ed oberschina. Tipicas sorts da fritgs èn iva, pair, melona, persic, paloga ed apricosa. La planta da niz la pli impurtanta è il furment, daspera vegn er cultivà bler furmental, seghel, ierdi, tartuffels e tirc. La flur-sulegl è la planta naziunala.
=== Fauna ===
La varietad da las spezias natirala cumpiglia tranter auter tschiervs, portgs selvadis, visents, lufs ed urs, quai surtut en las zonas da guaud en il vest e nord dal pajais. Luschards, serps e tartarugas èn derasads en l’entir pajais, medemamain fasans e grus. En las mars enturn la Crim èn da chasa differentas spezias da delfins e da balenas.
=== Protecziun da la natira ===
Tut en tut existan en l’Ucraina 18 parcs natirals. Suenter grevas catastrofas da l’ambient sco la Catastrofa nucleara da Tschernobyl il 1986 e la cupitga d’ina nav da petroli en la Mar Naira il 2010 ha la Regenza previs refurmas fundamentalas areguard la protecziun da la natira. L’attatga russa dal 2022 ha però muntà per l’Ucraina in grond pass enavos er areguard l’ambient.
== Populaziun ==
=== Demografia ===
L’Ucraina dumbrava il 2020 44,1 milliuns abitants. La creschientscha demografica annuala muntava pervi dal surpli da mortoris a −0,6 %. L’aspectativa da vita ha muntà il medem onn 71,2 onns (dunnas: 76,2, umens: 66,4).<ref>World Economic Outlook Database: [https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=UA ''Population, total''], consultà ils 5 da matg 2022.</ref>
==== Svilup istoric da las minoritads ====
Avant l’[[Emprima Guerra mundiala]] viveva en il territori da l’Ucraina odierna ina minoritad tudestga da pliras tschientmilli persunas; oz èn qua anc var 30 000 fin 40 000.
Fin il 1944 vivevan plirs milliuns Polonais en ils territoris Galizia, Bucovina e Wolhynia che tutgan oz tar l’Ucraina. Il 1944 han surtut en la Wolhynia Ucranais commess vi da la populaziun polonaisa mazzacras cun bundant 40 000 unfrendas, Suenter la guerra è la populaziun polonaisa vegnida stgatschada en rom da l’annexiun dals territoris polonais situads en l’ost dal Bug.
Fin la Segunda Guerra mundiala vivevan en l’Ucraina blers gidieus. Il pajais era in lieu da derasaziun principal da la lingua jiddica. Dal temp d’occupaziun dal Terz Reich è ina gronda part da la populaziun gidieua vegnida assassinada da gruppas d’acziun da la SS. La gronda part dals survivents èn emigrads en ils Stadis Unids ed en l’Israel. Il 2001 vivevan anc var 100 000 Gidieus en l’Ucraina (t.a. il president [[Wolodymyr Selenskyj]]). Lur dumber sa diminuescha cuntinuadamain pervi da l’emigraziun e la regressiun da las naschientschas.
=== Etnias ===
[[Datoteca:Ukraine_ethnic_2001_by_regions_and_rayons.PNG|miniatura|280px|Etnias tenor regiuns (situaziun dal 2001)]]
Tenor la dumbraziun dal pievel uffiziala vivevan il 2001 en l’Ucraina 77,8 % Ucranais, 17,3 % Russ e bundant 100 ulteriuras etnias. Las pli grondas da las minoritads eran ils Rumens/Moldavs (508 600), Bieloruss (275 800), Tatars dal Crim (248 200), Bulgars (204 600), Magiars (156 600), Polonais (144 100), Gidieus (103 600) ed Armens (99 900). Cun excepziun da la republica autonoma Crim e da la citad Sewastopol furman ils Ucranais dapertut la maioritad da la populaziun. En questas duas ulteriuras regiuns furman ils Russ per lunschor la maioritad; ulteriuras regiuns cun in’auta quota da populaziun russa èn (tenor la dumbraziun dal pievel dal 2001) ils oblasts Luhansk e Donezk en il sidost dal pajais. Ils Russ vivan en l’Ucraina per gronda part en las citads. En regiuns ruralas èn be 6,9 % da la populaziun russ, entant che la cumpart dals Ucranais cuntanscha la ina valur da 87,0 %.
=== Linguas ===
La gronda part da la populaziun ucranaisa sa tant ucranais sco er russ. Suenter l’independenza da l’Ucraina il 1991 ha il russ pers il status d’ina lingua uffiziala. Ina furma orala maschadada da l’ucranais ed il russ, è il surschyk ch’è derasà vastamain.
==== Derasaziun tranter la populaziun ====
Dapi l’independenza èn las relaziuns linguisticas sa spustadas a favur da l’ucranais. Il 1989 cumpigliava la cumpart da persunas da lingua materna ucranaisa 64,7 %; tar la dumbraziun dal pievel dal 2001 è quella creschida sin 67,5 %. La cumpart da persunas da lingua materna russa cumpigliava il 1989 32,8 % da l’entira populaziun ed è crudada fin il 2001 sin 29,6 %.<ref name="census2001">[http://2001.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/language/ 2001.ukrcensus.gov.ua Resultats da la dumbraziun dal pievel dal 2001].</ref> Omaduas valurs dal 2001 na correspundan betg a la cumpart dals Ucranais (77,8 %) resp. Russ (17,3 %) dal medem onn. La differenza resulta da quai che 14,8 % dals Ucranais designeschan russ e 3,9 % dals Russ ucranais sco lur lingua materna. In exempel prominent che la naziunalitad e l’appartegnientscha ad ina gruppa linguistica na ston betg correspunder, è la politicra cun ragischs ucranaisas [[Julija Tymoschenko]], la lingua materna da la quala è il russ. Cumparts pli autas da la lingua russa èn resultadas tenor in studi dal 2011 cun dumandar suenter la lingua che vegn discurrida il pli savens a chasa (42,8 % ucranais, 38,7 % russ, 17,1 % omaduas linguas).
==== Lingua uffiziala e linguas minoritaras ====
Dapi il 1991 è l’ucranais la suletta lingua uffiziala dal pajais, cumbain che grondas parts da la populaziun han anc pretendì il 2012 da puspè introducir il russ sco segunda lingua uffiziala. Dapi il 1991 è l’ucranais lingua obligatorica en tut la scolas e pli e pli er la lingua d’instrucziun. Bleras scolas autas, surtut en il sectur tecnic, sa servan però en l’instrucziun per gronda part u dal tuttafatg dal russ, damai ch’i manca la litteratura spezialisada en lingua russa.
La dumonda linguistica è in tema spinus en la politica. La Partida da las regiuns, orientada a la Russia, e la Partida communistica èn s’engaschadas a favur da l’egualitad dal russ sco segunda lingua naziunala. Las partidas ‹oranschas›, d’orientaziun occidentala, cun portavuschs sco l’anteriur president [[Wiktor Juschtschenko]] e [[Julija Tymoschenko]] sco er partidas naziunalisticas han però refusà questa pretensiun. Sco en tut ils secturs da la vita publica e da la societad, ha l’erupziun da la guerra dal 2022 er influenzas sin las linguas, il resultat da las qualas na sa lascha betg prevesair.
L’onn 2005 ha l’Ucraina ratifitgà la [[Charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras]]. Ina lescha dal 2012/13 ha bain renconuschì 18 linguas sco linguas minoritaras uffizialas. Il 2018 ha il Tribunal constituziunal però declerà questa lescha sco cuntraria a la constituziun e mess ella ord vigur. Il 2017 ha il parlament relaschà ina lescha che restrenscha il diever da linguas minoritaras sco linguas d’instrucziun. La [[Rumenia]] e l’[[Ungaria]] che tutgan tar las grondas minoritads etnicas en l’Ucraina han protestà adumbatten encunter questa decisiun.
=== Religiun ===
Ca. 75 % da las Ucranaisas e dals Ucranais appartegnan a la baselgia ortodoxa. Fin il 2018 ha existì ina separaziun tranter la baselgia ortodoxa ucranaisa sut il patriarcat da Moscau ed ina sut il patriarcat da Kiev ch’è sa furmada suenter il 1991. La baselgia autocefala ucranaisa furmava la terza baselgia ortodoxa dal pajais. Il 2018 han la baselgia ortodoxa ucranaisa e la baselgia autocefala fusiunà; quest pass è bain vegnì legitimà dal patriarcat ecumenic, entant che la baselgia ortodoxa russa ha boicottà la sinoda, en rom da la quala è vegnida decidida la fusiun.<ref>Cf. [http://www.razumkov.org.ua/upload/prz_2011_Rlg_smll.pdf razumkov.org.ua] (PDF; 3,8 MB).</ref> Ultra da quai exista dapi il 1596 la baselgia catolic-greca da l’Ucraina; quella suonda bain il ritus ortodox, ma renconuscha la supremazia dal papa ed è unida cun Roma. A quella appartegnan ca. 5,5 miu. cartents, oravant tut en il vest dal pajais.
Daspera datti en l’Ucraina ca 2 miu. muslims (4 %, da quai 1,7 % Tatars), 1,1 miu. cristians catolic-romans (2,4 %, oravant tut Polonais e Tudestgs) sco er 1,2 miu. cristians evangelics (2,7 %), tranter quels sco pli gronda gruppa protestanta ils baptists, e ca. 56 000 fin 140 000 gidieus.
=== Sanadad ===
L’aspectativa da vita en l’Ucraina munta a 67,1 onns tar ils umens e 76,9 onns tar las dunnas. L’Ucraina n’enconuscha nagina assicuranza da malsauns obligatorica, perquai na pon blers betg sa prestar operaziuns charas.<ref name="CIA/2102">Central Intelligence Agency: [https://web.archive.org/web/20140528191952/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2102.html ''The World Factbook''], consultà ils 13 da fanadur 2017.</ref>
La fin dal 2006 eran tenor indicaziuns da l’[[Organisaziun mundiala da la sanadad]] (OMS) 0,2 % da l’entira populaziun infectads cun il virus da HI. Tenor stimaziuns dal 2008 era pertutgada 1,7 % da la populaziun creschida da 15 fin 49 onns. L’Ucraina è oramai il pajais da l’Europa ch’è pertutgà il pli fitg dad aids. Tenor stimaziuns dad UN-AIDS vivevan il 2016 en l’Ucraina var 240 000 umans cun HIV, dals quals però be var 139 000 eran registrads uffizialmain.
== Istorgia ==
=== Antica ===
[[Datoteca:Фрагменты_Пекторали.jpg|miniatura|200px|Pectoral scitic dal quart tschientaner a.C.]]
En il territori da l’Ucraina odierna vivevan en il temp tempriv per gronda part pievels indogermans (tranter auter Cimmers, Scits e Sarmats). Ultra da quai èn sa furmadas en il settavel fin sisavel tschientaner a.C. a la costa da la Mar Naira pliras colonias grecas ch’han furmà en il tschintgavel tschientaner a.C. il Reginavel da Bosporus. En il terz e segund tschientaner èn Gots sa domiciliads tranter ils flums Dnestr e Dnepr e sin la Crim. L’onn 375 han ils Huns suttamess quels. L’uschenumnada Champagna selvadia, ils territoris da steppa extendids en il sid dal pajais, han servì sco regiun da transit als Bulgars, Avars, Magiars ed auters pievels.<ref>Il chapitel davart l’istorgia t.a. tenor Kerstin S. Jobst: ''Geschichte der Ukraine.'' 2. ediziun amplifitgada, Reclam, Stuttgart 2015, ISBN 978-3-15-019320-4.</ref>
=== Temp medieval ===
La regiun Polesia en il nordvest da l’Ucraina vegn per part considerada en la scienza sco patria oriunda dals Slavs. L’origin da l’Ucraina odierna è, tuttina sco la Russia e la Bielorussia, da chattar en l’emprim stadi ostroslav, la Rus da Kiev. A partir dal 8avel tschientaner èn Vikings navigads sin ils flums da l’Europa Orientala ed èn sa maschadads cun la populaziun maioritara slava. Quests martgadants-guerriers, er numnads Varegs u Rus, èn stads cumpigliads a moda decisiva en la fundaziun da la Rus da Kiev cun centers a Kiev e Nowgorod.
[[Datoteca:KiewerRus.jpg|miniatura|220px|Extensiun da la Rus da Kiev vers 1000 s.C.]]
La Rus da Kiev ha cuntanschì sia fluriziun en il 10avel ed 11avel tschientaner, suenter avair fatg valair cun agid da campagnas militaras privilegis commerzials a Bizanz e destruì il Reginavel dals Chasars. La cristianisaziun grec-ortodoxa da la Rus a partir da l’onn 988 ha manà ad in temp da fluriziun cultural. En il 12avel tschientaner han las structuras feudalas però manà a process da separaziun. Pervi da la sparpagliaziun politica ha il vegl imperi russ stuì succumber ils onns 1237 fin 1240 a l’invasiun dals Mongols, ils quals han fatg tributara la Rus a lur reginavel da la Horda dad aur. Il nordost da la Rus (ils principadis Wladimir-Susdal, Rjasan e Twer) è restà fin il 1480 sut lur domini, entant ch’il sidvest e la Galizia-Wolhynia èn vegnids en consequenza da las Battaglias a l’Irpen (1321) ed a l’Aua blaua (1362) sut il domini dal gronducadi da la Lituania ch’ha furmà pli tard ensemen cun la Pologna la Republica Pologna-Lituania. En rom da quest svilup èn territoris da l’Ucraina odierna vegnids en il 16avel tschientaner sut domini polonais. En l’ost è il principadi da Wladimir-Susdal sa sviluppà al gronducadi da Moscau, il qual ha unì pass per pass tut ils principadis russ vischins e la finala suttamess il khanat da Kasan tatar. Tras l’extensiun da quel è l’Ucraina daventà in territori da cunfin e da rivalitad tranter la Russia e la Pologna. Da quel temp han ins attribuì a la regiun enturn il curs central dal Dnepr il num fix inuffizial Ukraina (‹regiun da cunfin›), il qual designava fin qua tant en il polonais vegl sco er en il russ vegl differents territoris da cunfin. En la regiun da la Mar Naira è anc sa mantegnì ditg il domini dal khanat da la Crim sut suveranitad osmanica, fin che l’imperi russ ha annectà quest’ultima en il 18avel tschientaner. En la regiun da cunfin tranter la populaziun sedentara en las regiuns cuvertas da guaud e la steppa segnada da la moda da viver da nomad vivevan ils Cosacs slavs che manavan ina vita da chavaltgaders da la steppa e sa chattavan en lita cuntinuada cun ils Tatars da la Crim ch’invadevan d’in cuntin lur spazi da viver. En la Russia eran quai ils Cosacs dal Don, en l’Ucraina ils Cosacs da Saporischschja u dal Dnepr.
=== Temp modern ===
La discriminaziun giuridica, il sfruttament economic e la pressiun religiusa sin la populaziun ortodoxa en il sidvest dal pajais han adina puspè manà a sullevaziuns sanguinusas cunter ils magnats e la curuna polonaisa. L’Uniun da Brest dal 1596 ch’ha integrà la baselgia ortodoxa dal lieu en las structuras da la baselgia catolic-romana ha be anc incità la malaveglia. En rom d’ina sullevaziun dal pievel sut il commando dal hetman cosac [[Bohdan Chmelnyzkyj]] è l’Ucraina sa deliberada dal domini polonais, ed ils Cosacs da Saporischschja han fundà in stadi independent, il Hetmanat. En rom da la sullevaziun da Chmelnyzkyj èn vegnids mazzacrads gidieus ch’ins considerava sco part dal domini polonais, essend che l’aristocrazia polonaisa sa serviva da quels per incassar taglias. En l’istorgia gidieua sa regordan ins oramai da la sullevaziun sco catastrofa. L’onn 1654 èn ils Cosacs sa suttamess en il Contract da Perejaslaw a la supremazia dal zar russ.
Suenter la mort da Chmelnyzkyj l’onn 1657 è però suandada ina perioda pli lunga che vegn considerada en l’istorgia dal pajais sco ‹ruina›, sco temp da decadenza. La politica exteriura dispitaivla da ses successurs ha spartì il hetmanat, manà a devastaziuns tras guerras civilas ed exponì il pajais a las rivalitads da las pussanzas grondas vischinas. A la fin dals quints è la part da l’Ucraina situada da vart sanestra dal Dnepr cun Kiev restada sut domini russ. Il hetmanat dals Cosacs ha existì qua sco part autonoma da l’Imperi russ fin il temp da regenza da [[Catarina la Gronda]]. La part da l’Ucraina situada da vart dretga dal Dnepr è stada l’object da pliras guerras tranter ils Osmans ed ils Polonais; la finala è quella daventada il 1699 ina part da la Pologna-Lituania; il hetmanat en quest territori è vegnì schlià il medem onn. Cur che la Pologna è vegnida dividida la fin dal 18avel tschientaner, è er la part da l’Ucraina situada da vart dretga dal Dnepr vegnida attribuida a la Russia; ils territoris occidentalas Galizia e Bukowina a l’imperi dals Habsburgais. En l’Ucraina dal Sid odierna han pliras guerras tranter ils Tircs ed ils Russ decimà en il decurs dal 18avel tschientaner il territori dals Tatars dal Crim che stevan sut vasalladi osmanic. Questas regiuns èn vegnidas urbarisadas sut [[Grigori Potjomkin]] sco Nova Russia e colonisadas cun Cosacs da Saporischschja e colonists da l’Ucraina e da la Russia. Entaifer l’Imperi russ vegnivan ils Ucranais designads sco Russ pitschens, sa referind a la veglia sutdivisiun da las provinzas ecclesiasticas ortodoxas en la Russia pitschna (il coc istoric dal pajais enturn Kiev) e la Russia gronda (ils territoris situads en il nord). Tranter las spartiziuns da la Pologna e la Revoluziun russa ha l’Ucraina ultra da quai fatg part da la zona da colonisaziun gidieua.
En il 19avel tschientaner ha cumenzà a sa manifestar en il territori da l’Ucraina odierna in moviment naziunal. Quella è s’opponida a l’imaginaziun preferida da la regenza zaristica d’ina trinitad dal pievel russ (Russ gronds, Russ pitschens e Bieloruss) ed è sa stentada da furmar ina naziun ‹ucranaisa› e da realisar a la fin in stadi naziunal. Impurtants spierts avantgardists da l’idea naziunala èn stads il scriptur [[Taras Schewtschenko]] ed ils istoriografs [[Mykola (Nikolaj) Kostomarow]] e [[Mychajlo Hruschewskyj]]. En la segunda mesadad dal 19avel tschientaner han las autoritads supprimì il moviment naziunal ucranais cun scumandar scolas e tscherts stampats politics en lingua ucranaisa (enconuschenta da quel temp sco dialect russ pitschen). Per quest motiv è l’accent dal moviment naziunal sa spustà sin la Galizia austriaca; cuntrari a la situaziun en Russia eran ils Ucranais (sut il term general ‹Ruthens›) renconuschids là sco naziunalitad. Cumbain che las libertads e pussaivladads da sa sviluppar culturalmain e politicamain eran qua cleramain pli vastas, n’è la situaziun dals Ucranais er betg stada en Galizia senza problems e tensiuns. La maioritad da la populaziun sa cumponiva numnadamain da polonais etnics e la pussanza politica sa chattava dal tuttafatg en ils mauns da politichers polonais che pratitgavan ina politica consequenta da la polognisaziun. La lingua polonaisa è vegnida declerada sco suletta lingua uffiziala; sco reacziun sin quai è sa furmà en Galizia in moviment russofil ch’ha accentuà ils lioms culturals cun la Russia, ed il qual las autoritads austriacas e polonaisas han observà cun disfidanza.
=== Emprima Guerra mundiala, guerra civila e cumenzament dal domini sovietic ===
[[Datoteca:LübA_-_Sonderdepesche.jpg|miniatura|180px|Depescha en connex cun la Pasch da Brest-Litowsk]]
L’[[Emprima Guerra mundiala]] ha manà ad ina internaziunalisaziun da la dumonda ucranaisa, ma ha a medem temp gì per consequenza che l’Ucraina è vegnida tranter las fronts. In Cussegl ucranais superiura ha declerà l’avust 1914 sia loialitad envers l’Austria-Ungaria. Gia in mais pli tard han truppas russas però conquistà l’ost da la Galizia inclus la chapitala Lemberg (oz Lwiw); instituziuns naziunalas e la lingua ucranaisa èn sinaquai vegnids scumandadas. Suenter la Battaglia sper Gorlice-Tarnów è l’armada russa sa retratga fin il settember 1915 sin l’entira front. Uschia è il territori da l’Ucraina odierna stà fin la fin 1917 territori da guerra. A las Pussanzas centralas èsi reussì d’avanzar fin avant Tarnopol e Dubno e da reconquistar Lemberg, Kolomyja e Czernowitz; bain han cunteroffensivas russas per part gì success, ma fin la stad 1917 èn las truppas russas stadas sfurzadas da sa retrair al flum Sbrutsch (ca. 45 km en l’ost da Tarnopol), il qual aveva furmà avant la guerra il cunfin tranter l’Austria-Ungaria e la Russia. En consequenza dal decret da pasch da Lenin è entrà en vigur il december 1917 l’armistizi.
Gia pli baud, a chaschun da la Revoluziun da favrer 1917, era sa furmada a Kiev la Zentralna Rada ch’ha proclamà ils 25 da schaner 1918 l’independenza e suveranitad da la Republica populara ucranaisa e fundà uschia l’emprim stadi naziunal ucranais. Ils 8 da favrer 1918 han ils bolschevics conquistà Kiev. Ma en il decurs dal favrer e mars è quasi l’entira Ucraina odierna crudada en ils mauns da las Pussanzas centralas. Ils 9 da favrer 1918 ha la Republica populara da l’Ucraina fatg ina pasch separada cun las Pussanzas centralas. A Berlin han ins l’emprim sustegnì las pretensiuns naziunalas sco med da cumbat cunter la Russia. Pli precauts èn ins sa mussads en l’Austria-Ungaria; a Vienna èn ins stads da l’avis ch’i saja pli impurtant da sustegnair en Galizia las tendenzas naziunalas da la Pologna. Tuttina han las Pussanzas centralas puspè installà la Rada e procurà che la Russia sovietica renconuschia en rom dal Contract da pasch da Brest-Litowsk l’Ucraina.
Ma constatond las Pussanzas centralas che la Rada era be parzialmain abla d’agir e betg buna d’ademplir las furniziuns da mangiativas ch’ins aveva spetgà, han ellas sustegnì ils 29 d’avrigl 1918 la destituziun da quella. Enstagl è entrà en uffizi sco hetman l’anteriur general zaristic [[Pawlo Skoropadskyj]]. Quel è sa stentà da restaurar il stadi en in senn conservativ e da puspè restituir als gronds proprietaris da terren lur bains. Cun agid da l’apparat administrativ e cun sustegn dals occupants èsi reussì a Skoropadskyj d’etablir per l’emprima giada in ‹Stadi ucranais› (uschia il num uffizial) che s’extendeva dal Don fin al Bug. La politica interna da Skoropadskyj ha però sveglià l’opposiziun da la Rada e da la gronda maioritad dals purs. Medemamain ha il dir reschim d’occupaziun ed il sfruttament da l’Ucraina sveglià la gritta cunter ils Tudestgs; ils 30 da fanadur 1918 èn il schefcumandant [[Hermann von Eichhorn]] e ses adjutant daventads a Kiev l’unfrenda d’in attentat. Trais dis suenter l’armistizi da Compiègne, ils 14 da november 1918, è sa furmà a Kiev da circuls da l’opposiziun in’executiva numnada Directori. Truppas ucranaisas han bain smanatschà Kiev, ma han la finala laschà sa retrair las truppas tudestgas, a las qualas è er s’unì Skoropadskyj. Ils 14 da december 1918 ha il Directori furmà a Kiev ina nova regenza.
Ils 22 da schaner 1919 è vegnida decidida l’uniun da la Republica populara ucranaisa e da la Republica populara da l’Ucraina dal Vest. A partir dal mars 1919 han er las dunnas disponì dal dretg da votar general. Il territori da l’Ucraina dal Vest pretendeva però er la Pologna per sai. En rom da la Guerra tranter la Pologna e l’Ucraina è il territori respectiv crudà fin il fanadur 1919 dal tuttafatg en ils mauns da la Pologna; ma curt suenter èn las truppas polonaisas vegnidas stgatschadas en rom da la Guerra tranter la Pologna e l’Uniun sovietica. Sinaquai èn ils territoris da l’Ucraina dal Vest vegnids repartids sin la Pologna, la Rumenia e la Tschecoslovachia, entant che l’Ucraina Centrala, Orientala e dal Sid han fatg part da la Republica sovietica russa. Parallelamain èsi reussì al moviment da Machno en il sidost dal pajais, purtà oravant tut da purs, da realisar ina revoluziun anarchica. L’emprim han ils anarchists gidà ils bolschevics sovietics cunter ils ‹alvs› conservativ-monarchistics dad Anton Denikin; alura èn els però sezs vegnids eliminads dals bolschevics. En il decurs da la guerra civila russa, segnada da success alternants ed ordvart sanguinusa, è la gronda part dal territori da l’Ucraina vegni conquistà da l’Armada cotschna ed integrà sut [[Leo Trotzki]] en la Russia sovietica. Cun la fundaziun da l’Uniun sovietica il december 1922 è sa constituida la Republica socialistica sovietica ucranaisa. La politica naziunala bolschevistica da la Korenisazija ha gì a l’entschatta en mira da gudagnar las minoritads per las ideas socialisticas e da flaivlentar a medem temp las forzas reacziunaras che sa stentavan per ina Russia unitara. Fin il 1931 ha perdurà ina politica statala d’ucrainisaziun ch’ha promovì la lingua ucranaisa ed augmentà la cumpars dals Ucranais en la Partida communistica ed en las autoritads.
Per la giuvna Uniun sovietica era l’Ucraina il ‹graner›. Cur che [[Josef Stalin]] ha collectivà il 1929 sfurzadamain l’agricultura, è prorutta en l’Ucraina ina fomina ch’è vegnida enconuschenta sut il num holodomor. Tenor stimaziuns actualas ha quella chaschunà en l’Ucraina ca. 3,5 milliuns morts, dapli che en tut ils ulteriurs territoris da l’Uniun sovietica ensemen (autras stimaziuns tanschan da 2,4 milliuns fin 14,5 milliuns unfrendas). Istoriografs ucranais èn da l’avis che la fomina saja vegnida manada natiers intenziunadamain. [[Lasar Kaganowitsch]] vala sco responsabel principal per il terror en connex cun la collectivisaziun sfurzada. La valitaziun dals eveniments istorics è però contestada.
=== Segunda Guerra mundiala ===
[[Datoteca:Denkmal-Svyatogorsk-1943.JPG|miniatura|220px|Monument commemorativ che regorda als cumbattants per l’independenza dal 1943 a Swjatogorsk]]
Il settember 1939 ha la Germania naziunalsocialistica attatgà la Pologna e l’Uniun sovietica invadì sinaquai la Pologna Orientala. Sco ch’ins era sa cunvegnì en il Patg da Hitler e Stalin resp. en il Contract da cunfins ed amicizia tranter la Germania e l’Uniun sovietica, ha l’Uniun sovietica sinaquai annectà ils territoris da l’Ucraina dal Vest che tutgavan dapi il 1921 tar la Pologna. Suenter il cumenzament da la Guerra tranter la Germania e l’Uniun sovietica èn alura truppas tudestgas avanzadas en ils territoris numnads ch’èn daventads l’avust 1941 ina part dal Guvernament general tudestg. La gronda part dal territori da l’Ucraina è stada suttamessa suenter si’occupaziun tras la Wehrmacht dal 1941 fin il 1943/44 sco Reichskommissariat Ukraine ad in’administraziun civila sut il ministeri tudestg per ils territoris da l’ost occupads.
Parts da la populaziun ucranaisa han manà ina guerra da partisans cunters ils occupants tudestgs, auters, oravant tut en la Galizia, han collavurà cun ils Tudestgs. En il vest dal pajais ha l’Armada da sullevaziun ucranaisa cumbattì cunter l’avanzament dals soviets e cunter la populaziun polonaisa. Damai ch’ils commembers da quest’armada clandestina savevan ch’els sajan destinads a la mort en ils mauns da las autoritads sovieticas, hai durà lunsch sur la fin da la [[Segunda Guerra mundiala]] or fin ch’els èn stads abattids.
En l’Ucraina han gì lieu da quel temp numerus mazzaments en massa da Gidieus, Polonais, Roma e praschuniers da guerra sovietics (t.a. mazzacra da Babyn Jar). Dapli che dus milliuns Ucranais èn vegnids deportads sco lavurants da l’ost en Germania. Tut en tut ha la Segunda Guerra mundiala chaschunà en l’Ucraina var quatter milliuns unfrendas civilas, da qual radund in e mez milliuns Ucranais gidieus. Quasi l’entira populaziun gidieua è, sch’ella n’era betg fugida, vegnida eliminada. Cun lur tactica da la terra brischada èn vitgs e citads l’emprim vegnids destruids da l’Armada cotschna e silsuenter tals occupants tudestgs tar lur retratga. L’onn 1945 dumbrava l’Ucraina var diesch milliuns persunas senza tetg.
=== Suenterguerra ===
Cur ch’il territori statal da la Pologna è sa spustà a la fin da la Segunda Guerra mundiala vers vest, è quasi l’entira populaziun polonaisa vegnida dischlocada, per part er a moda violenta, or dals anteriurs territoris polonais da l’Ucraina dal Vest odierna. En medema moda è la minoritad ucranaisa en Pologna vegnida dischlocada sfurzadamain en l’Ucraina e per part en il vest da la Pologna.
Suenter la guerra è per l’emprima giada stada unida l’entira Ucraina en in stadi, numnadamain en l’[[Uniun sovietica]]. Ils 24 d’october 1945 è la Republica socialistica sovietica ucranaisa stada in dals commembers fundaturs da las [[Naziuns unidas]]. L’onn 1954, a chaschun dal giubileum da 300 onns da la Cunvegna da Perejaslaw è l’oblast Crim vegnì separà da la Republica russa ed integrà en la Republica ucranaisa.
Fin lunsch viaden il 20avel tschientaner è l’Ucraina stada da tempra purila; alura ha cumenzà ina fasa d’urbanisaziun. Il focus da la regenza sovietica è però stà drizzà ditg sin l’ost da l’Uniun sovietica, uschia ch’il vest – tranter auter l’Ucraina – è stà segnà da structuras plitost flaivlas, malgrà in’emprima unda d’industrialisaziun. Attribuì a quai ha er il fatg ch’il pajais era quasi destruì cumplettamain suenter la fin da la guerra. En rom da la reconstrucziun ed industrialisaziun è la populaziun dal pajais creschida da 36,5 milliuns l’onn 1950 sin 51,7 milliuns l’onn 1989. Suenter il temp d’uffizi da [[Stalin]], segnà da terrur, ha [[Nikita Chruschtschow]] integrà dapli Ucranais en ils gremis directivs da la partida; er la pressiun sin ils purs è tschessada. Sin champ cultural han ils aderents d’ina ‹ucrainisaziun› e da la lingua ucranaisa survegnì dapli spazi d’agir. Sut [[Breschnew]], a partir dal 1972, ha puspè gì lieu ina russificaziun pli ferma.
[[Datoteca:Flag_of_the_Ukrainian_Soviet_Socialist_Republic_(1949–1991).svg|miniatura|220px|Bandiera da la Republica socialistica sovietica ucranaisa 1949–1991]]
Las midadas che la perestroica da [[Michail Gorbatschow]] ha mess ad ir ils onns 1980 èn sa fatgas valair mo plaunsieu en la politica ucranaisa. En il focus mundial è l’Ucraina surtut stada da quel temp pervi da la Catastrofa nucleara da Tschernobil dals 26 d’avrigl 1986. Ina surfatscha da bunamain 150 000 km² è vegnida contaminada; ils donns chaschunads tras la radioactivitad èn stads enorms tant per ils umans sco er per l’ambient.
Il 1989 èn pliras gruppaziuns d’opposiziun s’unidas a la ‹Ruch› (‹moviment dal pievel›) ed han cuntanschì il mars 1990, a chaschun da las emprimas elecziuns libras, stgars 25 % da las vuschs. Entant che la Ruch ha l’emprim mess l’accent sin temas culturals, è quella sa sviluppada cun il temp al moviment principal d’independenza naziunala, sa mettend en quest reguard en clera opposiziun cunter la la Partida communistica.
=== Independenza ===
Cun la fin da l’Uniun sovietica ha l’Ucraina acquistà il december 1991 en rom d’in referendum cun 90,3 % vuschs approvantas si’independenza statala. In’alternativa a l’independenza da l’Ucraina na devi praticamain betg, quai ch’ha contribuì al resultat da votaziun fitg cler. Dapi si’independenza tschertga l’Ucraina si’identitad naziunala e sia rolla internaziunala tranter in’orientaziun vers l’occident (p.ex. en furma d’ina integraziun da l’Ucraina en l’Uniun europeica) ed in’orientaziun orientala, vul dir politicamain vers la Russia. L’Ucraina patescha dapi si’independenza da grevs problems economics e demografics. Il dumber d’abitants è sa sbassà dapi l’independenza per dapli che 6,25 milliuns umans. Il product interiur brut (PIB) dal pajais ha cuntanschì il 2012 be pli 69,3 % da la valur dal 1990. Sa sbassà era il PIB surtut tranter il 1991 ed il 1999. Sa stabilisada è la situaziun pir ditg suenter che la nova valuta, la hrywnja, era crudada fermamain la fin dal 1998, par part en consequenza dal bancrut da daivets russ l’entschatta dal medem onn. Ina da las consequenzas da la politica economica postsovietica dals onns 1990 è stada la privatisaziun en massa da la proprietad dal stadi, da la quala è resortida ina classa d’individis ordvart pussants e ritgs (oligarchs).
D’armas nuclearas disponivan suenter la fin da l’Uniun sovietica sper la [[Russia]] er trais auters stadis successurs da l’Uniun da las republicas socialisticas sovieticas (URSS): l’Ucraina, la [[Bielorussia]] ed il [[Kasachstan]]. En l’Ucraina sa chattava da quel temp cun 1832 detunaturs nuclears il terz grond arsenal dad armas nuclearas en tut il mund. En pli è il potenzial da scienziads nuclears en l’Ucraina vegnì stimà da vart russa sin bundant 1000 persunas. L’Ucraina ha furnì il 1991 a la Russia la gronda part da las armas nuclearas tacticas, ha però salvà las armas nuclearas strategicas e pretendì dal vest per desister da quellas daners e garanzias da segirezza. A basa d’in contract trilateral cun ils [[Stadis Unids]] e la Russia èn questas pretensiuns vegnida ademplidas ed il 1996 è l’Ucraina sa declerada libra d’armas nuclearas.<ref>Andreas Kappeler: ''Kleine Geschichte der Ukraine''. Minca 2009, ISBN 978-3-406-58780-1, p. 179.</ref>
A chaschun da l’elecziuns presidenziala l’onn 2004 e dals protests ch’èn suandads (l’uschenumnada Revoluziun oranscha) è il candidat d’orientaziun occidentala, [[Wiktor Juschtschenko]], sa fatg valair cunter ses concurrent sustegnì da vart russa. Blers observaturs politics han considerà quai sco mument decisiv areguard l’orientaziun futura dal pajais. Als pli impurtants protagonists dal champ oransch, Juschtschenko e [[Julija Tymoschenko]], n’èsi però betg reussì ils proxims onns da sa cunvegnir sin ina via communabla, e bleras speranzas da la populaziun n’èn betg vegnidas ademplidas. La malcuntentientscha e stagnaziun politica ha gì per consequenza ch’il proruss [[Janukowytsch]] è daventà il 2010 president.
En plirs pass è sinaquai sa consolidà in autoritarissem, il qual è fruntà be sin resistenza sporadica – l’opposiziun era paralisada pervi da las elecziuns precedentas e la societad civila memia fragmentada. Surtut il Tribunal constitutiv è daventà uschia pli e pli ina marionetta da l’administraziun presidenziala.
Il 2012, en vista a las elecziuns dal parlament, ha il reschim restrenschì las pussaivladads da l’opposiziun; la cumpra da vuschs e manipulaziuns cun dumbrar las vuschs han laschà enavos ils umans dischillusiunads. Damai ch’il domini presidial autoritar pareva en quel mument d’esser consolidà, èn ils moviments da protestas ch’èn suandads vegnids tant pli nunspetgadamain.
=== Svilup dals ultims onns ===
[[Datoteca:Euromaidan_01.JPG|miniatura|220px|Protestas dal 2013 a Kiev]]
Il november 2013, cur che l’Ucraina ha suspendì sut squitsch da vart da la Russia da suttascriver in contract d’associaziun cun l’Uniun europeica, han cumenzà ils protests ch’èn vegnids enconuschents sut il num Euromaidan. Ils protests èn er sa drizzads cunter la corrupziun ch’era derasada vastamain. Il favrer han ins cuntanschì ina cunvegna ch’ha previs da returnar tar l’anteriura constituziun ch’era stada en vigur fin il 2010 e da destituir facticamain Wiktor Janukowytsch; quel è sinaquai fugì en Russia.<ref>Steffen Dobbert: ''Euromaidan – Protest und Zivilcourage in der Ukraine''. Ed. da Zeit Online. epubli, Berlin 2014, ISBN 978-3-8442-8601-4 ([https://web.archive.org/web/20211022164001/https://www.epubli.de/shop/buch/Euromaidan-ZEIT-ONLINE-Steffen-Dobbert-9783844286014/35377 E-Book]).</ref>
Il favrer 2014 è vegnida instituida ina regenza transitorica sut [[Arsenij Jazenjuk]]. En l’ulteriura decurs ha la Russia annectà gia il mars dal medem onn cuntrari al dretg internaziunal la Crim ed en l’ost da l’Ucraina hai dà moviments da secessiun ch’èn ids a finir en in conflict armà che perdura dapi lura.
La ierta da la presidenza da stadi autoritara ed il conflict cun la Russia (ch’ha tranter auter manà ad embargos e plants da vart da Gazprom) ha impedì che l’Ucraina possia sa revegnir economicamain. Il november 2018 ha il parlament ucranais proclamà per 30 dis il stadi d’urgenza. Quai sco reacziun sin provocaziuns da vart da la guardia da costa russa envers navs ucranaisas e la concentraziun da truppas russas per lung da la costa dal pajais.
Il matg 2019 ha [[Wolodymyr Selenskyj]] gudagnà l’elecziun presidenziala cunter Poroschenko ch’era stà president dapi il 2014. Sco emprima sfida ha el gì da manischar la pandemia da Covid-19.
Il privel d’ina invasiun russa è alura danovamain sa manifestà la primavaira 2021 en vista a la preschientscha da grondas unitads da truppas per lung dals cunfins. Ils 21 da favrer 2002 ha Wladimir Putin suttascrit in decret cun il qual el ha renconuschì la secessiun da las regiuns orientalas da l’Ucraina sco Republica populara Donezk e Republica populara Lugansk.
Ils 24 da favrer 2022 ha la Russia attatgà l’Ucraina tant nà dal territori statal russ, da la Peninsla dal Crim annectada sco er dal stadi vischin Bielorussia ed ha cumenzà a bumbardar citads ucranaisas. Il president ucranais ha sinaquai proclamà il stadi da guerra. En consequenza da las attatgas en plirs milliuns umans fugids or da l’Ucraina, surtut en la Pologna, la Russia e la Germania. Ils 30 da settember 2022 ha la Russia annectà parts da l’Ucraina dal Sid e da l’Ost. Fin l’onn 2024 èn plirs dieschmilli schuldads ucranais e millis fin dieschmillis civilists daventads da vart ucranaisa unfrenda da la guerra.
=== Consequenzas sin l’identitad sco burgaisas e burgais da l’Ucraina ===
Cun l’Euromaidan ha inizià ina midada d’identitad ch’è anc s’accelerada dapi l’invasiun. Gia dapi l’onn 2000 han demoscops dumandà ils Ucranais co ch’els vesian sasezs, als purschend pliras opziuns d’identitad locala, subnaziunala, naziunala e globala. En il decurs dals emprims dus decennis è la cumpart da quels ch’han considerà sasezs en emprima lingia sco «burgais da l’Ucraina» creschì da 41 % sin 65 % curt avant l’invasiun. Silsuenter è quest dumber anc ina giada creschì entaifer curt temp sin 85 %.<ref>Maria Popova, Oxana Shevel: ''Russia and Ukraine. Entangled Histories, Diverging States''. Polity Press, Cambridge 2024, ISBN 978-1-5095-5737-0, p. 221s.</ref>
L’offensiva russa ha manà en l’Ucraina sin plirs champs ad ina derussificaziun. Sut la noziun da la decommunisaziun han ins demontà u transferì en museums monuments sovietics u tals che regordan a persunalitads russas. L’avust 2022 era ina maioritad da 6,5 milliuns Ucranais s’exprimida en rom d’ina votaziun digitala per renumnar vias, ils nums da las qualas regordan a persunalitads russas e sovieticas ubain a propugnaturs dal communissem. Per lescha èn sinaquai vegnids scumandads l’avrigl 2023 nums da vias e da lieus en lingua russa u che sa refereschan a la Russia; enconuschientschas da la lingua e da l’istorgia ucranaisa èn da l’autra vart vegnidas fixadas sco premissas per pudair obtegnair la naziunalitad ucranaisa. Enfin la fin da november 2022 èn, tenor indicaziuns da la regenza ucranaisa, vegnids allontanads or da las bibliotecas en l’Ucraina var 19 milliuns cudeschs che derivavan da l’èra sovietica e/u ch’eran scrits en lingua russa.
Tenor indicaziuns da las Naziuns unidas, da la Banca mundiala e da la regenza ucranaisa han ils donns da guerra materials muntà enfin la fin dal 2023 a almain 152 milliardas dollars. Per la reconstrucziun vegn fatg quint cun custs da bunamain 500 milliardas dollars.
== Politica ==
=== Sistem politic ===
Tenor la constituziun è l’Ucraina in stadi unitar democratic e republican, organisà sco stadi social e da dretg e munì cun in sistem guvernamental semipresidenzial. Schef dal stadi è il president, la regenza (il cussegl dals ministers) vegn manà d’in primminister. Sulettamain la Republica autonoma da la Crim aveva (ed ha de jure anc adina) il dretg da disponer d’ina constituziun, regenza e legislaziun parzialmain autonoma.
==== Constituziun ====
[[Datoteca:Filip_Orliks_konstitution_front_1-crop.tif|miniatura|180px|La constituziun dal 1710]]
La constituziun da [[Pylyp Orlyks]] dal 1710 ha, anc avant [[Montesquieu]], previs la separaziun da las pussanzas en legislativa, executiva e giudicativa e vegn designada sco «emprima constituziun da l’Europa». A quella sa refereschan ils Ucranais cur ch’i sa tracta da giustifitgar e formular l’atgna statalitad democratica.
La constituziun actuala deriva dal 1996. D’interpretar quella e da controllar che l’agir statal correspundia a las intenziuns da quella cumpeta al Tribunal constituziunal da l’Ucraina.
Per midadas da la constituziun è il parlament responsabel. Quellas ston vegnir decididas cun ina maioritad da dus terzs e silsuenter relaschadas en furma da lescha entras il president. Midadas che tangheschan ils princips fundamentals dal stadi han ultra da quai da vegnir suttamessas a las burgaisas e burgais en furma da referendum.
==== President ====
Il president da l’Ucraina è schef da stadi e represchenta il pajais a l’intern sco er, tenor dretg internaziunal, vers l’exteriur. El duai defender l’integritad e suveranitad territoriala da l’Ucraina e stat a la testa da l’executiva.
Las incumbensas dal president cumpiglian la nominaziun dal primminister, l’execuziun da las leschas dal parlament, inclus il dretg da veto cunter decisiuns dal parlament, l’installaziun da dretgiras, il presidi dal cussegl da segirezza e da defensiun naziunal ed il commando superiur da las forzas armadas da l’Ucraina.
Il president vegn elegì per in temp d’uffizi da tschintg nons en elecziun directas tras il pievel. In candidat dastga exequir maximalmain dus temps d’uffizi consecutivs.
==== Parlament ====
La Werchowna Rada (Cussegl superiur) è il parlament d’ina chombra da l’Ucraina. Ad ella cumpeta tutta pussanza legislativa en il pajais. Las deputadas ed ils deputads vegnan elegids mintga tschintg onns en elecziun directa tras il pievel.
Tar las incumbensas dal parlament tutgan la legislaziun, la decisiun davart midadas constituziunalas e referendums, la deliberaziun dal budget statal, l’approvaziun dal primminister e dals funcziunaris ch’il president nominescha, la decisiun davart il program da la regenza e la controlla da la lavur dal president e dal cussegl dals ministers.
==== Regenza ====
Il Cussegl dals ministers sa cumpona dal primminister, da divers viceministers e dals ulteriurs ministers. Il primminister vegn nominà dal president cun consentiment dal parlament, ils ulteriurs commembers dal president sin proposta dal primminister. Il temp d’uffizi dal cussegl è lià vi dal temp d’uffizi dal primminister. La Werchowna Rada po exprimer in votum da disfidanza cunter il primminister, uschia ch’il president è obligà da relaschar l’entir cussegl. Tras quest sistem da nominaziun e relaschada dependa il cussegl dals ministers tant da maioritads en il parlament sco er dal sustegn da vart dal president.
==== Elecziuns e partidas politicas ====
Tant las elecziun dal president e dal parlament ed ils referendums sco er las elecziuns communalas vegnan organisadas e realisadas tras la cumissiun electorala centrala a Kiev. Quella sa cumpona da 15 commembers e vegn elegida da la Werchowna Rada per in temp d’uffizi da mintgamai set onns.
La cuntrada politica dal pajais è caracterisada da partidas che sa furman e sa collian adina puspè da nov. Uschia è la politica savens segnada pli ferm da la cuntinuitad da politicras e politichers carismatics che da singulas gruppaziuns. In criteri central per posiziunar las partidas entaifer il spectrum politic furma lur posiziun envers l’[[Uniun europeica]] resp. envers la [[Russia]]. Il mars 2022 ha il president [[Selenskyj]] scumandà intginas partidas prorussas, tranter quellas duas ch’eran represchentadas en il parlament, cun l’argument che lur lavur haja en mira da divider il pajais u da collavurar cun la Russia. Il scumonda duaja restar en vigur uschè ditg ch’il pajais sa chattia en stadi da guerra.
=== Indizis politics ===
Tenor ils indizis politics d’organisaziuns nunguvernamentalas sa chatta l’Ucraina – situaziun dal 2022 – sin plazza 92 da 179 stadis areguard la stabilitad dal pajais (Fragile States Index)<ref>[https://fragilestatesindex.org/wp-content/uploads/2022/07/22-FSI-Report-Final.pdf ''Fragile States Index Annual Report 2022''].</ref>, sin plazza 82 da 167 areguard l’index da democrazia<ref>[https://www.protothema.gr/files/2023-02-02/Democracy_Index_2022_final.pdf ''Democracy_Index_2022''].</ref>, sin plazza 61 da 100 areguard il status da libertad (Freedom in the World Index)<ref> Freedom House: [https://freedomhouse.org/countries/freedom-world/scores ''Countries and Territories 2022''].</ref>, sin plazza 79 da 180 areguard la libertad da pressa<ref>[https://rsf.org/en/index ''World Press Freedom Index 2023''].</ref> e sin plazza 116 da 180 areguard la percepziun da la corrupziun<ref>[https://www.transparency.de/cpi/cpi-2022/cpi-2022-tabellarische-rangliste/ ''Transparency International 2022'']</ref>.
=== Sutdivisiun administrativa ===
[[Datoteca:Ukraine, administrative divisions - de - colored.svg|miniatura|280px|Sutdivisiun administrativa]]
L’Ucraina è in stadi unitar, ils oblasts e las communas han gì sur lung temp be fitg pitschnas cumpetenzas. In process da surdar dapli cumpetenza a las communas e da laschar ina part da las taglias als oblasts è vegnì inizià il 2014.
L’Ucraina è dividida en 24 oblasts (regiuns administrativas u districts), la republica autonoma Crim e duas citads cun status spezial, Kiev e Sewastopol (sin la Peninsla da la Crim).
Dapi l’annexiun da la Crim tras la Russia l’onn 2014 na po la regenza a Kiev betg pli exequir la suveranitad territoriala sur la Peninsla Crim e la citad Sewastopol. Il medem vala dapi il cumenzament da la guerra en il Donbas il 2014 per parts dals oblasts Donezk e Luhansk e dapi l’invasiun russa dal 2022 er per part dals oblasts Cherson e Saporischschja.
Las pli grondas citads dal pajais èn (mintgamai cun il dumber d’abitants il 2017): [[Kiev]] (2 925 760), [[Charkiw]] (1 439 036), [[Odessa]] (1 010 783), [[Dnipro]] (976 525), [[Donezk]] (927 201), [[Saporischschja]] (750 685), [[Lwiw]] (Lemberg) (727 968), [[Krywyj Rih]] (636 294), [[Mykolajiw]] (490 762), [[Mariupol]] (449 498), [[Sewastopol]] (382 878), [[Luhansk]] (413 370).<ref>[https://www.citypopulation.de/Ukraine-Cities.html ''Ukraine: Provinces and Major Cities''], www.citypopulation.de.</ref>
=== Politica exteriura ===
La politica exteriura da l’Ucraina durant ils emprims onns suenter l’independenza statala han politichers ucranais designà sco «multivectoriala»; observaturs politics da l’exteriur l’han savens percepì sco eterogena. D’ina vart vuleva l’Ucraina s’avischinar a la NATO e l’Uniun europeica, da l’autra vart eran bunas relaziuns tar il grond vischin Russia da muntada elementara per il pajais. Pir il president [[Wiktor Juschtschenko]] ha declerà l’entschatta 2005 a chaschun da si’entrada en uffizi sco finamira politica da vulair s’orientar vers il vest e da prender en mira la commembranza da ses pajais en l’UE. Sa mussond en il decurs dals proxims onns che l’Ucraina n’aveva da quel temp naginas perspectivas realisticas d’entrar en l’UE, è Juschtschenko sa stentà il 2008 ch’il pajais daventia svelt commember da la NATO. Malgrà il sustegn dals Stadis Unids n’è però vegnida prendida nagina decisiun formala davart in status d’adesiun immediat per l’Ucraina, quai ch’ha de facto correspundì ad ina refusa da la dumonda d’adesiun.<ref>Heiko Pleines, Forschungsstelle Osteuropa, Bremen (ed.): [https://web.archive.org/web/20121010222332/http://www.laender-analysen.de/pages/arbeitspapiere/fsoAP99.pdf ''Die Ukraine zwischen Ost und West. Außenpolitische und kulturelle Orientierungen''], 2008.</ref>
A chaschun da las elecziuns presidenzialas dal 2010 èn ils quatter candidats principals [[Wiktor Janukowytsch]], [[Julija Tymoschenko]], [[Serhij Tihipko]] ed [[Arsenij Jazenjuk]] s’exprimids persuenter d’introducir en l’Ucraina «standards europeics». Els tuts vulevan s’avischinar a l’UE, mantegnend però a medem temp bunas relaziuns cun la Russia.
Il president novelegì Janukowytsch ha declerà cun entrar en uffizi che l’Ucraina veglia esser in pajais nunallià che sa chapeschia sco «punt tranter la Russia e l’UE». Ina commembranza en la NATO ha el refusà cleramain. Ina cunvegna d’associaziun previsa cun l’UE ha Janukowytsch tegnì enavos ed empruvà da s’orientar pli ferm a la Russia.
Il 2017 ha il parlament ucranais alura puspè declerà la commembranza en la NATO sco finamira da la politica exteriura. Il contract d’amicizia, collavuraziun e partenadi tranter l’Ucraina e la Russia dal 1997 n’ha l’Ucraina betg prolungà il 2019. Il favrer 2019 è la finamira d’ina commembranza tant en la NATO sco er en l’UE vegnida fixada en la constituziun.
==== Muntada geopolitica da l’Ucraina ====
Il politolog polonais e cussegliader da la regenza americana [[Zbigniew Brzeziński]] ha preschentà il 1997 en ‹The Grand Chessboard: American Primacy and Its Geostrategic Imperatives› ina geostrategia per ils Stadis Unids. La finamira da sia visiun era quella da segirar en in emprim pass als Stadis Unids la posiziun predominanta globala envers in cuntrapais eurasian pussaivel e d’etablir a lunga vista in nov urden global cooperativ. En connex cun l’emprima finamira eri tenor Brzeziński decisiv da localisar impurtants acturs geostrategics en l’Eurasia. El ha distinguì la Russia sco in tal actur impurtant en l’Eurasia e considerà en quest connex l’Ucraina sco pajais-clav geopolitic, «perquai che gia sia pura existenza sco stadi independenza contribuescha a transfurmar la Russia. Senza l’Ucraina n’è la Russia nagin imperi eurasian pli. (...) Duess la Russia però recuperar il domini sur l’Ucraina cun ses 52 milliuns abitants, impurtants resursas mineralas e l’access a la Mar Naira, dispona la Russia automaticamain dals meds da daventar in imperi pussant che s’extenda sur l’Europa e l’Asia. Perdess l’Ucraina si’independenza, avess quai consequenzas imminentas per l’Europa Centrala e faschess da la Pologna in pajais-clav geopolitic al cunfin oriental d’ina Europa unida.»
Ils Stadis Unids duain sa stentar che la Russia n’ageschia betg a moda imperialistica, mabain sa midia e sa decidia la finala per ils Stadis Unids e l’Europa er sche la NATO e l’Uniun europeica expandeschian. Per cuntanscher questa finamira duaja il vest per l’ina empruvar da cooperar pli stretg cun la Russia, per l’autra sustegnair ils novs stadis postsovietics. Brzeziński ha stimà ch’il vest possia cumenzar tranter il 2005 ed il 2015 ad integrar l’Ucraina pass per pass en la NATO e l’UE. El ha fatg quint che la Russia vegnia ad avair fadia d’acceptar quest quint. Gist en quai ha el però er vis la prova da vardad, schebain la Russia sa defineschia da nov e sa decidia per il vest, ubain sch’ella veglia persequitar ina rolla eurasiana plitost isolada. Er sch’i na duess betg reussir al vest da sa metter en bunas relaziuns cun la Russia, cusseglia Brzeziński ch’il vest integreschia l’Ucraina en sias allianzas per prevegnir ad in imperialissem russ privlus.<ref name=":9">Zbigniew K. Brzezinski: ''The grand chessboard. American primacy an its geostrategic imperatives''. New York 1997.</ref>
==== Collavuraziun cun l’Uniun europeica ====
[[Datoteca:P060202-91348.jpg|miniatura|220px|President Wolodymyr Selenskyj ed Ursula von der Leyen, presidenta da la Cumissiun europeica, a Brüssel, favrer 2023]]
L’Uniun europeica ha deliberà la fin dal 2004 in plan d’acziun per ina pli stretga collavuraziun cun l’Ucraina en rom a da l’uschenumnada politica da buna vischinanza. Sco prioritads han ins tranter auter definì da promover l’adesiun da l’Ucraina a l’[[Organisaziun mundiala da commerzi]] (OMC) e da reducir cuntinuadamain ils impediments en il commerzi bilateral; d’adattar pass per pass las leschas, normas e standards da l’Ucraina a l’Uniun europeica; da manar contractivas davart dumondas d’occupaziun cun porscher pussaivladads a burgais da l’Ucraina da lavurar en l’Uniun europeica; da simplifitgar la procedura da conceder visums; da meglierar il clima d’investiziun, tranter auter cun stgaffir cundiziuns economicas transparentas, reducir la birocrazia e cumbatter la corrupziun.<ref>Veronika Movčan: ''Aus dem Zwischenraum. Ukraine: Handelsverflechtung und Außenpolitik''. 2015, ISBN 978-3-8305-3511-9.</ref>
Il 2014 han l’UE e l’Ucraina suttascrit ina cunvegna d’associaziun che cumpiglia aspects politics ed economics. L’atun 2018 ha il parlament ucranais alura fixà en la constituziun sco finamiras a mesa vista tant l’adesiun a l’Uniun europeica sco er a la NATO. Tenor enquistas fatgas da quel temp, gievan 58 % da la populaziun d’accord cun questas intenziuns.
=== Politica da segirezza ===
==== Giustia e polizia ====
Las dretgiras en l’Ucraina èn formalmain bain independentas; en la pratica è la separaziun tranter la giurisdicziun, la politica e l’economia però manglusa. Adina puspè vegnan a la glisch cas da corrupziun. Il medem vala per la polizia.
==== Militar e stadi da guerra ====
Las forzas armadas da l’Ucraina disponivan il 2005 cun ca. 618 milliuns dollars d’in dals pli pitschens budgets en tut l’Europa, oravant tut sch’ins tegna quint da la grondezza da las truppas cun 191 000 schuldads activs ed in milliun reservists. Fin il 2013 era il budget da defensiun creschì sin 4,88 milliardas dollars. L’armament è per gronda part anc d’origin sovietic.
Las forzas armadas sa cumponivan da las forzas terrestras cun ca. 88 500, l’aviatica militar cun ca. 51 500 e la marina cun ca. 17 500 schuldads
Il servetsch militar è obligatoric per ils umens ch’han cuntanschì il 18avel onn da vita e dura tut en tut nov mais. Il 2014 dueva l’obligaziun al servetsch militar vegnir abolida ed instradada la transiziun vers in’armada professiunala. Perquai che la «situaziun da segirezza è sa pegiurada en l’ost e sid dal pajais» han umens en la vegliadetgna tranter 18 e 25 onns puspè stuì prestar a partir dal matg 2014 lur servetsch obligatoric.
La notg dals 24 da favrer 2022, suenter l’invasiun da truppas russas en l’Ucraina, ha il president Selenskyj proclamà il stadi da guerra ed il dretg da guerra. La stad 2022 èn las truppas vegnidas augmentadas sin ca. 500 000 schuldads.
=== Budget statal ===
Il budget statal ha cumpiglià il 2016 expensas da var 31,6 milliardas dollars ed entradas da ca. 29,8 milliardas dollars. Da quai resulta in deficit en l’autezza da 6,5 % dal product naziunal brut (PNB).<ref name="CIA">[https://web.archive.org/web/20160709035611/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/up.html ''The World Factbook''].</ref>
Ils debits dal stadi han muntà il 2009 ca. 35,1 milliardas dollars u 30 % dal PNB. En il decurs dals onns 2010 èn quels creschids sin bundant 70 % dal PNB, han però pudì vegnir sbassads a l’entschatta dals onns 2020 sin sut 50 % dal PNB.
=== Dretgs umans ===
Human Rights Watch ha crititgà la sentenzia cunter l’anteriura primministra [[Julija Tymoschenko]] e pretendì in inquisiziun pervi da maltractaments presumtivs en praschun.
En il conflict en l’Ucraina da l’Ost dapi il 2014 ha Amnesty International reproschà tant als separatists armads sco er a schuldads da la regenza violaziuns massivas dals dretgs umans. Activists, demonstrants u ostagis che sajan vegnids en ils mauns d’ina da las partidas dal conflict sajan vegnids maltractads e torturads. Las unfrendas sajan savens civilists. Er las Naziuns unidas han crititgà la situaziun dals dretgs umans tant sut la regenza ucranaisa sco er en il territoris sut domini dals separatists.
Perquai che las refurmas che duevan meglierar il stadi da dretg stagnavan, ha il [[Fond monetar internaziunal]] (FMI) bloccà il 2017 credits d’agid. Da reducir la corrupziun è surtut reducì cun avrir ils martgads, per exempel sin ils sectur d’energia e da las bancas. Cun in sistem da restituziun da taglias han ins empruvà da far frunt a las pussaivladads da corrupziun tranter ils funcziunaris. Entradas en l’autezza da pliras milliardas dollars ad onn perdia il stadi ultra da quai pervi da fraud a la duana.
== Economia ==
Tenor indicaziuns da la [[Banca mundiala]] muntava il dumber cumplessiv da forzas da lavur l’onn 1992 radund 24,3 milliuns ed è crudà fin il 2021 cuntinuadamain sin 20,3 milliuns.<ref>The World Bank: [https://web.archive.org/web/20240815054400/https://data.worldbank.org/indicator/SL.TLF.TOTL.IN?locations=UA ''Labor force, total – Ukraine''], consultà ils 7 d’avrigl 2023.</ref> La quota da dischoccupaziun muntava il 2021 a 9,8 %. A l’entschatta dals onns 2000 eran ca. 27 % da las forzas da lavur occupadas en l’agricultura, fin il 2019 è questa quota sa sbassada sin 14 %. En l’industria eran quai il 1991 ca. 29,5 %, tranter il 2000 ed il 2019 fluctuescha la cifra tranter 24,5 e 26 %. La cumpart da forzas da lavur en il sectur da servetschs è creschì cuntinuadamain da 46 % il 1991 sin var 61 % il 2019.
L’Ucraina dispona cun 56 % da sia surfatscha da la pli auta cumpart da terren arabel en tut il mund. Mintg’onn producescha il pajais radund 60 milliuns tonnas granezza (l’onn da record 2019 schizunt 75 milliuns tonnas), spezialmain tirc, furment e ierdi. Da quai vegnan exportads bundant 50 %, uschia ch’il pajais figurava il 2012 sin la setavla plazza dals producents da granezza en tut il mund. Gia dapi intgins decennis ha l’agricultura però er da sbatter cun l’erosiun dal terren.
In problem entaifer l’economia publica furma l’economia zuppada ch’ha cumpiglià tranter il 2009 ed il 2016 valurs tranter 34 e 43% dal product interiur brut uffizial. Dal 2004 fin il 2016 era radund mintga tschintgavla fin quarta persuna cun activitad da gudogn engaschada en il sectur informal.
Tar ils pli impurtants products d’export tutgan (situaziun dal 2019-2021): tirc, sems da flur-sulegl ed ielis vegetals, minerals da fier, furment, products mezfinids da fier u atschal, metals laminads, cabels e fildaroms isolads, sems da ravun. Importà ha l’Ucraina en il medem interval petroli, vehichels motorisads, gas, charvun, medicaments, apparats electrics, pesticids, ladim, apparats d’EED e tractors.
A partir dal 2013 èn ils partenaris da commerzi principals sa midads: al lieu da l’orientaziun vers la Russia èn ils stadis da l’Uniun europeica daventads adina pli impurtants. Entant che las relaziuns commerzialas cun l’UE èn vegnidas liberalisadas pli e pli, è la convenziun da commerzi liber tranter l’Ucraina e la Russia vegnida sistida.
Areguard las pajas exista en l’Ucraina ina divergenza tranter l’ost pli ritg, industrialisà ed il vest pli pover, da tempra agricula (situaziun dal 2008). Plinavant existan tschintg inslas ch’èn orientadas fitg ferm als servetschs: a Kiev e Charkiw èn quai oravant tut servetschs da finanzas e da consum; en trais regiuns en il sid servetschs da transport e servetschs socials publics. Blers abitants da regiuns ruralas e per part er en las citads pratitgeschan economia da subsistenza per pudair sa proveder cun mangiativas. Quai als gida da surmuntar temps da crisa sco en ils onns 1990 u il 2014/15.
Tenor il [[Forum economic mundial]] sa chattava l’Ucraina il 2017/18 sin plazza 81 da 137 areguard sia cumpetitivitad. Tenor l’index da libertad economica dal Heritage Foundation sa chattava l’Ucraina l’onn 2021 sin plazza 127 da 178 stadis.
=== Svilup economic ===
==== Transfurmaziun ====
[[Datoteca:Kernkraftwerk_Saporischschja.JPG|miniatura|220px|Ovra atomara da Saporischschja]]
Gia dal temp da l’[[Uniun sovietica]] han existì acturs d’economia privata; quels agivan però a moda illegala en l’economia zuppada. La fin dals onns 1980 ha il stadi lubì pitschnas interpresas ed associaziuns privatas. L’onn 1990 ha il parlament ucranais deliberà ina lescha davart l’autonomia economica dal pajais; quella ha admess il possess privat e la concurrenza e furmà la basa per la privatisaziun da l’economia publica en ils onns 1990. Entant che la cumpart dal stadi al product interiur brut ha muntà il 1991 a 100 %, è questa valur crudada fin il 2020 sut 10 %. Fin il 2005 èn vegnidas privatisadas ca. 85 % da las abitaziuns statals (var 5,9 milliuns unitads). Il terren agricul ha il stadi bain privatisà gia ils onns 1990; il 2001 ha el però limità il commerzi cun quel e pir il 2020 ha il parlament deliberà ina lescha ch’ha admess als proprietaris da terren dretgs cumplains.
La privatisaziun ha manà ad in’auta concentraziuns: il 2007 generavan las 75 interpresas las pli grondas bundant dus terzs dal product interiur brut. La moda e maniera co ch’il stadi ha realisà la privatisaziun ha favurisà che tscherts acturs èn s’enritgids ed avanzads ad oligarchs. Suenter ch’intgins commembers da la classa dirigenta communistica avevan gia accumulà chapital, èn els sa profitads da quel per acquistar a moda relativamain favuraivla interpresas statalas. En il decurs dals onns han ils oligarchs extendì lur influenza sur l’economia or sin secturs da la societad sco cultura e sport; ed entaifer la politica han blers dad els sustegnì la vieuta instituziunala e la Revoluziun oranscha. Per motivs economics èn els s’interessads per in’avischinaziun dal pajais a l’Uniun europeica: instituziuns tenor il model occidental purschevan ad els meglras pussaivladads da proteger lur facultad ed ultra da quai furmava l’Uniun europeica sco martgà d’export attractiv.
==== Creschientscha e crisas ====
Bain han la Banca mundiala ed il Fond monetar internaziunal sustegnì la regenza ucranaisa durant la transfurmaziun economica; ma en il decurs dals onns 1990 è il product interiur brut per chau tuttina crudà pli ferm ch’en auters stadis e l’inflaziun creschida pli ferm.<ref>Yuliya Yurchenko, Pavlo Kutuev e.a.: ''Class Divisions and Social Inequality in Independent Ukraine''. En: Mykhailo Minakov, Georgiy Kasianov, Matthew Rojansky (ed.): ''From ‹The Ukraine› to Ukraine. A Contemporary History, 1991–2021'', ibidem Verlag, Stuttgart 2021.</ref> Cumpareglià cun auters pajais è l’economia publica ucranaisa sa revegnida fitg plaun da la transfurmaziun a l’economia da martgà. Tenor stimaziuns da la Banca mundiala n’aveva l’economia publica ucranaisa betg anc cuntanschì il 2020 il nivel dal product interiur brut per chau dal 1990, e quai cumbain che la populaziun è sa sminuida dapi lura per ca. 10 milliuns.
Il privel da guerra a l’entschatta dal 2022 ha augmentà l’inflaziun sin 10 %, uschia che la banca centrala ha auzà massivamain il tschains directiv. A medem temp han investurs da l’exteriur prelevà massivamain daners. L’UE da sia vart ha reagì cun conceder agids immediats en l’autezza da 1,2 milliardas euros.
Las consequenzas da la guerra sin l’economia publica èn stadas da l’entschatta ennà massivas: en il segund quartal dal 2022 è il product interiur brut sa sbassà en congual cun l’onn precedent per ca. 37,2 %. Il deficit dal budget statal è creschì fitg ferm; l’avust 2022 èn vegnidas impundidas ca. 46 % da las finanzas publicas per il militar. Medemamain èn sa sbassadas las entradas statalas. Il stadi è oramai stà dependent dal sustegn finanzial dals partenaris occidentals. Ils donaturs principals èn surtut stads l’Uniun europeica, ils Stadis Unids, il Fond monetar internaziunal e la Banca mundiala. En il decurs da la guerra èn blers meds da producziun e l’infrastructura vegnids destruids. Ca. set milliuns umans èn fugids or da l’Ucraina en l’exteriur e ca. set milliuns valan sco fugitivs a l’intern dal pajais. Quai ha sbassà fermamain tant il consum privat sco er la purschida da forzas da lavur. In’ulteriura difficultad per l’economia ucranaisa è il fatg che la Russia impedescha l’impurtant commerzi maritim tras la Mar Naira.
==== Medias ====
En in rapport dal 2017 è l’organisaziun nunguvernamentala internaziunala Freedom House sa mussada preoccupada areguard la situaziun da segirezza da las schurnalistas e schurnalists en l’Ucraina. Tant en ils territoris sut controlla da separatists russ sco er en las autras parts dal pajais sajan adina puspè da constatar intimidaziuns e violenza cunter schurnalists.
Dapi il cumenzament da la guerra il 2022 emettan las novitads in program unitar, influenzà da l’uffizi presidial. Tenor l’organisaziun internaziunala Reporters senza cunfins èn las emissiuns d’infurmaziun en l’Ucraina sa suttamessas uschia ad in’autocensura che pudess periclitar la diversitad da medias e d’opiniuns. Abstrahà da quai constatescha l’organisaziun ch’i dat vinavant en l’Ucraina ina gronda varietad da medias e bun schurnalissem da qualitad. Il 2023 han ins pudì constatar che las quotas d’aspectaturs dals programs da novitads unifurmads èn sa sbassadas sin 30 %. Percunter è s’augmentà fitg ferm il diever dal servetsch da messenger Telegram (ils onns 2020–2023 da 20 sin 72 %). Sur chanals sa laschan abunar là a moda anonima novitads da tut gener.
L’agentura da novitads statala sa numna UKRINFORM; quella exista dapi il 1918 e producescha mintga di var 300 novitads. Daspera datti er in dumber considerabel d’agenturas da novitads privata, per part però sut la controlla d’oligarchs.
La Nazionalna Telekompanija Ukrajiny è la televisiun statala. Quella emetta dapi il 1965 il sulet program da televisiun statal UA:Perschyj. Dapi il 1993 existan daspera er blers emetturs privats. Il favrer 2021 ha president Selenskyj relaschà in scumond da trais emetturs da novitads, perquai che quels pericliteschian la segirezza naziunala e derasian propaganda russa.
Ukrajinske Radio è il radio statal da l’Ucraina; a quel appartegna er il servetsch da l’exteriur Radio Ukraine International. Daspera existan numerus emetturs da radio privats.
La cumpart da la populaziun che fa diever da l’internet muntava il 2006 a 5 %. Fin il 2010 è questa cifra creschida sin bundant 49 % ed il 2015 sin 75 %. En congual cun auters stadis sa servan en l’Ucraina fitg bleras persunas da plattafurmas online che porschan lavur. Uschia eran per exempel registradas tranter il 2012 ed il 2017 be sin la plattafurma upwork.com var 180 000 persunas da l’Ucraina ch’han fadià en tut var 262 milliuns dollars.
==== Tecnologia d’infurmaziun ====
Il sectur dad IT ha cuntanschì il 2021 ina cumpart da 4 % al product naziunal brut. L’Ucraina era avanzada fin avant la guerra ad in lieu tschertgà per l’outsourcing da servetschs dad IT. Ils servetschs correspundents vegnan surtut exportads en ils stadis da l’Uniun europeica ed en ils Stadis Unids. Tranter il 2010 ed il 2021 è la cumpart dals servetschs d’infurmaziun e da communicaziun che vegnan exportads creschida da 3,9 % sin 38,1 %. Il 2021 han quests exports cuntanschì ina valur da 7,11 milliardas dollars (per cumparegliar: Pologna 11, 6 milliardas, Rumenia 8,25 milliardas, Republica Tscheca 6,2 milliardas).
Ina gronda part da las interpresas che sviluppan software sa chattan oravant tut a Kiev, Charkiw, Lwiw, Dnipro, Donezk e Simferopol (Crim). La fin dal 2021 eran engaschads en l’industria dad IT var 250 000 inschigners e programmaders. Il stadi sustegna il svilup da quest sectur cun porscher relaziuns fiscalas favuraivlas.
==== Turissem ====
[[Datoteca:ՙՙԾիծեռնակի_բույն՚՚,_Ղրիմ.jpg|miniatura|220px|L’uschenumnà Gnieu da randulinas sin la Peninsla da la Crim]]
L’onn 2017 ha la cumpart da l’industria da turissem al product naziunal brut muntà var 5,7 %. Igl è quai ina valur cleramain sut la media dals stadis da l’Uniun europeica cun 10,2 %. L’onn 2018 ha var 14,2 milliuns turists visità l’Ucraina.
In impurtant lieu da destinaziun turistic en l’Ucraina furma la chapitala [[Kiev]] cun sias attracziuns istoricas ma er cun ina vita culturala pulsanta. Sco territori da recreaziun serva la costa da la [[Mar Naira]], sper citads istoricas sco [[Odessa]] è surtut da numnar qua la [[Peninsla da la Crim]]. Quella porscha restanzas culturalas da divers pievels (Grecs, Tatars da la Crim, Genuais), in clima subtropic ed in grond dumber da palazs e sanatoris.
La citad veglia da [[Lwiw]] appartegna al Patrimoni cultural mundial da l’UNESCO. En las Carpatas ucranaisas vischinas existan lieus da cura da bogns tradiziunals sco [[Truskawez]] e territoris da skis sco [[Slawsko]].
Sco ina sort turissem extrem èn s’etablidas excursiuns en la zona serrada da Tschernobyl en il nord da Kiev.
== Infrastructura ==
Nà dal temp da l’Uniun sovietica ha l’Ucraina disponì sur lung temp oravant tut d’ina axa da traffic orientada en direcziun nord-sid (Moscau-Kiev-Odessa, Moscau-Charkiw-Crim). Dapi l’independenza dal pajais èn ins sa stentads da reorganisar l’infrastructura en orientaziun vest-ost e d’intensivar las colliaziuns vers la Pologna, la Slovachia, l’Ungaria e la Rumenia. Fin l’invasiun russa era l’Ucraina in impurtant pajais da transit tranter l’Europa Centrala ed il Caucasus sco er tranter l’Europa dal Sid e la Russia. Il med da traffic principal è la viafier, suandà dal traffic sin via e da la navigaziun interna sin il Dnepr.
=== Viafier ===
La rait da viafier ucranaisa è ina da las pli grondas dal mund. Sco en Russia ed en ils ulteriurs stadis successurs da l’anteriura Uniun sovietica, sa tracti d’ina viafier a binaris lads (1520 mm). Da render accessibels tschancuns existents a la viafier a binaris normals è en planisaziun, medemamain la construcziun d’ina rait da viafier ad auta sveltezza. Ils tschancuns en las regiuns da Kiev, Lwiw ed en l’ost da l’Ucraina èn electrifitgads, tranteren datti per entant tschancuns betg electrifitgads. Il producent da viafiers statal è la fabrica da locomotivas Luhansk. La societad da viafier naziunala è vegnida fundada il 1991 e sa chatta medemamain en possess dal stadi. Discussiuns davart in’eventuala privatisaziun èn vegnidas lantschadas in’emprima giada il 2009. Il conflict cun la Russia ha manà en tschertas regiuns a grondas limitaziuns dal traffic da viafier. Dapi il favrer 2022 tutga l’infrastructura da viafier tar las miras preferidas da las attatgas russas en l’Ucraina.
=== Via ===
L’entira rait da vias cumpigliava il 2012 ca. 169 694 km, da quai eran 166 095 km asfaltads. Ina rait d’autostradas coerenta n’exista betg anc, ma en blers lieus èn avant maun vias da transit e vias naziunalas en qualitad d’autostrada. La M 06 che maina da l’Ungaria a Kiev è vegnida renovada e sa chatta nà dal cunfin ungarais sur las Carpatas fin a Lwiw en in fitg bun stadi.
En bleras citads circuleschan trams, las pli grondas sco per exempel Kiev disponan er d’ina metro. En l’entir pajais exista ultra da quai ina spessa rait da colliaziuns da bus.
=== Traffic aviatic ===
Tut las citads pli grondas disponan da plazzas aviaticas internaziunalas. Las pli impurtantas èn Kiev-Boryspil, Odessa e Dnipro. Las pli enconuschentas societads aviaticas en l’Ucraina èn Ukraine International Airlines, Skyline Express Airlines e Yanair. Il construider d’aviuns [[Antonow]] cun sedia principala a la plazza aviatica da Kiev-Hostomela aveva cun l’Antonow An-225 en funcziun in pli grond aviun da transport dal mund. Il favrer 2022 han truppas russas destruì quel.
=== Ports e navigaziun ===
Il port dad Odessa è il lieu da transtgargiada da quasi la mesadad dals exports ed imports da l’Ucraina. Ils ports situads a la Mar Naira tutgan en vista a la guerra tar las parts las pli criticas da l’infrastructura dal pajais.
La pli impurtanta via da navigaziun interna è il Dnepr, sin il qual sa lascha er navigar fin Kiev cun navs d’auta mar pli pitschnas. A Tschornomorsk, Mykolajiw e Cherson sa chattan ports d’auta mar in pau pli pitschens che quel d’Odessa; dapi l’annexiun da la Crim tras la Russia n’ha l’Ucraina nagin access pli als ports da Sewastopol e Kertsch. Il quartier general da la marina ucranaisa sa chattava fin l’annexiun da la Crim a Sewastopol a la Mar Naira, dapi lura è quel situà ad Odessa. Da Tschornomorsk mainan navettas a Poti en la Georgia, a Constanța en Rumenia ed a Derince en la Tirchia.
Dapi il cumenzament da la guerra il favrer 2022 na sa chattan ils ports da Mariupol, Berdjansk, Skadowsk e Cherson betg pli sut controlla da l’Ucraina ed èn perquai uffizialmain serrads.
=== Pipelines ===
In ulteriur element critic da l’infrastructura furman las pipelines da transit. Per l’ina è l’Ucraina dependenta d’imports da gas natiral che derivan surtut da la Russia; per l’autra è il stadi in impurtant pajais da transit per gas natiral da la Russia vers l’occident. Pajais da l’Europa da l’ost ma er la Germania vegnan provedids sur questas pipelines cun gas russ. Per reducir la gronda dependenza da l’Ucraina da gas russ, han ins cumenzà il 2014 ad adattar las lingias uschia che quella lubeschan er da transportar gas da l’Europa dal Vest e Centrala en direcziun da l’Ucraina.
=== Chanals ===
Ils chanals en l’Ucraina servan oravant tut a la sauaziun e betg sco chanals da navigaziun. Il pli impurtant chanal d’ina lunghezza da bundant 400 km ha manà dals onns 1970 fin il 2014 aua stagnada dal Dnepr en las regiuns cun pauc’aua en il sid da l’Ucraina e sin la Crim e cuvriva sper l’aua da sauaziun er 85 % dal consum d’aua da la populaziun dal lieu.
== Cultura ==
=== Dis da festa ===
Sco di da la festa naziunala vegn celebrà en l’Ucraina il di da l’independenza (24 d’avust). Ulteriurs dis da festa cumandads èn Bumaun (1. da schaner), il di da l’unitad (16 da favrer), il di internaziunal da la dunna (8 da mars), Pasca (avrigl/matg), il di da la lavur (1. da matg), il di da la victoria sur il naziunalsocialissem en la Segunda Guerra mundiala (8 da matg), Tschuncaisma (matg/zercladur), il di da la constituziun ucranaisa (28 da zercladur), il di d’independenza da l’Ucraina (28 d’avust), il di da las defensuras e dals defensurs da l’Ucraina (14 d’october), la festa da Nadal catolica (25 da december).
=== Litteratura ===
L’emprim cudesch ch’è cumparì en l’Ucraina ha [[Jurij Drohobytsch]] scrit l’onn 1483. Sco innovatur da la lingua scritta ucranaisa vala [[Iwan Kotljarewskyj]] (1769–1838) da Poltawa. Impurtants scripturs èn [[Taras Schewtschenko]] (1814–1861), [[Iwan Franko]] (1856–1916), [[Mychajlo Kozjubynskyj]] (1864–1913) e [[Lessja Ukrajinka]] (1871–1913). Sco pli impurtant premi cultural vegn surdà dapi il 1962 il Premi da Taras Schewtschenko.
=== Musica ===
[[Datoteca:P1170500-001.JPG|miniatura|220px|Academia naziunala da musica a Kiev]]
Pli baud han las singulas regiuns enconuschì ina ritga tradiziun da stils da musica populars e da praticas da represchentaziun. Savens vegniva er fatg ina differenza tranter las schlattainas: la tradiziun da chant rituala era per gronda part reservada a las dunnas e mattatschas, la musica instrumentala era la domena dals umens e mattatschs. Las chanzuns da divertiment èn da vegl ennà vegnidas chantadas da l’entira populaziun.
Instruments tradiziunals da la musica populara ch’èn oz anc en diever èn las lautas bandura e kobsa, la violina, la lira a roda, il bass a trais cordas, l’arpret, la flauta sopilka, la lunga trumbetta da lain trembita, l’accordeon, la cornamusa koza u la sgara da bucca drymba. In ensemble tipic, enconuschent sco troista muzyka (‹trais musicists›) consista da violina, arpret e bass resp. tambur. Vegnan sunads sauts populars sco il huzulka, cuntegnan quels er parts improvisadas.
L’onn 2003 è l’Ucraina sa participada l’emprima giada a l’Eurovision Song Contest (ESC). Gia l’onn proxim ha la chantadura [[Ruslana Lyschytschko]] gudagnà la concurrenza cun ses ‹Wild Dances Project›. Ulteriuras victorias ha l’Ucraina cuntanschì il 2016 ([[Jamala]] cun ‹1944›) ed il 2022 ([[Kalush Orchestra]] cun ‹Stefania›). Perv da la guerra d’attatga da la Russia ha l’ESC 2023 betg gì lieu sco las autras duas giadas a Kiev, mabain en la Gronda Britannia (Liverpool).
=== Art figurativ ===
L’art figurativ en l’Ucraina è stà da vegl ennà en l’ambivalenza tranter il stil general che prevaleva mintgamai en l’Imperi russ e l’emprova da metter entaifer quel accents naziunals.
L’uschenumnà boyschukissem, numnà suenter ses fundatur [[Mychajlo Bojtschuk]], ha sviluppà a l’entschatta dal 20avel tschientaner ina lingua da maletgs e da furmas specificamain ucranaisa. Quest stil che vegn er numnà monumentalissem ucranais è s’orientà specificamain a l’art da l’Imperi bizantin e da la Rus da Kiev. Ils onns 1930 ha l’Uniun sovietica supprimì quest svilup, dapi l’independenza statala vegn el puspè apprezià dapli.
En auta stima tar ils Ucranais è il pictur artist [[Kasimir Malewitsch]], perquai ch’el è stà in dals paucs ch’han rendì attent en lur ovra a las orrurs dal holodomor.
Enconuschents sculpturs ucranais èn [[Alexander Archipenko]] ed [[Iwan Kawaleridse]].
=== Ulteriuras spartas culturalas ===
Il pli impurtant premi da film dal pajais è vegnì numnà tenor il reschissur e scriptur [[Oleksandr Dowschenko]].
Tar ils pli enconuschents architects da l’Ucraina tutgan [[Wladyslaw Horodecki]], [[Michail Eisenstein]] e [[Boris Iofan]].
Auta stima giauda en l’Ucraina er l’art popular. Enconuschentas artistas ed artists èn qua per exempel [[Marija Prymatschenko]], [[Kateryna Bilokur ed [[Iwan Hontschar]]. La pictura da Petrykiwka, in stil da la pictura decorativa original è vegnì recepì il 2013 en la Glista represchentativa dal patrimoni cultural immaterial da l’umanitad da l’UNESCO.
== Sport ==
Il sport il pli popular en l’Ucraina è il ballape. Enconuschentas squadras da ballape èn Dynamo Kiev e Schachtar Donezk. A chaschun dal campiunadi mundial dal 2006 e dal campiunadi europeic dal 2021 ha la squadra naziunala mintgamai cuntanschì il quartfinal.
Ils pli enconuschents boxists ucranais èn ils frars [[Vitali Klitschko|Vitali]] e [[Wladimir Klitschko]]. Tant en la lutga da boxar professiunala sco er d’amatur han boxists ucranais cuntanschì impurtants titels internaziunals.
En il sigl cun l’asta è [[Serhij Bubka]] da Luhansk daventà sis giadas campiun mundial ed er campiun olimpic. Tut en tut ha el fatg 35 records mundials e dumagnà 43 sigls sur la marca da sis meters.
Impurtants giugaders da schah èn [[Ruslan Ponomarjow]] ch’è daventà il 2002 campiun mundial (turnier da FIDE) e [[Sergei Karjakin]] ch’è daventà il 2016 vicecampiun mundial. Tar las dunnas èn Anna Uschenina (2012) e [[Marija Musytschuk]] (2015) daventadas campiunessas mundialas.
Las citads Lwiw e Riwne èn enconuschentas per lur cursas da speedway; èn omaduas han gia gì lieu repetidamain cursas dal campiunadi mundial.
== Annotaziuns ==
<references/>
== Litteratura ==
* Andreas Kappeler: ''Kleine Geschichte der Ukraine.'' 9avla ed. actualisada, Verlag C.H. Beck, Minca 2024, ISBN 978-3-406-81183-8.
* Andreas Kappeler: ''Ungleiche Brüder: Russen und Ukrainer vom Mittelalter bis zur Gegenwart.'' Reediziun extendida, Verlag C.H. Beck, Minca 2023, ISBN 978-3-406-80042-9
* Christian Reder: ''Grenzland Ukraine. Unterdrückte Potenziale. Drastische Gewalterfahrungen.'' Cun in essai da Wolfgang Petritsch. Mandelbaum Verlag, Vienna 2022, ISBN 978-3-85476-926-2.
* Serhii Plokhy: ''Die Frontlinie. Warum die Ukraine zum Schauplatz eines neuen Ost-West-Konflikts wurde''. Rowohlt, Hamburg, 2022, ISBN 978-3-498-00339-5.
* Serhii Plokhy: ''The Gates of Europe: A History of Ukraine''. Reediziun actualisada, Basic Books, New York 2021, ISBN 978-1-5416-7564-3.
* Antonia Kostretska: ''Terra incognita: Die Ukraine, die Ukrainer und das Ukrainisch. Eine enzyklopädische Sammlung.'' Grin, Minca 2018, ISBN 978-3-668-60191-8.
* Marian Madela: ''Der Reformprozess in der Ukraine 2014–2017.'' Ibidem, Stuttgart 2018, ISBN 978-3-8382-1266-1.
* Joseph Roth: ''Reisen in die Ukraine und nach Russland.'' Ed. da Jan Bürger, Verlag C.H. Beck, Minca 2015, ISBN 978-3-406-67545-4.
* Viktor Timtschenko: ''Ukraine – Einblicke in den neuen Osten Europas'' Ch. Links, Berlin 2009, ISBN 978-3-86153-488-4.
* Kathrin Boeckh, Ekkehard Völkl: ''Ukraine. Von der Roten zur Orangenen Revolution.'' Pustet, Regensburg 2007, ISBN 978-3-7917-2050-0.
* Gerhard Simon: ''Die neue Ukraine.'' Böhlau, Cologna 2002, ISBN 3-412-12401-X.
* Andrew Wilson: ''The Ukrainians. Unexpected Nation.'' Yale University Press, New Haven 2002, ISBN 0-300-09309-8.
* Robert Kravchuk: ''Ukrainian Political Economy. The First Ten Years.'' Palgrave Macmillan, New York 2002, ISBN 978-0-312-21034-2.
* Britta Böhme: ''Grenzland zwischen Mythos und Realität. Real- und Ideengeschichte des ukrainischen Territoriums.'' Berliner Debatte Wissenschafts-Verlag, Berlin 1999, ISBN 3-931703-33-9.
== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Ukraine|Ucraina}}
* [https://ukraine.ua/de/ Pagina uffiziala da l’Ucraina]
* [https://www.auswaertiges-amt.de/de/aussenpolitik/laender/ukraine-node Infurmaziuns davart il pajas]
* [https://www.indexmundi.com/de/ukraine/ Indexmundi – datas statisticas davart l’Ucraina]
* [https://web.archive.org/web/20230404184350/http://h-und-g.info/texte-zu-ukraine Texts ed infurmaziuns davart la guerra en l’Ucraina]
{{Countries of Europe}}
[[Categoria:Stadis da l'Europa]]
[[Categoria:Artitgels recumandads (Stadis da l'Europa)]]
[[Categoria:Ucraina| ]]
s1iz060vm3rwj4ynkqofub1sklygly9
Celts (sursilvan)
0
6553
174286
173983
2026-09-28T05:19:34Z
~2026-52111-62
24035
174286
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Celts}}
{{sursilvan|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=Celts}}{{InterwikiP2959}}
Ils '''Celts''' ([[latin|lat.]] ''celtae'', ''galli''; [[lingua greca|grec.]] ''keltoi'', ''galatai'' – ils valurus, ils nobles) eran ina gruppa da pievel dall'antica ell'[[Europa]]. Igl ei buca clar, sche ils lungatgs celtics derivan dallas culturas dils Celts. Ils Celts eran buc mo in pievel, mobein seconstituevan da differentas gruppas culturalas.
Ils lungatgs celtics fuorman ina atgna gruppa da lungatgs indoeuropeics.
== Derasaziun ==
Tenor retschertgas archeologicas tanscheva la derasaziun da la cultura dals Celts dal l'[[Engalterra|Engheltiara]] dal sidost, [[Spagna]] e [[Frantscha|Frontscha]] dal nord, en il vest enfin [[Ungaria|Ungarea]], [[Slovenia]] e [[Croazia]] dal nord, da l'[[Italia]] dal nord enfin las muntognas en la [[Germania|Tiaratudestga]].
[[Categoria:Temp da fier]]
iiapkahlso14f4hnio16irr5jnhpdaq
Didier Burkhalter
0
8445
174303
138537
2026-09-28T06:26:51Z
~2026-52111-62
24035
174303
wikitext
text/x-wiki
[[Image:Didier Burkhalter 2011.jpg|thumb|Didier Burkhalter (2011)]]
'''Didier Burkhalter''' è in [[Cussegl federal svizzer|cusseglier federal]] e il schef dal [[Departament federal da l'intern]].
{{Glista da successurs
|UFFIZI=[[Glista dals commembers dal cussegl federal|Commember dal cussegl federal]]
|TEMP=2009–…
|PREDECESSUR=[[Pascal Couchepin]]
|SUCCESSUR=…
}}
{{Commembers dal cussegl federal}}
{{DEFAULTSORT:Burkhalter, Didier}}
[[Category:Cussegl federal svizzer]]
[[Categoria:Politichers svizzers]]
osjw9bzrhfc3dz7v4u068x4iqovmgbh
Ueli Maurer
0
8446
174310
137652
2026-09-28T06:42:37Z
~2026-52111-62
24035
174310
wikitext
text/x-wiki
[[Image:Ueli Maurer 2011.jpg|thumb|Ueli Maurer (2011)]]
'''Ueli Maurer''' è in [[cussegl federal svizzer|cusseglier federal]] e il schef dal [[Departament federal da la Defensiun, da la protecziun da la populaziun e dal sport]].
{{Glista da successurs
|UFFIZI=[[Glista dals commembers dal cussegl federal|Commember dal cussegl federal]]
|TEMP=2009–…
|PREDECESSUR=[[Samuel Schmid]]
|SUCCESSUR=…
}}
{{Commembers dal cussegl federal}}
{{DEFAULTSORT:Maurer, Ueli}}
[[Categoria:Cussegl federal svizzer]]
[[Categoria:Politichers svizzers]]
pmqiw4als6k9rmjwibdgymzingwz6kx
Model:Giugader da tennis
10
9173
174324
84187
2026-09-28T07:15:26Z
~2026-52111-62
24035
174324
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox" style="width:24em; font-size:90%"
|+ style="font-size: larger; margin-left: 1em;"|'''{{{num}}}'''
|-
|colspan="3" align="center"|{{{maletg}}}
|-
|'''Pajais'''||colspan="2"|{{{pajais}}}
|-
|'''Residenza'''||colspan="2"|{{{residenza}}}
|-
|'''Naschì'''||colspan="2"|{{{naschì}}}
|-
|'''Lieu da Naschì'''||colspan="2"|{{{lieudanaschì}}}
|-
|'''Autezza'''||colspan="2"|{{{autezza}}}
|-
|'''Pais'''||colspan="2"|{{{pais}}}
|-
|'''Profesiunal dapi'''||colspan="2"|{{{profesiunaldapi}}}
|-
{{#if: {{{retiro|<noinclude>-</noinclude>}}}|
{{!}}'''Retratga'''
{{!}} colspan="2" {{!}} {{{retratga}}}
{{!}}-
}}
|-
|'''Maun da gieu'''||colspan="2"|{{{maungieu}}}
|-
|'''Raps gudagnà'''||colspan="2"|{{{rapsGudagnà}}}
|- style="vertical-align:center;"
|style="background-color: #CCCCCC;" colspan="3" align="center"|'''Individuals'''
|-
|'''Bilantscha da carriera:'''||colspan="2"|{{{bilantschaIndividuals}}}
|-
|'''Titels:'''||colspan="2"|{{{titelsIndividuals}}}
|-
|'''Megliur ranking:'''||colspan="2"|{{{megliurRankingIndividuals}}}
|- style="vertical-align:center;"
|style="background-color: #ffffff;" colspan="3" align="center"|Resultats da Grand Slam
|-
|[[Australian Open]] ||colspan="2"|{{{resultatAustralianOpen}}}
|-
|[[French Open]] ||colspan="2"|{{{resultatFrenchOpen}}}
|-
|[[Wimbledon]] ||colspan="2"|{{{resultatWimbledon}}}
|-
|[[U.S. Open]] ||colspan="2"|{{{resultatU.S.Open}}}
|- style="vertical-align:center;"
|style="background-color: #CCCCCC;" colspan="3" align="center"|'''Dubels'''
|-
|'''Bilantscha da carriera:'''||colspan="2"|{{{bilantschaDubels}}}
|-
|'''Titels:'''||colspan="2"|{{{titelsDubels}}}
|-
|'''Megliur ranking:'''||colspan="2"|{{{megliurRankingDobles}}}
|- style="vertical-align:center;"
|- style="vertical-align:center;"
|style="background-color: #ffffff;" colspan="3" align="center"|Resultats da Grand Slam
|-
|[[Australian Open]] ||colspan="2"|{{{resultatAustralianOpen}}}
|-
|[[French Open]] ||colspan="2"|{{{resultatFrenchOpen}}}
|-
|[[Wimbledon]] ||colspan="2"|{{{resultatWimbledon}}}
|-
|[[U.S. Open]] ||colspan="2"|{{{resultatU.S.Open}}}|
|- class="hiddenStructure{{{actualización}}}"
| style="font-size: 80%; font-weight: lighter; text-align: center;" colspan="3" |
<span style="margin: 1em; color: #555;">Ultim'actualisaziun: {{{actualisaziun}}}.</span>
|}<noinclude>[[Categoria:Models:Infobox]]</noinclude>
cksjxnowrujiwe0ws46aee1cf8pvlw6
Model:Triatlonist
10
9194
174321
84449
2026-09-28T07:09:34Z
~2026-52111-62
24035
174321
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox" style="width:24em; font-size:90%"
|+ style="font-size: larger; margin-left: 1em;"|'''{{{num}}}'''
|-
|colspan="3" align="center"|{{{maletg}}}
|-
|'''Pajais'''||colspan="2"|{{{pajais}}}
|-
|'''Residenza'''||colspan="2"|{{{residenza}}}
|-
|'''Naschì'''||colspan="2"|{{{naschì}}}
|-
|'''Lieu da Naschì'''||colspan="2"|{{{lieudanaschì}}}
|-
|'''Autezza'''||colspan="2"|{{{autezza}}}
|-
|'''Pais'''||colspan="2"|{{{pais}}}
|-
|'''Club'''||colspan="2"|{{{club}}}
|-
{{#if: {{{retratga|<noinclude>-</noinclude>}}}|
{{!}}'''Retratga'''
{{!}} colspan="2" {{!}} {{{retratga}}}
{{!}}-
}}
|-
| style="font-size: 80%; font-weight: lighter; text-align: center;" colspan="3" |
<span style="margin: 1em; color: #555;">Ultim'actualisaziun: {{{actualisaziun}}}.</span>
|}
<noinclude>[[Categoria:Models:Infobox]]</noinclude>
djfkw0z0ig4uhoxg2faphxmwwmlk14n
Bezzola
0
9393
174328
137191
2026-09-28T07:51:18Z
~2026-52111-62
24035
+ 1
174328
wikitext
text/x-wiki
'''Bezzola''' è il num da famiglia da las suandantas persunas:
* [[Andrea Bezzola]] (1840–1897), giurist e politicher svizzer e scriptur engiadinais
* [[Clo Duri Bezzola]] (1945–2004), autur svizzer
* [[Duri Bezzola]] (* 1942), politicher svizzer
* [[Manuela Bezzola]] (* 1989), atleta da taekwondo svizzer
* [[Reto R. Bezzola]] (1898–1983), romanist e medievist svizzer
* [[Rudolf Niculin Bezzola]] (1917–2011), plevon refurmà e translatur svizzer
* [[Tobia Bezzola]] (* 1961), istoricher d'art svizzer
{{sclerir noziun}}
50cuezxjjc6xrc5lzbni0shvc6rdvak
Duri Bezzola
0
9394
174327
137192
2026-09-28T07:42:18Z
~2026-52111-62
24035
174327
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Duri Bezzola.jpg|thumb|Duri Bezzola]]
'''Duri Bezzola''' (* 23 da zercladur 1942 a [[Scuol]], [[lieu da burgais|burgais]] da Scuol e [[Zernez]]) è in politicher svizzer ([[Partida liberaldemocratica svizra|PLD]]).
Tranter il 1983 ed il 1990 fascheva Bezzola part dal cussegl communal da Scuol. Ils 21 da schaner 1991 è el entrà en il [[Cussegl naziunal (Svizra)|Cussegl naziunal]] nua ch'el era commember da pliras commisiuns. Ils 4 da mars 2007 ha el remess ses mandat.
Bezzola è tranter auter commember dal cussegl d'administraziun da la [[SRG SSR]] e da la [[Viafier retica]]. Dal 2000 fin il 2008 era el president da la [[Federaziun svizra da skis]]. Dapi il 2006 è Bezzola president da la [[SRG SSR Svizra Rumantscha]] (SRG.R).
{{DEFAULTSORT:Bezzola, Duri}}
[[Categoria:Persunalitad rumantscha]]
[[Categoria:Politichers svizzers]]
mu2588j1ysezzc48659an8zftjkqx28
Johann Schneider-Ammann
0
9651
174304
155227
2026-09-28T06:28:33Z
~2026-52111-62
24035
174304
wikitext
text/x-wiki
[[Image:Johann Schneider-Ammann 2011.jpg|thumb|Johann Schneider-Ammann (2011)]]
'''Johann Niklaus Schneider-Ammann''' è in [[cussegl federal svizzer|cusseglier federal]] e il schef dal [[Departament federal d'economia]].
== Colliaziuns ==
* {{commons|Category:Johann Schneider-Ammann}}
{{Glista da successurs
|UFFIZI=[[Glista dals commembers dal cussegl federal|Commember dal cussegl federal]]
|TEMP=2010–…
|PREDECESSUR=[[Hans-Rudolf Merz]]
|SUCCESSUR=…
}}
{{Commembers dal cussegl federal}}
{{DEFAULTSORT:Schneider-Ammann, Johann}}
[[Category:Cussegl federal svizzer]]
[[Categoria:Politichers svizzers]]
kc22m5zl1tcllz6f8pibmxt782ancpm
Simonetta Sommaruga
0
9652
174309
137222
2026-09-28T06:41:04Z
~2026-52111-62
24035
+ cat
174309
wikitext
text/x-wiki
[[Image:Simonetta Sommaruga 2011.jpg|thumb|Simonetta Sommaruga (2011)]]
'''Simonetta Sommaruga''' è ina [[cussegl federal svizzer|cussegliera federala]] e la schefa dal Departament federal da giustia e polizia.
{{Glista da successurs
|UFFIZI=[[Glista dals commembers dal cussegl federal|Commember dal cussegl federal]]
|TEMP=2010–…
|PREDECESSUR=[[Moritz Leuenberger]]
|SUCCESSUR=…
}}
{{Commembers dal cussegl federal}}
{{DEFAULTSORT:Sommaruga, Simonetta}}
[[Categoria:Cussegl federal svizzer]]
[[Categoria:Politichers svizzers]]
6l5kcq8vk7bz4ctj4lmo1np0b4d0e16
Immanuel Kant (puter)
0
9752
174281
164891
2026-09-28T05:06:40Z
~2026-52111-62
24035
174281
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Immanuel Kant}}
{puter|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=Immanuel Kant}}
[[File:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|Immanuel Kant, il profil d'ün penseder profuond]]
'''Immanuel Kant''' (* 22 d'avrigl 1724 a Königsberg (Prussia); † 12 da favrer 1804 a listess lö) d'eira ün [[Filosofia|filosof]] tudas-ch i'l [[Illuminissem|temp da sclerimaint]]. Infra la filosofia europeica vala'l scu ün dals scienzos ils pü importants.
== Filosofia ==
Sia ouvra principela ''La critica da la radschun netta'' (originel tudas-ch ''Die Kritik der reinen Vernunft'') dvantaiva epocela pel svilup da l'istorgia dal spiert umaun. Cun quist cudesch cumainza insè la filosofia moderna in ün sen specific. In quist connex fundaiva Kant üna nouva disciplina scu il minz da la filsofia, la teoria da cugnuschentscha chi definischa las pussibilteds ed ils cunfins da la radschun. La metafisica anteriura, chi speculaiva sur da chosas dadour temp e spazi, gniva cutres desdrüida tuottafat.
== Citats ==
* Sclarimaint es la sortida da l'umaun da sia minurenited d'egna cuolpa.
== Colliaziuns ==
* [http://gutenberg.spiegel.de/autor/310 Ouvras d'Immanuel Kant i'l proget Gutenberg]
{{DEFAULTSORT:Kant, Immanuel}}
[[Categoria:Filosofs]]
[[Categoria:Persunas dal 18avel tschientaner]]
[[Categoria:Persunas dal 19avel tschientaner]]
{{Artitgel 1000|-10}}
12yr7nzf4s1bv0tffql609zzjnnm1i3
174282
174281
2026-09-28T05:08:19Z
~2026-52111-62
24035
174282
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Immanuel Kant}}
{{puter|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=Immanuel Kant}}
[[File:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|Immanuel Kant, il profil d'ün penseder profuond]]
'''Immanuel Kant''' (* 22 d'avrigl 1724 a Königsberg (Prussia); † 12 da favrer 1804 a listess lö) d'eira ün [[Filosofia|filosof]] tudas-ch i'l [[Illuminissem|temp da sclerimaint]]. Infra la filosofia europeica vala'l scu ün dals scienzos ils pü importants.
== Filosofia ==
Sia ouvra principela ''La critica da la radschun netta'' (originel tudas-ch ''Die Kritik der reinen Vernunft'') dvantaiva epocela pel svilup da l'istorgia dal spiert umaun. Cun quist cudesch cumainza insè la filosofia moderna in ün sen specific. In quist connex fundaiva Kant üna nouva disciplina scu il minz da la filsofia, la teoria da cugnuschentscha chi definischa las pussibilteds ed ils cunfins da la radschun. La metafisica anteriura, chi speculaiva sur da chosas dadour temp e spazi, gniva cutres desdrüida tuottafat.
== Citats ==
* Sclarimaint es la sortida da l'umaun da sia minurenited d'egna cuolpa.
== Colliaziuns ==
* [http://gutenberg.spiegel.de/autor/310 Ouvras d'Immanuel Kant i'l proget Gutenberg]
{{DEFAULTSORT:Kant, Immanuel}}
[[Categoria:Filosofs]]
[[Categoria:Persunas dal 18avel tschientaner]]
[[Categoria:Persunas dal 19avel tschientaner]]
{{Artitgel 1000|-10}}
f6pf7l0jzp0vi7zl9kha9x38motnco9
174284
174282
2026-09-28T05:15:59Z
~2026-52111-62
24035
174284
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Immanuel Kant}}
{{puter|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=Immanuel Kant}}{{InterwikiP2959}}
[[File:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|Immanuel Kant, il profil d'ün penseder profuond]]
'''Immanuel Kant''' (* 22 d'avrigl 1724 a Königsberg (Prussia); † 12 da favrer 1804 a listess lö) d'eira ün [[Filosofia|filosof]] tudas-ch i'l [[Illuminissem|temp da sclerimaint]]. Infra la filosofia europeica vala'l scu ün dals scienzos ils pü importants.
== Filosofia ==
Sia ouvra principela ''La critica da la radschun netta'' (originel tudas-ch ''Die Kritik der reinen Vernunft'') dvantaiva epocela pel svilup da l'istorgia dal spiert umaun. Cun quist cudesch cumainza insè la filosofia moderna in ün sen specific. In quist connex fundaiva Kant üna nouva disciplina scu il minz da la filsofia, la teoria da cugnuschentscha chi definischa las pussibilteds ed ils cunfins da la radschun. La metafisica anteriura, chi speculaiva sur da chosas dadour temp e spazi, gniva cutres desdrüida tuottafat.
== Citats ==
* Sclarimaint es la sortida da l'umaun da sia minurenited d'egna cuolpa.
== Colliaziuns ==
* [http://gutenberg.spiegel.de/autor/310 Ouvras d'Immanuel Kant i'l proget Gutenberg]
{{DEFAULTSORT:Kant, Immanuel}}
[[Categoria:Filosofs]]
[[Categoria:Persunas dal 18avel tschientaner]]
[[Categoria:Persunas dal 19avel tschientaner]]
{{Artitgel 1000|-10}}
tkvz2vu4djulah6tyeyk692u5xolj83
Giudaissem (puter)
0
9783
174280
160182
2026-09-28T05:02:04Z
~2026-52111-62
24035
174280
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Giudaissem}}
{{puter|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=Giudaissem}}
[[File:Star of David.svg|thumb|150px|La staila da David (per hebraic ''magen david'' = ''s-chüd da David'') vala scu il simbol modern dal giudaissem e dal pövel Israel]]
Il '''giudaissem''' es la pü veglia religiun monoteistica. Listessamaing significha giudaissem eir il pövel güdev, sia cultura e sias üsaunzas.
Pel solit vain il giudaissem considero per üna religiun mundiela schabain cha sieus aderents sun be 13,5 milliuns sül muond inter. 7 milliuns güdevs staun in [[Israel]], la granda part dal rest viva i'ls [[USA|Stedis Unieus da l'America]].
== Religiun ==
La vita religiusa dal giudaissem as basa sülla ''Bibgia hebraica'' chi correspuondescha cul Vegl Testamaint dals [[Cristianissem|cristiauns]].
L'experienzcha oriunda e furmand tuot il svilup ulteriur dal giudaissem d'eira la deliberaziun dals güdevs our da l'[[Egipta]] i'l seguond millenni avaunt Cristus e la via tres il desert suot il mneder [[Moses]]. Moses svess s'inclegiaiva be scu ün instrumaint da quel Dieu chi s'ho fat palais suot il nom ''jahwe'' (hebraic, per rumauntsch ''eau sun quel ch'eau sun''). Sül munt Sinai artschaiva'l Moses ''ils desch cumandamaints'' scu ün fundamaint da la vita futura cumünaivla.
Trauma collectiv pels Güdevs d'eira la destrucziun dal taimpel a [[Jerusalem]] l'an 70 zieva la naschentscha da Gesu. Da quel evenimaint davent gnivan ils Güdevs sternieus sül muond inter.
Düraunt la seguonda guerra mundiela gnivan mordragios var 5 milliuns Güdevs in champs da concentraziuns dals [[Naziunalsocialissem|naziunelsocialists]] in [[Germania]] ed in pajais occupos da quels.
Il stedi d'Israel modern s'inclegia svess scu ün lö patria pels Güdevs per saimper.
== Lingua ==
La lingua tradizunela dals güdevs es il hebraic chi gniva discurrida già i'l temp biblic aunz cha l'aramaic s-chatschaiva il hebraic scu la lingua populera. Hebraic restaiva però la lingua dal cult divin e dals scienzios e stüdgios, impustüt dals rabbiners scu ils porteders dal savair religius.
== Colliaziuns ==
* {{E-LIR|1117|Gidieus}}
* [https://web.archive.org/web/20160723131206/http://www.dmoz.org/World/Deutsch/Gesellschaft/Religion_und_Spiritualit%C3%A4t/Judentum/ Il giudaissem sün ''Open directory'' (per lingua tudas-cha)]
[[Categoria:Religiun]]
k0ee9eyn52el5cz3roskj5qgz4nxogq
174285
174280
2026-09-28T05:17:41Z
~2026-52111-62
24035
174285
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Giudaissem}}
{{puter|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=Giudaissem}}{{InterwikiP2959}}
[[File:Star of David.svg|thumb|150px|La staila da David (per hebraic ''magen david'' = ''s-chüd da David'') vala scu il simbol modern dal giudaissem e dal pövel Israel]]
Il '''giudaissem''' es la pü veglia religiun monoteistica. Listessamaing significha giudaissem eir il pövel güdev, sia cultura e sias üsaunzas.
Pel solit vain il giudaissem considero per üna religiun mundiela schabain cha sieus aderents sun be 13,5 milliuns sül muond inter. 7 milliuns güdevs staun in [[Israel]], la granda part dal rest viva i'ls [[USA|Stedis Unieus da l'America]].
== Religiun ==
La vita religiusa dal giudaissem as basa sülla ''Bibgia hebraica'' chi correspuondescha cul Vegl Testamaint dals [[Cristianissem|cristiauns]].
L'experienzcha oriunda e furmand tuot il svilup ulteriur dal giudaissem d'eira la deliberaziun dals güdevs our da l'[[Egipta]] i'l seguond millenni avaunt Cristus e la via tres il desert suot il mneder [[Moses]]. Moses svess s'inclegiaiva be scu ün instrumaint da quel Dieu chi s'ho fat palais suot il nom ''jahwe'' (hebraic, per rumauntsch ''eau sun quel ch'eau sun''). Sül munt Sinai artschaiva'l Moses ''ils desch cumandamaints'' scu ün fundamaint da la vita futura cumünaivla.
Trauma collectiv pels Güdevs d'eira la destrucziun dal taimpel a [[Jerusalem]] l'an 70 zieva la naschentscha da Gesu. Da quel evenimaint davent gnivan ils Güdevs sternieus sül muond inter.
Düraunt la seguonda guerra mundiela gnivan mordragios var 5 milliuns Güdevs in champs da concentraziuns dals [[Naziunalsocialissem|naziunelsocialists]] in [[Germania]] ed in pajais occupos da quels.
Il stedi d'Israel modern s'inclegia svess scu ün lö patria pels Güdevs per saimper.
== Lingua ==
La lingua tradizunela dals güdevs es il hebraic chi gniva discurrida già i'l temp biblic aunz cha l'aramaic s-chatschaiva il hebraic scu la lingua populera. Hebraic restaiva però la lingua dal cult divin e dals scienzios e stüdgios, impustüt dals rabbiners scu ils porteders dal savair religius.
== Colliaziuns ==
* {{E-LIR|1117|Gidieus}}
* [https://web.archive.org/web/20160723131206/http://www.dmoz.org/World/Deutsch/Gesellschaft/Religion_und_Spiritualit%C3%A4t/Judentum/ Il giudaissem sün ''Open directory'' (per lingua tudas-cha)]
[[Categoria:Religiun]]
agqd1ydz8ci3lb5sp19i3gv0c3r553n
Model:Taxobox
10
10758
174319
153874
2026-09-28T07:07:07Z
~2026-52111-62
24035
+ cat
174319
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>
{| class="infobox_v2 boxshadow" cellspacing="2" cellpadding="2" style="padding:7px; background-color:#f9f9f9"
| colspan="2" class="entete" style="background-color:#{{#switch:{{{Tip}}}|Animal=D3D3A4|Planta=90EE90|FFFFFF}}; color:black;" | {{{Num|{{PAGENAME}}}}}
|-
{{#if: {{{Maletg|}}}|
{{!}} colspan="2" style="text-align: center; padding:7px 0 0 0;" {{!}} [[File:{{{Maletg|}}}|280px|{{{num|}}}]]
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="text-align: center;" {{!}} <span style="font-size:95%">{{{Descripziun|{{PAGENAME}}}}}</span>
{{!-}}
}}
|-
{{#if: {{{Maletg2|}}}|
{{!}} colspan="2" style="text-align: center; padding:7px 0 0 0;" {{!}} [[File:{{{Maletg|}}}|280px|{{{num|}}}]]
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="text-align: center;" {{!}} <span style="font-size:95%">{{{Descripziun2|{{PAGENAME}}}}}</span>
{{!-}}
}}
|-
{{#if: {{{Num|}}} |
! colspan="2" style="background-color:#{{#switch:{{{Tip}}}|Animal=D3D3A4|Planta=90EE90|FFFFFF}}; color:black; text-align: center; padding: 3px; line-height: 17px;" {{!}} Classificaziun
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Imperi|}}}|
! Imperi
{{!}} {{{Imperi|}}}
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px dotted #7F7F7F;" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Domena|}}}|
! Domena
{{!}} {{{Domena|}}}
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px dotted #7F7F7F;" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Superreginavel|}}}|
! Superreginavel
{{!}} {{{Superreginavel|}}}
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px dotted #7F7F7F;" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Reginavel|}}}|
! Reginavel
{{!}} {{{Reginavel|}}}
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px dotted #7F7F7F;" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Sutreginavel|}}}|
! Sutreginavel
{{!}} {{{Sutreginavel|}}}
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px dotted #7F7F7F;" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Superphylum|}}}|
! Superphylum
{{!}} {{{Superphylum|}}}
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px dotted #7F7F7F;" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Tschep|}}}|
! Tschep
{{!}} {{{Tschep|}}}
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px dotted #7F7F7F;" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Suttschep|}}}|
! Suttschep
{{!}} {{{Suttschep|}}}
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px dotted #7F7F7F;" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Infraphylum|}}}|
! Infraphylum
{{!}} {{{Infraphylum|}}}
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px dotted #7F7F7F;" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Superdivisiun|}}}|
! Superdivisiun
{{!}} {{{Superdivisiun|}}}
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px dotted #7F7F7F;" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Divisiun|}}}|
! Divisiun
{{!}} {{{Divisiun|}}}
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px dotted #7F7F7F;" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Sutdivisiun|}}}|
! Sutdivisiun
{{!}} {{{Sutdivisiun|}}}
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px dotted #7F7F7F;" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Infradivisiun|}}}|
! Infradivisiun
{{!}} {{{Infradivisiun|}}}
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px dotted #7F7F7F;" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Superclassa|}}}|
! Superclassa
{{!}} {{{Superclassa|}}}
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px dotted #7F7F7F;" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Classa|}}}|
! Classa
{{!}} {{{Classa|}}}
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px dotted #7F7F7F;" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Sutclassa|}}}|
! Sutclassa
{{!}} {{{Sutclassa|}}}
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px dotted #7F7F7F;" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Infraclassa|}}}|
! Infraclassa
{{!}} {{{Infraclassa|}}}
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px dotted #7F7F7F;" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Superurden|}}}|
! Superurden
{{!}} {{{Superurden|}}}
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px dotted #7F7F7F;" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Urden|}}}|
! Urden
{{!}} {{{Urden|}}}
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px dotted #7F7F7F;" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Suturden|}}}|
! Suturden
{{!}} {{{Suturden|}}}
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px dotted #7F7F7F;" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Infraurden|}}}|
! Infraurden
{{!}} {{{Infraurden|}}}
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px dotted #7F7F7F;" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Superfamiglia|}}}|
! Superfamiglia
{{!}} {{{Superfamiglia|}}}
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px dotted #7F7F7F;" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Famiglia|}}}|
! Famiglia
{{!}} {{{Famiglia|}}}
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px dotted #7F7F7F;" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Sutfamiglia|}}}|
! Sutfamiglia
{{!}} {{{Sutfamiglia|}}}
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px dotted #7F7F7F;" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Tribus|}}}|
! Tribus
{{!}} {{{Tribus|}}}
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px dotted #7F7F7F;" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Suttribus|}}}|
! Suttribus
{{!}} {{{Suttribus|}}}
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px dotted #7F7F7F;" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Gener|}}}|
! Gener
{{!}} {{{Gener|}}}
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px dotted #7F7F7F;" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Sutgener|}}}|
! Sutgener
{{!}} {{{Sutgener|}}}
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px dotted #7F7F7F;" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Secziun|}}}|
! Secziun
{{!}} {{{Secziun|}}}
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px dotted #7F7F7F;" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Spezia|}}}|
! Spezia
{{!}} {{{Spezia|}}}
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px dotted #7F7F7F;" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Sutspezia|}}}|
! Sutspezia
{{!}} {{{Sutspezia|}}}
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px dotted #7F7F7F;" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Varietad|}}}|
! Varietad
{{!}} {{{Varietad|}}}
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px dotted #7F7F7F;" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Sutvarietad|}}}|
! Sutvarietad
{{!}} {{{Sutvarietad|}}}
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px dotted #7F7F7F;" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Furma|}}}|
! Furma
{{!}} {{{Furma|}}}
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px dotted #7F7F7F;" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Sutfurma|}}}|
! Sutfurma
{{!}} {{{Sutfurma|}}}
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px dotted #7F7F7F;" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Num|}}} |
! colspan="2" style="background-color:#{{#switch:{{{Tip}}}|Animal=D3D3A4|Planta=90EE90|FFFFFF}}; color:black; text-align: center; padding: 3px; line-height: 17px;" {{!}} Num scientific
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Binomen|}}}|
! colspan="2" style="vertical-align:center; text-align: center; line-height:13px;" {{!}} '''''{{{Binomen}}}'''''<br /><small>({{{Autur}}}{{#if:{{{Onn}}}|, {{{Onn}}}}})</small>
{{!-}}
}}
|}</includeonly><noinclude>{{Documentation}}</noinclude>
<noinclude>[[Categoria:Models:Infobox]]</noinclude>
poltmevx0b6y5cmaoj3oo385005xqat
Model:Test/doc
10
11564
174316
159580
2026-09-28T07:04:19Z
~2026-52111-62
24035
+ cat
174316
wikitext
text/x-wiki
=== Funksioni ===
Të dhënat, situata, harta, etj. të një shteti tregohet në mënyre e qartë
=== Përdorimi ===
Këtu ju mund të kopjoni:
<pre>
{{ShtetPrototip
| EMRIISHTETIT =
| EMRI NË SHQIP =
| EMRIRASADHANORE =
| SKEDA_FLAMURI =
| SKEDA_EMBLEMA =
| SKEDA_EMBLEMA_MADHESIA = 90px
| SKEDA_HARTA =
| SKEDA_HARTA_GJERESI =
| MOTO_KOMBETARE =
| HIMNI_KOMBETARE =
| HIMNI_KOMBETARE_KENGA =
| KRYEQYTETI =
| KRYEQYTETI_LOCACIONI =
| QYTETI ME I MADH =
| GJUHAZYRTARE =
| QEVERIA =
| KRYEMINISTRI =
| KRYETARI =
| EMRIIKRYEMINISTRIT =
| EMRIIKRYETARIT =
| DITAEPAVARESISE =
| SIPERFAQJA =
| SIPERFAQJA_VENDI =
| ZEE =
| POPULLSIA =
| POPULLSIA_E_VITIT =
| POPULLSIA_VENDI =
| POPULLSIA_DENDESIA =
| BPV =
| BPV_E_VITIT =
| BPV_PER_BANORE =
| IZHN = 0.947
| IZHN_I_VITIT =
| IZHN_VENDI =
| VALUTA =
| ZONA_KOHORE =
| ZONA_KOHORE_NE_VERE =
| CCTLD =
| SHENJE_DALLUESE =
| KODI_TELEFONIK =
| PREFIKSI_RADIOFONIK =
| KODI_ISO =
| ANETAR E =
| ANETAR =
}}
</pre>
=== Shembull ===
<div syle="clear:both">
<div style="width:75%; background:#F2F2F2;float:left">
<pre style = "overflow: auto;">
{{Test
| EMRIISHTETIT = Bundesrepublik Deutschland
| EMRI NË SHQIP = Republika Federale e Gjermanisë
| EMRIRASADHANORE = Gjermanisë
| SKEDA_FLAMURI = Flag of Germany.svg
| SKEDA_EMBLEMA = Coat of arms of Germany.svg
| SKEDA_EMBLEMA_MADHESIA = 90px
| SKEDA_HARTA = Germany in Europe.svg
| SKEDA_HARTA_GJERESI = 250x250px
| MOTO_KOMBETARE = ''"Einigkeit und Recht und Freiheit"'' <small>(gjermanisht)</small> <br> ''"Bashkim, drejtësi dhe liri"''
| HIMNI_KOMBETARE = Strofa e 3-të e ''"Das Lied der Deutschen"''<br> ''"Kënga e Gjermanëve"''
| HIMNI_KOMBETARE_KENGA =
| KRYEQYTETI = Berlini
| KRYEQYTETI_LOCACIONI =
| QYTETI ME I MADH =
| GJUHAZYRTARE = gjermanishtja
| QEVERIA = republikë federative parlamentare
| KRYETARI = Joachim Gauck
| KRYEMINISTRI =
| KANCELAR = Angela Merkel
| DITAEPAVARESISE =
| SIPERFAQJA = 357.111,91
| SIPERFAQJA_VENDI = 61
| ZEE =
| POPULLSIA = 80,585,700
| POPULLSIA_E_VITIT = 2013
| POPULLSIA_VENDI = 15
| POPULLSIA_DENDESIA = 229
| BPV = 3,325 trilion dollarë
| BPV_E_VITIT = 2010
| BPV_PER_BANORE = 40.757 dollarë
| IZHN = 0,920
| IZHN_I_VITIT = 2013
| IZHN_VENDI = 5
| VALUTA = Euro
| ZONA_KOHORE = [[UTC]]+1
| ZONA_KOHORE_NE_VERE = [[UTC]]+2
| CCTLD = .de
| SHENJE_DALLUESE =
| KODI_TELEFONIK = 0049
| PREFIKSI_RADIOFONIK =
| KODI_ISO = DE
| ANETAR E = >
| ANETAR =
}}
</pre>
</div>
<div style="width:24.5%; background:#F2F2F2;float:right">
{{Test
| EMRIISHTETIT = Bundesrepublik Deutschland
| EMRI NË SHQIP = Republika Federale e Gjermanisë
| EMRIRASADHANORE = Gjermanisë
| SKEDA_FLAMURI = Flag of Germany.svg
| SKEDA_EMBLEMA = Coat of arms of Germany.svg
| SKEDA_EMBLEMA_MADHESIA = 90px
| SKEDA_HARTA = Germany in Europe.svg
| SKEDA_HARTA_GJERESI = 250x250px
| MOTO_KOMBETARE = ''"Einigkeit und Recht und Freiheit"'' <small>(gjermanisht)</small> <br> ''"Bashkim, drejtësi dhe liri"''
| HIMNI_KOMBETARE = Strofa e 3-të e ''"Das Lied der Deutschen"''<br> ''"Kënga e Gjermanëve"''
| HIMNI_KOMBETARE_KENGA =
| KRYEQYTETI = Berlini
| KRYEQYTETI_LOCACIONI =
| QYTETI ME I MADH =
| GJUHAZYRTARE = gjermanishtja
| QEVERIA = republikë federative parlamentare
| KRYETARI = Joachim Gauck
| KRYEMINISTRI =
| KANCELAR = Angela Merkel
| DITAEPAVARESISE =
| SIPERFAQJA = 357.111,91
| SIPERFAQJA_VENDI = 61
| ZEE =
| POPULLSIA = 80,585,700
| POPULLSIA_E_VITIT = 2013
| POPULLSIA_VENDI = 15
| POPULLSIA_DENDESIA = 229
| BPV = 3,325 trilion dollarë
| BPV_E_VITIT = 2014
| BPV_PER_BANORE = 40.757 dollarë
| IZHN = 0,920
| IZHN_I_VITIT = 2013
| IZHN_VENDI = 5
| VALUTA = Euro
| ZONA_KOHORE = [[UTC]]+1
| ZONA_KOHORE_NE_VERE = [[UTC]]+2
| CCTLD = .de
| SHENJE_DALLUESE =
| KODI_TELEFONIK = 0049
| PREFIKSI_RADIOFONIK =
| KODI_ISO = DE
| ANETAR E = >
| ANETAR =
}}
</div>
</div>
<includeonly>
</includeonly>
<noinclude>[[Categoria:Models:Infobox]]</noinclude>
80h97kuwbu3pvdl1qt3kevgrxrkz42y
174359
174316
2026-09-28T11:32:30Z
Albinfo
2471
stizzar
174359
wikitext
text/x-wiki
=== Funksioni ===
Të dhënat, situata, harta, etj. të një shteti tregohet në mënyre e qartë
=== Përdorimi ===
Këtu ju mund të kopjoni:
<pre>
{{ShtetPrototip
| EMRIISHTETIT =
| EMRI NË SHQIP =
| EMRIRASADHANORE =
| SKEDA_FLAMURI =
| SKEDA_EMBLEMA =
| SKEDA_EMBLEMA_MADHESIA = 90px
| SKEDA_HARTA =
| SKEDA_HARTA_GJERESI =
| MOTO_KOMBETARE =
| HIMNI_KOMBETARE =
| HIMNI_KOMBETARE_KENGA =
| KRYEQYTETI =
| KRYEQYTETI_LOCACIONI =
| QYTETI ME I MADH =
| GJUHAZYRTARE =
| QEVERIA =
| KRYEMINISTRI =
| KRYETARI =
| EMRIIKRYEMINISTRIT =
| EMRIIKRYETARIT =
| DITAEPAVARESISE =
| SIPERFAQJA =
| SIPERFAQJA_VENDI =
| ZEE =
| POPULLSIA =
| POPULLSIA_E_VITIT =
| POPULLSIA_VENDI =
| POPULLSIA_DENDESIA =
| BPV =
| BPV_E_VITIT =
| BPV_PER_BANORE =
| IZHN = 0.947
| IZHN_I_VITIT =
| IZHN_VENDI =
| VALUTA =
| ZONA_KOHORE =
| ZONA_KOHORE_NE_VERE =
| CCTLD =
| SHENJE_DALLUESE =
| KODI_TELEFONIK =
| PREFIKSI_RADIOFONIK =
| KODI_ISO =
| ANETAR E =
| ANETAR =
}}
</pre>
=== Shembull ===
<div syle="clear:both">
<div style="width:75%; background:#F2F2F2;float:left">
<pre style = "overflow: auto;">
{{Test
| EMRIISHTETIT = Bundesrepublik Deutschland
| EMRI NË SHQIP = Republika Federale e Gjermanisë
| EMRIRASADHANORE = Gjermanisë
| SKEDA_FLAMURI = Flag of Germany.svg
| SKEDA_EMBLEMA = Coat of arms of Germany.svg
| SKEDA_EMBLEMA_MADHESIA = 90px
| SKEDA_HARTA = Germany in Europe.svg
| SKEDA_HARTA_GJERESI = 250x250px
| MOTO_KOMBETARE = ''"Einigkeit und Recht und Freiheit"'' <small>(gjermanisht)</small> <br> ''"Bashkim, drejtësi dhe liri"''
| HIMNI_KOMBETARE = Strofa e 3-të e ''"Das Lied der Deutschen"''<br> ''"Kënga e Gjermanëve"''
| HIMNI_KOMBETARE_KENGA =
| KRYEQYTETI = Berlini
| KRYEQYTETI_LOCACIONI =
| QYTETI ME I MADH =
| GJUHAZYRTARE = gjermanishtja
| QEVERIA = republikë federative parlamentare
| KRYETARI = Joachim Gauck
| KRYEMINISTRI =
| KANCELAR = Angela Merkel
| DITAEPAVARESISE =
| SIPERFAQJA = 357.111,91
| SIPERFAQJA_VENDI = 61
| ZEE =
| POPULLSIA = 80,585,700
| POPULLSIA_E_VITIT = 2013
| POPULLSIA_VENDI = 15
| POPULLSIA_DENDESIA = 229
| BPV = 3,325 trilion dollarë
| BPV_E_VITIT = 2010
| BPV_PER_BANORE = 40.757 dollarë
| IZHN = 0,920
| IZHN_I_VITIT = 2013
| IZHN_VENDI = 5
| VALUTA = Euro
| ZONA_KOHORE = [[UTC]]+1
| ZONA_KOHORE_NE_VERE = [[UTC]]+2
| CCTLD = .de
| SHENJE_DALLUESE =
| KODI_TELEFONIK = 0049
| PREFIKSI_RADIOFONIK =
| KODI_ISO = DE
| ANETAR E = >
| ANETAR =
}}
</pre>
</div>
<div style="width:24.5%; background:#F2F2F2;float:right">
{{Test
| EMRIISHTETIT = Bundesrepublik Deutschland
| EMRI NË SHQIP = Republika Federale e Gjermanisë
| EMRIRASADHANORE = Gjermanisë
| SKEDA_FLAMURI = Flag of Germany.svg
| SKEDA_EMBLEMA = Coat of arms of Germany.svg
| SKEDA_EMBLEMA_MADHESIA = 90px
| SKEDA_HARTA = Germany in Europe.svg
| SKEDA_HARTA_GJERESI = 250x250px
| MOTO_KOMBETARE = ''"Einigkeit und Recht und Freiheit"'' <small>(gjermanisht)</small> <br> ''"Bashkim, drejtësi dhe liri"''
| HIMNI_KOMBETARE = Strofa e 3-të e ''"Das Lied der Deutschen"''<br> ''"Kënga e Gjermanëve"''
| HIMNI_KOMBETARE_KENGA =
| KRYEQYTETI = Berlini
| KRYEQYTETI_LOCACIONI =
| QYTETI ME I MADH =
| GJUHAZYRTARE = gjermanishtja
| QEVERIA = republikë federative parlamentare
| KRYETARI = Joachim Gauck
| KRYEMINISTRI =
| KANCELAR = Angela Merkel
| DITAEPAVARESISE =
| SIPERFAQJA = 357.111,91
| SIPERFAQJA_VENDI = 61
| ZEE =
| POPULLSIA = 80,585,700
| POPULLSIA_E_VITIT = 2013
| POPULLSIA_VENDI = 15
| POPULLSIA_DENDESIA = 229
| BPV = 3,325 trilion dollarë
| BPV_E_VITIT = 2014
| BPV_PER_BANORE = 40.757 dollarë
| IZHN = 0,920
| IZHN_I_VITIT = 2013
| IZHN_VENDI = 5
| VALUTA = Euro
| ZONA_KOHORE = [[UTC]]+1
| ZONA_KOHORE_NE_VERE = [[UTC]]+2
| CCTLD = .de
| SHENJE_DALLUESE =
| KODI_TELEFONIK = 0049
| PREFIKSI_RADIOFONIK =
| KODI_ISO = DE
| ANETAR E = >
| ANETAR =
}}
</div>
</div>
<includeonly>
</includeonly>
<noinclude>[[Categoria:Models:Infobox]]
{{Model:Stizzar|test ––[[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 13:32, 28. sett 2026 (CEST) }}</noinclude>
5ilcp0qk8b5boakrdwuxhe0mrac33q1
Model:Test/FL
10
11565
174318
172610
2026-09-28T07:06:02Z
~2026-52111-62
24035
174318
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox_v2" cellspacing="7" style=" background-color:white; -moz-border-radius:10px; border-radius:10px; -webkit-border-radius:10px; -khtml-border-radius:10px"
| colspan="2" class="entete {{#if:{{{entete|}}}|{{{entete|}}}|map}}" style="border-top-left-radius:8px; border-top-right-radius:8px; background-color:#002B7F; color:#FFD83D;" | {{{Num|{{PAGENAME}}}}}
|-
{{#if: {{{Panorama|}}}|
{{!}} colspan="2" style="text-align: center;" {{!}} [[File:{{{Panorama|}}}|280px|{{{num|}}}]]
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="text-align: center;" {{!}} <span style="font-size:95%">{{{Descripziun|{{PAGENAME}}}}}</span>
{{!-}}
{{!}} colspan=2 bgcolor="#aaa" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Bandiera|}}} {{{Vopna|}}}|
! style="text-align: center;" {{!}} [[File:{{{Bandiera|}}}|30px|{{{num|}}}]]<br /><span style="font-size:90%">'''Bandiera'''</span>
{{!}} style="text-align: center;" {{!}} [[File:{{{Vopna|}}}|98px|{{{num|}}}]]<br /><span style="font-size:90%">'''Vopna'''</span>
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Circul electoral|}}}|
! colspan="2" style="background-color:{{{colur_famiglia|#CE1126}}}; color:white; text-align: center; padding: 3px; line-height: 13px;" {{!}} Administraziun
{{!-}}
}}
| '''[[Stadi]]''' || [[File:Flag of Liechtenstein.svg|15px|border]] [[Liechtenstein]]
|-
{{#if: {{{Circul electoral|}}}|
! Circul electoral
{{!}} {{{Circul electoral|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Vischnanca|}}}|
! Vischnanca<br /><small>Gemeinde</small>
{{!}} [[{{{Vischnanca|}}}]]
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Cussegl|}}}|
! Cussegl
{{!}} {{{Cussegl|}}} sedias
{{!-}}
}}
{{#if: {{{President|}}}|
! President communal
{{!}} {{{President|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Autezza|}}} {{{Surfatscha|}}} {{{Populaziun|}}}|
! colspan="2" style="background-color:{{{colur_famiglia|#CE1126}}}; color:white; text-align: center; padding: 3px; line-height: 13px;" {{!}} Territori
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Charta|}}}|
{{!}} colspan="2" style="text-align: center;" {{!}} [[File:{{{Charta|}}}|280px|{{{num|}}}]]
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Charta|}}}| <!-- sto esser if:coordinatas -->
{{!}} colspan="2" style="text-align: center;" {{!}} '''Coordinatas:''' xyz
{{!-}}
{{!}} colspan=2 bgcolor="#aaa" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Autezza|}}}|
! Autezza
{{!}} {{{Autezza|}}} m s. m.
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Surfatscha|}}}|
! Surfatscha
{{!}} {{{Surfatscha|}}} km²
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Populaziun|}}}|
! Populaziun
{{!}} {{{Populaziun|}}} abitants<br /><small>({{{Data populaziun|}}})</small>
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Spessezza|}}}|
! Spessezza
{{!}} {{{Spessezza|}}} ab./km²
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Fracziuns|}}}|
! Fracziuns
{{!}} {{{Fracziuns|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Cunfina cun|}}}|
! Cunfina cun
{{!}} {{{Cunfina cun|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{NP|}}} {{{Preselecziun|}}} {{{UST|}}}|
! colspan="2" style="background-color:{{{colur_famiglia|#CE1126}}}; color:white; text-align: center; padding: 3px; line-height: 13px;" {{!}} Autras infurmaziuns
{{!-}}
}}
{{#if: {{{NP|}}}|
! Numer postal
{{!}} {{{NP|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Preselecziun|}}}|
! Preselecziun
{{!}} {{{Preselecziun|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{UST|}}}|
! Numer UST
{{!}} {{{UST|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Dialect|}}}|
! Dialect
{{!}} {{{Dialect|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Pagina-web|}}} {{{eLIR|}}}|
! colspan="2" style="background-color:{{{colur_famiglia|#CE1126}}}; color:white; text-align: center; padding: 3px; line-height: 13px;" {{!}} Internet
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Pagina-web|}}}|
{{!}} colspan="2" style="text-align: center;" {{!}} [http://{{{Pagina-web}}} Pagina-web uffiziala]
{{!-}}
}}
{{#if: {{{eLIR|}}}|
{{!}} colspan="2" style="text-align: center;" {{!}} [http://www.e-lir.ch/e-LIR___Lexicon.{{{eLIR|}}}.450.0.html Lexicon istoric retic]
{{!-}}
}}
|}<noinclude>
{{Test/FL
|Num = Vaduz
|Panorama = Vaduz.jpg
|Descripziun = Vista sur Vaduz
|Bandiera = Flag_of_Vaduz_Liechtenstein-1.svg
|Vopna = LIE Vaduz COA HistLex.svg
|Charta = Karte Gemeinde Vaduz 2007.png
<!--- ADMINISTRAZIUN --->
|Circul electoral = Oberland
|Cussegl = 12
|President = Ewald Ospelt (FBP)
<!--- TERRITORI --->
|Autezza = 455
|Surfatscha = 17,3
|Populaziun = 5236
|Data populaziun = 2011
|Spessezza = 303
|Fracziuns = Ebenholz
|Cunfina cun =
<!--- AUTRAS INFURMAZIUNS --->
|NP = 9490
|Preselecziun =
|UST = 7001
|Dialect =
<!--- INTERNET --->
|Pagina-web = www.vaduz.li
}}
</noinclude>
<noinclude>[[Categoria:Models:Infobox]]</noinclude>
fqepx1ato210tdgat4xd3w4y3u0msh4
174361
174318
2026-09-28T11:34:33Z
Albinfo
2471
stizzar
174361
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox_v2" cellspacing="7" style=" background-color:white; -moz-border-radius:10px; border-radius:10px; -webkit-border-radius:10px; -khtml-border-radius:10px"
| colspan="2" class="entete {{#if:{{{entete|}}}|{{{entete|}}}|map}}" style="border-top-left-radius:8px; border-top-right-radius:8px; background-color:#002B7F; color:#FFD83D;" | {{{Num|{{PAGENAME}}}}}
|-
{{#if: {{{Panorama|}}}|
{{!}} colspan="2" style="text-align: center;" {{!}} [[File:{{{Panorama|}}}|280px|{{{num|}}}]]
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="text-align: center;" {{!}} <span style="font-size:95%">{{{Descripziun|{{PAGENAME}}}}}</span>
{{!-}}
{{!}} colspan=2 bgcolor="#aaa" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Bandiera|}}} {{{Vopna|}}}|
! style="text-align: center;" {{!}} [[File:{{{Bandiera|}}}|30px|{{{num|}}}]]<br /><span style="font-size:90%">'''Bandiera'''</span>
{{!}} style="text-align: center;" {{!}} [[File:{{{Vopna|}}}|98px|{{{num|}}}]]<br /><span style="font-size:90%">'''Vopna'''</span>
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Circul electoral|}}}|
! colspan="2" style="background-color:{{{colur_famiglia|#CE1126}}}; color:white; text-align: center; padding: 3px; line-height: 13px;" {{!}} Administraziun
{{!-}}
}}
| '''[[Stadi]]''' || [[File:Flag of Liechtenstein.svg|15px|border]] [[Liechtenstein]]
|-
{{#if: {{{Circul electoral|}}}|
! Circul electoral
{{!}} {{{Circul electoral|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Vischnanca|}}}|
! Vischnanca<br /><small>Gemeinde</small>
{{!}} [[{{{Vischnanca|}}}]]
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Cussegl|}}}|
! Cussegl
{{!}} {{{Cussegl|}}} sedias
{{!-}}
}}
{{#if: {{{President|}}}|
! President communal
{{!}} {{{President|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Autezza|}}} {{{Surfatscha|}}} {{{Populaziun|}}}|
! colspan="2" style="background-color:{{{colur_famiglia|#CE1126}}}; color:white; text-align: center; padding: 3px; line-height: 13px;" {{!}} Territori
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Charta|}}}|
{{!}} colspan="2" style="text-align: center;" {{!}} [[File:{{{Charta|}}}|280px|{{{num|}}}]]
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Charta|}}}| <!-- sto esser if:coordinatas -->
{{!}} colspan="2" style="text-align: center;" {{!}} '''Coordinatas:''' xyz
{{!-}}
{{!}} colspan=2 bgcolor="#aaa" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Autezza|}}}|
! Autezza
{{!}} {{{Autezza|}}} m s. m.
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Surfatscha|}}}|
! Surfatscha
{{!}} {{{Surfatscha|}}} km²
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Populaziun|}}}|
! Populaziun
{{!}} {{{Populaziun|}}} abitants<br /><small>({{{Data populaziun|}}})</small>
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Spessezza|}}}|
! Spessezza
{{!}} {{{Spessezza|}}} ab./km²
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Fracziuns|}}}|
! Fracziuns
{{!}} {{{Fracziuns|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Cunfina cun|}}}|
! Cunfina cun
{{!}} {{{Cunfina cun|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{NP|}}} {{{Preselecziun|}}} {{{UST|}}}|
! colspan="2" style="background-color:{{{colur_famiglia|#CE1126}}}; color:white; text-align: center; padding: 3px; line-height: 13px;" {{!}} Autras infurmaziuns
{{!-}}
}}
{{#if: {{{NP|}}}|
! Numer postal
{{!}} {{{NP|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Preselecziun|}}}|
! Preselecziun
{{!}} {{{Preselecziun|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{UST|}}}|
! Numer UST
{{!}} {{{UST|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Dialect|}}}|
! Dialect
{{!}} {{{Dialect|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Pagina-web|}}} {{{eLIR|}}}|
! colspan="2" style="background-color:{{{colur_famiglia|#CE1126}}}; color:white; text-align: center; padding: 3px; line-height: 13px;" {{!}} Internet
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Pagina-web|}}}|
{{!}} colspan="2" style="text-align: center;" {{!}} [http://{{{Pagina-web}}} Pagina-web uffiziala]
{{!-}}
}}
{{#if: {{{eLIR|}}}|
{{!}} colspan="2" style="text-align: center;" {{!}} [http://www.e-lir.ch/e-LIR___Lexicon.{{{eLIR|}}}.450.0.html Lexicon istoric retic]
{{!-}}
}}
|}<noinclude>
{{Test/FL
|Num = Vaduz
|Panorama = Vaduz.jpg
|Descripziun = Vista sur Vaduz
|Bandiera = Flag_of_Vaduz_Liechtenstein-1.svg
|Vopna = LIE Vaduz COA HistLex.svg
|Charta = Karte Gemeinde Vaduz 2007.png
<!--- ADMINISTRAZIUN --->
|Circul electoral = Oberland
|Cussegl = 12
|President = Ewald Ospelt (FBP)
<!--- TERRITORI --->
|Autezza = 455
|Surfatscha = 17,3
|Populaziun = 5236
|Data populaziun = 2011
|Spessezza = 303
|Fracziuns = Ebenholz
|Cunfina cun =
<!--- AUTRAS INFURMAZIUNS --->
|NP = 9490
|Preselecziun =
|UST = 7001
|Dialect =
<!--- INTERNET --->
|Pagina-web = www.vaduz.li
}}
</noinclude>
<noinclude>[[Categoria:Models:Infobox]]
{{Model:Stizzar|test ––[[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 13:34, 28. sett 2026 (CEST) }}</noinclude>
l7tsc435loqqbqgd2ln7ivc0pl28bbs
Model:Test/AD
10
11566
174317
143374
2026-09-28T07:05:22Z
~2026-52111-62
24035
174317
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox_v2" cellspacing="7" style=" background-color:white; -moz-border-radius:10px; border-radius:10px; -webkit-border-radius:10px; -khtml-border-radius:10px"
| colspan="2" class="entete {{#if:{{{entete|}}}|{{{entete|}}}|map}}" style="border-top-left-radius:8px; border-top-right-radius:8px; background-color:#0F228C; color:#F4E400;" | {{{Num|{{PAGENAME}}}}}
|-
{{#if: {{{Panorama|}}}|
{{!}} colspan="2" style="text-align: center;" {{!}} [[File:{{{Panorama|}}}|280px|{{{num|}}}]]
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="text-align: center;" {{!}} <span style="font-size:95%">{{{Descripziun|{{PAGENAME}}}}}</span>
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Panorama|}}}|{{#if: {{{Vopna|}}}|
{{!}} colspan=2 bgcolor="#aaa" {{!}}
{{!-}}
}}}}
{{#if: {{{Vopna|}}}|
{{!}} colspan="2" style="text-align: center;" {{!}} [[File:{{{Vopna|}}}|98px|{{{num|}}}]]<br /><span style="font-size:90%">'''Vopna'''</span>
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Parròquia|}}}|
! colspan="2" style="background-color:{{{colur_famiglia|#ED192D}}}; color:white; text-align: center; padding: 3px; line-height: 13px;" {{!}} Administraziun
{{!-}}
}}
| '''[[Stadi]]''' || [[File:Flag of Andorra.svg|15px|border]] [[Andorra]]
|-
{{#if: {{{Parròquia|}}}|
! Parròquia
{{!}} {{{Parròquia|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Cònsol major|}}}|
! Cònsol major
{{!}} [[{{{Cònsol major|}}}]]
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Cònsol menor|}}}|
! Cònsol menor
{{!}} {{{Cònsol menor|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Autezza|}}} {{{Surfatscha|}}} {{{Populaziun|}}}|
! colspan="2" style="background-color:{{{colur_famiglia|#ED192D}}}; color:white; text-align: center; padding: 3px; line-height: 13px;" {{!}} Territori
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Charta|}}}|
{{!}} colspan="2" style="text-align: center;" {{!}} [[File:{{{Charta|}}}|280px|{{{num|}}}]]
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Charta|}}}| <!-- sto esser if:coordinatas -->
{{!}} colspan="2" style="text-align: center;" {{!}} '''Coordinatas:''' xyz
{{!-}}
{{!}} colspan=2 bgcolor="#aaa" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Autezza|}}}|
! Autezza
{{!}} {{{Autezza|}}} m s. m.
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Surfatscha|}}}|
! Surfatscha
{{!}} {{{Surfatscha|}}} km²
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Populaziun|}}}|
! Populaziun
{{!}} {{{Populaziun|}}} abitants<br /><small>({{{Data populaziun|}}})</small>
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Spessezza|}}}|
! Spessezza
{{!}} {{{Spessezza|}}} ab./km²
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Fracziuns|}}}|
! Fracziuns
{{!}} {{{Fracziuns|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Cunfina cun|}}}|
! Cunfina cun
{{!}} {{{Cunfina cun|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{NP|}}} {{{Preselecziun|}}}
! colspan="2" style="background-color:{{{colur_famiglia|#ED192D}}}; color:white; text-align: center; padding: 3px; line-height: 13px;" {{!}} Autras infurmaziuns
{{!-}}
}}
{{#if: {{{NP|}}}|
! Numer postal
{{!}} {{{NP|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Preselecziun|}}}|
! Preselecziun
{{!}} {{{Preselecziun|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Pagina-web|}}}|
! colspan="2" style="background-color:{{{colur_famiglia|#ED192D}}}; color:white; text-align: center; padding: 3px; line-height: 13px;" {{!}} Internet
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Pagina-web|}}}|
{{!}} colspan="2" style="text-align: center;" {{!}} [http://{{{Pagina-web}}} Pagina-web uffiziala]
{{!-}}
}}
|}<noinclude>
{{Test/AD
|Num = Andorra la Vella
|Panorama = Andorra la Vella 3.JPG
|Descripziun = Andorra la Vella ed Escaldes-Engordany
|Bandiera =
|Vopna = Escut d'Andorra la Vella.svg
|Charta = Andora-Andorra la Vella.png
<!--- ADMINISTRAZIUN --->
|Parròquia = Andorra la Vella
|Cònsol major = Maria Rosa Ferrer i Obiols
|Cònsol menor = Jordi Minguillón i Capdevila
<!--- TERRITORI --->
|Autezza = 1013
|Surfatscha = 30
|Populaziun = 22'256
|Data populaziun = 2011
|Spessezza = 741,87
|Fracziuns = Santa Coloma d'Andorra, la Margineda
|Cunfina cun =
<!--- AUTRAS INFURMAZIUNS --->
|NP = AD500
|Preselecziun =
<!--- INTERNET --->
|Pagina-web = www.comuandorra.ad
}}
{{Test/AD
|Num = Santa Coloma
|Panorama = Santa Coloma Andorra.jpg
|Descripziun = Santa Coloma cun davosvart Andorra la Vella
|Bandiera =
|Vopna =
|Charta =
<!--- ADMINISTRAZIUN --->
|Parròquia = [[Andorra la Vella]]
|Cònsol major =
|Cònsol menor =
<!--- TERRITORI --->
|Autezza = 970
|Surfatscha =
|Populaziun = 2994
|Data populaziun = 2009
|Spessezza =
|Fracziuns =
|Cunfina cun =
<!--- AUTRAS INFURMAZIUNS --->
|NP =
|Preselecziun =
<!--- INTERNET --->
|Pagina-web =
}}
</noinclude>
<noinclude>[[Categoria:Models:Infobox]]</noinclude>
ta3rmhevvvlsm5cqmy0m2ouprj6q20o
174360
174317
2026-09-28T11:33:50Z
Albinfo
2471
stizzar
174360
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox_v2" cellspacing="7" style=" background-color:white; -moz-border-radius:10px; border-radius:10px; -webkit-border-radius:10px; -khtml-border-radius:10px"
| colspan="2" class="entete {{#if:{{{entete|}}}|{{{entete|}}}|map}}" style="border-top-left-radius:8px; border-top-right-radius:8px; background-color:#0F228C; color:#F4E400;" | {{{Num|{{PAGENAME}}}}}
|-
{{#if: {{{Panorama|}}}|
{{!}} colspan="2" style="text-align: center;" {{!}} [[File:{{{Panorama|}}}|280px|{{{num|}}}]]
{{!-}}
{{!}} colspan="2" style="text-align: center;" {{!}} <span style="font-size:95%">{{{Descripziun|{{PAGENAME}}}}}</span>
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Panorama|}}}|{{#if: {{{Vopna|}}}|
{{!}} colspan=2 bgcolor="#aaa" {{!}}
{{!-}}
}}}}
{{#if: {{{Vopna|}}}|
{{!}} colspan="2" style="text-align: center;" {{!}} [[File:{{{Vopna|}}}|98px|{{{num|}}}]]<br /><span style="font-size:90%">'''Vopna'''</span>
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Parròquia|}}}|
! colspan="2" style="background-color:{{{colur_famiglia|#ED192D}}}; color:white; text-align: center; padding: 3px; line-height: 13px;" {{!}} Administraziun
{{!-}}
}}
| '''[[Stadi]]''' || [[File:Flag of Andorra.svg|15px|border]] [[Andorra]]
|-
{{#if: {{{Parròquia|}}}|
! Parròquia
{{!}} {{{Parròquia|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Cònsol major|}}}|
! Cònsol major
{{!}} [[{{{Cònsol major|}}}]]
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Cònsol menor|}}}|
! Cònsol menor
{{!}} {{{Cònsol menor|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Autezza|}}} {{{Surfatscha|}}} {{{Populaziun|}}}|
! colspan="2" style="background-color:{{{colur_famiglia|#ED192D}}}; color:white; text-align: center; padding: 3px; line-height: 13px;" {{!}} Territori
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Charta|}}}|
{{!}} colspan="2" style="text-align: center;" {{!}} [[File:{{{Charta|}}}|280px|{{{num|}}}]]
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Charta|}}}| <!-- sto esser if:coordinatas -->
{{!}} colspan="2" style="text-align: center;" {{!}} '''Coordinatas:''' xyz
{{!-}}
{{!}} colspan=2 bgcolor="#aaa" {{!}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Autezza|}}}|
! Autezza
{{!}} {{{Autezza|}}} m s. m.
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Surfatscha|}}}|
! Surfatscha
{{!}} {{{Surfatscha|}}} km²
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Populaziun|}}}|
! Populaziun
{{!}} {{{Populaziun|}}} abitants<br /><small>({{{Data populaziun|}}})</small>
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Spessezza|}}}|
! Spessezza
{{!}} {{{Spessezza|}}} ab./km²
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Fracziuns|}}}|
! Fracziuns
{{!}} {{{Fracziuns|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Cunfina cun|}}}|
! Cunfina cun
{{!}} {{{Cunfina cun|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{NP|}}} {{{Preselecziun|}}}
! colspan="2" style="background-color:{{{colur_famiglia|#ED192D}}}; color:white; text-align: center; padding: 3px; line-height: 13px;" {{!}} Autras infurmaziuns
{{!-}}
}}
{{#if: {{{NP|}}}|
! Numer postal
{{!}} {{{NP|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Preselecziun|}}}|
! Preselecziun
{{!}} {{{Preselecziun|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Pagina-web|}}}|
! colspan="2" style="background-color:{{{colur_famiglia|#ED192D}}}; color:white; text-align: center; padding: 3px; line-height: 13px;" {{!}} Internet
{{!-}}
}}
{{#if: {{{Pagina-web|}}}|
{{!}} colspan="2" style="text-align: center;" {{!}} [http://{{{Pagina-web}}} Pagina-web uffiziala]
{{!-}}
}}
|}<noinclude>
{{Test/AD
|Num = Andorra la Vella
|Panorama = Andorra la Vella 3.JPG
|Descripziun = Andorra la Vella ed Escaldes-Engordany
|Bandiera =
|Vopna = Escut d'Andorra la Vella.svg
|Charta = Andora-Andorra la Vella.png
<!--- ADMINISTRAZIUN --->
|Parròquia = Andorra la Vella
|Cònsol major = Maria Rosa Ferrer i Obiols
|Cònsol menor = Jordi Minguillón i Capdevila
<!--- TERRITORI --->
|Autezza = 1013
|Surfatscha = 30
|Populaziun = 22'256
|Data populaziun = 2011
|Spessezza = 741,87
|Fracziuns = Santa Coloma d'Andorra, la Margineda
|Cunfina cun =
<!--- AUTRAS INFURMAZIUNS --->
|NP = AD500
|Preselecziun =
<!--- INTERNET --->
|Pagina-web = www.comuandorra.ad
}}
{{Test/AD
|Num = Santa Coloma
|Panorama = Santa Coloma Andorra.jpg
|Descripziun = Santa Coloma cun davosvart Andorra la Vella
|Bandiera =
|Vopna =
|Charta =
<!--- ADMINISTRAZIUN --->
|Parròquia = [[Andorra la Vella]]
|Cònsol major =
|Cònsol menor =
<!--- TERRITORI --->
|Autezza = 970
|Surfatscha =
|Populaziun = 2994
|Data populaziun = 2009
|Spessezza =
|Fracziuns =
|Cunfina cun =
<!--- AUTRAS INFURMAZIUNS --->
|NP =
|Preselecziun =
<!--- INTERNET --->
|Pagina-web =
}}
</noinclude>
<noinclude>[[Categoria:Models:Infobox]]
{{Model:Stizzar|test ––[[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 13:33, 28. sett 2026 (CEST) }}</noinclude>
ng71wiw9k9ik2jkfsz7191h3w4pbkq4
Model:Taxobox/doc
10
11908
174320
145448
2026-09-28T07:08:13Z
~2026-52111-62
24035
174320
wikitext
text/x-wiki
{{Model:Taxobox
|Tip = Animal
|Num = Panda grond
|Maletg = Bai yun giant panda.jpg
|Descripziun = Bai Yun, in panda grond feminin en il zoo da San Diego en la California
|Suturden = Laurasiatheria
|Urden = Carnivora
|Superfamiglia = Canoidea
|Famiglia = Ursidae
|Gener = Ailuropoda
|Binomen = Ailuropoda melanoleuca
|Autur = Davis
|Onn = 1869
}}
{{Model:Taxobox
|Tip = Planta
|Num = Flur-portg
|Maletg = Taraxacum officinalis DSC02042.JPG
|Descripziun = Exemplar flurint
|Maletg2 = Maskrosboll.jpg
|Descripziun2 = Flur da suflar
|Urden = Asterales
|Famiglia = Asteraceae
|Sutfamiglia = Cichorioideae
|Tribus = Cichorieae
|Gener = Flur-portg (''Taraxacum'')
|Binomen = Taraxacum ''sect.'' Ruderalia
|Autur = Kirschner, H.Øllg. & Štěpánek
|Onn =
}}
<noinclude>[[Categoria:Models:Infobox]]</noinclude>
fr45apnqwcpq3slttxmuggl56hmc4kx
Model:Test/Infobox
10
12080
174313
147151
2026-09-28T06:59:16Z
~2026-52111-62
24035
+ cat
174313
wikitext
text/x-wiki
{| style="width:100%; text-align:center; margin:0 auto; background:transparent;"
|-
| style="width:50px; border:0; vertical-align:middle; font-size:30%; line-height:105%;"| {{#if:{{{p5|}}}|[[#before-after|<span style="font-size:300%;">↓</span>]]| {{#if:{{{p1|}}}|[[{{{p1}}}|<span style="font-size:300%;">←</span>]] {{#if:{{{flag_p1|}}}|[[File:{{{flag_p1}}}|15px{{#ifeq:{{{border_p1}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p1}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_p1|}}}|{{{image_p1}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_p1}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p1}}}|alt=]]}}}}<br/>}}{{#if:{{{p2|}}}| <br/>[[{{{p2}}}|<span style="font-size:300%;">←</span>]] {{#if:{{{flag_p2|}}}|[[File:{{{flag_p2}}}|15px{{#ifeq:{{{border_p2}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p2}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_p2|}}}|{{{image_p2}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_p2}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p2}}}|alt=]]}}}}<br/>}}{{#if:{{{p3|}}}| <br/>[[{{{p3}}}|<span style="font-size:300%;">←</span>]] {{#if:{{{flag_p3|}}}|[[File:{{{flag_p3}}}|15px{{#ifeq:{{{border_p3}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p3}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_p3|}}}|{{{image_p3}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_p3}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p3}}}|alt=]]}}}}<br/>}}{{#if:{{{p4|}}}| <br/>[[{{{p4}}}|<span style="font-size:300%;">←</span>]] {{#if:{{{flag_p4|}}}|[[File:{{{flag_p4}}}|15px{{#ifeq:{{{border_p4}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p4}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_p4|}}}|{{{image_p4}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_p4}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p4}}}|alt=]]}}}}<br/>}}{{#if:{{{p5|}}}| <br/>[[{{{p5}}}|<span style="font-size:300%;">←</span>]] {{#if:{{{flag_p5|}}}|[[File:{{{flag_p5}}}|15px{{#ifeq:{{{border_p5}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p5}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_p5|}}}|{{{image_p5}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_p5}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p5}}}|alt=]]}}}}<br/>}}}}
|style="vertical-align:middle; text-align:center; font-size:100%; border:0;" | {{#if:{{{year_end|}}}| {{#if:{{{life_span|}}}|{{{life_span}}} |{{#ifeq:{{{year_start|}}}|{{{year_end}}}|{{{year_start}}}|{{#if:{{{year_start|}}}|{{{year_start}}}–}}{{{year_end}}}}}}} |Life span? }}
| style="width:50px; border:0; vertical-align:middle; text-align:right; line-height:105%; font-size:30%;"| {{#if:{{{s5|}}}|[[#before-after|<span style="font-size:300%;">↓</span>]]| {{#if:{{{s1|}}}|{{#if:{{{flag_s1|}}}|[[File:{{{flag_s1}}}|15px{{#ifeq:{{{border_s1}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s1}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s1|}}}|{{{image_s1}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_s1}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s1}}}|alt=]]}}}} [[{{{s1}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br/>}}{{#if:{{{s2|}}}| <br/>{{#if:{{{flag_s2|}}}|[[File:{{{flag_s2}}}|15px{{#ifeq:{{{border_s2}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s2}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s2|}}}|{{{image_s2}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_s2}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s2}}}|alt=]]}}}} [[{{{s2}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br/>}} {{#if:{{{s3|}}}| <br/>{{#if:{{{flag_s3|}}}|[[File:{{{flag_s3}}}|15px{{#ifeq:{{{border_s3}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s3}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s3|}}}|{{{image_s3}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_s3}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s3}}}|alt=]]}}}} [[{{{s3}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br/>}}{{#if:{{{s4|}}}| <br/>{{#if:{{{flag_s4|}}}|[[File:{{{flag_s4}}}|15px{{#ifeq:{{{border_s4}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s4}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s4|}}}|{{{image_s4}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_s4}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s4}}}|alt=]]}}}} [[{{{s4}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br/>}}{{#if:{{{s5|}}}| <br/>{{#if:{{{flag_s5|}}}|[[File:{{{flag_s5}}}|15px{{#ifeq:{{{border_s5}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s5}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s5|}}}|{{{image_s5}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_s5}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s5}}}|alt=]]}}}} [[{{{s5}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br/>}}}}
|}<noinclude>[[Categoria:Models:Infobox]]</noinclude>>
q7x9xtrabwl7zyzi2it6ltpzs4qm88t
174314
174313
2026-09-28T06:59:44Z
~2026-52111-62
24035
174314
wikitext
text/x-wiki
{| style="width:100%; text-align:center; margin:0 auto; background:transparent;"
|-
| style="width:50px; border:0; vertical-align:middle; font-size:30%; line-height:105%;"| {{#if:{{{p5|}}}|[[#before-after|<span style="font-size:300%;">↓</span>]]| {{#if:{{{p1|}}}|[[{{{p1}}}|<span style="font-size:300%;">←</span>]] {{#if:{{{flag_p1|}}}|[[File:{{{flag_p1}}}|15px{{#ifeq:{{{border_p1}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p1}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_p1|}}}|{{{image_p1}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_p1}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p1}}}|alt=]]}}}}<br/>}}{{#if:{{{p2|}}}| <br/>[[{{{p2}}}|<span style="font-size:300%;">←</span>]] {{#if:{{{flag_p2|}}}|[[File:{{{flag_p2}}}|15px{{#ifeq:{{{border_p2}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p2}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_p2|}}}|{{{image_p2}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_p2}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p2}}}|alt=]]}}}}<br/>}}{{#if:{{{p3|}}}| <br/>[[{{{p3}}}|<span style="font-size:300%;">←</span>]] {{#if:{{{flag_p3|}}}|[[File:{{{flag_p3}}}|15px{{#ifeq:{{{border_p3}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p3}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_p3|}}}|{{{image_p3}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_p3}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p3}}}|alt=]]}}}}<br/>}}{{#if:{{{p4|}}}| <br/>[[{{{p4}}}|<span style="font-size:300%;">←</span>]] {{#if:{{{flag_p4|}}}|[[File:{{{flag_p4}}}|15px{{#ifeq:{{{border_p4}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p4}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_p4|}}}|{{{image_p4}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_p4}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p4}}}|alt=]]}}}}<br/>}}{{#if:{{{p5|}}}| <br/>[[{{{p5}}}|<span style="font-size:300%;">←</span>]] {{#if:{{{flag_p5|}}}|[[File:{{{flag_p5}}}|15px{{#ifeq:{{{border_p5}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p5}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_p5|}}}|{{{image_p5}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_p5}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p5}}}|alt=]]}}}}<br/>}}}}
|style="vertical-align:middle; text-align:center; font-size:100%; border:0;" | {{#if:{{{year_end|}}}| {{#if:{{{life_span|}}}|{{{life_span}}} |{{#ifeq:{{{year_start|}}}|{{{year_end}}}|{{{year_start}}}|{{#if:{{{year_start|}}}|{{{year_start}}}–}}{{{year_end}}}}}}} |Life span? }}
| style="width:50px; border:0; vertical-align:middle; text-align:right; line-height:105%; font-size:30%;"| {{#if:{{{s5|}}}|[[#before-after|<span style="font-size:300%;">↓</span>]]| {{#if:{{{s1|}}}|{{#if:{{{flag_s1|}}}|[[File:{{{flag_s1}}}|15px{{#ifeq:{{{border_s1}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s1}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s1|}}}|{{{image_s1}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_s1}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s1}}}|alt=]]}}}} [[{{{s1}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br/>}}{{#if:{{{s2|}}}| <br/>{{#if:{{{flag_s2|}}}|[[File:{{{flag_s2}}}|15px{{#ifeq:{{{border_s2}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s2}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s2|}}}|{{{image_s2}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_s2}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s2}}}|alt=]]}}}} [[{{{s2}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br/>}} {{#if:{{{s3|}}}| <br/>{{#if:{{{flag_s3|}}}|[[File:{{{flag_s3}}}|15px{{#ifeq:{{{border_s3}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s3}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s3|}}}|{{{image_s3}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_s3}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s3}}}|alt=]]}}}} [[{{{s3}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br/>}}{{#if:{{{s4|}}}| <br/>{{#if:{{{flag_s4|}}}|[[File:{{{flag_s4}}}|15px{{#ifeq:{{{border_s4}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s4}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s4|}}}|{{{image_s4}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_s4}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s4}}}|alt=]]}}}} [[{{{s4}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br/>}}{{#if:{{{s5|}}}| <br/>{{#if:{{{flag_s5|}}}|[[File:{{{flag_s5}}}|15px{{#ifeq:{{{border_s5}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s5}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s5|}}}|{{{image_s5}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_s5}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s5}}}|alt=]]}}}} [[{{{s5}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br/>}}}}
|}<noinclude>[[Categoria:Models:Infobox]]</noinclude>
kqme2k864z15cajvix7mkhxkri2mus0
174356
174314
2026-09-28T11:29:32Z
Albinfo
2471
stizzar
174356
wikitext
text/x-wiki
{| style="width:100%; text-align:center; margin:0 auto; background:transparent;"
|-
| style="width:50px; border:0; vertical-align:middle; font-size:30%; line-height:105%;"| {{#if:{{{p5|}}}|[[#before-after|<span style="font-size:300%;">↓</span>]]| {{#if:{{{p1|}}}|[[{{{p1}}}|<span style="font-size:300%;">←</span>]] {{#if:{{{flag_p1|}}}|[[File:{{{flag_p1}}}|15px{{#ifeq:{{{border_p1}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p1}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_p1|}}}|{{{image_p1}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_p1}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p1}}}|alt=]]}}}}<br/>}}{{#if:{{{p2|}}}| <br/>[[{{{p2}}}|<span style="font-size:300%;">←</span>]] {{#if:{{{flag_p2|}}}|[[File:{{{flag_p2}}}|15px{{#ifeq:{{{border_p2}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p2}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_p2|}}}|{{{image_p2}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_p2}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p2}}}|alt=]]}}}}<br/>}}{{#if:{{{p3|}}}| <br/>[[{{{p3}}}|<span style="font-size:300%;">←</span>]] {{#if:{{{flag_p3|}}}|[[File:{{{flag_p3}}}|15px{{#ifeq:{{{border_p3}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p3}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_p3|}}}|{{{image_p3}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_p3}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p3}}}|alt=]]}}}}<br/>}}{{#if:{{{p4|}}}| <br/>[[{{{p4}}}|<span style="font-size:300%;">←</span>]] {{#if:{{{flag_p4|}}}|[[File:{{{flag_p4}}}|15px{{#ifeq:{{{border_p4}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p4}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_p4|}}}|{{{image_p4}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_p4}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p4}}}|alt=]]}}}}<br/>}}{{#if:{{{p5|}}}| <br/>[[{{{p5}}}|<span style="font-size:300%;">←</span>]] {{#if:{{{flag_p5|}}}|[[File:{{{flag_p5}}}|15px{{#ifeq:{{{border_p5}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p5}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_p5|}}}|{{{image_p5}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_p5}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p5}}}|alt=]]}}}}<br/>}}}}
|style="vertical-align:middle; text-align:center; font-size:100%; border:0;" | {{#if:{{{year_end|}}}| {{#if:{{{life_span|}}}|{{{life_span}}} |{{#ifeq:{{{year_start|}}}|{{{year_end}}}|{{{year_start}}}|{{#if:{{{year_start|}}}|{{{year_start}}}–}}{{{year_end}}}}}}} |Life span? }}
| style="width:50px; border:0; vertical-align:middle; text-align:right; line-height:105%; font-size:30%;"| {{#if:{{{s5|}}}|[[#before-after|<span style="font-size:300%;">↓</span>]]| {{#if:{{{s1|}}}|{{#if:{{{flag_s1|}}}|[[File:{{{flag_s1}}}|15px{{#ifeq:{{{border_s1}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s1}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s1|}}}|{{{image_s1}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_s1}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s1}}}|alt=]]}}}} [[{{{s1}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br/>}}{{#if:{{{s2|}}}| <br/>{{#if:{{{flag_s2|}}}|[[File:{{{flag_s2}}}|15px{{#ifeq:{{{border_s2}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s2}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s2|}}}|{{{image_s2}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_s2}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s2}}}|alt=]]}}}} [[{{{s2}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br/>}} {{#if:{{{s3|}}}| <br/>{{#if:{{{flag_s3|}}}|[[File:{{{flag_s3}}}|15px{{#ifeq:{{{border_s3}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s3}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s3|}}}|{{{image_s3}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_s3}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s3}}}|alt=]]}}}} [[{{{s3}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br/>}}{{#if:{{{s4|}}}| <br/>{{#if:{{{flag_s4|}}}|[[File:{{{flag_s4}}}|15px{{#ifeq:{{{border_s4}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s4}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s4|}}}|{{{image_s4}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_s4}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s4}}}|alt=]]}}}} [[{{{s4}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br/>}}{{#if:{{{s5|}}}| <br/>{{#if:{{{flag_s5|}}}|[[File:{{{flag_s5}}}|15px{{#ifeq:{{{border_s5}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s5}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s5|}}}|{{{image_s5}}}|[[File:Blank.png|15px{{#ifeq:{{{border_s5}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s5}}}|alt=]]}}}} [[{{{s5}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br/>}}}}
|}<noinclude>[[Categoria:Models:Infobox]]{{Model:Stizzar|test ––[[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 13:29, 28. sett 2026 (CEST) }}
</noinclude>
jukjjqsfunonvd8tnyyor9sj9fynwd5
Model:Test/Legenda
10
12267
174315
149428
2026-09-28T07:01:09Z
~2026-52111-62
24035
174315
wikitext
text/x-wiki
<div class='my-legend'>
<div class='legend-title'>{{{titel}}}</div>
<div class='legend-scale'>
<ul class='legend-labels'>
<li><span style='background:{{{colur1}}};'> </span>{{{descripziun1}}}</li>
<li><span style='background:{{{colur2}}};'> </span>{{{descripziun2}}}</li>
<li><span style='background:{{{colur3}}};'> </span>{{{descripziun3}}}</li>
</ul>
</div>
<div class='legend-source'>Funtauna: {{{funtauna}}}</div>
</div>
{{Test/Legenda|colur1= |descripziun1=
<noinclude>[[Categoria:Models:Infobox]]</noinclude>
dp4em1exdvsvnnnfr38074gurgjg1to
174358
174315
2026-09-28T11:31:53Z
Albinfo
2471
stizzar
174358
wikitext
text/x-wiki
<div class='my-legend'>
<div class='legend-title'>{{{titel}}}</div>
<div class='legend-scale'>
<ul class='legend-labels'>
<li><span style='background:{{{colur1}}};'> </span>{{{descripziun1}}}</li>
<li><span style='background:{{{colur2}}};'> </span>{{{descripziun2}}}</li>
<li><span style='background:{{{colur3}}};'> </span>{{{descripziun3}}}</li>
</ul>
</div>
<div class='legend-source'>Funtauna: {{{funtauna}}}</div>
</div>
{{Test/Legenda|colur1= |descripziun1=
<noinclude>[[Categoria:Models:Infobox]]
{{Model:Stizzar|test ––[[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 13:31, 28. sett 2026 (CEST) }}
</noinclude>
2qr6ppu1afaxbdvqak5cldmgezkgua3
Culaischen
0
13549
174273
172669
2026-09-28T00:27:50Z
InternetArchiveBot
16747
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
174273
wikitext
text/x-wiki
<div class="noprint">{{Model:Taxobox
|Tip = Planta
|Num = Culaischen
|Maletg = Illustration_Sorbus_aucuparia0.jpg
|Descripziun = Culaischen
|Famiglia = Rosaceae
|Sutfamiglia = Spiraeoideae
|Tribus = Pyreae
|Suttribus = Pyrinae
|Gener = ''Sorbus''
|Binomen = Sorbus aucuparia
|Autur = L.
|Onn =
}}
</div>
Il '''culaischen''' (''Sorbus aucuparia'') è ina spezia da planta or dal gener ''Sorbus'' entaifer la famiglia dals Rosaceae. L’appartegnientscha a la puma da minz sa mussa cun contemplar pli detagliadamain ils fritgs: quels vesan or sco pitschens mails.
Il culaischen è derasà en vastas parts da l’[[Europa]] e crescha sco planta da piunier sin terrens fitg differents. Per insects, utschels e mammals furma il culaischen in’impurtanta planta da pavel. L’utilisaziun multifara tras l’uman sa mussa betg il davos en il vast spectrum da nums regiunals. Er en la tradiziun populara gioga la planta in’impurtanta rolla. Cuntrari a quai ch’i vegn savens supponì, n’è la puma-culaischen betg toxica.
== Etimologia ==
[[Datoteca:Ebereschebaum.jpg|thumb|200px|Planta cun puma-culaischen madira]]
Il num scientific ‹aucuparia› vegn furmà dad ‹au› (''avis'' = utschè) e ‹cuparia› (''capere'' = tschiffar) e deriva da quai ch’ils fritgs vegnivan duvrads pli baud per tschiffar utschels.
A la muntada dal fritg per ils animals fa er allusiun il num popular rumantsch ‹puma-chaura›. Il num rumantsch per la planta, culaischen, vegn deducì d’ina furma prelatina *''culicinu'' che vegn interpretada sco cumbinaziun or da gallic *''kormisio'' (cf. [[Simmental]] ‹Gürbsch›, [[Partenz]] ‹Gürgetsch›) cun lumbard *''malicinu''.<ref>Cf. [https://www.vocabularisursilvan.ch Vocabulari sursilvan].</ref>
Il num tudestg ‹Eberesche› renviescha al fatg che la feglia sumeglia quella dal fraissen, schegea che las duas spezias n’èn betg parentadas pli stretgamain. L’emprima part dal pled va enavos sin gallic ''eburos'' ‹Eibe› che deriva dad indogerman *erebʰ-; quai signifitga ‹da colur cotschen stgira, brinenta› e sa referescha a la colur dals fritgs.
== Descripziun ==
=== Habitus ===
La planta che perda la feglia d’atun cuntanscha per ordinari ina vegliadetgna da 80, en cas excepziunals, surtut en la muntogna, da fin 120 onns.<ref>Gerhard K.F. Stinglwagner, Ilse Haseder, Reinhold Erlbeck: ''Das Kosmos Wald und Forst Lexikon.'' Kosmos-Verlag, Stuttgart 2005, ISBN 3-440-10375-7, p. 194.</ref> Cun in’autezza d’en media 15 meters è il culaischen ina planta plitost pitschna. En posiziun libra, senza vegnir sumbrivada d’autras plantas, po ella cuntanscher in’autezza da fin a 25 meters. Da tscheps tagliads creschan per ordinari plirs bists en furma da chaglias bundant pli pitschnas. Ils emprims onns crescha il culaischen relativamain svelt, silsuenter pli plaun. La planta dispona d’in sistem da ragischs profund ed è er abla da sa multiplitgar tras plantinas dal tschep e fadetgnas da la ragisch.
Caracteristic per il culaischen èn sia statura graziusa e la curuna ovala fin radunda ch’è construida a moda lucca ed irregulara. Il bist da la planta è segnà d’ina fisionomia schlanca, cilindrica. La roma stat a dretg ora, en posiziun enclinada ensi. La scorsa glischa, glischanta da plantas giuvnas è melnenta fin grisch verdenta e surtratga da lenticellas orizontalas che servan al stgomi da gas cun l’ambient. Cun ils onns survegn la scorsa da la planta ina coluraziun grisch fustga ed ina structura segnada da sfessas finas. Be paucs exemplars sviluppan en l’auta vegliadetgna en la part inferiura dal bist ina scorsa nairenta cun sfessas verticalas. Fadetgnas giuvnas èn per ordinari cuvertas cun in pail lom fieutrà da colur tschendrusa. In’atgnadad furma il clorofil situà sut la scorsa glischa da la roma. Quel pussibilitescha a la planta la fotosintesa gia avant che la feglia chatscha. Quai promova la derasaziun da la planta en autezzas superiuras.
=== Brumbel ===
[[Datoteca:Sorbus_aucuparia_Lentizellen.jpg|thumb|180px|Scorsa cun lenticellas]]
[[Datoteca:Sorbus-aucuparia-15-01-2008-186.JPG|thumb|180px|Brumbel]]
[[Datoteca:Sorbus_aucuparia.JPG|thumb|180px|Fegl en coluraziun d’atun]]
[[Datoteca:20150513Sorbus_aucuparia2.jpg|thumb|180px|Portaflurs]]
[[Datoteca:Sorbus_aucuparia_wood.jpg|thumb|180px|Lain]]
Ils brumbels d’enviern dal culaischen èn per ordinari d’in violet stgir e surtratgs cun in fieuter alv. Quai furma in impurtant criteri per distinguer la planta dal sorber dumesti: tar quest ultim sviluppan ils brumbels verds, tatgants per il pli als urs da las stgaglias in fin pail. Il brumbel final als pizs da la roma è per ordinari sturschì.
Ils fegls verds, ordinads vi da la roma a moda alternanta, sa dividan en moni e plat dal fegl; els cuntanschan ina lunghezza da 17–20 cm ed ina ladezza da 8–11 cm. Il moni d’ina lunghezza da 3–5 cm e l’axa principala èn pli u main cotschnents. Il plat dal fegl sa cumpona per il pli da 9 fin 19 fegliets da furma lunghenta-elliptica. Ils singuls fegliets han ina lunghezza da 4–6 cm ed ina ladezza da 2 cm; be il fegliet final è munì cun in pitschen moni. L’ur dal plat dispona da dents ch’èn orientads vers il piz dal fegl, entant che la basa ha ina furma radunda asimetrica. La surfatscha dal fegl n’è betg pailusa e d’in verd frestg; la vart sut è plitost verd grischa e levamain pailusa. Il fis dal fegl è munì tranter ils singuls fegliets cun pitschnas crennas.
=== Portaflurs e flurs ===
Il culaischen flurescha gia a partir d’ina vegliadetgna da tschintg fin sis onns. En l’emisfera nord flurescha la planta dal matg fin il zercladur. Il portaflurs en furma da panicla unescha tranter 200 e 300 flurs.
La flur androgina ha in diameter da ca. 10 millimeters e dumbra tschintg petals alvs da furma radunda fin ovala. La lunghezza dals 20 stamins correspunda pli u main a quella dals petals (ca. 3 fin 5 millimeters). La flur posseda dus fin tschintg stigmas ch’èn pailus en la part inferiura.<ref>Frank Müller, Christiane M. Ritz, Erik Welk, Karsten Wesche (ed.): ''Exkursionsflora von Deutschland.'' Fundà da Werner Rothmaler. ''Gefäßpflanzen: Kritischer Ergänzungsband'', 11avla ed. extendida. Springer-Verlag, 2016, ISBN 3-827431-32-8, p. 117.</ref>
=== Fritgs e sems ===
Ils fritgs madiran da l’avust fin il settember. Madirads dal tuttafatg èn quels da furma radunda fin ovala, glischs e d’in cotschen glischant. Botanicamain sa tracti da fritgs en furma da mail. Ils sems cuntegnids en quels cuntanschan ina lunghezza da 3,5–4,5 millimeters, èn plats e da colur brin cotschna. Savens pendan ils fritgs fin l’enviern en puschels spess vi da la planta.
=== Dumber da cromosoms ===
Il dumber da cromosoms munta a x = 17; igl è avant maun diploidia cun in dumber da cromosoms da 2n = 34.<ref name="Meyer2005">Norbert Meyer, Lenz Meierott, Herbert Schuwerk, Otto Angerer: ''Beiträge zur Gattung Sorbus in Bayern.'' En: ''Berichte der Bayerischen Botanischen Gesellschaft zur Erforschung der Heimischen Flora'', tom spezial, 2005, p. 5–216 (''Sorbus aucuparia'': p. 64–67).</ref>
== Ecologia ==
=== Moda da viver ===
Las ragischs dal culaischen èn – sco che quai è tipic per spezias da ''Sorbus'' – circumdadas d’ina micoriza, la quala sustegna l’apport da substanzas nutritivas. Il [[bulieu]] ''Glomus intraradices'' ha pudì vegnir identifitgà sco partenari da micoriza dal culaischen.
=== Impollinaziun ===
Tar las flurs dal culaischen madiran ils stigmas avant ils satgets da pollen (anters); quai numnan ins en la botanica proteroginia e promova l’impollinaziun estra. Nectar vegn purschì a moda zuppada. La savur relativamain malempernaivla da las flurs regorda a salamuira da ringias e deriva da la substanza activa metilamin. Quel carmala surtut baus ed avieuls sco impollinaders; ma er avieuls stiman il nectar.
=== Derasaziun ===
Ils fritgs vegnan surtut rimnads d’utschels e mammals, e quai per il pli suenter la schelira (entant che fritgs giuvens, anc frestgs, vegnan rimnads main savens). Ils sems vegnan excretads senza esser vegnids digerids, uschia che la derasaziun da la planta è segirada a moda effectiva. Ils sems pon però pir schermigliar suenter esser stads depositads in pli lung temp en in ambient umid.
=== Il culaischen sco planta da pavel ===
[[Datoteca:Bombycilla garrulus cynffon sidan.jpg|thumb|200px|Frisun]]
Per numerus animals furma il culaischen in’impurtanta planta da pavel. Cumprovads èn fin qua 31 spezias da [[mammals]] e 72 spezias d’[[insects]], tranter quels 41 spezias da splerins pitschens e dudesch giargiagliuns. Ils fritgs vegnan tratgs a niz d’almain 63 spezias d’[[utschels]] e 20 spezias da mammals. Tranter ils utschels èn surtut da numnar [[filomela]], [[tursch perniclà]], [[puppencotschen]], [[fustgetta dal chapitsch]], [[pitgarel]] e [[prelat]]; quels sa nutreschan d’ina vart dals fritgs e dovran da l’autra vart – ensemen cun il [[pitgalain verd]] – la planta sco lieu da gnivar. Grond’impurtanza sco nutriment han ils fritgs er per il [[tursch cotschen]] ed il [[frisun]] ch’arrivan tscherts onns nà da l’[[Europa dal Nord]] fin tar nus e che passentan alura ina part da l’enviern en l’[[Europa Centrala]]. Ma er la [[vulp]] ed il [[tais]] na refusan betg ils fritgs.
La [[sgragia]] e divers animals ruiders sco [[durmigliet]], [[muscardin]], [[mieur sbavetta]] e [[mieur champestra]] zuppan en la terra fritgs sco provisiun d’enviern. Damai ch’ina buna part da questas provisiuns vegn emblidada u betg pli chattada, furman quests zups in’impurtanta contribuziun a la derasaziun da la planta. Divers baus (p.ex. il giargiagliun ''Otiorhynchus Niger'') e rasulaunas (p.ex. da las spezias da splerins raras ''Venusia cambrica'' e ''Trichosea ludifica''), ma er mammals cun unglas pèr sco chavriels u tschiervs, sa nutreschan dals fegls, chatschs e brumbels da la planta.
=== Malsognas ===
Dapi il 1960 sa laschan observar en l’[[Europa Centrala]] vi dals culaischens sintoms da malsogna (flatgs caracteristics, creschientscha reducida, in scrudar successiv) ch’èn probablamain colliads cun in virus ch’è parentà cun la famiglia dals Bunyaviridae.
Ils fegls dal culaischen pon esser pertutgads da bulieus da ruina dal gener ''Gymnosporangium'' e dad ''Ochropsora ariae'' sco er da la sfarinussa da la spezia ''Podosphaera aucupariae''.<ref>Wolfgang Helfer: [http://www.lwf.bayern.de/mam/cms04/waldschutz/dateien/w17_pilze_an_vogelbeere.pdf ''Pilze an Vogelbeere.''] Bayerische Landesanstalt für Wald und Forstwirtschaft (PDF; 25 kB).</ref>
=== Insects nuschaivels ===
Tranter ils insects nuschaivels che cumparan sin il culaischen èn da numnar diversas chamulaunas (surtut ''Argyresthia conjugella''), vespras e chariels.<ref name="Eder">Reinhard Eder: [http://www.lwf.bayern.de/wissenstransfer/forstliche-informationsarbeit/071017/index.php ''Die Vogelbeere – ein Obstbaum.''] Bayerische Landesanstalt für Wald und Forstwirtschaft (PDF; 56 kB).</ref>
== Derasaziun ==
=== Areal ===
[[Datoteca:Sorbus_aucuparia_range.svg|thumb|260px|Territori da derasaziun]]
Il culaischen è derasà en quasi tut l’[[Europa]]. Vers ost tanscha il territori da derasaziun fin en la [[Sibiria dal Vest]], vers sid fin en la [[Spagna dal Nord]], [[Corsica]], [[Sicilia]], la [[Grezia dal Nord]] e la [[Bulgaria]]. En l’[[Europa dal Sid]] existan effectivs be en regiuns muntagnardas ed èn qua relativamain rars. Effectivs da l’[[Asia dal Sidvest]] vegnan per part identifitgads sco atgna spezia (''Sorbus boissieri'' Schneider), per part attribuids a ''Sorbus aucuparia''. En l’[[Europa Centrala]] è la spezia derasada vastamain; ses territori da derasaziun principal sa chatta qua en las Alps e Prealps sco er en las Muntognas mesaunas da la Germania Centrala ed en la Planira da la Germania dal Nord. Sin marschs, en territoris sitgs e sin terrens alluvials cumpara la planta darar resp. manca dal tut.
=== Spazi da viver ===
Il culaischen è ina planta pauc pretensiusa; ella colonisescha sco ina da las emprimas plantas terren nuncultivà e cumpara en cleragls, saivs vivas u a l’ur dal guaud. Ses spectrum da terren tanscha da magher fin ritg da substanzas nutritivas, da sitg fin umid e dad acid fin ritg da basas. La planta crescha tant en guauds da feglia sco er en guauds da coniferas, sin terrens da palì e sin gondas sitgas. En muntogna cumpara ella fin al cunfin dal guaud, en la [[Norvegia]] fin a la costa da la mar da glatsch. En guauds pioniers muntagnards remplazza il culaischen savens il badugn sco planta dominanta. En las [[Alps]] munta ella per part en autezzas da bundant 2000 meters.<ref>Reinhold Erlbeck: [http://www.lwf.bayern.de/mam/cms04/boden-klima/dateien/w17_vogelbeere_portr%C3%A4t_des_baume_des_jahres_1997.pdf ''Die Vogelbeere- ein Porträt des Baum des Jahres 1997.'']</ref>
== Sistematica ==
[[Datoteca:Eberesche_Zervreilasee.JPG|thumb|220px|Culaischen al Lai da Zervreila (1900 m s.m.)]]
La planta è vegnida publitgada l’emprima giada l’onn 1753 tras [[Carl von Linné]] en sia publicaziun ‹Species Plantarum›.<ref>Species Plantarum, tom 1, p. 477.</ref>
''Sorbus aucuparia'' appartegna al sutgener ''Sorbus'' or dal gener ''Sorbus''. En l’Europa è ''Sorbus aucuparia'' il sulet represchentant da la sutspezia. Igl existan intginas sutspezias da ''Sorbus aucuparia''<ref name="Meyer2005">Norbert Meyer, Lenz Meierott, Herbert Schuwerk, Otto Angerer: ''Beiträge zur Gattung Sorbus in Bayern.'' En: ''Berichte der Bayerischen Botanischen Gesellschaft zur Erforschung der Heimischen Flora'', tom spezial, 2005, p. 5–216 (''Sorbus aucuparia'': p. 64–67).</ref>:
* ''Sorbus aucuparia'' L. subsp. ''aucuparia'': Questa sutspezia è derasada vastamain en l’[[Europa]], la regiun dal [[Caucasus]] e l’[[Asia dal Vest]]. En pli l’han ins plantà en bleras autras parts dal mund. Tar questa sutspezia èn ils brumbels, las varts sut da la feglia e l’axa principala dals portaflurs savens cuverts dal tuttafatg cun chavels. Ils brumbels n’èn betg tatgus. Ils pizs dals fegliets èn smuttads u munids cun in piz andetg. Ils fegls dal chalesch èn medemamain surtratgs cun chavels ed han ina furma triangulara. Ils fritgs fauss èn radundets.
* ''Sorbus aucuparia'' subsp. ''glabrata'' (Wimm. & Grab.) Hedl.: Questa sutspezia è en general bler main pailusa che la sutspezia ''aucuparia''. Ils brumbels èn savens tatgants. La textura dals fegliets è pli fina. Quels daventan plaun a plaun pli graschels vers il piz. Els èn bunamain nivs. Be sin l’axa principala da la vart sut sa furma in lev pail. Las axas principalas dals portaflurs han strusch pail u èn dal tuttafatg nivas. Ils fritgs fauss èn pli lungs che lads. Il territori da derasaziun principal sa chatta en l’Europa dal Nord ed en posiziuns pli autas en l’Europa Centrala.
* ''Sorbus aucuparia'' subsp. ''praemorsa'' (Guss.) Nyman: Questa sutspezia cumpara be en la [[Calabria]], [[Sicilia]] e [[Corsica]].
* ''Sorbus aucuparia'' subsp. ''fenenkiana'' T.Georgiev & Stoj.: Endemit che crescha be en la [[Bulgaria]].
* ''Sorbus aucuparia'' subsp. ''sibirica'' (Hedl.) Krylov: Questa sutspezia crescha en la [[Mongolia]], la [[Sibiria]], e la part orientala da la [[Russia]].
* ''Sorbus aucuparia'' subsp. ''maderensis'' (Lowe) McAll.: Crescha be a [[Madeira]].
== Utilisaziun ==
=== Planta decorativa ===
Ultra da la derasaziun natirala da la planta, vegn il culaischen er utilisà gugent en l’orticultura ed en la planisaziun da la cuntrada. Pervi dals fritgs e portaflurs decorativs e perquai che la planta è vaira resistenta cunter immissiuns, vegn ella plantada savens en citads sper vias ed en parcs.
=== Inschigneria biologica ===
[[Datoteca:Vogelbeere_allee.jpg|thumb|230px|Alea da culaischens]]
Il culaischen sa distingua da bleras autras plantas surtut tras sia resistenza cunter la schelira ed il vent. Er cunter schelira tardiva sa mussa el resistent. Il vast sistem da ragischs tanscha fin en stresas da terren profundas. Damai che la planta sa multiplitgescha er a moda vegetativa e chatscha fitg ferm, vegn ella utilisada gugent en il context da rempars d’auals biologics e da la protecziun cunter lavinas. La feglia crudada sa decumpona relativamain svelt e proveda il terren cun vaira bler magnesium. Quai ha per l’ina in effect positiv sin la furmaziun da humus, per l’autra meglierescha la planta l’agen provediment cun substanzas nutritivas, uschia che quella daventa sezza pli resistenta cunter influenzas exteriuras. Pervi da l’atgnadad da la planta da meglierar il humus, vegn il culaischen plantà sapientivamain en guauds da pigns.
=== Lain ===
La structura dal lain è segnada da poras sparpagliadas. Il lain da cor ha ina bella maseraziun ed è adattà per lavurs da turn. Il lain da cor da plantas pli veglias è fitg dir e persistent, cumparegliabel cun il lain da tigl; pli baud han ins fatg diever da quel en lavuratoris da roders. Il lain alv è segnà da fibras finas ed è elastic; quel è adattà fitg bain per lavurs d’entagl.
=== Medischina ===
Cumbain ch’i sa mantegna en la cretta populara stinadamain la fama ch’ils fritgs sajan da tissi, n’è quai betg correct. Percunter cuntegnan las coclas acid da parasorbin che po chaschunar problems dal magun. Cun coier la puma-culaischen vegn l’acid da parasorbin transfurmà en acid da sorbin ch’è bain cumportabel. Coclas cotgas pon ins pia er consumar en dumbers pli gronds. Pervi da l’auta cumpart da vitamin C (fin a 100 mg per 100 g coclas, resp. ca. 1/3 damain suenter avair cotg quellas) furmava la puma-culaischen pli baud in impurtant med cunter scorbut. Ils fritgs cuntegnan ultra da quai il provitamin A e sorbit (che vegniva pli baud duvrà per diabetichers sco substitut da zutger).<ref>Klaus Storm: [http://www.lwf.bayern.de/wissenstransfer/forstliche-informationsarbeit/071016/index.php ''Pharmazie und Medizin, Volksmedizin.''] Bayerische Landesanstalt für Wald und Forstwirtschaft (PDF; 25 kB).</ref>
La medischina natirala utilisescha la feglia e las flurs. En furma setgada vegn quella t.a. duvrada en tés cunter tuss, bronchitis e mal il magun. Tenor [[Johann Künzle]] duai la puma-culaischen ultra da quai schliar mucosa da las cordas vocalas ed uschia prestar buns servetschs en cas da raucadad.
=== Confitura ===
[[Datoteca:Werne-12-07-08_126a.jpg|thumb|220px|Senza resalvas sa laschan ils fritgs surtut consumar en furma cotga]]
Suenter las emprimas scheliras perdan ils fritgs il gust amar che deriva da l’acid da parasorbin e survegnan in gust levamain dultsch. En tschertas regiuns, p.ex. en parts da la [[Baviera]] e [[Boemia]], vegn preparà dals fritgs ina confitura che gusta – sumegliant a la giglidra – levamain aschin e che vegn servida tar tratgas da selvaschina.
=== Bavrondas alcoholicas ===
Da las coclas sa laschan gudagnar liquor e vinars. La tradiziun da producir vinars da puma-culaischen è surtut enconuschenta en il [[Tirol]], [[Salzburg]] e la [[Stiria]]. Perquai che la racolta ed elavuraziun da las coclas dovra bler temp e perquai ch’i sa laschan gudagnar be ca. 2 liters vinars sin 100 liters maischa, è il product final vaira char.
=== Ulteriura utilisaziun ===
La scorsa sa lascha utilisar per colurar launa; quella survegn in tun brin fin cotschnent.
== Aspects culturals ==
Ils [[Germans]] veneravan il culaischen sco planta sontga deditgada a Thor. En la Snorra-Edda (Skáldskaparmál 18) vegn descrit co che Thor ha tratg sasez or dal flum Wimur vi d’in moni dal culaischen.
En diversas regiuns e culturas (p.ex. [[Irlanda]], [[Scozia]], [[Svezia]]) raquinta la cultura populara ch’il culaischen protegia cunter strias; perquai vegniva la planta plantada davant chasa u ch’ins muniva la culmaina da la stalla cun ina planta decorada.
Entaifer il circul da plantas celtic – in’invenziun dal neopaganissem celtic – tutga il culaischen sper il mailer, il nuscher ed il pign tar las plantas da la vita. Ils [[Celts]] sezs plantavan quel en lur lieus sontgs (surtut lieus d’orachel e da dretgira).
== Annotaziuns ==
<references/>
== Litteratura ==
* Ruprecht Düll: ''Unsere Ebereschen und ihre Bastarde.'' (''Die neue Brehm-Bücherei'', carnet 226), 2. ed., Westarp-Wissenschaftliche-Verlags-Gesellschaft, Hohenwarsleben 2006, ISBN 3-89432-667-0.
* Ev e Frank Löser: ''Die Eberesche (Vogelbeere) – Wissenswertes – Verwendung – Rezepte.'' Verlag Rockstuhl, 2010, ISBN 978-3-86777-196-2.
* Klaus Hillebrand: ''Vogelbeere (Sorbus aucuparia L.) im westfälischen Bergland. Wachstum, Ökologie, Waldbau.'' (''Schriftenreihe der Landesanstalt für Ökologie, Bodenordnung und Forsten, Landesamt für Agrarordnung Nordrhein-Westfalen'', tom 15), dissertaziun, Landwirtschaftsverlag, Münster 1998, ISBN 3-89174-028-X.
* Gerhard K. F. Stinglwagner, Ilse Haseder, Reinhold Erlbeck: ''Das Kosmos Wald und Forst Lexikon.'' Kosmos-Verlag, Stuttgart 2005, ISBN 3-440-10375-7, p. 194s.
* Werner Rothmaler: ''Exkursionsflora von Deutschland. Gefäßpflanzen.'' Grundband, Spektrum-Verlag, ISBN 3-8274-1359-1.
* Ingrid e Peter Schönfelder: ''Das Neue Handbuch der Heilpflanzen, Botanik Arzneidrogen, Wirkstoffe Anwendungen.'' Franckh-Kosmos Verlag, Stuttgart 2011, ISBN 978-3-440-12932-6.
* L. Roth, M. Daunderer, K. Kornmann: ''Giftpflanzen Pflanzengifte.'' 6. ed. extendida, 2012, Nikol-Verlag, ISBN 978-3-86820-009-6.
== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Sorbus aucuparia|Culaischen}}
* [https://web.archive.org/web/20200110230016/https://www.infoflora.ch/de/flora/sorbus-aucuparia.html Sorbus aucuparia L.], sin: infoflora.ch
* [http://linnaeus.nrm.se/flora/di/rosa/sorbu/sorbaucv.jpg Derasaziun sin l’emisfera nord] tenor: Eric Hultén, Magnus Fries: ''Atlas of North European vascular plants'', 1986, ISBN 3-87429-263-0.
* [https://web.archive.org/web/20200117124238/http://www.blumeninschwaben.de/Zweikeimblaettrige/Rosengewaechse/sorbus_gefiedert.htm#Gew%C3%B6hnliche%20Eberesche%C2%A0 Fotografias e fatgs davart la planta], sin: flora-de
* [https://web.archive.org/web/20130702041533/http://www.biologie.uni-hamburg.de/bzf/museum/nutzpfl_a_z/vogelbeere.htm Plantas da niz dad A–Z: Culaischen]
* [http://www.garten.cz/e/de/746-gemeine-eberesche-sorbus-aucuparia garten.cz: ''Sorbus aucuparia''], sin: garten.cz
[[Categoria:Plantas]]
[[Categoria:Artitgels recumandads (Coniferas e plantas da feglia)]]
lyppanx4r9cfatdij824iysdia2cgjg
Domat (sursilvan)
0
13896
174275
172149
2026-09-28T04:11:12Z
~2026-52111-62
24035
174275
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Domat}}
{{sursilvan|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=Domat}}
{{Infochascha Unitad d'administraziun svizra
|Num = Domat
|Tip = Vischnanca politica
|Vopna = CHE Domat-Ems COA.svg
|Panorama = Domat-Ems Dorf Ost.jpg
|Descripziun = Domat en direcziun [[Cuira]]
<!--- ADMINISTRAZIUN --->
|Chantun = Grischun
|Regiun = Plaun
|Titel president =
|President =
<!--- TERRITORI --->
|Charta = Karte Gemeinde Domat Ems 2016.png
|Autezza = 586
|Surfatscha = 24,22
|Populaziun = {{EWZ CH|CH-GR|3722}}
|Data populaziun = {{EWD|CH-GR}}
|Spessezza = 312
|Fracziuns = 44
|Cunfina cun =
|NS = 46.833329
|EW = 9.449999
<!--- AUTRAS INFURMAZIUNS --->
|NP = 7013
|Preselecziun = 081
|UST = 3722
|Abitants =
|Surnum =
|Lingua tradiziunala =
|Dialect =
<!--- INTERNET --->
|Pagina-web = www.domat-ems.ch
|eLIR = 242
}}
'''Domat''' ({{Audio|roh-sursilvan-Domat.ogg|[ˈdomɐt]}}, {{DeS|Ems}}) ei ina vischnaunca en il [[Chantun Grischun|cantun Grischun]] en la [[Svizra]]; ella tucca tar il district dal Plaun.
'''Domat/Ems''' ei dapi l'onn 1943 il num ufficial dalla vischnaunca.
Domat ha biaras baselgias. Quellas muossan ils differents stadis co la vischnaunca ei carschida.
La pli veglia baselgia ei quella da Sogn Pieder al pei dalla ''Tuma Castè''. Al posses dalla vischnaunca da Domat sauda era ''l‘Alp Ranasca'' sur Pigniu.
Enconuschenta lunsch entuorn ei la vischaunca da Domat pervia da sias dudisch tumas.
Tochen el 19. tschentaner tschintschavan tuts romontsch a Domat. Ella secunda mesadad dil 19. tschentaner ei adina vegniu discurriu dapli tudestg. Mo la majoritad dils habitonts tschintschava aunc adina romontsch. Suenter la secunda uiara mundiala ei adina vegniu discurriu dapli tudestg.
== Populaziun ==
{| class="wikitable"
! colspan="10" |Svilup da la populaziun
|-
|'''Onn'''
|1850
|1900
|1941
|1960
|1970
|1980
|1990
|2000
|2020
|-
|'''Populaziun'''
|1247
|1504
|1955
|3469
|5701
|6266
|6442
|6372
|8185
|}
== Cultura ed attracziuns ==
Domat ei enconuschents per sias processiuns. La pli enconuschenta processiun ei quella da Sontgilcrest che vegn festivada diesch dis suenter Tschuncheismas. Medemamain han las processiuns da Nossadunna d'uost (el dialect da Domat: Nossadunna d'avust) sco era quella da Venderdis sogn in plaz fix ella veta religiusa e culturala dil vitg.
In plaz fix ella vita culturala da Domat ha era il tscheiver (el dialect da domat: bagordas). Il tscheiver ha liug duront quater dis e finescha cun il «vendergis mellen». Il punct culminont ei la gievgia grassa cun il til da tscheiver.
==== Baselgias ====
Enzatgei che dat en egl, ein las biaras baselgias e capluttas che muossan ils differents stadis da svilup dil vitg. En tut ha Domat siat edifzis sacrals. Il pli vegl sanctuari ei la baselgia Sogn Pieder al pei dalla Tuma Casté. Il pli giuven baghetg ei la baselgia refurmada ch'ei vegnida erigida igl onn 1964.
* Baselgia Sogn Pieder
* Baselgia Sogn Gion
* Baselgia parochiala Katholische Pfarrkirche Mariä Himmelfahrt
* Caplutta Nossadunna dallas dolurs
* Caplutta Sogn Antoni
* Caplutta S. Frena
* Baselgia refurmada
== Annotaziuns ==
<references />
{{Il Plaun}}
[[Categoria:Lieu en il chantun Grischun]]
[[Categoria:Vischnancas dal chantun Grischun]]
pn6h0it6wuj32ybbh37gs3omwuqpunc
174276
174275
2026-09-28T04:17:07Z
~2026-52111-62
24035
174276
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Domat}}
{{sursilvan|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=Domat}}
{{Infochascha Unitad d'administraziun svizra
|Num = Domat
|Tip = Vischnaunca politica
|Vopna = CHE Domat-Ems COA.svg
|Panorama = Domat-Ems Dorf Ost.jpg
|Descripziun = Domat en direcziun [[Cuira|Cuera]]
<!--- ADMINISTRAZIUN --->
|Chantun = Grischun
|Regiun = Plaun
|Titel president =
|President =
<!--- TERRITORI --->
|Charta = Karte Gemeinde Domat Ems 2016.png
|Autezza = 586
|Surfatscha = 24,22
|Populaziun = {{EWZ CH|CH-GR|3722}}
|Data populaziun = {{EWD|CH-GR}}
|Spessezza = 312
|Fracziuns = 44
|Cunfina cun =
|NS = 46.833329
|EW = 9.449999
<!--- AUTRAS INFURMAZIUNS --->
|NP = 7013
|Preselecziun = 081
|UST = 3722
|Abitants =
|Surnum =
|Lingua tradiziunala =
|Dialect =
<!--- INTERNET --->
|Pagina-web = www.domat-ems.ch
|eLIR = 242
}}
'''Domat''' ({{Audio|roh-sursilvan-Domat.ogg|[ˈdomɐt]}}, {{DeS|Ems}}) ei ina vischnaunca en il [[Chantun Grischun|cantun Grischun]] en la [[Svizra]]; ella tucca tar il district dal Plaun.
'''Domat/Ems''' ei dapi l'onn 1943 il num ufficial dalla vischnaunca.
Domat ha biaras baselgias. Quellas muossan ils differents stadis co la vischnaunca ei carschida.
La pli veglia baselgia ei quella da Sogn Pieder al pei dalla ''Tuma Castè''. Al posses dalla vischnaunca da Domat sauda era ''l‘Alp Ranasca'' sur Pigniu.
Enconuschenta lunsch entuorn ei la vischaunca da Domat pervia da sias dudisch tumas.
Tochen el 19. tschentaner tschintschavan tuts romontsch a Domat. Ella secunda mesadad dil 19. tschentaner ei adina vegniu discurriu dapli tudestg. Mo la majoritad dils habitonts tschintschava aunc adina romontsch. Suenter la secunda uiara mundiala ei adina vegniu discurriu dapli tudestg.
== Populaziun ==
{| class="wikitable"
! colspan="10" |Svilup da la populaziun
|-
|'''Onn'''
|1850
|1900
|1941
|1960
|1970
|1980
|1990
|2000
|2020
|-
|'''Populaziun'''
|1247
|1504
|1955
|3469
|5701
|6266
|6442
|6372
|8185
|}
== Cultura ed attracziuns ==
Domat ei enconuschents per sias processiuns. La pli enconuschenta processiun ei quella da Sontgilcrest che vegn festivada diesch dis suenter Tschuncheismas. Medemamain han las processiuns da Nossadunna d'uost (el dialect da Domat: Nossadunna d'avust) sco era quella da Venderdis sogn in plaz fix ella veta religiusa e culturala dil vitg.
In plaz fix ella vita culturala da Domat ha era il tscheiver (el dialect da domat: bagordas). Il tscheiver ha liug duront quater dis e finescha cun il «vendergis mellen». Il punct culminont ei la gievgia grassa cun il til da tscheiver.
==== Baselgias ====
Enzatgei che dat en egl, ein las biaras baselgias e capluttas che muossan ils differents stadis da svilup dil vitg. En tut ha Domat siat edifzis sacrals. Il pli vegl sanctuari ei la baselgia Sogn Pieder al pei dalla Tuma Casté. Il pli giuven baghetg ei la baselgia refurmada ch'ei vegnida erigida igl onn 1964.
* Baselgia Sogn Pieder
* Baselgia Sogn Gion
* Baselgia parochiala Katholische Pfarrkirche Mariä Himmelfahrt
* Caplutta Nossadunna dallas dolurs
* Caplutta Sogn Antoni
* Caplutta S. Frena
* Baselgia refurmada
== Annotaziuns ==
<references />
{{Il Plaun}}
[[Categoria:Lieu en il chantun Grischun]]
[[Categoria:Vischnancas dal chantun Grischun]]
b4vjmxlcdzb1ho54oejbu9f0reig2x4
174277
174276
2026-09-28T04:41:00Z
~2026-52111-62
24035
174277
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Domat}}
{{sursilvan|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=Domat}}
{{Infochascha Unitad d'administraziun svizra
|Num = Domat
|Tip = Vischnaunca politica
|Vopna = CHE Domat-Ems COA.svg
|Panorama = Domat-Ems Dorf Ost.jpg
|Descripziun = Domat en direcziun [[Cuira|Cuera]]
<!--- ADMINISTRAZIUN --->
|Chantun = Grischun
|Regiun = Plaun
|Titel president =
|President =
<!--- TERRITORI --->
|Charta = Karte Gemeinde Domat Ems 2016.png
|Autezza = 586
|Surfatscha = 24,22
|Populaziun = {{EWZ CH|CH-GR|3722}}
|Data populaziun = {{EWD|CH-GR}}
|Spessezza = 312
|Fracziuns = 44
|Cunfina cun =
|NS = 46.833329
|EW = 9.449999
<!--- AUTRAS INFURMAZIUNS --->
|NP = 7013
|Preselecziun = 081
|UST = 3722
|Abitants =
|Surnum =
|Lingua tradiziunala =
|Dialect =
<!--- INTERNET --->
|Pagina-web = www.domat-ems.ch
|eLIR = 242
}}
'''Domat''' ({{Audio|roh-sursilvan-Domat.ogg|[ˈdomɐt]}}, {{DeS|Ems}}) ei ina vischnaunca en il [[Chantun Grischun|cantun Grischun]] en la [[Svizra]]; ella s'auda tier la [[regiun Plaun]].
'''Domat/Ems''' ei dapi l'onn 1943 il num ufficial dalla vischnaunca.
Domat ha biaras baselgias. Quellas muossan ils differents stadis co la vischnaunca ei carschida.
La pli veglia baselgia ei quella da Sogn Pieder al pei dalla ''Tuma Castè''. Al posses dalla vischnaunca da Domat sauda era ''l‘Alp Ranasca'' sur Pigniu.
Enconuschenta lunsch entuorn ei la vischaunca da Domat pervia da sias dudisch tumas.
Tochen el 19. tschentaner tschintschavan tuts romontsch a Domat. Ella secunda mesadad dil 19. tschentaner ei adina vegniu discurriu dapli tudestg. Mo la majoritad dils habitonts tschintschava aunc adina romontsch. Suenter la secunda uiara mundiala ei adina vegniu discurriu dapli tudestg.
Anteriuramein s'udeva la vischnaunca tier il district dil Plaun.
== Populaziun ==
{| class="wikitable"
! colspan="10" |Svilup da la populaziun
|-
|'''Onn'''
|1850
|1900
|1941
|1960
|1970
|1980
|1990
|2000
|2020
|-
|'''Populaziun'''
|1247
|1504
|1955
|3469
|5701
|6266
|6442
|6372
|8185
|}
== Cultura ed attracziuns ==
Domat ei enconuschents per sias processiuns. La pli enconuschenta processiun ei quella da Sontgilcrest che vegn festivada diesch dis suenter Tschuncheismas. Medemamain han las processiuns da Nossadunna d'uost (el dialect da Domat: Nossadunna d'avust) sco era quella da Venderdis sogn in plaz fix ella veta religiusa e culturala dil vitg.
In plaz fix ella vita culturala da Domat ha era il tscheiver (el dialect da domat: bagordas). Il tscheiver ha liug duront quater dis e finescha cun il «vendergis mellen». Il punct culminont ei la gievgia grassa cun il til da tscheiver.
==== Baselgias ====
Enzatgei che dat en egl, ein las biaras baselgias e capluttas che muossan ils differents stadis da svilup dil vitg. En tut ha Domat siat edifzis sacrals. Il pli vegl sanctuari ei la baselgia Sogn Pieder al pei dalla Tuma Casté. Il pli giuven baghetg ei la baselgia refurmada ch'ei vegnida erigida igl onn 1964.
* Baselgia Sogn Pieder
* Baselgia Sogn Gion
* Baselgia parochiala Katholische Pfarrkirche Mariä Himmelfahrt
* Caplutta Nossadunna dallas dolurs
* Caplutta Sogn Antoni
* Caplutta S. Frena
* Baselgia refurmada
== Annotaziuns ==
<references />
{{Il Plaun}}
[[Categoria:Lieu en il chantun Grischun]]
[[Categoria:Vischnancas dal chantun Grischun]]
6xdx25oq5qqtcirf2edqsggn1m8s80o
Johanna Spyri (puter)
0
14314
174279
174172
2026-09-28T04:50:52Z
~2026-52111-62
24035
174279
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Johanna Spyri}}
{{puter|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=Johanna Spyri}}
'''Johanna Louise Spyri''', naschida '''Heusser''' (* 12 gün 1827, [[Hirzel]], [[Chantun Turitg|chantun da Turich]]; † 7 lügl 1901, [[Turitg|Turich]]) eira üna scriptüra [[svizra]] da cudeschs pella giventüna. Ella es la creatura da la renumneda figüra literara da ''Heidi''.
== Biografia ==
Johanna Heusser eira la quarta dals ses figls dal meidi Johann Jacob Heusser e da la poetessa Meta Heusser-Schweizer, e naschit e creschit sü a [[Hirzel]], üna vschinauncha i'l [[Chantun Turitg|Chantun Turich]]. Dal [[1852]] maridet a Johann Bernhard Spyri, ün advocat, schurnalist - e pü tard nuder - naschieu a [[Turitg|Turich]], chi faiva part dal ravuogl d'amihs il pü stret da [[Richard Wagner]] illa [[Turitg|cited svizra]].
Il prüm raquint da Johanna Spyri füt ''Ein Blatt auf Vronys Grab'', publicho dal [[1871]]. Dal [[1880]] scrivet ella ''Heidis Lehr- und Wanderjahre'', chi vet fich success in tuot il muond, scu'l seguond volüm, ''Heidi kann brauchen was es gelernt hat'', gnieu our zieva ün an. Il cudesch ''Heidi'' es eir hos ün dals pü lets e tradüts dal muond; ad es gnit fat bgers films e films da disegns sün que.
Tuot las lavuors da Johanna Spyri daun ün sguard critic da la [[Svizra]] e da las cundiziuns da vita düraunt la prüma perioda industriela. Pustüt tgnaiva'la a cour la sort da giuvnas ed iffaunts, perche cha la megldra part da sieus cudeschs ho scu suottitul ''Eine Geschichte für Kinder und auch für Solche, welche die Kinder lieb haben'' ("Ün'istorgia per iffaunts ed eir per chi chi ho gugent als iffaunts"). Per que haun sieus raquints ün interess na be litterar, ma eir sociel e istoric.
Traunter [[1871]] e [[1901]] publichet ella 31 cudeschs, 27 volüms da raquints e 4 broschuras: in tuot 48 raquints.
Johanna Spyri murit dal [[1901]] a [[Turitg|Turich]]; ella gnit sepulida i'l sunteri [[Turitg|turichais]] da [[Sihlfeld]], scu otras persunas [[Svizra|svizras]] renumnedas.<br />
Sia ierta vain conserveda da l'[[Institut svizzer giuventüna e medias]] da [[Turitg|Turich]].
== Lavuors ==
* 1871, ''Ein Blatt auf Vrony's Grab''
* 1872, ''Nach dem Vaterhause!''
* 1873, ''Aus früheren Tagen''
* 1872, ''Ihrer Keines vergessen''
* 1872, ''Verirrt und gefunden (Aus dem Leben)'' (volüm da raquints)
* 1878, ''Heimathlos.'' (culs raquints ''Am Silser- und am Gardasee'' e ''Wie Wiseli's Weg gefunden wird'')
* 1879, ''Aus Nah und Fern.'' (culs raquints ''Der Mutter Lied'' e ''Peppino, fast eine Räubergeschichte'')
* 1879, ''Verschollen, nicht vergessen. Ein Erlebnis, meinen guten Freundinnen, den jungen Mädchen''
* 1880, ''Heidi's Lehr- und Wanderjahre''
* 1880, ''Im Rhonethal''
* 1880, ''Aus unserem Lande'' (culs raquints ''Daheim und wieder draussen'' e ''Wie es in Waldhausen zugeht'')
* 1881, ''Am Sonntag''
* 1881, ''Heidi kann brauchen, was es gelernt hat''
* 1881, ''Ein Landaufenthalt von Onkel Titus''
* 1882, ''Kurze Geschichten für Kinder und auch für Solche, welche die Kinder lieb haben.'' (culs raquints ''Beim Weiden-Joseph'', ''Rosen-Resli'', ''Der Toni von Kandergrund'', ''Und wer nur Gott zum Freunde hat, dem hilft er allerwegen!'' e ''In sicherer Hut'')
* 1883, ''Wo Gritlis Kinder hingekommen sind''
* 1883, ''Zwei Volksschriften'' (culs raquints ''Ein goldener Spruch'' e ''Wie einer dahin kam, wo er nicht hin wollte'')
* 1884, ''Gritlis Kinder kommen weiter''
* 1885, ''Aus dem Leben eines Advocaten''
* 1886 ''Kurze Geschichten für Kinder und auch für Solche, welche die Kinder lieb haben. Zweiter Band'' (culs raquints ''Moni der Geissbub'', ''Was der Grossmutter Lehre bewirkt'', ''Vom This, der doch etwas wird'', ''Am Felsensprung'' e ''Was Sami mit den Vögeln singt'')
* 1887, ''Was soll denn aus ihr werden? Eine Erzählung für junge Mädchen''
* 1887, ''Ariel die Meerjungfrau''
* 1888, ''Arthur und Squirrel''
* 1888, ''Aus den Schweizer Bergen'' (culs raquints ''In Hinterwald'', ''Die Elfe von Intra'' e ''Vom fröhlichen Heribli'')
* 1889, ''Was aus ihr geworden ist. Eine Erzählung für junge Mädchen''
* 1890, ''Einer vom Hause Lesa. Eine Geschichte für Kinder und auch für Solche, welche die Kinder lieb haben'' (pü tard eir cul titul ''Die Kinder vom Lesahof. Das Lied des Berges'' e la seguonda part de l'originel cul titul ''Stefeli. Weitere Schicksale der Kinder vom Lesahof'')
* 1891, ''Volksschriften von Johanna Spyri. Zweiter Band'' (culs raquints ''In Leuchtensee'' e ''Wie es mit der Goldhalde gegangen ist'')
* 1892, ''Schloss Wildenstein''
* 1901, ''Die Stauffer-Mühle''
* ''Was Sami mit den Vögeln singt'', a partir da 9 ans, Schweizerisches Jugendschriftenwerk (SJW), Heft 78
* ''Wer Gott zum Freunde hat'', a partir da 9 ans, SJW-Heft 79
* ''Allen zum Trost'', a partir da 9 ans, SJW-Heft 80
* ''Lauris Krankheit'', a partir da 9 ans, SJW-Heft 81/82
* ''Vom This, der doch etwas wird'', a partir da 10 ans, SJW-Heft
== Bibliografia ==
* Marie Frey-Uhler, ''Johanna Spyri 1827-1901'', Biographie ab 12 J.. SJW-Heft
* Jean Villain, Der erschriebene Himmel, 1997
== Oters progets ==
{{Commons}}
{{Wikisource|tip=autur|Johanna Spyri|Johanna Spyri|code=de|lingua=tudestg}}
== Colliaziuns ==
*[https://web.archive.org/web/20160325194852/http://libraries.admin.ch/cgi-bin/gw/chameleon?skin=helveticat&inst=consortium&submittheform=Search&usersrch=1&beginsrch=1&elementcount=3&function=INITREQ&search=KEYWORD&rootsearch=KEYWORD&lng=de&pos=1&conf=.%2Fchameleon.conf&t1=johanna+spyri&u1=1003&op1=OR&t2=johanna+spyri&u2=21&op2=AND&t3=&u3=1035&host=biblio.admin.ch%2B3601%2BDEFAULT&patronhost=biblio.admin.ch%203601%20DEFAULT Lavuors da u davart Johanna Spyri] i'l catalog Helveticat da la Biblioteca naziunela svizra (in [[lingua tudestga|lingua tudas-cha]])
*[http://www.fh-augsburg.de/~harsch/germanica/Chronologie/19Jh/Spyri/spy_intr.html Lavuors] illa Bibliotheca Augustana (in [[lingua tudestga|lingua tudas-cha]])
*[http://www.johanna-spyri-museum.ch Museum da Johanna Spyri] (in [[lingua tudestga|lingua tudas-cha]])
* [http://www.sikjm.ch Institut svizzer giuventüna e medias] cun l'''Archiv Johanna Spyri'' (in [[lingua tudestga|lingua tudas-cha]])
*[http://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/johanna-spyri/ FemBiographie da Johanna Spyri] (in [[lingua tudestga|lingua tudas-cha]])
{{DEFAULTSORT:Spyri, Johanna}}
[[Categoria:Scripturs da la Svizra]]
[[Categoria:Scripturs en lingua tudestga]]
[[Categoria:Dunnas]]
[[Categoria:Persunas dal 19avel tschientaner]]
[[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner]]
5sr3vd7l955d0f3qfn75jco8f3lhci6
174283
174279
2026-09-28T05:13:23Z
~2026-52111-62
24035
174283
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Johanna Spyri}}
{{puter|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=Johanna Spyri}}{{InterwikiP2959}}
'''Johanna Louise Spyri''', naschida '''Heusser''' (* 12 gün 1827, [[Hirzel]], [[Chantun Turitg|chantun da Turich]]; † 7 lügl 1901, [[Turitg|Turich]]) eira üna scriptüra [[svizra]] da cudeschs pella giventüna. Ella es la creatura da la renumneda figüra literara da ''Heidi''.
== Biografia ==
Johanna Heusser eira la quarta dals ses figls dal meidi Johann Jacob Heusser e da la poetessa Meta Heusser-Schweizer, e naschit e creschit sü a [[Hirzel]], üna vschinauncha i'l [[Chantun Turitg|Chantun Turich]]. Dal [[1852]] maridet a Johann Bernhard Spyri, ün advocat, schurnalist - e pü tard nuder - naschieu a [[Turitg|Turich]], chi faiva part dal ravuogl d'amihs il pü stret da [[Richard Wagner]] illa [[Turitg|cited svizra]].
Il prüm raquint da Johanna Spyri füt ''Ein Blatt auf Vronys Grab'', publicho dal [[1871]]. Dal [[1880]] scrivet ella ''Heidis Lehr- und Wanderjahre'', chi vet fich success in tuot il muond, scu'l seguond volüm, ''Heidi kann brauchen was es gelernt hat'', gnieu our zieva ün an. Il cudesch ''Heidi'' es eir hos ün dals pü lets e tradüts dal muond; ad es gnit fat bgers films e films da disegns sün que.
Tuot las lavuors da Johanna Spyri daun ün sguard critic da la [[Svizra]] e da las cundiziuns da vita düraunt la prüma perioda industriela. Pustüt tgnaiva'la a cour la sort da giuvnas ed iffaunts, perche cha la megldra part da sieus cudeschs ho scu suottitul ''Eine Geschichte für Kinder und auch für Solche, welche die Kinder lieb haben'' ("Ün'istorgia per iffaunts ed eir per chi chi ho gugent als iffaunts"). Per que haun sieus raquints ün interess na be litterar, ma eir sociel e istoric.
Traunter [[1871]] e [[1901]] publichet ella 31 cudeschs, 27 volüms da raquints e 4 broschuras: in tuot 48 raquints.
Johanna Spyri murit dal [[1901]] a [[Turitg|Turich]]; ella gnit sepulida i'l sunteri [[Turitg|turichais]] da [[Sihlfeld]], scu otras persunas [[Svizra|svizras]] renumnedas.<br />
Sia ierta vain conserveda da l'[[Institut svizzer giuventüna e medias]] da [[Turitg|Turich]].
== Lavuors ==
* 1871, ''Ein Blatt auf Vrony's Grab''
* 1872, ''Nach dem Vaterhause!''
* 1873, ''Aus früheren Tagen''
* 1872, ''Ihrer Keines vergessen''
* 1872, ''Verirrt und gefunden (Aus dem Leben)'' (volüm da raquints)
* 1878, ''Heimathlos.'' (culs raquints ''Am Silser- und am Gardasee'' e ''Wie Wiseli's Weg gefunden wird'')
* 1879, ''Aus Nah und Fern.'' (culs raquints ''Der Mutter Lied'' e ''Peppino, fast eine Räubergeschichte'')
* 1879, ''Verschollen, nicht vergessen. Ein Erlebnis, meinen guten Freundinnen, den jungen Mädchen''
* 1880, ''Heidi's Lehr- und Wanderjahre''
* 1880, ''Im Rhonethal''
* 1880, ''Aus unserem Lande'' (culs raquints ''Daheim und wieder draussen'' e ''Wie es in Waldhausen zugeht'')
* 1881, ''Am Sonntag''
* 1881, ''Heidi kann brauchen, was es gelernt hat''
* 1881, ''Ein Landaufenthalt von Onkel Titus''
* 1882, ''Kurze Geschichten für Kinder und auch für Solche, welche die Kinder lieb haben.'' (culs raquints ''Beim Weiden-Joseph'', ''Rosen-Resli'', ''Der Toni von Kandergrund'', ''Und wer nur Gott zum Freunde hat, dem hilft er allerwegen!'' e ''In sicherer Hut'')
* 1883, ''Wo Gritlis Kinder hingekommen sind''
* 1883, ''Zwei Volksschriften'' (culs raquints ''Ein goldener Spruch'' e ''Wie einer dahin kam, wo er nicht hin wollte'')
* 1884, ''Gritlis Kinder kommen weiter''
* 1885, ''Aus dem Leben eines Advocaten''
* 1886 ''Kurze Geschichten für Kinder und auch für Solche, welche die Kinder lieb haben. Zweiter Band'' (culs raquints ''Moni der Geissbub'', ''Was der Grossmutter Lehre bewirkt'', ''Vom This, der doch etwas wird'', ''Am Felsensprung'' e ''Was Sami mit den Vögeln singt'')
* 1887, ''Was soll denn aus ihr werden? Eine Erzählung für junge Mädchen''
* 1887, ''Ariel die Meerjungfrau''
* 1888, ''Arthur und Squirrel''
* 1888, ''Aus den Schweizer Bergen'' (culs raquints ''In Hinterwald'', ''Die Elfe von Intra'' e ''Vom fröhlichen Heribli'')
* 1889, ''Was aus ihr geworden ist. Eine Erzählung für junge Mädchen''
* 1890, ''Einer vom Hause Lesa. Eine Geschichte für Kinder und auch für Solche, welche die Kinder lieb haben'' (pü tard eir cul titul ''Die Kinder vom Lesahof. Das Lied des Berges'' e la seguonda part de l'originel cul titul ''Stefeli. Weitere Schicksale der Kinder vom Lesahof'')
* 1891, ''Volksschriften von Johanna Spyri. Zweiter Band'' (culs raquints ''In Leuchtensee'' e ''Wie es mit der Goldhalde gegangen ist'')
* 1892, ''Schloss Wildenstein''
* 1901, ''Die Stauffer-Mühle''
* ''Was Sami mit den Vögeln singt'', a partir da 9 ans, Schweizerisches Jugendschriftenwerk (SJW), Heft 78
* ''Wer Gott zum Freunde hat'', a partir da 9 ans, SJW-Heft 79
* ''Allen zum Trost'', a partir da 9 ans, SJW-Heft 80
* ''Lauris Krankheit'', a partir da 9 ans, SJW-Heft 81/82
* ''Vom This, der doch etwas wird'', a partir da 10 ans, SJW-Heft
== Bibliografia ==
* Marie Frey-Uhler, ''Johanna Spyri 1827-1901'', Biographie ab 12 J.. SJW-Heft
* Jean Villain, Der erschriebene Himmel, 1997
== Oters progets ==
{{Commons}}
{{Wikisource|tip=autur|Johanna Spyri|Johanna Spyri|code=de|lingua=tudestg}}
== Colliaziuns ==
*[https://web.archive.org/web/20160325194852/http://libraries.admin.ch/cgi-bin/gw/chameleon?skin=helveticat&inst=consortium&submittheform=Search&usersrch=1&beginsrch=1&elementcount=3&function=INITREQ&search=KEYWORD&rootsearch=KEYWORD&lng=de&pos=1&conf=.%2Fchameleon.conf&t1=johanna+spyri&u1=1003&op1=OR&t2=johanna+spyri&u2=21&op2=AND&t3=&u3=1035&host=biblio.admin.ch%2B3601%2BDEFAULT&patronhost=biblio.admin.ch%203601%20DEFAULT Lavuors da u davart Johanna Spyri] i'l catalog Helveticat da la Biblioteca naziunela svizra (in [[lingua tudestga|lingua tudas-cha]])
*[http://www.fh-augsburg.de/~harsch/germanica/Chronologie/19Jh/Spyri/spy_intr.html Lavuors] illa Bibliotheca Augustana (in [[lingua tudestga|lingua tudas-cha]])
*[http://www.johanna-spyri-museum.ch Museum da Johanna Spyri] (in [[lingua tudestga|lingua tudas-cha]])
* [http://www.sikjm.ch Institut svizzer giuventüna e medias] cun l'''Archiv Johanna Spyri'' (in [[lingua tudestga|lingua tudas-cha]])
*[http://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/johanna-spyri/ FemBiographie da Johanna Spyri] (in [[lingua tudestga|lingua tudas-cha]])
{{DEFAULTSORT:Spyri, Johanna}}
[[Categoria:Scripturs da la Svizra]]
[[Categoria:Scripturs en lingua tudestga]]
[[Categoria:Dunnas]]
[[Categoria:Persunas dal 19avel tschientaner]]
[[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner]]
4cvaobcyu3ssonddrxb7otlf6svugde
Viola Amherd
0
14700
174311
167538
2026-09-28T06:44:38Z
~2026-52111-62
24035
+ cat
174311
wikitext
text/x-wiki
[[Image:Viola Amherd (2024, cropped 2).jpg|thumb|Viola Amherd (2024)]]
'''Viola Amherd''' è ina [[cussegl federal svizzer|cussegliera federala]] e la schefa dal [[Departament federal da la Defensiun, da la protecziun da la populaziun e dal sport]] (2019-2024).
{{Glista da successurs
|UFFIZI=[[Glista dals commembers dal cussegl federal|Commember dal cussegl federal]]
|TEMP=2019–2025
|PREDECESSUR=[[Doris Leuthard]]
|SUCCESSUR=[[Martin Pfister]]
}}
{{DEFAULTSORT:Amherd, Viola}}
[[Categoria:Cussegl federal svizzer]]
[[Categoria:Politichers svizzers]]
dva5mw68q6nf73rarsdp2i7gbls8jit
Andrea Bezzola
0
14980
174251
174250
2026-09-27T12:40:32Z
Bild-Sprache
22665
/* Giazetta «Posta d'Engiadina» */
174251
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (.....)
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
==== Ingaschamaint per la protecziun crunter incendis e scüraunza da fö ====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. Es salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels
24psao1dsfyibqik7jnmkgzbgg360ml
174252
174251
2026-09-27T12:50:38Z
Bild-Sprache
22665
/* Giazetta «Posta d'Engiadina» */
174252
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (.....)
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
==== Ingaschamaint per la protecziun crunter incendis e scüraunza da fö ====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal, chi eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquets, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez.
fok4wfi8fm59933mel6dlby33by98km
174253
174252
2026-09-27T12:53:53Z
Bild-Sprache
22665
/* Giazetta «Posta d'Engiadina» */
174253
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (.....)
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
==== Ingaschamaint per la protecziun crunter incendis e scüraunza da fö ====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal, chi d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner d'avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez.
jc9mqfy6d2rj0avm9m64a1pdoowy7v2
174254
174253
2026-09-27T12:55:11Z
Bild-Sprache
22665
/* Giazetta «Posta d'Engiadina» */
174254
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (.....)
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
==== Ingaschamaint per la protecziun crunter incendis e scüraunza da fö ====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez.
3e9uh7tcxltiohbzfzy6dpgaqkzwbox
174255
174254
2026-09-27T13:04:09Z
Bild-Sprache
22665
/* Giazetta «Posta d'Engiadina» */
174255
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (.....)
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
==== Ingaschamaint per la protecziun crunter incendis e scüraunza da fö ====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da que faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola.
fjzt9qfezmsbobwbluebh4w98e2u7cr
174256
174255
2026-09-27T13:05:39Z
Bild-Sprache
22665
/* Giazetta «Posta d'Engiadina» */
174256
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (.....)
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
==== Ingaschamaint per la protecziun crunter incendis e scüraunza da fö ====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola.
mw1exezpta4a6lql9nyzth1vp3kuskp
174257
174256
2026-09-27T13:07:30Z
Bild-Sprache
22665
/* Ingaschamaint per la protecziun crunter incendis e scüraunza da fö */
174257
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (.....)
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
==== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e scüraunza da fö ====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola.
84rnohpu9x80c4dhzuwngyryjdbt47w
174258
174257
2026-09-27T13:07:45Z
Bild-Sprache
22665
/* Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e scüraunza da fö */
174258
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (.....)
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
==== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö ====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola.
slypwq0l6pm8985ofvzx2f9whiofmdh
174259
174258
2026-09-27T13:44:09Z
Bild-Sprache
22665
/* Giazetta «Posta d'Engiadina» */
174259
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (.....)
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
==== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö ====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
mhli24lb3cniaeg2ckwf8d70kaj9zmn
174260
174259
2026-09-27T13:45:06Z
Bild-Sprache
22665
/* Giazetta «Posta d'Engiadina» */
174260
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (.....)
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
==== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö ====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
7ul44hxx7jm5t9egxnoqbtotr1pfnk2
174261
174260
2026-09-27T13:46:01Z
Bild-Sprache
22665
/* Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö */
174261
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (.....)
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
cwokgoagoh45bayikocknrgsaax9vtg
174262
174261
2026-09-27T13:52:51Z
Bild-Sprache
22665
/* Carriera politica */
174262
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (.....)
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü gusto, eir sch'el scu vischin possessur pudess esser pertucho svess pü ferm da que, scu eir unable procedura civila bunmarcheda e consepida in möd democratic.
suotn8crt1ecnhvgaj582rzpfi3aqdb
174263
174262
2026-09-27T13:58:41Z
Bild-Sprache
22665
/* Carriera politica */
174263
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (.....)
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic.
f0jw3615k683t3mx4scwyy25frayrg8
174264
174263
2026-09-27T14:04:26Z
Bild-Sprache
22665
/* Carriera politica */
174264
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (.....)
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
lsitdy98mmtjooaidc33wpbgccv3ofg
174265
174264
2026-09-27T14:10:56Z
Bild-Sprache
22665
/* Carriera politica */
174265
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (.....)
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però per sieu mandat già l'an zieva. L'an 1882 ....
4c8x8mw8if60ltmov4jrr384o4s1481
174266
174265
2026-09-27T14:14:40Z
Bild-Sprache
22665
/* Carriera politica */
174266
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (.....)
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però per sieu mandat già l'an zieva. Be ün an pü tard, l'an 1882, al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel.
djy4rqgzz61sffjsq4etx41g3r0dql0
174267
174266
2026-09-27T14:15:04Z
Bild-Sprache
22665
/* Carriera politica */
174267
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (.....)
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Be ün an pü tard, l'an 1882, al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel.
o8vhvepch1qhv3hub797epd2kpfzn0v
174268
174267
2026-09-27T14:17:33Z
Bild-Sprache
22665
/* Carriera politica */
174268
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (.....)
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893.
j5hl3kixyz45f9v5syrtuz9p4vara6f
174269
174268
2026-09-27T14:20:03Z
Bild-Sprache
22665
/* Carriera politica */
174269
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (.....)
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun.
cq42fwef3wl07yts91nh42tg3lzdqyj
174270
174269
2026-09-27T14:22:55Z
Bild-Sprache
22665
/* Carriera politica */
174270
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (.....)
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallilmaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
f6mvugfjsa9pbt7tkwq67sdiajy9rlz
174271
174270
2026-09-27T14:26:50Z
Bild-Sprache
22665
/* Carriera politica */
174271
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (.....)
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
6dd8n8w912fywrcjsjvkpigoze1c4w5
174272
174271
2026-09-27T14:27:49Z
Bild-Sprache
22665
/* Carriera politica */
174272
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (.....)
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
r20vfhwdxkino5bnnoj19fo9wklmrt0
174325
174272
2026-09-28T07:35:33Z
Bild-Sprache
22665
/* Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö */
174325
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (.....)
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
''O nà, o madinà''
''h'eu non at he smanchà''
''meis char comün natal ....'' Andrea Bezzola
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
n8wz5o2ikp8zgbd6evuyldlskitlrmi
174326
174325
2026-09-28T07:36:04Z
Bild-Sprache
22665
/* Giazetta «Posta d'Engiadina» */
174326
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (.....)
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
''O nà, o madinà''
''ch'eu non at he smanchà''
''meis char comün natal ....'' Andrea Bezzola
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
9xc16pvbossirpj9zaxq0rgaydjesny
174329
174326
2026-09-28T08:09:47Z
Bild-Sprache
22665
/* Güdisch federel */
174329
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (.....)
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
''O nà, o madinà''
''ch'eu non at he smanchà''
''meis char comün natal ....'' Andrea Bezzola
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Perque d'eira l'exercizi scu güdisch dapü sieu ... scu dad esser avocat.
1xq4okrnyvfwcib3czmxwsngtd0kz2y
174330
174329
2026-09-28T08:11:07Z
Bild-Sprache
22665
/* Güdisch federel */
174330
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (.....)
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
''O nà, o madinà''
''ch'eu non at he smanchà''
''meis char comün natal ....'' Andrea Bezzola
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Perque d'eira l'exercizi scu güdisch dapü cun sen scu dad esser avocat.
2pkyivctps4e5h7w79um721le8x65xh
174331
174330
2026-09-28T08:11:16Z
Bild-Sprache
22665
/* Güdisch federel */
174331
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (.....)
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
''O nà, o madinà''
''ch'eu non at he smanchà''
''meis char comün natal ....'' Andrea Bezzola
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas, perque d'eira l'exercizi scu güdisch dapü cun sen scu dad esser avocat.
qxn7uwkw8se2p1q8mk45e519j2yctn7
174332
174331
2026-09-28T08:15:34Z
Bild-Sprache
22665
/* Güdisch federel */
174332
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (.....)
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
''O nà, o madinà''
''ch'eu non at he smanchà''
''meis char comün natal ....'' Andrea Bezzola
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas, perque d'eira l'exercizi scu güdisch dapü cun sen scu dad esser avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed aș ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun e per vschinaunchas pü ablas da viver.
eqfdrr37kk5kozffr8fcnoyvm8mae01
174333
174332
2026-09-28T08:17:34Z
Bild-Sprache
22665
/* Güdisch federel */
174333
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (.....)
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
''O nà, o madinà''
''ch'eu non at he smanchà''
''meis char comün natal ....'' Andrea Bezzola
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas, perque d'eira l'exercizi scu güdisch dapü cun sen scu dad esser avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed aș ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun e per vschinaunchas pü ablas da viver. Daspö 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantabel e pionier da la sgüraunza da fö chantunena e dal Cussagl ..... da tschinch persunas cun sistem departementel ....
onqc3m6zn3posk0vyj0nw0rxlyfxygo
174334
174333
2026-09-28T10:11:34Z
Bild-Sprache
22665
/* Güdisch federel */
174334
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (.....)
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
''O nà, o madinà''
''ch'eu non at he smanchà''
''meis char comün natal ....'' Andrea Bezzola
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas, perque d'eira l'exercizi scu güdisch dapü cun sen scu dad esser avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed aș ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun e per vschinaunchas pü ablas da viver. Daspö 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantabel e pionier da la sgüraunza da fö chantunena e dal Cussagl ..... da tschinch persunas cun sistem departementel .... Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il Cussagl federel surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il Tessin.
8v0ejkrm4yaiy2bhcsohny3c88agngs
174335
174334
2026-09-28T10:13:49Z
Bild-Sprache
22665
/* Güdisch federel */
174335
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (.....)
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
''O nà, o madinà''
''ch'eu non at he smanchà''
''meis char comün natal ....'' Andrea Bezzola
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas, perque d'eira l'exercizi scu güdisch dapü cun sen scu dad esser avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed aș ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun e per vschinaunchas pü ablas da viver. Daspö 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantabel e pionier da la sgüraunza da fö chantunena e dal Cussagl ..... da tschinch persunas cun sistem departementel ....
Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il Cussagl federel surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il Tessin. Per quist'incumbenza a qualifichaivan impustüt sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva lò scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
cin9g4mscocrg1d3qei4haabkev7nqb
174336
174335
2026-09-28T10:17:21Z
Bild-Sprache
22665
/* Güdisch federel */
174336
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (.....)
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
''O nà, o madinà''
''ch'eu non at he smanchà''
''meis char comün natal ....'' Andrea Bezzola
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas, perque d'eira l'exercizi scu güdisch dapü cun sen scu dad esser avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed aș ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun e per vschinaunchas pü ablas da viver. Daspö 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantabel e pionier da la sgüraunza da fö chantunena e dal Cussagl ..... da tschinch persunas cun sistem departementel ....
Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il Cussagl federel surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il Tessin. Per quist'incumbenza a qualifichaivan impustüt sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva lò scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a Neuchâtel e davart concessiuns da la viafer dal nordost.
6qay5w7ya6g7lschvkhyads2c6zu6pp
174337
174336
2026-09-28T10:20:17Z
Bild-Sprache
22665
/* Güdisch federel */
174337
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (.....)
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
''O nà, o madinà''
''ch'eu non at he smanchà''
''meis char comün natal ....'' Andrea Bezzola
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas, perque d'eira l'exercizi scu güdisch dapü cun sen scu dad esser avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed aș ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun e per vschinaunchas pü ablas da viver. Daspö 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantabel e pionier da la sgüraunza da fö chantunena e dal Cussagl ..... da tschinch persunas cun sistem departementel ....
Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il Cussagl federel surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il Tessin. Per quist'incumbenza a qualifichaivan impustüt sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva lò scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a Neuchâtel e davart concessiuns da la viafer dal nordost.
Düraunt sieu temp scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schier 1897 a Turich.
31h8ai7mr7kc4zqhyj59na9n6wyv6ug
174338
174337
2026-09-28T10:21:43Z
Bild-Sprache
22665
/* Güdisch federel */
174338
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (.....)
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
''O nà, o madinà''
''ch'eu non at he smanchà''
''meis char comün natal ....'' Andrea Bezzola
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas, perque d'eira l'exercizi scu güdisch dapü cun sen scu dad esser avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed aș ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun e per vschinaunchas pü ablas da viver. Daspö 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantabel e pionier da la sgüraunza da fö chantunena e dal Cussagl ..... da tschinch persunas cun sistem departementel ....
Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il Cussagl federel surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il Tessin. Per quist'incumbenza a qualifichaivan impustüt sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva lò scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a Neuchâtel e davart concessiuns da la viafer dal nordost.
Düraunt sieu temp scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schier 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
n2h1e4qqk8a2hhnu4ybwidzfbl22fqe
174339
174338
2026-09-28T10:23:10Z
Bild-Sprache
22665
/* Güdisch federel */
174339
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (.....)
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
''O nà, o madinà''
''ch'eu non at he smanchà''
''meis char comün natal ....'' Andrea Bezzola
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas, perque d'eira l'exercizi scu güdisch dapü cun sen scu dad esser avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed aș ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun e per vschinaunchas pü ablas da viver. Daspö 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantabel e pionier da la sgüraunza da fö chantunena e dal Cussagl ..... da tschinch persunas cun sistem departementel ....
Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il Cussagl federel surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il Tessin. Per quist'incumbenza a qualifichaivan impustüt sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva lò scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a Neuchâtel e davart concessiuns da la viafer dal nordost.
Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
qzbrw4mmvu1q5j77f1gtkogwiuv7cbd
174340
174339
2026-09-28T10:33:34Z
Bild-Sprache
22665
174340
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
Andrea Bezzola (nachieu ils19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer e poet. Scu giurist lavuraiva'l scu avocat, güdisch chantunel e la fin scu güdisch federal. Sia carriera politica cumanzaiva scu landamma, el dvantaiva Cussagl dal Stadi, zieva Cusagl naziunel. Es d'eira fundatuor e gestiunari da la giazetta «Posta d'Engiadina». Impü d'eira el poet rumauntsch, ho scrit numerusas poesias e texts da chanzuns, traunter oter il text per il cor viril «Engiadina» da la chanzun «Adieu a l'Engiadina».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
''O nà, o madinà''
''ch'eu non at he smanchà''
''meis char comün natal ....'' Andrea Bezzola
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas, perque d'eira l'exercizi scu güdisch dapü cun sen scu dad esser avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed aș ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun e per vschinaunchas pü ablas da viver. Daspö 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantabel e pionier da la sgüraunza da fö chantunena e dal Cussagl ..... da tschinch persunas cun sistem departementel ....
Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il Cussagl federel surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il Tessin. Per quist'incumbenza a qualifichaivan impustüt sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva lò scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a Neuchâtel e davart concessiuns da la viafer dal nordost.
Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
mxztfadb0q6emfomdn0btgezlfojx3n
174341
174340
2026-09-28T10:41:26Z
Bild-Sprache
22665
174341
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactor e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel.
Es d'eira fundatuor e gestiunari da la giazetta «Posta d'Engiadina». Impü d'eira el poet rumauntsch, ho scrit numerusas poesias e texts da chanzuns, traunter oter il text per il cor viril «Engiadina» da la chanzun «Adieu a l'Engiadina».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
''O nà, o madinà''
''ch'eu non at he smanchà''
''meis char comün natal ....'' Andrea Bezzola
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas, perque d'eira l'exercizi scu güdisch dapü cun sen scu dad esser avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed aș ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun e per vschinaunchas pü ablas da viver. Daspö 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantabel e pionier da la sgüraunza da fö chantunena e dal Cussagl ..... da tschinch persunas cun sistem departementel ....
Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il Cussagl federel surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il Tessin. Per quist'incumbenza a qualifichaivan impustüt sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva lò scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a Neuchâtel e davart concessiuns da la viafer dal nordost.
Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
1et5kuw8fryu1k4qxfu0wj4p4z5juf7
174342
174341
2026-09-28T10:45:14Z
Bild-Sprache
22665
174342
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactor e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. El ho fundo e gestiuno scu schurnalist e redactur la giazetta «Posta d'Engiadina» e d'eira impü poet rumauntsch, avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns, traunter oter il text per il cor viril «Adieu a l'Engiadina».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
''O nà, o madinà''
''ch'eu non at he smanchà''
''meis char comün natal ....'' Andrea Bezzola
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas, perque d'eira l'exercizi scu güdisch dapü cun sen scu dad esser avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed aș ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun e per vschinaunchas pü ablas da viver. Daspö 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantabel e pionier da la sgüraunza da fö chantunena e dal Cussagl ..... da tschinch persunas cun sistem departementel ....
Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il Cussagl federel surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il Tessin. Per quist'incumbenza a qualifichaivan impustüt sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva lò scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a Neuchâtel e davart concessiuns da la viafer dal nordost.
Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
pxxrh2lq255n42lu1xe5zmqb8j94roo
174343
174342
2026-09-28T10:46:02Z
Bild-Sprache
22665
174343
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactor e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. El ho fundo e gestiuno scu schurnalist e redactur la giazetta «Posta d'Engiadina» e d'eira impü poet rumauntsch, avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns, traunter oter il text per il cor viril «Adieu a l'Engiadina».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
''O nà, o madinà''
''ch'eu non at he smanchà''
''meis char comün natal ....'' Andrea Bezzola
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas, perque d'eira l'exercizi scu güdisch dapü cun sen scu dad esser avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed aș ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun e per vschinaunchas pü ablas da viver. Daspö 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantabel e pionier da la sgüraunza da fö chantunena e dal Cussagl ..... da tschinch persunas cun sistem departementel ....
Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il Cussagl federel surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il Tessin. Per quist'incumbenza a qualifichaivan impustüt sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva lò scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a Neuchâtel e davart concessiuns da la viafer dal nordost.
Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
dfombs42b7lvrlm2v0pppki61lpiwws
174344
174343
2026-09-28T10:54:54Z
Bild-Sprache
22665
174344
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch, chi avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «Adieu a l'Engiadina».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
''O nà, o madinà''
''ch'eu non at he smanchà''
''meis char comün natal ....'' Andrea Bezzola
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas, perque d'eira l'exercizi scu güdisch dapü cun sen scu dad esser avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed aș ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun e per vschinaunchas pü ablas da viver. Daspö 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantabel e pionier da la sgüraunza da fö chantunena e dal Cussagl ..... da tschinch persunas cun sistem departementel ....
Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il Cussagl federel surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il Tessin. Per quist'incumbenza a qualifichaivan impustüt sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva lò scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a Neuchâtel e davart concessiuns da la viafer dal nordost.
Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
k8ayshgpq1edf9eudfzch8p42oqkahi
174345
174344
2026-09-28T10:55:51Z
Bild-Sprache
22665
174345
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «Adieu a l'Engiadina».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
''O nà, o madinà''
''ch'eu non at he smanchà''
''meis char comün natal ....'' Andrea Bezzola
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas, perque d'eira l'exercizi scu güdisch dapü cun sen scu dad esser avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed aș ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun e per vschinaunchas pü ablas da viver. Daspö 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantabel e pionier da la sgüraunza da fö chantunena e dal Cussagl ..... da tschinch persunas cun sistem departementel ....
Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il Cussagl federel surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il Tessin. Per quist'incumbenza a qualifichaivan impustüt sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva lò scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a Neuchâtel e davart concessiuns da la viafer dal nordost.
Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
0o0kgc6jfc6peu7yjuax5s4tnfgli40
174346
174345
2026-09-28T10:57:46Z
Bild-Sprache
22665
174346
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a Ftan. Quist giodaiva ün bun nom in Engiadina ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a Berlin, zieva a Turich, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da Tarasp cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun Zernez, il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
''O nà, o madinà''
''ch'eu non at he smanchà''
''meis char comün natal ....'' Andrea Bezzola
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas, perque d'eira l'exercizi scu güdisch dapü cun sen scu dad esser avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed aș ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun e per vschinaunchas pü ablas da viver. Daspö 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantabel e pionier da la sgüraunza da fö chantunena e dal Cussagl ..... da tschinch persunas cun sistem departementel ....
Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il Cussagl federel surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il Tessin. Per quist'incumbenza a qualifichaivan impustüt sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva lò scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a Neuchâtel e davart concessiuns da la viafer dal nordost.
Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
gpvg7kiskmcx9f4qpzjqigoq51jkrqc
174347
174346
2026-09-28T11:01:16Z
Bild-Sprache
22665
/* Infanzia e Giuventüna */
174347
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]]. Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]], inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva Lavin. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
''O nà, o madinà''
''ch'eu non at he smanchà''
''meis char comün natal ....'' Andrea Bezzola
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas, perque d'eira l'exercizi scu güdisch dapü cun sen scu dad esser avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed aș ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun e per vschinaunchas pü ablas da viver. Daspö 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantabel e pionier da la sgüraunza da fö chantunena e dal Cussagl ..... da tschinch persunas cun sistem departementel ....
Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il Cussagl federel surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il Tessin. Per quist'incumbenza a qualifichaivan impustüt sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva lò scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a Neuchâtel e davart concessiuns da la viafer dal nordost.
Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
8wiai9q6dcgkj94h6kq1vidkys0b9mh
174348
174347
2026-09-28T11:01:41Z
Bild-Sprache
22665
/* Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö */
174348
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]]. Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]], inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]]. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal Pass dal Fuorn. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
''O nà, o madinà''
''ch'eu non at he smanchà''
''meis char comün natal ....'' Andrea Bezzola
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas, perque d'eira l'exercizi scu güdisch dapü cun sen scu dad esser avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed aș ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun e per vschinaunchas pü ablas da viver. Daspö 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantabel e pionier da la sgüraunza da fö chantunena e dal Cussagl ..... da tschinch persunas cun sistem departementel ....
Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il Cussagl federel surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il Tessin. Per quist'incumbenza a qualifichaivan impustüt sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva lò scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a Neuchâtel e davart concessiuns da la viafer dal nordost.
Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
shkfyv2f360enrn6pw8axxjy4vjbpu7
174349
174348
2026-09-28T11:02:04Z
Bild-Sprache
22665
/* Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö */
174349
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]]. Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]], inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]]. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
''O nà, o madinà''
''ch'eu non at he smanchà''
''meis char comün natal ....'' Andrea Bezzola
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «Posta d'Engiadina». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «Fögl d'Engiadina» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «Il Progress» gniva stampo a Strada – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas, perque d'eira l'exercizi scu güdisch dapü cun sen scu dad esser avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed aș ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun e per vschinaunchas pü ablas da viver. Daspö 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantabel e pionier da la sgüraunza da fö chantunena e dal Cussagl ..... da tschinch persunas cun sistem departementel ....
Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il Cussagl federel surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il Tessin. Per quist'incumbenza a qualifichaivan impustüt sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva lò scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a Neuchâtel e davart concessiuns da la viafer dal nordost.
Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
qz9wsztgeewyyu4efux9emrec0zn9qm
174350
174349
2026-09-28T11:03:17Z
Bild-Sprache
22665
/* Giazetta «Posta d'Engiadina» */
174350
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]]. Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]], inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]]. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
''O nà, o madinà''
''ch'eu non at he smanchà''
''meis char comün natal ....'' Andrea Bezzola
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a Samedan – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a Cuira in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas, perque d'eira l'exercizi scu güdisch dapü cun sen scu dad esser avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed aș ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun e per vschinaunchas pü ablas da viver. Daspö 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantabel e pionier da la sgüraunza da fö chantunena e dal Cussagl ..... da tschinch persunas cun sistem departementel ....
Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il Cussagl federel surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il Tessin. Per quist'incumbenza a qualifichaivan impustüt sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva lò scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a Neuchâtel e davart concessiuns da la viafer dal nordost.
Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
t9qbrfxquu07pbrinf86beuksukrfza
174351
174350
2026-09-28T11:03:55Z
Bild-Sprache
22665
/* Giazetta «Posta d'Engiadina» */
174351
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]]. Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]], inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]]. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
''O nà, o madinà''
''ch'eu non at he smanchà''
''meis char comün natal ....'' Andrea Bezzola
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas, perque d'eira l'exercizi scu güdisch dapü cun sen scu dad esser avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed aș ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun e per vschinaunchas pü ablas da viver. Daspö 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantabel e pionier da la sgüraunza da fö chantunena e dal Cussagl ..... da tschinch persunas cun sistem departementel ....
Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il Cussagl federel surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il Tessin. Per quist'incumbenza a qualifichaivan impustüt sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva lò scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a Neuchâtel e davart concessiuns da la viafer dal nordost.
Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
2rue62yt7r1wej8vi5vodt1h29e8so5
174352
174351
2026-09-28T11:06:41Z
Bild-Sprache
22665
/* Giazetta «Posta d'Engiadina» */
174352
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]]. Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]], inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]]. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
''O nà, o madinà''
''ch'eu non at he smanchà''
''meis char comün natal ....'' Andrea Bezzola
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas, perque d'eira l'exercizi scu güdisch dapü cun sen scu dad esser avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed aș ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun e per vschinaunchas pü ablas da viver. Daspö 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantabel e pionier da la sgüraunza da fö chantunena e dal Cussagl ..... da tschinch persunas cun sistem departementel ....
Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza a qualifichaivan impustüt sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva lò scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost.
Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
jidrlkye2hkqlwq7keeaw907alsfxi4
174353
174352
2026-09-28T11:18:54Z
Bild-Sprache
22665
/* Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö */
174353
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]]. Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]], inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]]. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas, perque d'eira l'exercizi scu güdisch dapü cun sen scu dad esser avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed aș ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun e per vschinaunchas pü ablas da viver. Daspö 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantabel e pionier da la sgüraunza da fö chantunena e dal Cussagl ..... da tschinch persunas cun sistem departementel ....
Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza a qualifichaivan impustüt sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva lò scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost.
Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
a69mfiy4nbr8h4jm4d85abbjqb05lng
174355
174353
2026-09-28T11:29:09Z
Bild-Sprache
22665
/* Güdisch federel */
174355
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]]. Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]], inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]]. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas, perque d'eira l'exercizi scu güdisch dapü cun sen scu dad esser avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed aș ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun e per vschinaunchas pü ablas da viver. Daspö 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel e pionier da la sgüraunza da fö chantunena e dal Cussagl ..... da tschinch persunas cun sistem departementel ....
Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza a qualifichaivan impustüt sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva lò scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost.
Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
qt3m31ysv19p8gdw0t9f6wmm31573mu
174357
174355
2026-09-28T11:30:05Z
Bild-Sprache
22665
/* Güdisch federel */
174357
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]]. Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]], inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]]. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas, perque d'eira l'exercizi scu güdisch dapü cun sen scu dad esser avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed aș ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun e per vschinaunchas pü ablas da viver. Daspö 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel e pionier da la sgüraunza da fö chantunela e dal Cussagl ..... da tschinch persunas cun sistem departementel ....
Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza a qualifichaivan impustüt sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva lò scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost.
Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
sv54nh986oqg54z4va8m59l72af9w1y
174362
174357
2026-09-28T11:37:07Z
Bild-Sprache
22665
/* Güdisch federel */
174362
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]]. Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]], inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]]. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed aș ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per .... vschinaunchas pü ablas da viver.
Daspö 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel e pionier da la sgüraunza da fö chantunela e dal Cussagl ..... da tschinch persunas cun sistem departementel ....
Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza a qualifichaivan impustüt sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva lò scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost.
Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
oz8irqgwkbv1feg44i764j3448kb9vn
174363
174362
2026-09-28T11:40:30Z
Bild-Sprache
22665
/* Güdisch federel */
174363
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]]. Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]], inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]]. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per .... vschinaunchas pü ablas da viver.
Daspö 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel e pionier da la sgüraunza da fö chantunela e dal Cussagl ..... da tschinch persunas cun sistem departementel ....
Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza a qualifichaivan impustüt sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva lò scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost.
Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
ewom2878szqb1n8rd830xl654mh0scd
174364
174363
2026-09-28T11:41:41Z
Bild-Sprache
22665
/* Güdisch federel */
174364
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]]. Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]], inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]]. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver.
Daspö 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel e pionier da la sgüraunza da fö chantunela e dal Cussagl ..... da tschinch persunas cun sistem departementel ....
Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza a qualifichaivan impustüt sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva lò scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost.
Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
5ceidxttxozhbmd7cwpkrqaci29in0v
174365
174364
2026-09-28T11:53:31Z
Bild-Sprache
22665
/* Güdisch federel */
174365
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]]. Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]], inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]]. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver.
1873-1875: Cussegl pitschen (hozinidi: Cussegl guvernativ). In quista rolla vala el scu pionier da la sgüraunza chantunela da fü e dal ... da tschinch persunas cun sistem departementel.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel.
Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza a qualifichaivan impustüt sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva lò scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost.
Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
sm1mtvlo6eelzdiba116o6hcnnh3zey
174366
174365
2026-09-28T11:55:25Z
Bild-Sprache
22665
/* Güdisch federel */
174366
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]]. Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]], inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]]. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ) e vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö e ....
dal ... da tschinch persunas cun sistem departementel.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel.
Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza a qualifichaivan impustüt sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva lò scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost.
Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
2ohu99ir05ovprw0drqp1chjh9pp7tb