Wikipedia
rmwiki
https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala
MediaWiki 1.47.0-wmf.21
first-letter
Multimedia
Spezial
Discussiun
Utilisader
Utilisader discussiun
Wikipedia
Wikipedia discussiun
Datoteca
Datoteca discussiun
MediaWiki
MediaWiki discussiun
Model
Model discussiun
Agid
Agid discussiun
Categoria
Categoria discussiun
TimedText
TimedText talk
Modul
Modul Diskussion
Veranstaltung
Veranstaltung Diskussion
Model:E-LIR
10
5447
174399
166085
2026-09-28T13:55:20Z
Albinfo
2471
+idiom
174399
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>{{#if:{{{autur|}}}|{{{autur}}}: |}}[http://www.e-lir.ch/e-LIR___Lexicon.{{{1}}}.450.0.html {{#if: {{{2|}}}|{{{2}}}|{{PAGENAME}}}}] {{#switch:{{{idiom|}}}
|sursilvan=el
|sutsilvan=agl
|surmiran=aint igl
|vallader=aint il
|puter=aint il
|#default=en il
}} [[Lexicon istoric retic]]</includeonly><noinclude>
== Descripziun dal model ==
Per integrar links che mainan al [[lexicon istoric retic]], utilisescha <code><nowiki>{{E-LIR|parameter 1|parameter 2|autur=}}</nowiki></code>.
:<tt>parameter 1</tt>: Numer da l'artitgel en l'E-LIR
:<tt>parameter 2</tt> (opziunal): Lemma en l'E-LIR sche quel na correspunda betg a quel en la Vichipedia.
:<tt>autur</tt> (opziunal): Autur da l'artitgel
:<tt>idiom</tt> (opziunal): Idiom da l'artigel en la Vichipedia
[[Categoria:Models:Formataziun da colliaziuns externas]]</noinclude>
ez30fk26wjposmckx17lovlstcuimjl
Agid:Formatar
12
6474
174378
173920
2026-09-28T12:24:33Z
Albinfo
2471
/* Integrar maletgs */
174378
wikitext
text/x-wiki
Quai è be ina pitschna resumaziun da tut las funcziuns che la wikipedia porscha, per formatar texts. Sche ti dovras chaussas pli extravagantas, lura stos ti deplorablamain guardar il [[:de:Wikipedia:Hilfe|manual tudestg]]
==Formatar text==
===Text normal===
:Text normal pos ti simplamain scriver. Ti na stos prender risguard da nagut. Era segns spezials (èìàöüä) èn nagin problem. Sche ti vuls far ina nova lingia, lascha simplamain
:
:ina lingia distanza
Per scriver quai text survart, dovras suandant code:
:<tt>Text normal pos ti simplamain scriver. Ti na stos prender risguard da nagut. Era segns spezials (èìàöüä) èn nagin problem. Sche ti vuls far ina nova lingia, lascha simplamain </tt><br><br>
:<tt>ina lingia distanza</tt>
===Scriver grass u cursiv===
====Grass====
:<tt><nowiki>'''Quai text è scrit grass'''</nowiki></tt>
vesa ora uschia:
:'''Quai text è scrit grass'''
====Cursiv====
:<tt><nowiki>''Quai text è scrit cursiv''</nowiki></tt>
vesa ora uschia:
:''Quai text è scrit cursiv''
===Structura===
Ti pos era far enumeraziuns cun la wikipedia:
:<tt><nowiki>* emprim punct</nowiki></tt>
:<tt><nowiki>* segund punct</nowiki></tt>
Quai vesa ora uschia:
:* emprim punct
:* segund punct
U cun cifras
:<tt><nowiki># emprim punct</nowiki></tt>
:<tt><nowiki># segund punct</nowiki></tt>
Resultat:
:# emprim punct
:# segund punct
==Colliaziuns (links)==
Il sistem da wikipedia enconuscha dus sistems per far colliaziuns:
===Colliaziuns internas===
Colliaziuns internas èn colliaziuns sin auters artitgels da la wikipedia. Quellas èn fitg simplas da realisar. Metta simplamain il text che duai esser ina colliaziun tranter duas parantesas quadras.
:<tt><nowiki>L'artitgel davart la [[GiuRu]]</nowiki></tt>
vesa ora uschia:
:L'artitgel davart la [[GiuRu]]
Ti pos era far in link intern, sche il text che ti scrivas na corrispunda betg exact al num da l'artitgel:
:<tt><nowiki>L'artitgel davart la [[GiuRu|Giuventetgna Rumantscha]]</nowiki></tt>
E quai è il resultat:
:L'artitgel davart la [[GiuRu|Giuventetgna Rumantscha]]
Sche ti stos be agiuntar ina finiziun, va quai anc bler pli simpel:
:<tt><nowiki>Nus essan [[rumantsch]]s.</nowiki></tt>
Quai vesa alura ora uschia:
:Nus essan [[rumantsch]]s.
===Colliaziuns externas===
Ti pos natiralmain era far colliaziuns sin paginas ordaifer la wikipedia.
:<tt><nowiki>[http://www.giuru.ch La pagina da la GiuRu]</nowiki></tt>
Il resultat:
:[http://www.giuru.ch La pagina da la GiuRu]
L'entschatta vign l'adressa d'internet (cun http:// !) scrita en parantesas quadras, ed alura pos anc initgar il text che duai vegnir mussà sco colliaziun. Quel pos ti era laschar davent, alura stat l'adressa d'internet sco colliaziun.
En la wikipedia èsi usit da rimnar las colliaziuns externas la fin da l'artitgel sut il chapitel <nowiki>==Colliaziuns==</nowiki>.
====Colliaziuns a l'e-lir====
Cunzunt davart tematicas spezificas dal Griscun datti savensa buns artitgels en il lexicon istoric retic. Sche ti vuls far ina colliaziun ad artitgels en quel, pos ti far quai suandantamain:
:<tt><nowiki>{{E-LIR|1122}}</nowiki></tt>
Cun suandant resultat
:{{E-LIR|1122}}
Il sistem agiunta adina automaticamain il titel da l'artitgel actual. Mintgatant (sco en quest cas qua) è quai betg adina giavischabel. Lura pon ins era agiuntar in agen titel:
:<tt><nowiki>{{E-LIR|1122|Giuventetgna Rumantscha (GiuRu)}}</nowiki></tt>
Cun suandant resultat
:{{E-LIR|1122|Giuventetgna Rumantscha (GiuRu)}}
Il numer da l'artitgel chattas ti en la URL da l'artitgel da l'e-lir che ti vuls integrar en la vichipedia: Circa a mez da l'ulr è scrit "id=" il numer che suanda stos ti copiar en il schema menziunà.
==Integrar maletgs==
Natiralmain pon ins era integrar maletgs en la wikipedia. Il pli simpel è quai, sch'els èn gia chargiads sin il server da la GiuRu. In grond archiv da maletgs che ti pos utilisar senz'auter è il [[:c:Hauptseite|Wikipedia commons]]. Là pos ti tschertgar en ina gornda banca da datas maletgs.
===Integrar in maletg en l'artitgel===
In maletg pos ti integrar suandantamain:
:<tt><nowiki>[[Datoteca:Logo-giuru.gif|miniatura|200px|right|Il logo da la GiuRu]]</nowiki></tt>
Quai vesa alura ora uschia (guarda da vart dretga):
[[Datoteca:Logo-giuru.gif|miniatura|200px|right|Il logo da la GiuRu]]
Suandants parameters pos ti utilisar
:<tt><nowiki>Logo-giuru.gif</nowiki></tt> – Il num da la datoteca.
:<tt>miniatura</tt> – Fa ch'il maletg po vegnir fatgs pli pitschen ed ha ina rama. Qua stos ti midar nagut.
:<tt><nowiki>200px</nowiki></tt> – La ladezza dal maletg. Facultativ.
:<tt><nowiki>right</nowiki></tt> – L'orientaziun dal maletg. Ti pos era scriver "left" u laschar davent.
:<tt><nowiki>Il logo da la GiuRu</nowiki></tt> – Ina descripziun dal maletg.
===Chargiar sin in agen maletg===
Sin [[:c:Special:Upload|Questa pagina]] pos ti era chargiar si maletgs.
[[Datoteca:Qsicon_Achtung.svg|left|35px]]
'''ADATG!''': Ti dastgas be chargiar maletgs sin la wikipedia, dals quals che ti possedas ils dretgs. Quai munta, ti stos avair fatg sez il maletg. Sch'il maletg n'è betg da tai, stos ti dumandar il possessur dals dretgs. Sche quel è d'accord, pos ti chargiar si il maletg ed far ina notizia sin la pagina dal maletg, che ti possedias (u hajas survegnì) ils dretgs vid quest maletg.
[[Categoria:Vichipedia:Paginas dal project|Formatar]]
808n9vw67vbnzr9ngbvvlqhjmwphift
Emprova da plema da Würzburg
0
6557
174453
153028
2026-09-29T11:11:02Z
~2026-52372-64
24048
174453
wikitext
text/x-wiki
La pli veglia perditga rumantscha è vegnida scritta en furma d'ina emprova da plima en in codex da la claustra da [[Son Gagl]], che sa chatta oz a [[Würzburg]].
Questa emprova è vegnida scritta en il 10avel tschientaner.
I sa tracta d'ina suletta frasa: ''Diderros ne habe diege muscha''.
En general èn ils linguists da l'avis ch'i sa tractia d'ina frasa rumantscha. Ins na sa dentant betg dir dir, tgi, resp. tge persuna che ha scrit questa frasa.
Significaziun: Ins suppona che la frasa sinifitgescha, che la persuna che ha scrit il text n'haja betg mustgas (sursilvan: buc haver mustgas = betg avair gust) da far insatge. Il text è dentant memia curt per sclerir il secret misterius. Igl è bain pussaivel che l'autur derivava dal [[Grischun]] u da la Val dal Rain songagliaisa ch'era da quel temp era rumantscha.
Cumpareglia: [[Engiavinera veronaisa]]
== Vesair eir ==
Sin l'emprima pagina dal codec in'emprova da plima en rumantsch dal 10/11avel tscheintaner, ''vb.uni-wuerzburg.de.'': I[http://vb.uni-wuerzburg.de/ub/mpmiscf1/pages/mpmiscf1/1.html llustraziun da la pagina]<ref>Cicero, Marcus Tullius: ''M.p.misc.f.1''. In: Virtuelle Bibliothek Würzburg, Julius-Maximillians-Universität Würzburg.</ref>
[[Categoria:Temp medieval]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Documents]]
srzuzqq5imutnp5nkcv5xtrhg7l3ho1
174454
174453
2026-09-29T11:12:18Z
~2026-52372-64
24048
/* Vesair eir */
174454
wikitext
text/x-wiki
La pli veglia perditga rumantscha è vegnida scritta en furma d'ina emprova da plima en in codex da la claustra da [[Son Gagl]], che sa chatta oz a [[Würzburg]].
Questa emprova è vegnida scritta en il 10avel tschientaner.
I sa tracta d'ina suletta frasa: ''Diderros ne habe diege muscha''.
En general èn ils linguists da l'avis ch'i sa tractia d'ina frasa rumantscha. Ins na sa dentant betg dir dir, tgi, resp. tge persuna che ha scrit questa frasa.
Significaziun: Ins suppona che la frasa sinifitgescha, che la persuna che ha scrit il text n'haja betg mustgas (sursilvan: buc haver mustgas = betg avair gust) da far insatge. Il text è dentant memia curt per sclerir il secret misterius. Igl è bain pussaivel che l'autur derivava dal [[Grischun]] u da la Val dal Rain songagliaisa ch'era da quel temp era rumantscha.
Cumpareglia: [[Engiavinera veronaisa]]
[[Categoria:Temp medieval]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Documents]]
lyr21k6opfjdq7lik0wz46aoa3ni2cu
Serbia
0
8802
174452
172595
2026-09-29T07:23:37Z
~2026-52113-90
24046
/* */ Ana Brnabić
174452
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox terra
|NUM = <font size="+1">'''Republica da la Serbia'''</font><br />
'''Република Србија'''<font size="-1"> (serb)</font><br />'''Republika Srbija'''<font size="-1"> (transcripziun)</font><br />
|MALETG-BANDIERA = Flag_of_Serbia.svg
|MALETG-BANDIERA-LADEZZA = 150px
|MALETG-BANDIERA-ROM = gea
|ARTITGEL-BANDIERA =
|MALETG-VOPNA = Coat_of_arms_of_Serbia.svg
|MALETG-VOPNA-LADEZZA = 100px
|ARTITGEL-VOPNA =
|PAROLA =
|LINGUA-UFFIZIALA = [[lingua serba|serb]]
|CHAPITALA = [[Belgrad]]
|FURMA-DA-STADI =
|FURMA-DA-REGENZA =
|SCHEF-DA-STADI = president [[Ana Brnabić]]
|SCHEF-DA-REGENZA = primministra [[Miloš Vučević]]
|SURFATSCHA = 88 361
|ABITANTS = 7 057 666 abitants<ref>Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2016.</ref>
|SPESSEZZA-DA-LA-POPULAZIUN = 91,1
|MUNAIDA = dinar
|INDEPENDENZA =
|DI-DA-LA-FESTA-NAZIUNALA =
|MALETG-POSIZIUN = Europe-Serbia (2006–2008).svg
}}
La '''Serbia''' (serb Србија Srbija; uffizialmain Republica da la Serbia, serb Република Србија Republika Srbija) è in pajais intern situà en l’[[Europa dal Sidost]] ed [[Europa Centrala]]. La Serbia sa chatta en il center da la [[Peninsla dal Balcan]] e cunfinescha en il nord cun l’[[Ungaria]], en l’ost cun la [[Rumenia]], en il sid cun la [[Macedonia dal Nord]] e l’[[Albania]] resp. il [[Cosovo]], en il sidvest cun il [[Montenegro]] ed en il vest cun la [[Bosnia ed Erzegovina]] e [[Croazia]].
Tenor il dumber d’abitants sa chatta la Serbia cun bundant 7,1 milliuns avant il [[Danemarc]] sin plaz 22 dals pajais europeics. La chapitala e metropola dal pajais è [[Belgrad]], ulteriuras citads grondas èn [[Novi Sad]], [[Niš]], [[Kragujevac]] e [[Subotica]]. Bundant 80 % da la populaziun èn Serbs, daspera vivan en il pajais gruppas pli grondas dad Ungarais, Roma e Bosniacs.
L’istorgia pli nova da la Serbia è segnada da sia rolla sco pli grond stadi commember da la [[Jugoslavia]]. Dapi la fin da la Jugoslavia l’onn 2006 è la Serbia er il sulet successur legal da la Republica federala Jugoslavia ch’è vegnida fundada il 1992 (ils onns 2003–2005 en furma da l’uniun da stadis cun num [[Serbia e Montenegro]]).
La prestaziun economica dal pajais era sa sbassada fermamain durant las [[Guerras da la Jugoslavia]], ha però pudì sa revegnir a partir dal 2003. Dapi il 2012 furma la Serbia in candidat d’adesiun uffizial da l’[[Uniun europeica]].
== Geografia==
Remartga: La descripziun da la geografia da la Serbia cumpiglia er il territori dal [[Cosovo]], dal qual il status politic tenor il dretg internaziunal è contestà.
=== Posiziun, reliev e structuraziun geografica ===
[[Datoteca:Serbia_DisputedKosovo_Map.png|thumb|200px|Charta geografica da la Serbia]]
La Serbia s’extenda en direcziun vest-ost tranter il Danubi sper Bezdan e Stara Planina sper Dimitrovgrad. En direcziun nord-sid furman Subotica il punct da cunfin settentriunal e Preševo il punct da cunfin meridiunal dal pajais. La pli auta muntogna dal pajais è cun 2656 m s.m. la Đeravica en il Prokletije (Cosovo) resp. il Midžor (2169 m s.m.) al cunfin bulgar. Il punct il pli bass furma la sortida dal Danubi sper Prahovo en la Serbia da l’Ost cun 17 meters sur mar.
Il territori da la Serbia sa cumpona da dus tips da cuntrada, ils quals vegnan spartids tras la lingia Sava-Danubi. En il nord da quests dus flums sa chatta la Vojvodina, ina planira ch’appartegna al Batschigl Pannonic. Las sulettas pitschnas elevaziuns en questa part dal pajais furman las collinas da la Fruška Gora ed ils urs da las Carpatas Vršačke Planine. Las anteriuras steppas da guaud da la planira dal Danubi èn segnadas da la colliaziun idrologica dals pli impurtants flums da la part orientala da l’Europa Centrala sco er d’anteriuras cuntradas alluvialas e da terrens da terra naira fritgaivels.
En il sid da Sava e Danubi è il pajais en la Serbia Centrala ed en il Cosovo per gronda part muntagnard, sa preschenta però pervi da l’in sper l’auter da muntognas, planiras autas, batschigls e planiras da flums sco territori segnà d’ina topografia variada e multifara. La Serbia Centrala vegn surtut sutdividida e structurada tras il sistem da flums da la Morava che sparta las [[Dinaridas]], las [[Carpatas]] e la [[Muntogna dal Balcan]] en ina gruppa occidentala ed ina orientala. Il Cosovo da sia vart è gia segnà da la midada tranter batschigls ed auta muntogna e furma uschia in territori da transiziun vers il tip da cuntrada pelargon (‹macedon›).
=== Auas ===
Idrograficamain sa chatta la Serbia per gronda part en l’intschess dal [[Danubi]], il qual percurra en sia part centrala la Serbia sur ina distanza da 588 kilometers. Pervi dal privel d’inundaziuns è il curs da quel vegnì curregì vastamain e mess en rempars. Il Danubi cun ses dus flums laterals principals, Tisza e Sava, furman er la rait da vias da navigaziun dal pajais. Dals flums serbs che sbuccan en il Danubi disponan Morava e Drina dal pli grond intschess idrografic.
Sulettamain en il sidvest dal pajais maina il Drin Alv l’aua vers l’[[Adria]] ed en il sidvest curra la Pčinja sur il Vardar en la [[Mar Egeica]].
Auas stagnantas pli grondas èn per gronda part da chattar oz en furma d’anteriurs bratschs dals flums Danubi e Save; il pli grond lai natiral è il Lai da Palić che mesira radund sis kilometers quadrat.
Cun 71 meters furma il Jelovarnik en il Kopaonik la pli auta cascada dal pajais. La pli gronda e lunga, ma betg la pli profunda chavorgia da la Serbia e da l’Europa è la Porta da fier.
=== Clima ===
La Serbia è situada en la part miaivla da la zona temprada ed è segnada d’in clima continental moderà. Las precipitaziuns s’augmentan dal sidvest vers il nordost; las precipitaziuns maximalas sa spostan en il sidvest da l’entschatta da la stad sin l’atun/enviern. Quest fatg marchescha ina da las caracteristicas climaticas specificas da la Serbia che vegn dominada da sia posiziun tranter mars relativamain chaudas ([[Adria]], [[Mar Egeica]], [[Mar Naira]]) e la natira muntagnarda: La plievgia d’enviern ch’è caracteristica per il clima mediterran sa perda pli e pli cun s’allontanar da la costa. Entant che quella è anc preschenta en las regiuns muntagnardas da la Serbia dal Vest ed en il Cosovo, fa ella alura plazza en la Vojvodina continentala al tipic decurs da las precipitaziun a l’ur oriental da l’Europa Centrala cun in maximum da las precipitaziuns a l’entschatta da la stad, cur ch’il sulegl cuntanscha ses zenit.
Pervi da la ferma repartiziun dal reliev è la situaziun locala segnada da modificaziuns multifaras macro- e microclimaticas. In clima muntagnard prevala en las regiuns las pli autas en il sid, il vest e l’ost dal pajais.
[[Datoteca:Image-of-Sumadija.jpg|thumb|200px|La Šumadija en il center da la Serbia]]
Ils envierns èn en Serbia en general fraids e ritgs da naiv, las stads èn chaudas. Il mais il pli fraid furma il schaner, il mais il pli chaud il fanadur. La temperatura la pli bassa ch’è insumma vegnida mesirada èn stads −38,0 °C (ils 26 da schaner 1954 a Sjenica), la temperatura la pli chauda 45,8 °C (ils 16 d’avust 2006 a Paraćin). La temperatura media en tut il pajais munta a 10 °C, la quantitad da precipitaziuns media a 896 millimeters.
=== Territoris da protecziun da la natira ===
La Serbia dispona da tschintg parcs naziunals, 20 parcs natirals e radund 590 territoris natirals protegids cun ina surfatscha totala da radund 315 kilometers quadrat (bundant 8 % dal territori statal).
Menziun speziala meritan entaifer la flora ils relicts d’avant il temp da glatsch ch’han survivì en la regiun. Uschia per exempel il pign serb u la sutspezia nordica da l’ischi grec. Daspera è la Serbia enconuschenta per diversas spezias da peonias, tranter auter la peonia bizantina che furma er la flur naziunala da la Serbia.
== Populaziun ==
La vegliadetgna media da la populaziun munta a 40,7 onns; radund 17,4 % da la populaziun èn pli vegls che 65 onns. La natalitad munta a 1,78. L’aspectativa da vita munta tar umens a 72,6 onns, tar dunnas a 78,5 onns (situaziun dal 2016).<ref>[https://web.archive.org/web/20180706234818/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2056.html ''The World Factbook — Central Intelligence Agency''], consultà ils 14 da fanadur 2017.</ref>
=== Gruppas etnicas ===
La cumposiziun etnica da la populaziun sa differenziescha vaira ferm da regiun tar regiun. Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2011, la quala n’ha betg gì lieu en il Cosovo, han 83,3 % da la populaziun designà sasezs sco Serbs. Las minoritads las pli impurtantas èn ils Ungarais (3,53 %), ils Roma (2,05 %) ed ils Bosniacs (2,02 %). Gruppas pli pitschnas furman Albanais, Gorans, Bulgars e Tircs en il sid sco er Croats e Slovacs en il nord dal pajais. L’onn 2017 eran 9,1 % da la populaziun naschids a l’exteriur; tar la gronda part sa tracti da Serbs etnics che derivan d’autras da las anteriuras sutrepublicas da la Jugoslavia.<ref> Pew Research Center’s Global Attitudes Project: [http://www.pewglobal.org/2018/02/28/global-migrant-stocks/?country=DK&date=2017 ''Origins and Destinations of the World’s Migrants, 1990–2017''], consultà ils 30 da settember 2018.</ref>
Tenor statistica uffiziala vivan en Serbia radund 148 000 Roma. Inuffizialmain vegn stimà in dumber da radund 500 000 persunas.<ref>Berlin-Institut für Bevölkerung und Entwicklung: [https://web.archive.org/web/20191224223846/https://www.berlin-institut.org/online-handbuchdemografie/bevoelkerungsdynamik/regionale-dynamik/roma-in-europa.html ''Roma in Europa''].</ref>
En la Serbia Centrala vivan surtut Serbs, entant che la Vojvodina è gia segnada dapi tschientaners d’ina maschaida da numerus pievels, surtut Serbs (65,05 %), Ungarais (14,28 %), Slovacs (2,79 %), Croats (2,78 %), Rumens (1,50 %) e Roma (1,43 %). En il Cosovo vivan per gronda part Albanais (88 %); la pli gronda minoritad furman qua ils Serbs (7 %).
=== Linguas ===
La lingua uffiziala principala en Serbia è la lingua da standard serba. Serb resp. serbocroat vegn chapì e discurrì quasi dapertut en il pajais. En il nord dal pajais, en la provinza Vojvodina, èn er renconuschidas sper il serb sco linguas uffizialas ungarais, croat, russ, slovac e rumen. En il Cosovo ed en parts da la Serbia dal Sid vegn discurrì albanais.
Tenor la constituziun vertenta vegn la lingua serba scritta en Serbia uffizialmain en scrittira cirillica. En il mintgadi ed en las medias è però savens er en diever la furma latina.
=== Religiun ===
Per lunschor la gronda part dals abitants èn cristians. Da quels appartegnan radund 6,4 milliuns a la baselgia serb-ortodoxa. Sper ils 84,6 % ortodoxs tenor la dumbraziun dal pievel dal 2011 datti 5 % catolics ed 1 % protestants. 3,1 % da la populaziun èn muslims, medemamain 3,1 % èn senza confessiun ed 1,1 % sa designeschan sco ateists.<ref>[https://web.archive.org/web/20190607110107/http://media.popis2011.stat.rs/2013/publikacije/Saopstenje%20Knjiga%204%20bkorekt.pdf Appartegnientscha religiusa tenor la dumbraziun dal pievel dal 2011] (PDF; 285 kB).</ref>
=== Citads ed urbanisaziun ===
Las citads serbas situadas en il sid da la lingia Sava-Danubi èn sa sviluppadas istoricamain sut influenza osmanica, quellas al nord da questa lingia or da martgads e colonias habsburgaisas.<ref>Jovan Cvijić: ''The Zones of Civilization of the Balkan Peninsula.'' En: American Geographical Society: ''Geographical Review'', ann. 5, nr. 6 (zercladur 1918), p. 470–482.</ref> Suenter il 1945 è l’urbanisaziun progredida fitg ferm; tras l’industrialisaziun, la fugia da la champagna ed er pliras undas da migraziun da fugitivs da guerra, è la populaziun en las grondas citads creschida fitg ferm. La regiun da la Serbia la pli sviluppada ed urbanisada è la Vojvodina.
Las pli grondas citads dal pajais furman la chapitala Belgrad cun 1 154 589 abitants (situaziun dal 2011), la sedia da la regenza da la provinza autonoma Vojvodina, Novi Sad, cun 221 854 abitants sco er, en la part meridiunala dal pajais, Niš cun 182 208 abitants. En il Cosovo surpiglia Priština cun 198 214 abitants la funcziun dal lieu central politic ed economic.<ref>Ivan Bertic (ed.): ''Veliki geografski Atlas Jugoslavije.'' Zagreb 1987.</ref>
== Politica ==
=== Sistem ===
[[Datoteca:Serbiski_parlament.JPG|thumb|220px|Sedia dal parlament a Belgrad]]
En l’index da democrazia dal 2016 figurescha la Serbia sin plaz 64 da 167, e vala uschia sco «democrazia manglusa».<ref>[https://web.archive.org/web/20191111195322/https://www.eiu.com/public/topical_report.aspx?campaignid=DemocracyIndex2016 ''Democracy Index 2016 – The Economist Intelligence Unit''], consultà ils 2 da schaner 2018.</ref>
La Serbia dispona d’in sistem guvernamental d’ina chombra, la Narodna Skupština (verbalmain: ‹assamblea populara›) cun 250 represchentants. A quella cumpeta la pussanza legislativa. Las partidas ch’èn represchentadas en il parlament sa gruppeschan sco fracziuns en ina coaliziun guvernamentala ed en l’opposiziun.
Schef da stadi è il president. L’executiva vegn manada dal primminister. Quel vegn elegì mintga tschintg onns directamain dal pievel. Ina reelecziun è pussaivla.
=== Sutdivisiun politica ===
Cun la constituziun dal 2006 han las regiuns autonomas Vojvodina en il nord e Cosovo e Metochia – en furma curta Cosmet – en il sid survegnì enavos sco provinzas serbas l’autonomia politica ch’aveva gia existi tranter il 1974 ed il 1989. La part restanta da la Serbia (dapli che la mesadad dal pajais) na furma nagin’unitad politica, vegn però numnada informalmain Serbia Centrala.
Il Cosovo sa chatta dapi il zercladur 1999 sut administraziun da las [[Naziuns unidas]], uschia che las disposiziuns respectivas n’han betg pudì entrar là en vigur. Il status da dretg internaziunal è contestà dapi la decleraziun d’independenza dal Cosovo ils 17 da favrer 2008.
Per motivs administrativs è la Serbia dividida en 30 districts (serb: Okrug; pl.: Okruzi); 18 da quels sa chattan en la Serbia Centrala, set en la Vojvodina e tschintg en il Cosovo. Las unitads d’administraziun autonoma locala en Serbia furman las opštine (sing. opština, verbalmain ‹vischnancas›, areguard lur grondezza però savens plitost circuls). Las regiuns istoricas en Serbia n’han oz nagin status uffizial, savens èn però ils districts numnads suenter quellas.
=== Politica da l’exteriur e da segirezza ===
La Serbia n’appartegna fin qua ni a l’[[Uniun europeica]] ni a la [[NATO]]. Entant ch’in’adesiun a l’Uniun europeica ha gronda prioritad tar quasi tut las partidas politicas, vegn la dumonda davart ina commembranza a la NATO discutada tant en la politica sco er en la societad a moda cuntraversa, betg il davos pervi da la tenuta prorussa tradiziunala dal pajais. L’influenza russa en la regiun è creschida ils ultims onns cun surpigliar il concern da petroli statal (uss Gazprom), cun l’intenziun da realisar la pipeline da gas natiral South Stream tras la Serbia sco er tras il credit d’ina milliarda per meglierar l’infrastructura dal pajais che la [[Russia]] ha concedì il 2009. Areguard ils interess russ en il Balcan dal Vest occupa la Serbia senza dubi la posiziun-clav.
Concernent l’intenziun da la Serbia da vegnir recepida en l’Uniun europeica hai dà svilups positivs, surtut cun surdar a la Curt penala internaziunala per l’anteriura Jugoslavia ils delinquents da guerra [[Ratko Mladić]] e [[Goran Hadžić]]. In’ulteriura premissa per metter ad ir las negoziaziuns d’adesiun furma però la prontezza da vart serba da reprender ils discurs da mediaziun cun il Cosovo.
La dumonda suenter l’avegnir dal Cosovo resta er suenter la proclamaziun da l’independenza tras il parlament a Priština il favrer 2008 in dals problems centrals da la politica serba. La regenza serba considerescha il proceder dal Cosovo sco cuntravenziun cunter la resoluziun 1244 da las Naziuns unidas e cunter il princip da l’integritad territoriala. L’october 2008 ha l’Assamblea generala da las Naziuns unidas consentì a la dumonda da la Serbia da laschar examinar tras il Tribunal internaziunal, schebain la proclamaziun da l’independenza saja valaivla tenor il dretg internaziunal. Il 2010 ha il Tribunal internaziunal publitgà si’expertisa, tenor la quala l’independenza dal Cosovo na cuntrafetschia betg al dretg internaziunal. A medem temp ha il Tribunal internaziunal però evità da vulair s’exprimer davart il status internaziunal dal Cosovo ed ha renconuschì la valaivladad da la resoluziun 1244 da las Naziuns unidas. Ord protesta cunter l’independenza ha la Serbia fundà en il Cosovo dal Nord la cuminanza da las vischnancas da las provinzas autonomas Cosovo e Metochia, la quala refusa de facto da sa suttametter a la controlla da las instituziuns a Priština. Confurm a las stentas da la regenza serba da far valair sias pretensiuns territorialas areguard il territori, vegn adina discurrì en documents uffizials dal Cosovo sco «part da la Serbia occupada».
Tranter la Croazia e la Serbia è en pli, suenter la fin da l’anteriur stadi jugoslav, contestà il decurs dal cunfin al Danubi. Damai ch’il flum ha oz tras meandrar in auter decurs resp. posiziun che dal temp ch’ins ha fixà ils cunfins, pretenda la Croazia ina part da la riva sanestra dal flum sco er intginas inslas situadas sin quel (t.a. Šarengradska Ada e Vukovarska Ada). La surfatscha totala dals territoris contestads, che sa chattan actualmain sut administraziun serba, munta a 115 km².
=== Militar ===
Las forzas armadas serbas dumbran 37 000 umens (2005: 75 000); da quai appartegnan 6500 a l’aviatica militara. L’obligaziun al servetsch militar è vegnida abolida il 2011. Il budget ha muntà il 2011 675 milliuns euros, quai che correspunda ad ina cumpart da 2,08 procent al product naziunal brut.
=== Dretgs umans ===
Tenor indicaziuns dad [[Amnesty International]] vegnan anc adina discriminadas minoritads ed il sistem da giustia vegn designà sco flaivel.
Tenor l’index da percepziun da corrupziun sa chattava la Serbia il 2017 ensemen cun [[Surinam]] e la [[Republica populara da la China]] sin plaz 77 da 180, cun 41 da maximalmain 100 puncts.
== Istorgia ==
[[Datoteca:Stefan_Uroš_IV_Dušan_of_Serbia_Lesnovo_fresco.JPG|thumb|170px|Stefan Uroš IV Dušan, retg serb (1331–1346) ed emprim zar (1346–1355)]]
L’emprima menziun documentada d’in stadi serb è da chattar l’onn 822 en la biografia da [[Carl il Grond]] scritta dad [[Einhard]]. Da quel temp regiva il župan [[Strojimir]], il nev da [[Višeslav]], la Serbia. Ca. dapi l’onn 600 è enconuschent il domini da župans en il territori da la Serbia. Els eran manaders da stirpas ch’han regì la Serbia fin ca. l’onn 1000. Suenter che la Serbia è vegnida devastada da l’Ungaria, è il pajais crudà dal tuttafatg sut il domini da Bizanz, il qual ha perdurà da 950 fin 1050. Vers 1040 è [[Stefan Vojislav]] daventà archont bizantin sur la regiun numnada Dioclizia ed ha fundà il domini dals Vojisavljević ch’ha durà fin l’onn 1131 e che steva vinavant sut la regenza da Bizanz. En la regiun Raszia han ils Urošević surpiglià vers il 1080 la pussanza ed en lur successiun a partir dal 1167 la dinastia dals Nemanjić, sut ils quals la Serbia è definitivamain daventada ina pussanza gronda regiunala. Sut zar [[Dušan]] (1331–1355), il pli pussant da tuts regents serbs, ha il reginavel serb cuntanschì la culminaziun da si’influenza politica e da si’extensiun, entant che Dušan sez è avanzà al pli pussant retg da l’entira Europa dal Sidost. A partir dal 1371 ha [[Lazarević]] surpiglià il domini. Dal 1427 fin il 1459 è la Raszia vegnida dominada da Branković.
A la fin dal 14avel tschientaner èn ils Tircs avanzads pliras giadas en direcziun da la Serbia. Là èn ins s’opponì stinadamain ad in’occupaziun militara ed ha pudì gudagnar emprimas battaglias, tranter auter la Battaglia sper Dubravnica l’onn 1381 e la Battaglia sper Pločnik il 1386. Paucs onns pli tard, il 1389, ha gì lieu la Battaglia da Cosovo. La finamira da quella era da suttametter l’ultim imperi cristian ch’era restà en l’Europa dal Sidost, uschia ch’ils Osmans avessan gì eliminà l’ultim obstachel per surpigliar l’[[Imperi bizantin]] cun sia chapitala Constantinopel. La battaglia è però ida a fin senza in cler victur; ils manaders dad omaduas forzas armadas èn vegnids per la vita. Facticamain è la resistenza dals prinzis serbs cunter il suramaun militar resp. numeric però stada flaivlentada talmain ch’ins po dir che l’armada serba e ses alliads eran vegnids battids il 1389. Els han perquai stuì acceptar la supremazia dals sultans osmanics; uschia è er la part restanta dal principadi serb daventada tributara, cumbain che surtut [[Vuk Branković]] è s’opponì anc ditg suenter la battaglia. Questa battaglia è pli tard vegnida stilisada al mitus naziunal dals Serbs.<ref>Jan N. Lorenzen: ''Die großen Schlachten. Mythen, Menschen, Schicksale.'' Campus, Francfurt a.M./New York 2006, p. 22.</ref> L’onn 1459 è la Serbia vegnida conquistada definitivamain dals Osmans ed ha fatg part fin il 1804 da l’Imperi osmanic.
=== Independenza, principadi e Reginavel da la Serbia ===
Malgrà numerusas emprovas da puspè daventar independent, è la Serbia pir vegnida liberada parzialmain en rom da l’emprima sullevaziun serba dal 1804. L’onn 1813 han ils Osmans però puspè occupà il territori. Pir la segunda sullevaziun serba dals onns 1815–1817 ha fatg da la Serbia parzialmain in principadi autonom sut supremazia osmanica. L’onn 1867 ha prinzi [[Mihailo Obrenović]] sfurzà ils ultims regiments osmanics da bandunar il principadi e Belgrad ha pudì vegnir proclamà sco chapitala serba libra. L’onn 1878, en rom dal Congress da Berlin da las pussanzas grondas europeicas e da la [[Tirchia]], è vegnida renconuschida l’independenza da la [[Rumenia]], da la Serbia e dal [[Montenegro]]. Il 1882 è il Principadi da la Serbia vegnì declerà sco reginavel.
Il prim da november jul. / 13 da november greg. 1885 ha il retg serb Milan Obrenović declerà a la [[Bulgaria]] la guerra. En la Guerra tranter la Serbia e la Bulgaria èsi reussì a la giuvna armada bulgara da victorisar senza nagin sustegn ils Serbs. Be grazia a l’intervenziun da l’[[Austria-Ungaria]] ha il reginavel serb pudì sa mantegnair. La guerra è ida a fin cun la Pasch da Bucarest dals 3 da mars 1886, en rom da la quala ins ha restabilì il status quo ante.
Ils 9 d’october 1912 ha il [[Montenegro]] declerà als Osmans la guerra. Ils stadis alliads Serbia, [[Bulgaria]] e [[Grezia]] èn entrads ils 18 d’october en guerra cunter l’Imperi osmanic. Tras il Contract da Londra dal 1913 ha quel pers quasi tut sias possessiuns europeicas. Tranter la Bulgaria d’ina vart e la Serbia e la Grezia da l’autra vart è però prorutta ina gronda dispita pervi da la repartiziun da la Macedonia ch’els avevan conquistà. Sinaquai ha la Bulgaria attatgà ils 29 da zercladur la Serbia. Uschia è prorutta la Segunda Guerra dal Balcan, en la quala la Serbia ha battì ensemen cun la Grezia, la Rumenia e l’Imperi osmanic cunter la Bulgaria. En vista a questa surpussanza ha la Bulgaria stuì capitular l’avust 1913 e per part puspè restituir en rom da la Pasch da Bucarest ils territoris ch’ella aveva conquistà durant l’Emprima Guerra dal Balcan.
En consequenza da las guerras dal Balcan è la part settentriunala da la Macedonia daventada serba, la part orientala bulgara, la part meridiunala sco er il sidvest da la Trachia grecs.
=== La Serbia en l’Emprima Guerra mundiala ed en il tranterguerras ===
En l’[[Emprima Guerra mundiala]] è la Serbia stada da l’entschatta ennà sin la vart da l’Entente cordiale. Las finamiras dal pajais eran d’ina vart da rumper l’Austria-Ungaria, da l’autra vart da reunir tut ils Slavs dal sid en in stadi communabel. Manà a la guerra ha l’Attentat da Sarajevo sin il successur al tron austriac [[Franz Ferdinand]] ch’era vegnì instigà da la lia secreta ‹Maun nair›; quella vuleva realisar in grond imperi sut supremazia serba ed aveva er grond’influenza en la regenza serba. La Serbia è sinaquai stada confruntada cun in ultimatum da vart da l’Austria che na sa laschava praticamain betg acceptar. Quest svilup ha manà a la Crisa dal fanadur dal 1914 e la finala a l’erupziun da la guerra en tut l’[[Europa]].
Las emprimas offensivas dals Austriacs l’onn 1914 ha l’armada serba anc pudì abatter, ma sut grondas sperditas. L’enviern 1914/15 è alura prorutta in’epidemia e dieschmillis schuldads èn morts pervi dals cumbats ed il provediment manglus.<ref>Slavka Mihaljovic: ''Tagebuch einer Ärztin – Belgrad.'' En: Gordana Ilic Markovic (ed.): ''Veliki Rat. Der Große Krieg. Der Erste Weltkrieg im Spiegel der serbischen Literatur und Presse.'' Promedia, Vienna 2014, ISBN 978-3-85371-368-6, p. 106ss.</ref> Il fanadur 1915 ha la Serbia occupà l’[[Albania]] vischina. En rom d’in’offensiva coordinada da las Pussanzas centralas l’october 1915 han però truppas austriacas, bulgaras e tudestgas attatgà la Serbia nà da trais varts. L’armada serba è bain mitschada da vegnir destruida dal tuttafatg, ha però stuì sa retrair tar la mar ed ha subì sperditas da bundant 90 % da la fermezza oriunda. En il fratemp han las Pussanzas centralas installà en il pajais occupà in reschim d’occupaziun sever, al qual ils Serbs han fatg resistenza stinada cun acziuns da partisans. Cun la sconfitta da las Pussanzas centralas il 1918 ha er la Serbia, malgrà las grondas sperditas, tutgà tar las pussanzas victuras.
Suenter la fin da l’Emprima Guerra mundiala han ins fundà il Reginavel dals Serbs, Croats e Slovens sut la regenza dal retg serb [[Alexander I Karađorđević]]; l’onn 1929 è quest stadi sa renumnà en Jugoslavia (= ‹Slavia dal sid›). Quel consistiva da la Serbia, dal Montenegro ch’era stà fin qua independent sco er da la gronda part dals anteriurs pajais da l’Austria-Ungaria, en ils quals vivevan Slavs dal sid, sco la Bosnia ed Erzegovina, la Dalmazia, la Slavonia e la Slovenia. Conflicts interns entaifer la monarchia jugoslava han fatg crescher ils moviments naziunalistics. En consequenza da quai èn il retg serb [[Alexander I]] ed il minister da l’exteriur franzos [[Louis Barthou]] daventads ensemen ils 9 d’october 1934 a Marseille unfrendas d’in attentat commess da l’Ustascha croata faschistica e d’aderents macedons da l’Organisaziun revoluziunara interna da la Macedonia. Sinaquai è sa sviluppà in reschim autoritar, il qual ils istorichers numnan oz ina dictatura roiala e che sa basava per gronda part sin la part serba da la populaziun.
=== La Segunda Guerra mundiala ===
En la [[Segunda Guerra mundiala]] è la Jugoslavia restada l’emprim neutrala ed ha refusà da s’associar al patg da las trais pussanzas sut egida tudestga. Pir suenter smanatschas da guerra avertas han la regenza Cvetković-Maček e l’administratur da la curuna [[Paul]] suttascrit quella. Sinaquai hai dà en la Serbia demonstraziuns ch’han la finala culminà ils 27 da mars 1941 a Belgrad en in culp da stadi probritannic, il qual è vegnì sustegnì da [[Petar II Karađorđević]]. La regenza è vegnida cupitgada e prinzi Paul ha stuì fugir en Grezia. Curt suenter ha cumenzà l’invasiun da truppas tudestgas en la Jugoslavia. Belgrad è vegnì bumbardà ils 6 d’avrigl da l’aviatica militara tudestga, quai ch’ha chaschunà radund 20 000 unfrendas civilas. Entaifer paucs dis è la Jugoslavia vegnida occupada cumplettamain e repartida tranter ils victurs: la Bosnia, l’Erzegovina e la Syrmia èn vegnids attribuids al nov stadi independent Croazia. La Banovina Zeta (oz surtut Montenegro e Cosovo) è vegnida occupada da las truppas talianas ch’eran alliadas cun ils Tudestgs. La Batschka è crudada a l’Ungaria, entant ch’il Banat e las parts restantas da la Serbia èn vegnidas sut occupaziun tudestga. La Serbia dal Sid e Serbia Centrala èn la finala daventadas en il decurs da la guerra ina zona d’occupaziun bulgara. Il cumandant tudestg da la Serbia ha installà ina regenza da marionetta sut il general [[Milan Nedić]], la quala disponiva be da cumpetenzas modestas. Suenter l’occupaziun tudestga è prorutta l’entschatta fanadur 1941 en Serbia ina sullevaziun dal pievel, la quala è pli tard s’extendida sin il Montenegro, la Bosnia e la Croazia.
La resistenza antifaschistica en Serbia è vegnida organisada da la partida communistica sco er da la regenza d’exil jugoslava sut il retg [[Petar II]] ch’era da tenuta absolutistic-monarchica. Il moviment da partisans sut controlla communistica ha – suenter l’attatga tudestga sin l’[[Uniun sovietica]] ils 22 da zercladur 1941 – inizià la resistenza cunter la Wehrmacht, ma er il cumbat avert cunter la monarchia jugoslava. La resistenza dals monarchists cunter la politica sfurzada da [[Hitler]] ha cumenzà in pau pli baud cun la cupitga dal substitut da la curuna Paul e da la marionetta da quel, primminister [[Cvetković]], tras general [[Dušan Simović]] ils 25 da mars 1941. En la Serbia èsi reussì l’avust 1941 als partisans da proclamar en la regiun muntagnarda enturn Užice la Republica Užice e da tegnair quella 73 dis cunter la Wehrmacht. Suenter che la resistenza è stada rutta, che las unitads da partisans èn vegnidas chatschadas e che quellas han spustà lur champ d’acziun en la Bosnia, han be pli ils Tschetniks fatg resistenza cunter ils occupants faschistics en Serbia.
Ils partisans jugoslavs han però reproschà als Tschetniks d’acceptar sut il schef da la regenza Nedić senza nagina critica ils crims cunter Serbs tras ils occupants tudestgs e croats e da collavurar avertamain cun quels. Ils Tschetnik èn per part vegnids sustegnids da l’Italia faschistica da [[Mussolini]], ma er da las pussanzas dal vest. Els han fatg resistenza cunter ils Ustascha, ma er cunter ils partisans da [[Tito]] en la Bosnia ed en la Croazia ed han da lur vart fatg als partisans la reproscha da provocar las mesiras da retorsiun crudaivlas dals occupants tudestgs en Serbia e da manar lur cumbat revoluziunar a donn e cust da la populaziun civila. Savens vegniva la mort da schuldads da la Wehrmacht punida cun sajettar tschients civilists serbs. Intgins manaders dals Tschetnik, sco [[Kosta Pećanac]] e [[Dimitrije Ljotić]], han collavurà stretgamain cun ils occupants ed èn sa participads ad acziuns militaras da la Wehrmacht cunter ils partisans communistics.
L’october 1944 ha la terza front ucranaisa da l’Armada cotschna sut marschal [[Tolbuchin]] battì ils Tudestgs ed è penetrada en la Serbia. Cun l’avanzament da l’Armada cotschna en l’Europa dal Sidost èsi er puspè reussì d’extender il cumbat da liberaziun dals partisans communistics sin il territori da la Serbia
=== La Serbia en l’èra socialistica ===
Da la Segunda Guerra mundiala èn ils partisans da Tito sortids sco victurs. La Serbia è daventada ina da sis sutrepublicas da la Jugoslavia communistica. Fin il 1963 ha la sutrepublica purtà il num Republica populara da la Serbia (Narodna Republika Srbija), silsuenter Republica socialistica da la Serbia (Socijalistička Republika Srbija).
A la Serbia è vegnida attribuida la Sirmia da l’ost, ma la Macedonia è, sco il Montenegro, daventada in’atgna sutrepublica. L’onn 1974 è la Serbia vegnida sutdividida a l’intern en trais parts: la Serbia Centrala e las provinzas autonomas Vojvodina e Cosovo. En il presidi da la Jugoslavia era la Serbia represchentada dapi lura cun trais (dad otg) sezs.
La caracteristica centrala en il svilup da la Serbia e da las autras republicas dal temp da la Jugoslavia socialistica è stà la midada da la societad purila pauc sviluppada en in stadi europeic mez industrialisà.<ref>Milorad Ekmečić 2011: ''Dugo kretanje između klanja i oranja – istorija Srba u novom veku (1492–1992)''. Evro Giunti, p. 507.</ref> Il 1937 vivevan en Serbia anc 76,3 % da l’entira populaziun da l’agricultura, entant che quai eran per exempel en Frantscha 29 %. En la Bosnia ed Erzegovina appartegnevan tenor la dumbraziun dal pievel dal 1948 10 % a la populaziun citadina, entant che quai eran en Serbia be 2 %. Durant ils success da l’industrialisaziun ils onns 1945–1965 han alura 9 200 000 abitants da la Jugoslavia bandunà lur ambient rural. In milliun Serbs èn migrads nà da las autras sutrepublicas en la Serbia. Tant las citads sco er ils vitgs èn daventads uschia ibrids culturals.
Betg il davos grazia a la brigada da voluntaris Omladinske èsi reussì da realisar impurtants projects d’infrastructura (l’autostrada – numnada autoput – che maina dal cunfin austriac fin en la Grezia, il chanal Danubi-Tisza, l’ovra idraulica Đerdap I e.a.).<ref>Milorad Vasović 1980: ''Les grands travaux publics comme facteur de transformation de l’espace géographique en Serbie''. En: ''Méditerranée'', tom 38, nr. 38, p. 21–31.</ref> Muntada simbolica per la coesiun naziunala dueva però surtut cuntanscher la viafier da muntogna Belgrad-Bar che maina sur 476 km tras las Dinaridas dal Sid e che Tito ha inaugurà il matg 1976.
Gia ils onns suenter il 1965 èn alura stads segnads d’ina stagnaziun economica ed ins ha bandunà dal tuttafatg ils plans da tschintg onns. Dapi l’entschatta dals onns 1970 (uschenumnada Primavaira croata) ha alura cumenzà in resvegl linguistic-cultural da las singulas sutrepublicas. Politicamain è quai tranter auter sa manifestà en furma da la nova constituziun dal 1974 ch’ha manà ad in’ulteriura decentralisaziun e cementà uschia l’ulteriur svilup da la Jugoslavia en direcziun da stadis separads.
[[Datoteca:Tito_Otvaranje_pruge_Beograd_Bar_2_(1_von_1).jpg|thumb|170px|Avertura da la viafier Belgrad-Bar tras Tito (1976)]]
Bain han ins anc empruvà ina giada da suttastritgar l’unitad naziunala cun proclamar Tito l’onn 1978 sco president sin vita duranta. Ma suenter sia mort l’onn 1980 (cun 88 onns) ha la dissoluziun dal stadi jugoslav cuntinuà pir che mai. Gist er pervi da la crisa economica dal pajais durant ils onns 1980 èn adina dapli politichers ed intellectuals da tut las sutrepublicas s’orientads vers programs naziunalistics. En il medem spiert naziunalistic ha il nov manader politic en Serbia, [[Slobodan Milošević]], reducì a partir dal 1987 l’autonomia dal Cosovo e schlià quella dal tuttafatg il 1989. Cun la revoluziun antibirocratica da Milošević ha il naziunalissem serb cuntanschì il 1988/89 per las autras sutrepublicas ed uschia er per la coesiun da la Jugoslavia tratgs adina pli smanatschants. Suenter pliras manifestaziuns en massa a Belgrad dueva quest svilup culminar en il pled da Milošević a chaschun da las festivitads commemorativas per ils 600 onns dapi la Battaglia da Cosovo.
Cun la sortida da la Slovenia or da la lia dals communists il 1990 (en rom dal 14avel congress da la lia dals communists da la Jugoslavia) era la situaziun a nivel statal en il fratemp tendida sin il piter pir. Parallelamain è sa furmada tranter ils Serbs da la Krajina en Croazia in’opposiziun cunter il moviment d’independenza croat, la quala ha prendì en mira l’administraziun autonoma ed ha er ponderà da separar la Krajina da la Croazia cun meds militars. La schliaziun militara da la crisa da la Jugoslavia ch’era vegnida tratga en consideraziun da la Serbia, la Croazia e la Slovenia, era uschia daventada ina realitad. La cunvegna secreta da Karađorđevo tranter [[Milošević]] e [[Tuđman]] dals 26 da mars 1991 che preveseva, en vista al fatg che la Jugoslavia deva dapart, la partiziun da la Bosnia tranter la Croazia e la Serbia, ha furmà l’emprim pass offensiv d’ina restructuraziun dal territori jugoslav.
=== Guerras da la Jugoslavia 1991–1995 e Guerra dal Cosovo 1998–1999 ===
Las Guerras da la Jugoslavia èn la finala proruttas cun las decleraziuns d’independenza da la Slovenia e la Croazia e pli tard da la Bosnia ed Erzegovina. L’emprim eran participadas a la guerra unitads regularas da l’armada populara jugoslava (JNA), las qualas han bandunà suenter la renconuschientscha internaziunala da la Slovenia, Croazia e Bosnia las republicas sut cumbats da retratga u èn sa transfurmadas en l’armada dals Serbs bosniacs e croats. La guerra tranter la Serbia e la Croazia ha surtut culminà a Vukovar, en quel mument che l’JNA, ch’era anc sa cuntegnida passiva en la guerra da la Slovenia, è uss intervegnida a favur da la vart serba a moda averta e cun tut ils meds che la stevan a disposiziun. Surtut a l’entschatta da la guerra ha la Serbia sustegnì la Republica serba Krajina ed ils Serbs bosniacs cun meds militars e finanzials, ha alura però proclamà en il decurs da la guerra in embargo sur la republica serba bosniaca.
Durant la guerra en Bosnia han las Naziuns unidas proclamà in embargo cunter la Republica federala Jugoslavia. Motiv per las sancziuns avevan tranter auter furmà las purificaziuns etnicas, sco il mazzament da 8000 umens e giuvens a [[Srebrenica]], che sa drizzavan surtut cunter muslims bosniacs, ma er cunter auters abitants da la Bosnia da derivanza betg serba. Als Serbs croats e bosniacs èsi reussì a l’entschatta da la guerra d’occupar grondas parts da la Croazia e Bosnia, surtut ils districts en ils quals vivevan maioritads serbas. En il decurs da l’operaziun militara croata Oluja l’onn 1995 è la gronda part da la populaziun serba vegnida stgatschada da la Croazia, quai ch’ha manà ensemen cun la vieuta militara en Bosnia e la Cunvegna da Dayton a la fin da la guerra. Durant las guerras en Bosnia e Croazia èn radund 700 000 Serbs fugids en Serbia.
Suenter la Cunvegna da Dayton, la quala ha terminà la Guerra da la Bosnia, e la fin da la Republica serba Krajina, è il status da la provinza Cosovo cun sia maioritad d’Albanais restà suenter il 1994 l’ultima dumonda politica brisanta en rom dal declin da la Jugoslavia. Ils tumults adina pli violents en il Cosovo ha la regenza serba sut [[Slobodan Milošević]] empruvà da terminar cun meds da polizia restrictivs e la finala er cun meds militars. L’UÇK (‹Armada da liberaziun dal Cosovo›) che lavurava cun meds terroristics ha cumenzà il 1996 ad attatgar er directamain forzas da segirezza serbas. Damai che la Serbia ha reagì cun in’offensiva massiva, èn intervegnids ils stadis dal vest. Il fatg che la Serbia ha laschà spirar l’entschatta 1999 in ultimatum respectiv, ha la NATO interpretà sco casus belli ed ha lantschà l’operaziun da guerra aviatica Allied Force cunter la Republica federala Jugoslavia. Quest’operaziun vegn resguardada fin oz da blers experts dal dretg internaziunal sco illegala. Sut pressiun militara da la NATO ha il parlament serb la finala consentì il zercladur 1999 al plan da pasch dals stadis G8 ed a las pretensiuns principalas da la NATO. Cun la resoluziun 1244 dals 10 da zercladur 1999 han las Naziuns unidas ordinà in’administraziun internaziunala transitorica civila (UNMIK) e la preschientscha da la NATO en il Cosovo (KFOR).
Questa resoluziun ha da princip confermà l’appartegnientscha da la provinza Cosovo a la Jugoslavia, resalvond però ina regulaziun definitiva dal status. Cun la retratga da l’armada e polizia jugoslava han er bundant 200 000 Serbs bandunà la provinza.<ref>Thomas Breitwieser: ''Internationales Engagement im Spiegel des Völkerrechts.'' En: Bernhard Chiari, Agilolf Keßelring (ed.): ''Wegweiser zur Geschichte: Kosovo''. Paderborn 2008, ISBN 978-3-506-75665-7, p. 137.</ref>
=== Democratisaziun e schliaziun da la lia cun il Montenegro ===
L’onn 2000 è [[Vojislav Koštunica]] vegnì elegì sco president jugoslav, quai ch’ha terminà l’èra Milošević. Il schaner 2001 è [[Zoran Đinđić]] daventà nov primminister. Quai ha tranter auter gì per consequenza ch’ins ha surdà il fanadur 2010 Slobodan Milošević a la Curt penala internaziunala per l’anteriura Jugoslava (ICTY) a Den Haag. Il mars 2003 è Đinđić daventà l’unfrenda d’in attentat commess da circuls d’ultranaziunalists. Il 2004, sut il nov president d’orientaziun liberala e proeuropeica, han la democratisaziun e l’avischinaziun a l’Uniun europeica pudì cuntinuar en pass pli gronds.
Quai n’ha però betg pudì impedir ch’il process da dissoluziun dal stadi cuntinueschia. Dapi il 1992 aveva la Republica federala da la Jugoslavia consistì be pli da la Serbia e dal Montenegro; il 2003 ha il parlament schlià questa lia ed il 2006 èn il Montenegro e la Serbia sa declerads sco pajais independents. Il favrer 2008 ha alura er il Cosovo, situà entaifer il territori statal serb, declerà envers la Serbia l’independenza. Il parlament serb considerescha questa secessiun sco illegala, entaifer il dretg internaziunal è ella contestada.
Il fanadur 2008, suenter novas elecziuns ch’avevan manà ad ina coaliziun tranter la partida democratica regenta ed ils socialists, èsi reussì d’arrestar a Belgrad [[Radovan Karadžić]] sco delinquent da guerra supponì; circuls naziunalists han reagì sin quai cun protestas per part violentas. A medem temp ha quest svilup fatg libra la via ad ulteriurs pass d’avischinaziun vers in’eventuala adesiun a l’Uniun europeica futura.
== Economia ==
=== Svilup economic ===
[[Datoteca:Novi_most.jpg|thumb|200px|La punt Ada sur la Sava a Belgrad]]
Las Guerras da la Jugoslavia durant l’emprima mesadad dals onns 1990 han fatg economicamain gronds donns a la Serbia. Cumbain ch’i n’è betg vegnì cumbattì sin terren serb, han la mancanza dal stgomi da rauba cun las autras parts da la Jugoslavia, il sustegn da las truppas serbas en la Croazia e Bosnia sco er las sancziuns da las Naziuns unidas manà en il pajais ad ina greva crisa economica. Gia il 1992 avevan serrà dus terzs dals manaschis, fin il 1995 è l’economia formala quasi dada ensemen dal tuttafatg. Tar ratas d’inflaziun mensilas da 300 000 000 procent è la capacitad da cumpra da la paja dal mais crudada en media sin la cuntravalur da 56 DM e las rentas sin valurs d’ina cifra; radund quatter tschintgavels da la populaziun vivevan sut la limita da povradad. Prest l’entira activitad economica è sa spustada sin il champ informal. Cuntrabanda, commerzi da barat, autoprovediment cun mangiativas en furma d’agricultura accessorica, il duvrar si ils respargns da devisas ed il sustegn tras Serbs che vivevan a l’exteriur han pussibilità a la populaziun da surviver.<ref>Ernst Lohoff: ''Der Dritte Weg in den Bürgerkrieg. Jugoslawien und das Ende der nachholenden Modernisierung.'' Horlemann Verlag, Unkel/Rhein, Bad Honnef 1996, ISBN 3-89502-055-9, p. 154–156.</ref>
Dapi l’onn 2000 sa stentan las regenzas da la Serbia d’etablir in’economia orientada vers il vest. Entaifer curt temp ha la Serbia gì success areguard la stabilisaziun macroeconomica e tar refurmas da structura, per exempel sin il sectur da finanzas e d’energia. Ils pretschs èn vegnids liberalisads, il sistem da taglia e la duana refurmads. Er la crisa da finanzas dal 2009 n’ha betg tutgà il pajais uschè ferm sco blers auters. En il Global Competitiveness Index sa chatta il pajais sin plaz 78 da 137 (situaziun dal 2017/18).<ref>[https://web.archive.org/web/20200107181451/http://reports.weforum.org/global-competitiveness-index-2017-2018/at-a-glance-global-competitiveness-index-2017-2018-rankings/ ''At a Glance: Global Competitiveness Index 2017–2018 Rankings''], consultà ils 6 da december 2017.</ref> En l’Index da la libertad economica è il pajais sin plaz 99 da 180 (situaziun dal 2017).<ref>[https://web.archive.org/web/20170916153902/http://www.heritage.org/index/ranking heritage.org]</ref>
Sa sbassada fitg ferm è la cumpart da persunas che vivan sut la limita da povradad. Il 2008 cumpigliava quella 13,2 % (media europeica: 16,5 %). Sin in nivel relativamain aut sa chatta percunter la cifra da dischoccupads ed er la paja netto è en media anc adina vaira bassa.<ref>[https://web.archive.org/web/20160116214850/http://www.euractiv.de/soziales-europa/artikel/armut-in-europa-004077 Euroactiv – statistica: povradad en l’Europa], consultà ils 5 d’avust 2011.</ref>
Products d’export principals da la Serbia furman fier, atschal, textilias, products da gumma, furment, puma, legums e metals senza fier. Importà vegn surtut petroli e derivats da petroli, autos, gas, apparats electrics e maschinas d’industria.
La gronda part dals imports derivan da la [[Russia]], suandà da la [[Germania]], [[Italia]], [[China]] ed [[Ungaria]]. Exportà vegn surtut en [[Germania]], [[Italia]], [[Bosnia ed Erzegovina]], [[Montenegro]] e [[Rumenia]].
=== Cooperaziuns economicas ===
La Serbia è il sulet pajais europeic ordaifer la Communitad dals Stadis Independents (CSI) ch’ha fatg ina cunvegna da commerzi liber cun la [[Russia]] (t.a. en il sectur dal provediment d’energia). Ed entaifer la promoziun economica da la [[China]] – en rom d’in fond da svilup spezial per l’Europa Centrala e da l’Ost – vegnan actualmain, da 15 stadis sustegnids, realisads la gronda part dals projects en Serbia.
=== Structura economica ===
==== Agricultura ====
Radund 65 % da l’entira surfatscha da la Serbia vegnan tratgs a niz tras l’agricultura. Il reliev da la Planira Pannonica ch’è fitg adattà per in’agricultura intensiva, ha fatg da la provinza Vojvodina il graner da la Serbia.
Las regiuns collinusas fin muntagnardas da la Serbia Centrala èn savens segnadas da plantaschas da puma. La Serbia è surtut, er a nivel global, in impurtant producent da palogas, frajas e maila. Il territori furma ultra da quai gia dapi tschientaners ina regiun da viticultura. En l’allevament d’animals èn tipics l’engrasch da portgs e la tegnida d’arments; en las regiuns muntagnardas en il sidvest e l’ost la tegnida da nursas.
==== Industria ====
Il sectur industrial dal pajais sa chatta dapi intgins onns en creschientscha cuntinuanta. Dal temp socialistic era la gronda part da las firmas en Serbia interpresas statalas. Il sectur industrial dal pajais è segnà d’ina gronda cumpart d’interpresas pitschnas e mesaunas. Ils pli impurtants secturs industrials èn l’industria elavuranta e l’industria da construcziun.
Producids vegnan surtut victualias, textilias, products da metal, vaider, cement, maschinas e per part er products tecnologics e da telecommunicaziun.
==== Servetschs ====
Dapi il 2001 dominescha il sectur da servetschs l’economia en Serbia e cumpiglia lunsch sur la mesadad dal product naziunal brut. Il pli grond center da servetschs furma la chapitala [[Belgrad]]; er las autras grondas citads [[Novi Sad]] e [[Niš]] furman impurtantas plazzas da servetschs. Ils secturs ils pli impurtants èn las bancas, las assicuranzas, il commerzi ed il traffic.
==== Energia ====
La funtauna d’energia primara furma il charvun, avant la forza idraulica ed il petroli. Ils pli impurtants implants electrics èn l’ovra d’energia da charvun a Kostolac ed il sistem da forza idraulica dal Danubi cun las ovras Đerdap I + II.
=== Turissem ===
[[Datoteca:Drvengrad.jpg|thumb|200px|Drvengrad]]
Ils lieus turistics principals en la Serbia èn las citads grondas Belgrad e Novi Sad, divers lieus da cura, las muntognas Kopaonik e Zlatibor sco er il [[Danubi]]. En pli porscha la Serbia numerusas fortezzas e claustras sco er in vast dumber da lais e chavorgias, da la quala la Porta da Fier è la pli gronda. Bleras da questas atgnadads geograficas èn protegidas en furma da territoris natirals u parcs naziunals. La Chasa da las flurs – il mausoleum da Tito en il Museum da l’istorgia da la Jugoslavia – attira surtut il di da la mort da [[Tito]], ils 4 da matg, numerus visitaders da tut las parts da l’anteriura Jugoslavia.
=== Budget statal ===
Il budget statal per l’onn 2011 ha cumpiglià expensas en l’autezza da 844,9 milliardas dinars ed entradas previsas da 724,4 milliardas dinars. Da quai resulta in deficit dal quint en l’autezza da 4,1 % dal product naziunal brut.<ref>[http://www.srbija.gov.rs/vesti/vest.php?id=144890 Indicaziuns tenor la pagina da la regenza serba].</ref>
Ils debits dal stadi han muntà il 2011 13,79 milliardas euros u 41,7 % dal product naziunal brut.
Las pli grondas posiziuns entaifer il budget dal 2011 han muntà las expensas socialas (21,8 %), las pensiuns (18,6 %) e las pajas dals servetschs publics (12,4 %).
== Infrastructura ==
=== Sectur d’energia ===
L’energia vegn surtut gudagnada en Serbia tras ovras da cotgla e da forza idraulica; radund in terz da la producziun annuala – ca. 10 fin 12 milliardas uras kilowatt – derivan d’implants idraulics. Il 2009 è vegnì generà in surpli d’energia da 2,6 milliardas kWh.
La Serbia dispona tenor stimaziun d’experts d’in potenzial considerabel per utilisar meglier funtaunas d’energia alternativas, quai surtut en furma da biomassa, suandà d’energia solara, pitschnas ovras idraulicas, geotermia ed energia da vent.
=== Traffic ===
La Serbia furma in impurtant pajais da transit per il traffic nà da l’[[Ungaria]] resp. da la part orientala da l’Europa Centrala vers la [[Grezia]], [[Bulgaria]], [[Macedonia dal Nord]], [[Albania]] e [[Tirchia]]. Actualmain vegnan realisads gronds projects da renovaziun ed extensiun da las vias da traffic, surtut da straduns ed autostradas, ma er da las vias sin rodaglias, dals ports e da las plazzas aviaticas.
==== Traffic sin via ====
La rait da vias ha ina lunghezza totala da 45 290 kilometers. La Serbia dispona d’ina rait d’autostradas, suttamessas a taxas (vignetta), da var 650 kilometers. En avegnir duain set autostradas colliar Belgrad cun la part centrala dal pajais; duas da quellas collian il pajais vers sidvest cun il Montenegro resp. vers nordost cun la Rumenia.
==== Traffic da viafier ====
La Serbia dispona d’ina rait da viafier da bundant 3800 kilometers. Da quai èn stgars 1400 kilometers electrifitgads. Ina gronda part da la rait da viafier na correspunda però betg pli al standard tecnic dals pajais industrials e sto perquai vegnir renovada. Quai succeda per ina buna part cun sustegn finanzial da la [[China]]; quella vul numnadamain manar en avegnir ina part considerabla dals transports da rauba en l’Europa sur il port da Pireus (Athen) e da là vinavant sin la viafier.
Las pli impurtantas staziuns da viafier per il traffic a lunga distanza furman [[Belgrad]] (la staziun principala, Prokop e Novi Beograd), [[Novi Sad]], [[Niš]] e [[Subotica]]. L’entir traject Budapest-Belgrad vegn schlargià dapi il 2017 per la viafier ad auta sveltezza. Sper las lingias a l’intern dal pajais trategnan las viafiers da la Serbia colliaziuns directas vers il Montenegro, la Tirchia e divers stadis da l’Uniun europeica, tranter auter en Bulgaria sco er en l’Ungaria ed Austria.
Pervi da l’origin istoric eterogen da sias raits da viafier, las qualas èn pir creschidas ensemen pass per pass ad in’unitad, ha il sistem da viafiers da la Serbia e Bosnia furmà a ses temp la pli gronda rait da viafier a binaris stretgs dal mund. Tschertas parts da questa rait eran enconuschentas per la bellezza da la cuntrada (surtut il traject da 400 km tranter Belgrad e Sarajevo) ubain per lur construcziun temeraria (surtut en la Šarganska osmica). Il tschancun tranter Višegrad e Kremna è en il fratemp vegnì refatg sco viafier da museum e furma in dals sulets tschancuns da viafier a binaris stretgs internaziunals en l’Europa.
==== Traffic aviatic ====
Per il traffic aviatic gioga la plazza d’aviaziun internaziunala Nikola Tesla al vest da Belgrad la pli impurtanta rolla. Daspera exista la plazza aviatica Konstantin Veliki a Niš. In’ulteriura plazza d’aviaziun civila han ins stgaffì cun transfurmar l’anteriura plazza d’aviaziun militara sper Užice. Air Serbia furma la societad aviatica statala.
==== Navigaziun interna ====
Sin ils flums Danubi, Sava e Tisza datti blers trajects che servan dapi intgins onns er sco rutas turisticas. Cun il Danubi dispona la Serbia d’ina via navigabla vers la Mar Naira.
== Societad ==
=== Medias ===
[[Datoteca:Bombardovani deo RTS 2005.jpg|thumb|160px|Edifizi da la televisiun statala RTS suenter il bumbardament tras la NATO l’onn 1999]]
En la Serbia cumparan radund 20 gasettas dal di, tranter quellas ‹Politika›, ‹Blic› e ‹Večernje novosti›. Tranter ils magazins politics mensils èn ‹NIN› e ‹Vreme› ils pli impurtants.
La televisiun statala RTS cumpiglia dus chanals e sa chatta en transfurmaziun vers in sistem da dretg public. Tranter ils numerus chanals da televisiun privats ha RTV Pink la pli auta quota d’aspectaturs. Sper ils trais chanals da radio statals datti numerus privats. Enconuschent è surtut vegnì ils onns 1990 l’emettur B92, cur che quel ha sustegnì activamain l’opposiziun cunter la regenza da Milošević.
En la rangaziun da la libertad da pressa dal 2017, la quala vegn tgirada da Reporters senza cunfins, sa chatta la Serbia sin plaz 66 da 180 pajais. Areguard la situaziun da la libertad da pressa datti tenor organisaziuns nunguvernamentalas «problems evidents».
=== Furmaziun ===
Dapi il 2003 è en vigur en Serbia ina refurma fundamentala dal sistem da furmaziun. Tranter auter è la durada da la scola obligatorica vegnida prolungada da otg sin nov onns. Ultra da quai han ins surlavurà e modernisà ils plans d’instrucziun e definì da nov las pretensiuns a las forzas d’instrucziun.
L’obligaziun d’ir a scola cumenza cun set onns. La scola obligatorica sa dividida en trais blocs da trais onns. Silsuenter han ils giuvenils la pussaivladad da frequentar il gimnasi da quatter onns, ina scola media spezialisada che dura, tut tenor il sectur, dus fin quatter onns, ubain da cumenzar ina furmaziun professiunala che dura dus ni trais onns. Tant il diplom gimnasial sco er quel da las scolas medias spezialisadas pussibiliteschan l’access a las universitads. En Serbia existan en tut tschintg universitads, numnadamain a Belgrad, Kragujevac, Niš, Novi Sad e Novi Pazar.
=== Dis da festa ===
Sper il prim da matg (di da la lavur) ed ils dis da festa da la baselgia ortodoxa (per part tenor chalender gregorian) vegnan festivads en Serbia: il di da la festa naziunala (15 da favrer 1835: emprima constituziun serba), la fin da la [[Segunda Guerra mundiala]] (9 da matg 1945) ed ils 28 da zercladur sco di dals Serbs ch’èn crudads per la patria.
=== Sport ===
Ils sports ils pli populars en Serbia èn ballabasket, ballape, ballamaun, ballanataziun, ballarait e tennis.
En il ballabasket han la Serbia ed il Montenegro (sco Republica federala da la Jugoslavia) pudì cuntinuar suenter il declin da la Jugoslavia cun ils success d’antruras (campiun mundial 1998 e 2002 e campiun europeic 1995, 1997 e 2001). Intgins giugaders da ballabasket serbs giogan en la liga da ballabasket americana (NBA).
Er en il ballarait han la Serbia ed il Montenegro gì gronds success (vicecampiun mundial 1998, medaglia d’aur als gieus olimpics 2000, campiun europeic 2001 e 2011).
La squadra naziunala da ballanataziun ha gudagnà il campiunadi mundial 2005 e 2009; a chaschun da gieus olimpics ha il team cuntanschì trais giadas aur, quatter giadas argient e trais giadas bronz.
Ils giugaders da tennis serbs ch’han gì il pli grond success èn stads [[Novak Đoković]] (sin plaz in da la rangaziun mundiala il fanadur 2011 fin il fanadur 2012) sco er [[Ana Ivanović]] e [[Jelena Janković]] (sin plaz in da la rangaziun mundiala mintgamai intginas emnas durant il 2008)
Il pli grond success da la Serbia en il ballape ha furmà la victoria da la squadra U20 il 2015 en la [[Nova Zelanda]], nua ch’els èn daventads campiuns mundials en il final cunter la [[Brasilia]]. La squadra naziunala ha pudì sa qualifitgar repetidamain per il campiunadi europeic e campiunadi mundial.
== Cultura ==
[[Datoteca:Vranjanska_svita_(KOLO).jpg|thumb|220px|Sautunz da l’ensemble naziunal KOLO]]
Il territori da la Serbia odierna è gia stà populà en temps preistorics. In’impurtanta rolla ha surtut giugà la cultura da Vinča ch’ha sviluppà ina da las pli veglias scrittiras enconuschentas. Al lieu da chat Lepenski Vir al Danubi vegn supponida la pli veglia populaziun sedentara d’agriculturs ed allevaturs da muvel ch’è enconuschenta en l’Europa.
En temps passads ha la Serbia adina puspè furmà ina regiun da cunfin d’impurtants imperis. Uschia manava il cunfin tranter la Roma occidentala e la Roma orientala per lung da la Drina tras territori serb. A la Sava ed al Danubi sco er per lung da la via militaris sa chattavan dal temp da l’antica tardiva numerus champs da legiunaris (Singidunum), citads (Sirmium, Viminatium) e residenzas imperialas (Sirmium, Naissus, Mediana, Felix Romuliana). Dal temp bizantin ha [[Justinian I]] fundà qua ina sedia episcopala (Justiniana Prima) – l’ultima fundaziun d’ina citad en l’antica ed a medem temp l’emprima fundaziun urbana puramain cristiana sin la [[Peninsla dal Balcan]]. Dapi il segund assedi da Vienna tras ils Tircs ha er il cunfin tranter l’Imperi osmanic e l’Austria-Ungaria manà per lung dal Danubi tras territori serb. Tut quai ha laschà ses fastizs: La part settentriunala da la Serbia è colliada culturalmain pli ferm cun l’Europa Centrala che la part meridiunala.
La pli grond’influenza sin la cultura serba sa lascha attribuir a l’[[Imperi bizantin]], quai cun introducir il cristianissem, il ritus bizantin e la scrittira cirillica, ma er en furma dal ceremonial curtais e d’influenzas multifaras sin la litteratura, pictura ed architectura. Per quest motiv sa senta la gronda part dals Serbs colliada fin oz cun la baselgia ortodoxa. Ina muntada speziala entaifer la cultura serba han er las numerusas claustras, da las qualas ina gronda part èn gia vegnidas construidas en il temp medieval sco fundaziuns da las dinastias regentas. Qua èn er sa mantegnidas las cronicas ed agiografias che tractan l’istorgia dal monachissem e dals regents da la regiun; quellas duevan pli tard esser impurtantas per l’ideologia statala ed identitad naziunala.<ref>Stanislaus Hafner 1964: ''Studien zur altserbischen dynastischen Historiographie''. (''Südosteuropäische Arbeiten'', nr. 62), Oldenbourg, Minca.</ref>
Las baselgias claustralas furman savens ina sintesa tranter ils stils architectonics romanic e bizantin. Famus èn er ils numerus frescos dal temp autmedieval ch’èn sa mantegnids e ch’anticipeschan per part gia il spiert da l’umanissem e da la renaschientscha che dueva sa far valair pli tard en l’Italia. A l’art bizantin tutga uschia en general ina posiziun centrala entaifer la creaziun artistica da la Serbia. Emprests da quest art èn sa mantegnids fin en la moderna.
La conquista osmanica da la Serbia tranter il 1371 ed il 1459 ha medemamain furmà la cesura centrala en la creaziun artistica dal pajais. Il center da la cultura serba è sa spustà successivamain en il sid dal Reginavel da l’Ungaria en la Sirmia a las costas da la Fruška Gora. Las claustras ch’èn sa sviluppadas là a partir dal 15avel tschientaner èn stadas impurtantas conservaturas da la tradiziun e cultura serba. En la Serbia sezza ha percunter dominà ils proxims tschientaners la creaziun artistica dal mund islamic, oravant tut en furma da l’art classic da tempra osmanica. Il ritg artisanadi islamic è surtut sa manifestà en il stil da la decoraziun d’interiurs, architectura d’ierts, vestgadira ed en general en l’art applitgà.
Cun ils chants epics serbs è sa furmà dapi il 15avel tschientaner in’atgna poesia populara ch’ha, dada vinavant a moda orala ed accumpagnada tras la gusla, tgirà la memoria a la Battaglia da Cosovo sco er als haiducs (cumbattants cunter il domini osmanic).
Las sullevaziuns serbas a l’entschatta dal 19avel tschientaner han restituì a la Serbia successivamain si’autonomia. Uschia ha la moderna europeica, surtut nà da [[Vienna]], fitgà successivamain pe en la Serbia.
== Annotaziuns ==
<references/>
== Litteratura ==
* Peter Becker: ''1914 und 1999. Zwei Kriege gegen Serbien. Auf dem Weg zum demokratischen Frieden?'' Nomos, Baden-Baden 2014, ISBN 978-3-8487-1473-5.
* Katrin Boeckh: ''Serbien und Montenegro. Geschichte und Gegenwart.'' (= ''Ost- und Südosteuropa – Geschichte der Länder und Völker''), Verlag Friedrich Pustet, Regensburg 2009, ISBN 978-3-7917-2169-9.
* Konstantin Jireček: ''Geschichte der Serben.'' 2 toms. Hakkert, Amsterdam 1967 (1911).
* Konstantin Jireček: ''Staat und Gesellschaft im mittelalterlichen Serbien: Studien zur Kulturgeschichte des 13.–15. Jh.'' Parts 1–4, Hölder, Vienna 1912–1919.
* Malte Olschewski: ''Der serbische Mythos: die verspätete Nation.'' Herbig, Minca 1998, ISBN 3-7766-2027-7.
* Steven W. Sowards: ''Moderne Geschichte des Balkans. Der Balkan im Zeitalter des Nationalismus.'' Books on Demand, Norderstedt 2004, ISBN 3-8334-0977-0.
* Holm Sundhaussen: ''Geschichte Serbiens: 19.–21. Jahrhundert.'' Böhlau, Vienna e.a. 2007, ISBN 978-3-205-77660-4.
* Gordana Ilic Markovic (ed.): ''Veliki Rat. Der Erste Weltkrieg im Spiegel der serbischen Literatur und Presse.'' Promedia, Vienna 2014, ISBN 978-3-85371-368-6.
== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Serbia}}
* [http://www.srbija.gov.rs/ Pagina uffiziala dal parlament serb]
* [https://web.archive.org/web/20150203012059/http://webrzs.stat.gov.rs/axd/index.php Uffizi da statistica da la Serbia]
* [https://web.archive.org/web/20181215192259/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ri.html Descripziun da la Serbia] en il World Factbook
[[Categoria:Stadis da l'Europa]]
[[Categoria:Artitgels recumandads (Stadis da l'Europa)]]
{{Countries of Europe}}
hx617c8qspwknxh8j42oodow8slay1q
Duri Bezzola
0
9394
174379
174327
2026-09-28T12:27:43Z
Albinfo
2471
maletg / https://gb.srgssr.ch/archiv/de/2011/corporate-governance/regionalgesellschaft-srgr/index.html
174379
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:ETH-BIB-Duri Bezzola, Nationalrat, Freisinnig-Demokratische Partei der Schweiz (FDP)-Com LC1501-00B-058-001 (cropped).tif|miniatura|Duri Bezzola (1991)]]
'''Duri Bezzola''' (* 23 da zercladur 1942 a [[Scuol]], [[lieu da burgais|burgais]] da Scuol e [[Zernez]]) è in politicher svizzer ([[Partida liberaldemocratica svizra|PLD]]).
Tranter il 1983 ed il 1990 fascheva Bezzola part dal cussegl communal da Scuol. Ils 21 da schaner 1991 è el entrà en il [[Cussegl naziunal (Svizra)|Cussegl naziunal]] nua ch'el era commember da pliras commisiuns. Ils 4 da mars 2007 ha el remess ses mandat.
Bezzola è tranter auter commember dal cussegl d'administraziun da la [[SRG SSR]] e da la [[Viafier retica]]. Dal 2000 fin il 2008 era el president da la [[Federaziun svizra da skis]]. Dapi il 2006 fin il 2012 è Bezzola president da la [[SRG SSR Svizra Rumantscha]] (SRG.R).
== Colliaziuns ==
{{Commonscat}}{{DEFAULTSORT:Bezzola, Duri}}
[[Categoria:Persunalitad rumantscha]]
[[Categoria:Politichers svizzers]]
btom3svctxlek3p5i7rxqfzft3qckrr
Cussegl grond dal chantun Neuchâtel
0
14419
174376
173184
2026-09-28T12:19:21Z
Albinfo
2471
2025
174376
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:GC_NE.jpg|miniatura|La sala dal cussegl grond]]
Il '''cussegl grond dal [[chantun Neuchâtel]]''' ([[Lingua franzosa|franzos]]: ''Grand Conseil du canton de Neuchâtel'') è l'autoritad legislativa dal [[chantun Neuchâtel]]. El consista da 100 commembras e commembers che vegnan elegids per ina perioda d'uffizi da quatter onns.
== Resultads da l'elecziun dal 23 mars 2025 ==
[[Datoteca:Switzerland Neuchâtel GrandCouncil 2025.svg|miniatura|Cumposiziun dal cussegl grond (2025–2029)]]
{| class="wikitable centre"
!Partidas
! scope="col" |Abbr.
! scope="col" |Votaziun
! scope="col" |%
! scope="col" |Sez
|-
| align="left" |[[Partida liberaldemocratica svizra|Partida liberaldemocratica]]
| align="center" |PLR
|{{formatnum:1119666}}
|28,2
|30
|-
| align="left" |[[Partida socialdemocratica da la Svizra|Partida socialdemocratica]]
| align="center" |PS
|{{formatnum:1000097}}
|25,19
|27
|-
| align="left" |[[Partida ecologica svizra|La Verda]]
| align="center" |PES
|{{formatnum:580957}}
|14,63
|15
|-
| align="left" |[[Partida populara svizra]]
| align="center" |UDC
|{{formatnum:454673}}
|11,45
|12
|-
| align="left" |[[Partida da la lavur]]
| align="center" |POP
|{{formatnum:302874}}
|7,63
|8
|-
| align="left" |[[Partida ecologica liberala]]
| align="center" |PVL
|{{formatnum:220517}}
|5,55
|5
|-
| align="left" |[[Partida cristiandemocratica svizra|Allianza dal Center]]
| align="center" |LC
|{{formatnum:127428}}
|3,21
|3
|-
| align="left" |solidaritéS
| align="center" |Sol
|{{formatnum:117472}}
|2,96
|0
|-
| align="left" |[[Uniun democratica federala ]]
| align="center" |UDF
|{{formatnum:25106}}
|0,63
|0
|-
| align="left" |Modernokratie
| align="center" |OK
|{{formatnum:16190}}
|0,41
|0
|-
| align="left" |Parti Fédéraliste Européen
| align="center" |PFE
|{{formatnum:4937}}
|0,12
|0
|}<small>Funtauna: </small><ref>{{Cite web|url=https://syvotepub.ne.ch/ne-wabsys-public/fr/show/2025/2025-03-23/proporz/34F9DC0A066C11F0BFA2005056A3DE14|title=Elections et votations: Grand Conseil du 23 mars 2025|author=Chancellerie d'Etat du canton de Neuchatel|language=franzos|date=2025-03-23|accessdate=2026-09-28}}</ref>
== Annotaziuns ==
<references />
[[Categoria:Politica svizra]]
[[Categoria:Chantun Neuschatel]]
gwe6s4xqbsjb9asnr93dy5k9d3e7xt8
Utilisader:Bild-Sprache
2
14805
174445
174058
2026-09-28T19:10:35Z
Bild-Sprache
22665
/* Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta */
174445
wikitext
text/x-wiki
Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota
Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan
</gallery>
== Artichels ==
'''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas'''
* [[Pastiziers grischunais]]
* [[Tuorta da nuschs]]
* [[Tuorta Engiadinaisa]]
* [[Fuatscha grassa]]
* [[Grassins]]
* [[Iva (licör)]]
'''Musica'''
* [[Fränzli Waser]]
* [[Ils Fränzlis da Tschlin]]
* [[Paulin Nuotclà]]
* [[Chapella Open Air]]
* [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]]
'''Scripturas e scripturs'''
* [[Jessica Zuan]]
* [[Elisabeth Bardill]]
* [[Margarita Uffer]]
'''Films, cineastas e cineasts'''
* [[Susanna Fanzun]]
'''Chesamaints'''
* [[Sgrafit in Engiadina]]
'''Instituziuns'''
* [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]]
* [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]]
* [[Fundaziun grischuna per la fotografia]]
* [[Fabrica da stoffa Trun]]
'''Natüra ed animels'''
* [[Nuorsa Engiadinaisa]]
* [[Nuorsa Sursilvauna]]
* [[Dschember]]
* [[Iva (plaunta)]]
'''Sport'''
* [[Maraton da skis engiadinais]]
* [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]]
'''Artichels in oters idioms'''
* [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters
* [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters
== Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta ==
* [[Stampa da cudeschs]]
* Cudesch da Psalms
=== 19evel tschienter ===
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]
**[[Annalas da la Societad Retorumantscha]]
**[[Andrea Bezzola]]
**[[Gian Battista Sandri]]
**[[Florian Grand]]
**Andrea Vitali
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]]
**[[Theodor Gartner]]
**[[Alfons de Flugi]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]
**[[Adieu a l'Engiadina]]
**[[A Trun sut igl ischi]] (Sursilvan) – in collavuraziun cun oters
**[[Otto Barblan]]
**[[Hans Erni]]
**[[Festa da Chalavaina]]
**[[Hans Georg Nägeli]]
<small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small>
4tzix06isuv0mxe92yqisjlics7iiy1
Nuorsa Sursilvauna
0
14809
174437
170474
2026-09-28T16:08:41Z
Bild-Sprache
22665
/* Litteratura */
174437
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Bündner Oberländer Schafe Zoo Zürich 11.jpg|miniatura|''Nuorsa Sursilvauna'', giardin zoologic Turich]]
La '''Nuorsa Sursilvauna''' (''Bündner Oberländerschaf'') es üna razza da bês-cha domesticeda originela dal [[chantun Grischun]]. Illas annedas 1980 es'la quasi svanida ed ün per ans pü tard, l’an 2007, d’eira la populaziun creschida sün intuorn 1’100 bês-chas. Adüna es'la aunch'in privel da svanir.<ref>[https://dadis-breed-datasheet-ws.firebaseapp.com/?country=CHE&specie=Sheep&breed=B%C3%BCndner%20Oberl%C3%A4nderschaf&external=1&lang=en Pagina dalla FAO]</ref> Hozindi serva la ''Nuorsa Sursilvauna'' per la chüra dals pros.<ref name=":0">[https://breeds.okstate.edu/sheep/bundner-oberland-sheep?Forwarded=afs.okstate.edu/breeds/sheep/bundneroberland Descripziun della razza] </ref>
Ella deriva da veglias razzas dal [[temp da crap]], in speciel da la ''Nuorsa Tavetina'' (svanida illas annedas 1960).<ref name=":0" /> Daspö l’an 1984 vain'la protegeda da la Fundaziun Svizra ''Pro Specie Rara''.
Quista razza es robusta e da pitschna stattura cun ün pel alv, brün u grisch. Sia testa es fina, pitschna, lungiainta e cun pel cuort. Ils mas-chs haun grandas cornas, intaunt cha las femnas nun haun cornas u be pitschnas. Ellas paun metter sül muond duos agnels per l’an e paisan traunter 40 ed 50 kils. Ils mas-chs paun river fin a 65 kils. Hozindi vain la ''Nuorsa Sursilvauna'' tgnida per sia charn e per la chüra d’üert, eir scha diversas iniziativas emprouvan d’ augmanter la valur da sia launa.
La dmura da l’allevamaint da la ''Nuorsa Sursilvauna'', es la [[Surselva (district)|Surselva]], in speciel illas vschinaunchas da [[Medel/Lucmagn|Medel]], [[Tujetsch]], [[Sumvitg]] e [[Vrin]]. <gallery>
Datoteca:Bündner Oberländer Schafe Zoo Zürich 9.jpg|Pel, Nuorsa sursilvauna
Datoteca:Bündner Oberländer Schafe Zoo Zürich 18.jpg|Greg, Nuorsa sursilvauna
Datoteca:Bündner Oberländer Schafe Zoo Zürich 15.jpg|Agnè, Nuorsa sursilvauna
</gallery>
== Litteratura ==
* Jürg Paul Müller e Florian Böhlen. ''[https://www.tierwelt.ch/dossier/hoftiere/das-buendner-oberlaender-schaf-und-seine-vielfaeltigen-ahnen-467778 Das Bündner Oberländer Schaf und seine vielfältigen Ahnen]''. In: ''tierwelt.ch'', 30 da marz 2023
* Bündner Bundesmuseum. ''[https://naturmuseum.gr.ch/de/Angebote/veranstaltungen/informationen/Seiten/20240513-Tavetscher-Schaf.aspx Das Tavetscher Schaf]''. In: ''www.naturmusem.gr.ch''
* ''[https://www.prospecierara.ch/tiere/rassenporträts/schafe/bündner-oberländer-schaf Bündner Oberländer Schaf]''. In: ''www.prospecierara.ch'' <small>(consult</small><small>e ils 21 da favrer 2026)</small>
* Jürg Paul Müller. ''Die Erhaltung alter Haustierrassen: ein Beitrag zur Ku(h)tut und zur Agrobiodiversität''. In: ''Bulletin der Naturforschenden Gesellschaft Freiburg'', <abbr>vol.</abbr> 92, 2003, <abbr>p.</abbr> 61 <small>(ISSN 0366-3256, [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=fng-001%3A2003%3A92%3A%3A75 DOI 10.5169/seals-308837], consult</small><small>e ils 21 da favrer 2026)</small>
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Mammals]]
[[Categoria:Surselva]]
5jwfb1vxog2ga3hh95wm0xnuegxg6gh
Istorgia da la musica Clostra da Mustér
0
14811
174425
172681
2026-09-28T15:45:17Z
Bild-Sprache
22665
/* Istorgia */
174425
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:DisentisEmpore.JPG|miniatura|Orgel illa baselgia dalla clostra da Mustér Sench Martin]]
'''La Clostra da Mustér''' d’eira ün center spirituel e culturel per las regiuns catolicas dal chantun [[Chantun Grischun|Grischun]] ed ho influenzo la musica e la cultura da la regiun.
== Istorgia ==
Fingià vers l’an 800 chantaivan ils muongs chanzuns gregoriaunas – üna tradiziun chi vain cultiveda fin hoz,<ref>''[https://web.archive.org/web/20241112212106/https://www.kloster-disentis.ch/ora/gemeinschaft/gesang Gesang].'' In: ''Benediktiner Kloster Disentis.'' Consulto ils 28 favrer 2026.</ref> inua cha pled e melodia fuorman ün’unitded spirituela.<ref>''[https://www.lernhelfer.de/schuelerlexikon/musik/artikel/gregorianischer-choral Gregorianischer Choral.]'' In: ''Schülerlexikon | Lernhelfer.'' Consulto ils 28 favrer 2026.</ref> Sper il coral liturgic giovan eir las chanzuns spirituelas dal pövel üna rolla importanta: quistas chanzuns d’eiran part da l’ecclesiastic ed haun accumagnio la glieud eir illa vita da minchadi ed al lavur. Il 17evel tschienter, al temp da la re-catolisaziun, sun las chanzuns gnidas promüvedas dals muongs franziscauns ed eir da la [[Claustra da Mustér|Clostra da Mustér]], chi’s svilupaiva tra ün center da musical e culturel.
[[Datoteca:Consulaziun.jpg|miniatura|Consolaziun (1690)]]
Our dals quatter cudeschs da chant – duos in rumauntsch e duos in tudas-ch – manuscrits e fögls vulaints chi d’eiran intuorn a la fin dal 17evel tschienter, es naschida ulteriurmaing ün’ouvra, la ''[[Consolaziun dell'olma devoziusa|Consolaziun]]'', il cudesch il pü important da chant dal Grischun catolic. La prüm’ ediziun es gnida stampeda l’an 1690 illa stamparia da la Clostra da [[Mustér]], chi d’eira installeda illa baselgia da pelegrinedi ''Nossadunna dalla Glisch'' a [[Trun]].
=== Aint il ram dal rock rumantsch ===
In consequenza dal muvimaint 1968 sviluppaiva eir in Europa üna scena da musica alternativa chi interpretaiva da nouv la musica populera. Ils ans 1970 s'avaiva sviluppo intuorn [[Benedetto Vigne]], ün scolar da la scoula da la clostra, üna pitschna scena da rock traunter ils gimnasiasts.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Ediziun Chronos, Turich 2019. Pagina: 365 e Pagina: 379. ISBN: 978-3-0340-1501-1</ref>
La mited da'ls ans 1980 caracterisaiva ün'atmosfera da partenza la scena, per exaimpel cun il festival «Festival dalla musica romontscha» a Mustèr (a partir da l'an 1980) cun rapreschantaziuns eir in chesa.<ref>Laura Decurtins: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Ediziun Chronos, Turich 2019. ISBN: 978-3-0340-1501-1</ref>
=== La Musica da la scoula clostra da Mustér ===
L’avat Augustin Stöcklin (1631–1641) avaiva fundo üna scoula clostrela cun instrucziun musicela obligatorica. Üna manuscritta da l'an 1632 documenta instrucziuns d’instrumaints ([[Violina|gïa]] e lauta). In quist temp es eir naschieu ün cor claustrel.
Pü tard, suot l’avat Frank von Frankenberg (1742–1763), ho la clostra passanto ün ulteriur temp da fluraziun: la baselgia claustrela es dvanteda ün ''theatrum sacrum'' cun messas festivas, operas e rapreschantaziuns da teater dals scolars da la clostra. I’an 1812, es naschieu our da la cultivaziun musicela la ''Musica Militaris'' dals students claustrels – in ün temp, inua ils Grischuns sun gnieus part da la [[Svizra]] e cura l’identited naziunela gniva impurtainta tres istorgias da cumbazas, victorias ed eroes.
Actuelmaing chantan dapü scolaras e scolars aint il cor dal gimnasi e da l’internat da la Clostra da Mustér. Id'es ün dals pü cuntschaints cors da scoulas in Svizra<ref name=":0">''[https://web.archive.org/web/20241130155457/https://gymnasium-disentis.ch/angebot/musik-und-kultur/ Musik und Kultur.]'' In: ''Gymnasium & Internat Kloster Disentis.'' Consulto ils 28. favrer 2026.</ref> ed es gnieu incuruno per sieu proget ''Ut unum sint'' cul premi ''Lily Wackerlin 2015'', il premi per giuventüna e musica.<ref>''[https://www.suedostschweiz.ch/zeitung/lily-waeckerlin-preis-geht-nach-disentis Lily-Waeckerlin-Preis geht nach Disentis].'' In: ''Südostschweiz.'' Ils 30 settember 2014. Consulto ils 28 favrer 2026.</ref> Sper turneas da chor a Mustér e [[Cuira]] fo’l part da sias incumbenzas prinzipelas eir la concepziun festiva da survetschs divinas.<ref name=":0" />
== Litteratura ==
* Laura Decurtins. In: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019, <nowiki>ISBN 978-3-0340-1501-1</nowiki>, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361].
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Claustra]]
[[Categoria:Surselva]]
[[Categoria:Musica sacrala]]
k69fyuet08vzjgybyin746xi44eawzp
Fabrica da stoffa Trun
0
14817
174436
172710
2026-09-28T16:07:26Z
Bild-Sprache
22665
174436
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Trun arial2 (Tuchfabrik Truns).JPG|miniatura|Fabrica da stoffa Trun]]
'''La Fabrica da stoffa da Trun''' d eira ün affer tessieus a [[Trun]]. Ella s ho sviluppeda i'l 20evel tschientiner ad ün dals pü importants manaschis industriels da la [[Surselva (district)|Surselva]] e per tscherts temps ad ün dals pü grands patruns da lavur da la regiun. Traunter ils prodots ils pü cuntschaints d'eiran düraunt decennis las tuaglias da launa per l'armeda svizra.
== Istorgia ==
La fabrica da stoffa es gnida fundida da Fidel Tuor l'an 1912<ref>[https://hls-dhs-dss.ch/articles/001619/2014-01-07/ Trun]. Consulto ils 18 favrer 2026.</ref> sün il territori, inua cha d'eira in prüm üna fabrica da palperi. Aunz la fundaziun d'eira gnida construida la linia da la viafier retica, traunter [[Glion]] e [[Mustér]], uschè cha l'import da prüma materia e l'export dals prodots d'eiran speditiv.<ref name=":0">''[https://web.archive.org/web/20251028020930/https://trun.ch/de/gemeinde/portraet/geschichte/ Geschichte der Gemeinde Trun].'' Vschninauncha da Trun. Consulto ils 16 favrer 2026.</ref> Fingià ün an zieva la fundaziun es la fabrica ida in flammas, ma svelt darcho gnida reconstruida.<ref name=":1">''[https://www.suedostschweiz.ch/zeitung/die-tuchfabrik-truns-war-alles-fuer-mich Die Tuchfabrik Truns war alles für mich.]'' In: ''Südostschweiz.'' Conulto ils 16 favrer 2026.</ref>
La producziun da stoffa es ingradida düraunt las Guerras Mundielas; in quist temp avaiva que bsögn da stoffas solidas e resistentas per las uniformas e da stoffa preziusa per robas militeras. Düraunt ils ans 1940 e 1950 es la fabrica gnida ingradida e cumpetteda cun üna nouva filaria (1949), üna cantina (1955) e l'ultim cun üna halla da deponia (1957). La culminaziun d'eira però l'investiziun in ün nouv edifizi da fabrica, chi d'eira fabricho in 1960/61. <ref>''[https://grfocus.wordpress.com/2012/02/15/eine-kurze-geschichte-der-tuchfabrik-truns-in-trun/ Eine kurze Geschichte der Tuchfabrik Truns].'' Consulto ils 16. favrer 2026.</ref>
In sia meglders temps occupaiva la fabrica da stoffa da pü scu 400 collavuraturs ed collavuraturas ed mnaiva butias in diversas citeds scu [[Cuira]], [[Turitg|Turich]], [[Son Gagl|San Gal]], [[Berna]], [[Winterthur|Wintertur]], [[Bienna]] e [[Soloturn]]. Ma cun la concurrenza internaziunela ed ils cuosts pendiv – surtout ils ans 1990 – haun fat pressiun, uschè cha la fabrica da stoffa da Trun es gnida serreda l'an 2001.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
== Prodots ed importanza da la fabrica ==
La fabrica prodüzaiva stoffas da launa d'ota qualited, traunter quellas la stoffa da Truns (Turnser Tuch), üna stoffa spessa e resistenta per vstieus da lavur, uniformas e vstieus tradiziunels [[Chantun Grischun|grischunais]].<ref>''[https://buendnertuch.ch/pages/ueber-uns Über das Bündnertuch].'' Stoffa grischunaisa. Consulto ils 16 favrer 2026.</ref>
Düraunt decennis d'eira la fabrica da stoffa ün factur economic central dalla Surselva e purtaiva pervi da que d'insdustrialisaziun in la val chi d'eira uschigliö agrara. Cul svilup da la fabrica da stoffa es la populaziun da Trun expandida.<ref name=":0" /><ref>Adolf Collenberg: ''[[Trun]].'' In: ''Historisches Lexikon der Schweiz''. Ils 7 schner 2014. Consulto ils 24 favrer 2026</ref>
Hozindi vegnan parts dal areal da la fabrica anteriura ütilisos per cultura, traunter oter scu spazi d'exposiziun in context cun l'ouvra da [[Matias Spescha]].<ref>''[https://www.surselva.info/content/search?SearchText=Architektur+und+Geschichte+in+Trun Architektur & Geschichte in Trun].'' Surselva turissem. Consulto ils 16 favrer 2026</ref>
== Litteratura ==
* ''50 Jahre Tuchfabrik Truns 1912–1962.'' Cronnica d' ouvra, Trun 1962.
* Hanspeter Demund: ''Geschichte der Tuchfabrik Truns unter spezieller Berücksichtigung der Bevölkerungsbewegung.'' Inedieu manuscrit, Archiv cumünel, Trun.
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Surselva]]
[[Categoria:Interpresas da la Svizra]]
7k1ux4e8mof9x76xdj23cx208lgn3oz
Fundaziun grischuna per la fotografia
0
14820
174435
170882
2026-09-28T16:04:49Z
Bild-Sprache
22665
174435
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Karl-hager-tavetsch-flachs-1917.jpg|miniatura|P. Karl Hager: Duonnas, chi piglian our ils sems glin. Surselva intuorn l'an 1900]]
'''La Fundaziun grischuna per la fotografia (FSGR)''' es üna fundaziun d' ütil public cun domizil a [[Cuira]]. Ella as dedichescha a la conservaziun e mediaziun dal patrimoni fotografic dal chantun [[Chantun Grischun|Grischun]].<ref name=":0">Fundaziun da fotografie dal Grischun: [https://www.fotogr.ch/uber-uns Sur nus]. </ref>
== Istorgia ==
La FSGR es gnida fundida l'an 2013. Ella es ün'instituziun seguainta da las societedas ''Cronica e Medioteca das Grischun''. Quellas haun fingià conservo collecziuns audiovisuelas. Hozindi archiva la FSGR relaschs, collecziuns ed ouvras da fotografs e fotografas scu eir ils ramassamaints da collecziuneders. L'inventar cumpiglia intuorn 0,5 milliunas fotografias – traunter oter fotografias da cuntregias, lös, vschinaunchas e fotografias d'architectura, sport, industria e scenarias da minchadi.<ref name=":0" /><ref>Banca da datas dalla fundaziun da fotografia dal Grischun: [https://cronica5.production.easydb.de/search Cronica - retscherchas.]</ref>
Sper sia aktivited d'archiver, organisescha la FSGR regulermaing exposiziuns, guidas e mediaziuns. Ella collavura cun instituziuns culturelas regiunelas, vschinaunchas, scoulas, universiteds scu eir cun partenaris chi' s occupan per l'archivaziun audiovisuela.
== Colliaziuns ==
* [https://www.fotogr.ch Website Fundaziun da fotografia dal Grischun]
* ''[https://www.suedostschweiz.ch/menschen-schicksale/zu-besuch-beim-visuellen-gedaechtnis-des-kantons-graubuenden Zu Besuch beim visuellen Gedächtnis des Kantons Graubünden.]'' In: ''Bündner Woche.'' Ils 6 gün 2024.
== Indicaziun da funtauna ==
<references />
[[Categoria:Cuira]]
4vsbxto7a82bp2tc9ezxklzi8zkrl5u
Archiv culturel da duonnas dal Grischun
0
14822
174432
172575
2026-09-28T15:59:18Z
Bild-Sprache
22665
174432
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:CH-NB Archive Rudolf Zinggeler EAD-ZING-13773.tif|miniatura|Quista fotografia es rimplazzo scu simbol, deriva da la Biblioteca Naziunela Svizra. La fotografia da Rudolf Zinggeler muossa duonnas da Curaglia (Surselva).]]
'''L'Archiv culturel da duonnas dal Grischun''' es gnieu fundo l'an 1997. Id'es üna fundaziun independenta e d'ütil public per la perscrutaziun da l'istorgia da duonnas in chantun [[Chantun Grischun|Grischun]] e ho lantscho il proget «Fraubünden» (Grischunaisas).
In center es la vita da minchadi, uschè cha eir duoannas chi nu sun cuntschaintas haun preschentscha. ''L'Archiv culturel da duonnas dal Grischun'' organisescha referats, occurenzas culturelas, dietas scientificas ed es post da cussagliaziun per organisaziuns, persunas privatas e persunas chi lavuran illas medias.
== Istorgia ==
Gnieu fundo es ''l'Archiv culturel da duonnas dal Grischun'' al 23 gün 1997 da [[Silvia Hofmann]] (germanista) e [[Silke Redolfi]] (istorica) cun mez privats.<ref name=":0">Pierina Hassler: ''Ein einzigartiger Schatz an Frauengeschichten.'' In: ''suedostschweiz.ch.'' Südostschweiz, ils 3 October 2022. Consulto ils 21 favrer 2026.</ref> Tres sia lavur da licenziat sur ün tema da duonnas ho Silke Redolfi realiso, cha las duonnas existaivan bod na aint il'istorgia grischunaisa. Lura vita ed activitedas d'eiran tradidas manglusas. La perscrutaziun da duonnas d'eira aunch'al cumanzamaint ed eir las infurmaziuns illas medias sur duonnas d'eiran be poch preschaintas.<ref>Ursina Straub: ''[https://www.churerzeitung.ch/pages/archive/200907/frauenkulturarchiv.pdf Das Frauenkulturarchiv forscht nach der «Geschichte von unten»].'' In: ''www.churerzeitung.ch.'' Giazetta Cuira''.'' Consulto ils 1 lügl 2021.</ref>
Sia lavur ho ''L' Archiv culturel da duonnas dal Grischun'' cumanzo a [[Tusaun]]<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP19970930-01.2.30.2&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Frauenkulturarchiv Graubünden in Betrieb]'' In: Engadiner Post, vom 104, numer 114, ils 30 settembr 1997, e-newspaperarchives.ch. Consulto ils 22 fevrer 2026</ref> ed es hoz a [[Cuira]].<ref>Ursina Straub: ''Raum gesucht – und Mäzenin gefunden'' In: Bündner Tagblatt ils 12 december 2025 (swissdox.ch, cun login)</ref> In l' an da la fundaziun ho l' archiv survgnieu 50'000 francs our da la vendita da marcas Pro Patria. L' archiv ho fundo üna societed da promoziun. Il prümer fonds derivaiva da la ''Centrela da duonnas dal Grischun'' e daspö lo dvainta la collecziun adüna pü ingrandida.<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP19971223-01.2.41.1&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Myrtha Welti erste Präsidentin]'' In: Engadiner Post, tom 104, numer 150, il 23 december 1997. Consulto ils 22 favrer 2026</ref> Trais ans zieva la fundaziun ho il chantun Grischun arcugnuscho l' ''Archiv culturel da duonnas dal Grischun'' scu instituziun chantunela. Daspö l' an 2014 exista üna peja da 64'000 francs seguond la prestaziun per il archiv dal chantun.<ref name=":0" /> Ultra que piglia l' archiv sü collectas da beinfatturas e beinfatturs, inchascha da sponsors e per progets mezs da terz.
=== Il proget «Fraubünden» (Grischunaisas) ===
Per il giubileum da 200 ans chantun Grischun l' an 1999, ho l' ''Archiv culturel da duonnas dal Grischun'' lantscho il proget ''Fraubünden'' (Grischunaisas). In quist proget as tratta da retscherchas sur las cundiziuns da vita da duonnas grischunaisas il 19evel e 20evel tschienter. Our da las retscherchas es naschida la seria ''Fraubünden'' (Grischunaisas), ch' includa istorgias da duonnas e geners dal Grischun. Scu resultat da quist proget sun gnidas scrittas intuorn 1600 paginas in üna perioda da trais ans (2003–2006). I sun dvanto quatter toms cun ils temas: Drets da duonnas, corp da duonna, lavur da duonnas e duonnas esteras. Gnieu finanzo es il proget cun la munaida da 50'000 francs our da la vendita da marcas Pro Patria.
=== Collecziun ===
La colleziun da ''l' Archiv culturel da duonnas dal Grischun'' cuntegna ramassas da scrits, purtrets, documaintas da tun e diaris da persunas privatas ed eir fotografias, lettras ed otras documentaziuns da duonnas activas scu schurnalistas, architectas, afferistas u politicras ed oter pü. Impü cuntegna la collecziun documaintas our dal archiv da societeds ed associaziuns, liberels politics ed organisaziuns, firmas ed our d' archivs fotografics.<ref>''[https://www.srf.ch/play/tv/lipstick/video/frauenkultur-archiv-graubuenden?urn=urn:srf:video:8059356a-dc0b-46bb-8bfa-e96936814026 Frauenkultur-Archiv Graubünden].'' Radio e Television svizra SRF, emischiun Lipstick, ils 14 november 1999, consulte ils 22 favrer 2026</ref>
Per exaimpel cuntegna l' archiv ouvras da l' architecta [[Monica Brügger]] scu eir ils relaschs da las schurnalistas [[Elisabeth Eggerlin]] (1926–2012) ed [[Imelda Coray-Monn]] (1933–2009). Daspö l' an 2013 posseda l' archiv eir üna part da la collecziun da [[Elly Koch]] – ün regal da la «Regina da racham» a Cuira.<ref>Peter de Jong: ''[https://www.churermagazin.ch/pages/archive/201709/Frauenkulturarchiv.pdf Ein Blick auf den weiblichen Teil der Geschichte].'' Churer Magazin, 2017, consulte ils 21 favrer 2026</ref>
== Litteratura ==
* Silke Margherita Redolfi: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=new-001%3A2022%3A116%3A%3A133 ''Die Unsichtbaren: Traditionen von Frauen in Graubünde''n] In: Nouvs Viedis: Artichels sür la religiun e sozialissem, uniun amias ed amis da novus viedis (Hrsg.), tom 116 (2022), Quadern 4
* Silke Margherita Redolfi: ''[https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=bjb-003%3A2017%3A59%3A%3A14 Bündner Frauenvereine: sozial, politisch, gesellig]'', art e cultura grischunaisa: annuari grischunais tom 59 (2017)
== Colliaziuns ==
* ''[https://web.archive.org/web/20260204034222/https://www.frauenkulturarchiv.ch/ Website des Frauenkulturarchivs Graubünden]''
* ''[https://www.buendnerinnen.ch Online-Lexikon der Frauen in Graubünden]'' In: buendnerinnen.ch
* ''[https://www.frauengeschichte.ch Dokumente zur Geschichte der Frauen in Graubünden]'' In: frauengeschichte.ch (plattafuorma da tschercha)
* ''Frauenkulturarchiv Graubünden'' In: Radio Südostschweiz ils 3 october 2022
* ''[https://www.srf.ch/audio/regionaljournal-graubuenden/naturpark-raetikon-fehlendes-vertrauen-in-die-behoerden?id=41a5ce2d-71e9-4321-97a0-a47e269586ab Wie können die Biografien wichtige Bündner Frauen sichtbarer werden?]'' In: Radio e Television Svizra, emischiun ''Regionaljournal Graubünden'' ils 8 mars 2021 (a partir da 12:03 Min.)
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Dunnas]]
[[Categoria:Archivs en Svizra]]
34v9nwegfe36e39ujq2mu9zhw924d22
174433
174432
2026-09-28T16:00:02Z
Bild-Sprache
22665
/* Collecziun */
174433
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:CH-NB Archive Rudolf Zinggeler EAD-ZING-13773.tif|miniatura|Quista fotografia es rimplazzo scu simbol, deriva da la Biblioteca Naziunela Svizra. La fotografia da Rudolf Zinggeler muossa duonnas da Curaglia (Surselva).]]
'''L'Archiv culturel da duonnas dal Grischun''' es gnieu fundo l'an 1997. Id'es üna fundaziun independenta e d'ütil public per la perscrutaziun da l'istorgia da duonnas in chantun [[Chantun Grischun|Grischun]] e ho lantscho il proget «Fraubünden» (Grischunaisas).
In center es la vita da minchadi, uschè cha eir duoannas chi nu sun cuntschaintas haun preschentscha. ''L'Archiv culturel da duonnas dal Grischun'' organisescha referats, occurenzas culturelas, dietas scientificas ed es post da cussagliaziun per organisaziuns, persunas privatas e persunas chi lavuran illas medias.
== Istorgia ==
Gnieu fundo es ''l'Archiv culturel da duonnas dal Grischun'' al 23 gün 1997 da [[Silvia Hofmann]] (germanista) e [[Silke Redolfi]] (istorica) cun mez privats.<ref name=":0">Pierina Hassler: ''Ein einzigartiger Schatz an Frauengeschichten.'' In: ''suedostschweiz.ch.'' Südostschweiz, ils 3 October 2022. Consulto ils 21 favrer 2026.</ref> Tres sia lavur da licenziat sur ün tema da duonnas ho Silke Redolfi realiso, cha las duonnas existaivan bod na aint il'istorgia grischunaisa. Lura vita ed activitedas d'eiran tradidas manglusas. La perscrutaziun da duonnas d'eira aunch'al cumanzamaint ed eir las infurmaziuns illas medias sur duonnas d'eiran be poch preschaintas.<ref>Ursina Straub: ''[https://www.churerzeitung.ch/pages/archive/200907/frauenkulturarchiv.pdf Das Frauenkulturarchiv forscht nach der «Geschichte von unten»].'' In: ''www.churerzeitung.ch.'' Giazetta Cuira''.'' Consulto ils 1 lügl 2021.</ref>
Sia lavur ho ''L' Archiv culturel da duonnas dal Grischun'' cumanzo a [[Tusaun]]<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP19970930-01.2.30.2&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Frauenkulturarchiv Graubünden in Betrieb]'' In: Engadiner Post, vom 104, numer 114, ils 30 settembr 1997, e-newspaperarchives.ch. Consulto ils 22 fevrer 2026</ref> ed es hoz a [[Cuira]].<ref>Ursina Straub: ''Raum gesucht – und Mäzenin gefunden'' In: Bündner Tagblatt ils 12 december 2025 (swissdox.ch, cun login)</ref> In l' an da la fundaziun ho l' archiv survgnieu 50'000 francs our da la vendita da marcas Pro Patria. L' archiv ho fundo üna societed da promoziun. Il prümer fonds derivaiva da la ''Centrela da duonnas dal Grischun'' e daspö lo dvainta la collecziun adüna pü ingrandida.<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP19971223-01.2.41.1&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Myrtha Welti erste Präsidentin]'' In: Engadiner Post, tom 104, numer 150, il 23 december 1997. Consulto ils 22 favrer 2026</ref> Trais ans zieva la fundaziun ho il chantun Grischun arcugnuscho l' ''Archiv culturel da duonnas dal Grischun'' scu instituziun chantunela. Daspö l' an 2014 exista üna peja da 64'000 francs seguond la prestaziun per il archiv dal chantun.<ref name=":0" /> Ultra que piglia l' archiv sü collectas da beinfatturas e beinfatturs, inchascha da sponsors e per progets mezs da terz.
=== Il proget «Fraubünden» (Grischunaisas) ===
Per il giubileum da 200 ans chantun Grischun l' an 1999, ho l' ''Archiv culturel da duonnas dal Grischun'' lantscho il proget ''Fraubünden'' (Grischunaisas). In quist proget as tratta da retscherchas sur las cundiziuns da vita da duonnas grischunaisas il 19evel e 20evel tschienter. Our da las retscherchas es naschida la seria ''Fraubünden'' (Grischunaisas), ch' includa istorgias da duonnas e geners dal Grischun. Scu resultat da quist proget sun gnidas scrittas intuorn 1600 paginas in üna perioda da trais ans (2003–2006). I sun dvanto quatter toms cun ils temas: Drets da duonnas, corp da duonna, lavur da duonnas e duonnas esteras. Gnieu finanzo es il proget cun la munaida da 50'000 francs our da la vendita da marcas Pro Patria.
=== Collecziun ===
La colleziun da ''l' Archiv culturel da duonnas dal Grischun'' cuntegna ramassas da scrits, purtrets, documaintas da tun e diaris da persunas privatas ed eir fotografias, lettras ed otras documentaziuns da duonnas activas scu schurnalistas, architectas, afferistas u politicras ed oter pü. Impü cuntegna la collecziun documaintas our dal archiv da societeds ed associaziuns, liberels politics ed organisaziuns, firmas ed our d' archivs fotografics.<ref>''[https://www.srf.ch/play/tv/lipstick/video/frauenkultur-archiv-graubuenden?urn=urn:srf:video:8059356a-dc0b-46bb-8bfa-e96936814026 Frauenkultur-Archiv Graubünden].'' Radio e Television svizra SRF, emischiun Lipstick, ils 14 november 1999. Consulto ils 22 favrer 2026</ref>
Per exaimpel cuntegna l' archiv ouvras da l' architecta [[Monica Brügger]] scu eir ils relaschs da las schurnalistas [[Elisabeth Eggerlin]] (1926–2012) ed [[Imelda Coray-Monn]] (1933–2009). Daspö l' an 2013 posseda l' archiv eir üna part da la collecziun da [[Elly Koch]] – ün regal da la «Regina da racham» a Cuira.<ref>Peter de Jong: ''[https://www.churermagazin.ch/pages/archive/201709/Frauenkulturarchiv.pdf Ein Blick auf den weiblichen Teil der Geschichte].'' Churer Magazin, 2017. Consulto ils 21 favrer 2026</ref>
== Litteratura ==
* Silke Margherita Redolfi: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=new-001%3A2022%3A116%3A%3A133 ''Die Unsichtbaren: Traditionen von Frauen in Graubünde''n] In: Nouvs Viedis: Artichels sür la religiun e sozialissem, uniun amias ed amis da novus viedis (Hrsg.), tom 116 (2022), Quadern 4
* Silke Margherita Redolfi: ''[https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=bjb-003%3A2017%3A59%3A%3A14 Bündner Frauenvereine: sozial, politisch, gesellig]'', art e cultura grischunaisa: annuari grischunais tom 59 (2017)
== Colliaziuns ==
* ''[https://web.archive.org/web/20260204034222/https://www.frauenkulturarchiv.ch/ Website des Frauenkulturarchivs Graubünden]''
* ''[https://www.buendnerinnen.ch Online-Lexikon der Frauen in Graubünden]'' In: buendnerinnen.ch
* ''[https://www.frauengeschichte.ch Dokumente zur Geschichte der Frauen in Graubünden]'' In: frauengeschichte.ch (plattafuorma da tschercha)
* ''Frauenkulturarchiv Graubünden'' In: Radio Südostschweiz ils 3 october 2022
* ''[https://www.srf.ch/audio/regionaljournal-graubuenden/naturpark-raetikon-fehlendes-vertrauen-in-die-behoerden?id=41a5ce2d-71e9-4321-97a0-a47e269586ab Wie können die Biografien wichtige Bündner Frauen sichtbarer werden?]'' In: Radio e Television Svizra, emischiun ''Regionaljournal Graubünden'' ils 8 mars 2021 (a partir da 12:03 Min.)
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Dunnas]]
[[Categoria:Archivs en Svizra]]
3ytn8iabuvapl7fn8mpt89jnau7tk43
174434
174433
2026-09-28T16:02:31Z
Bild-Sprache
22665
/* Collecziun */
174434
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:CH-NB Archive Rudolf Zinggeler EAD-ZING-13773.tif|miniatura|Quista fotografia es rimplazzo scu simbol, deriva da la Biblioteca Naziunela Svizra. La fotografia da Rudolf Zinggeler muossa duonnas da Curaglia (Surselva).]]
'''L'Archiv culturel da duonnas dal Grischun''' es gnieu fundo l'an 1997. Id'es üna fundaziun independenta e d'ütil public per la perscrutaziun da l'istorgia da duonnas in chantun [[Chantun Grischun|Grischun]] e ho lantscho il proget «Fraubünden» (Grischunaisas).
In center es la vita da minchadi, uschè cha eir duoannas chi nu sun cuntschaintas haun preschentscha. ''L'Archiv culturel da duonnas dal Grischun'' organisescha referats, occurenzas culturelas, dietas scientificas ed es post da cussagliaziun per organisaziuns, persunas privatas e persunas chi lavuran illas medias.
== Istorgia ==
Gnieu fundo es ''l'Archiv culturel da duonnas dal Grischun'' al 23 gün 1997 da [[Silvia Hofmann]] (germanista) e [[Silke Redolfi]] (istorica) cun mez privats.<ref name=":0">Pierina Hassler: ''Ein einzigartiger Schatz an Frauengeschichten.'' In: ''suedostschweiz.ch.'' Südostschweiz, ils 3 October 2022. Consulto ils 21 favrer 2026.</ref> Tres sia lavur da licenziat sur ün tema da duonnas ho Silke Redolfi realiso, cha las duonnas existaivan bod na aint il'istorgia grischunaisa. Lura vita ed activitedas d'eiran tradidas manglusas. La perscrutaziun da duonnas d'eira aunch'al cumanzamaint ed eir las infurmaziuns illas medias sur duonnas d'eiran be poch preschaintas.<ref>Ursina Straub: ''[https://www.churerzeitung.ch/pages/archive/200907/frauenkulturarchiv.pdf Das Frauenkulturarchiv forscht nach der «Geschichte von unten»].'' In: ''www.churerzeitung.ch.'' Giazetta Cuira''.'' Consulto ils 1 lügl 2021.</ref>
Sia lavur ho ''L' Archiv culturel da duonnas dal Grischun'' cumanzo a [[Tusaun]]<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP19970930-01.2.30.2&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Frauenkulturarchiv Graubünden in Betrieb]'' In: Engadiner Post, vom 104, numer 114, ils 30 settembr 1997, e-newspaperarchives.ch. Consulto ils 22 fevrer 2026</ref> ed es hoz a [[Cuira]].<ref>Ursina Straub: ''Raum gesucht – und Mäzenin gefunden'' In: Bündner Tagblatt ils 12 december 2025 (swissdox.ch, cun login)</ref> Aint l'an da la fundaziun ho l'archiv survgnieu 50'000 francs our da la vendita da marcas Pro Patria. L'archiv ho fundo üna societed da promoziun. Il prümer fonds derivaiva da la ''Centrela da duonnas dal Grischun'' e daspö lo dvainta la collecziun adüna pü ingrandida.<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP19971223-01.2.41.1&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Myrtha Welti erste Präsidentin]'' In: Engadiner Post, tom 104, numer 150, il 23 december 1997. Consulto ils 22 favrer 2026</ref> Trais ans zieva la fundaziun ho il chantun Grischun arcugnuscho l'''Archiv culturel da duonnas dal Grischun'' scu instituziun chantunela. Daspö l'an 2014 exista üna peja da 64'000 francs seguond la prestaziun per il archiv dal chantun.<ref name=":0" /> Ultra que piglia l' archiv sü collectas da beinfatturas e beinfatturs, inchascha da sponsors e per progets mezs da terz.
=== Il proget «Fraubünden» (Grischunaisas) ===
Per il giubileum da 200 ans chantun Grischun l'an 1999, ho l'''Archiv culturel da duonnas dal Grischun'' lantscho il proget ''Fraubünden'' (Grischunaisas). In quist proget as tratta da retscherchas sur las cundiziuns da vita da duonnas grischunaisas il 19evel e 20evel tschientiner. Our da las retscherchas es naschida la seria ''Fraubünden'' (Grischunaisas) e quista includa istorgias da duonnas e geners dal Grischun. Scu resultat da quist proget sun gnidas scrittas intuorn 1600 paginas in üna perioda da trais ans (2003–2006). I sun dvanto quatter toms cun ils temas: Drets da duonnas, corp da duonna, lavur da duonnas e duonnas esteras. Gnieu finanzo es il proget cun la munaida da 50'000 francs our da la vendita da marcas Pro Patria.
=== Collecziun ===
La colleziun da ''l'Archiv culturel da duonnas dal Grischun'' cuntegna ramassas da scrits, purtrets, documaintas da tun e diaris da persunas privatas ed eir fotografias, lettras ed otras documentaziuns da duonnas activas scu schurnalistas, architectas, afferistas u politicras ed oter pü. Impü cuntegna la collecziun documaintas our dal archiv da societeds ed associaziuns, liberels politics ed organisaziuns, firmas ed our d' archivs fotografics.<ref>''[https://www.srf.ch/play/tv/lipstick/video/frauenkultur-archiv-graubuenden?urn=urn:srf:video:8059356a-dc0b-46bb-8bfa-e96936814026 Frauenkultur-Archiv Graubünden].'' Radio e Television svizra SRF, emischiun Lipstick, ils 14 november 1999. Consulto ils 22 favrer 2026</ref>
Per exaimpel cuntegna l'archiv ouvras da l'architecta [[Monica Brügger]] scu eir ils relaschs da las schurnalistas [[Elisabeth Eggerlin]] (1926–2012) ed [[Imelda Coray-Monn]] (1933–2009). Daspö l'an 2013 posseda l'archiv eir üna part da la collecziun da [[Elly Koch]] – ün regal da la «Regina da racham» a Cuira.<ref>Peter de Jong: ''[https://www.churermagazin.ch/pages/archive/201709/Frauenkulturarchiv.pdf Ein Blick auf den weiblichen Teil der Geschichte].'' Churer Magazin, 2017. Consulto ils 21 favrer 2026</ref>
== Litteratura ==
* Silke Margherita Redolfi: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=new-001%3A2022%3A116%3A%3A133 ''Die Unsichtbaren: Traditionen von Frauen in Graubünde''n] In: Nouvs Viedis: Artichels sür la religiun e sozialissem, uniun amias ed amis da novus viedis (Hrsg.), tom 116 (2022), Quadern 4
* Silke Margherita Redolfi: ''[https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=bjb-003%3A2017%3A59%3A%3A14 Bündner Frauenvereine: sozial, politisch, gesellig]'', art e cultura grischunaisa: annuari grischunais tom 59 (2017)
== Colliaziuns ==
* ''[https://web.archive.org/web/20260204034222/https://www.frauenkulturarchiv.ch/ Website des Frauenkulturarchivs Graubünden]''
* ''[https://www.buendnerinnen.ch Online-Lexikon der Frauen in Graubünden]'' In: buendnerinnen.ch
* ''[https://www.frauengeschichte.ch Dokumente zur Geschichte der Frauen in Graubünden]'' In: frauengeschichte.ch (plattafuorma da tschercha)
* ''Frauenkulturarchiv Graubünden'' In: Radio Südostschweiz ils 3 october 2022
* ''[https://www.srf.ch/audio/regionaljournal-graubuenden/naturpark-raetikon-fehlendes-vertrauen-in-die-behoerden?id=41a5ce2d-71e9-4321-97a0-a47e269586ab Wie können die Biografien wichtige Bündner Frauen sichtbarer werden?]'' In: Radio e Television Svizra, emischiun ''Regionaljournal Graubünden'' ils 8 mars 2021 (a partir da 12:03 Min.)
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Dunnas]]
[[Categoria:Archivs en Svizra]]
oyfice1o0s3r909vtecd7x2jpunmjhr
Maraton da skis engiadinais
0
14825
174440
169476
2026-09-28T16:18:50Z
Bild-Sprache
22665
/* Stretta */
174440
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:LBS R1-733168 (cropped).tif|miniatura|Maraton da skis engiadinais (1973)]]
Il '''Maraton da skis engiadinais''' es il pü grand derbi da passlung in [[Svizra]]. Daspö l'an 1969 ho'l lö minch'an la seguonda dumengia in marz.<ref>SRF: ''[https://www.srf.ch/play/tv/radio-srf-1/video/radiowanderung-auf-ski---engadiner-skimarathon-1970?urn=urn:srf:video:3d8e4588-57a2-4d89-ab6a-3d313d5979cc Radiowanderung auf Ski – Engadiner Skimarathon 1970]'' (Video). Consulto ils 27 favrer 2026.</ref>
== Sur la Cuorsa ==
=== Stretta ===
La lungezza da la cuorsa es 42 kilometers e cumainza a [[Malögia]], sün ün otezza da 1820 m. sur mer. Da lo maina la cuorsa da prüma sur il [[Lai da Segl|Lej da Segl]] e seguaint sur il [[Lai da Silvaplauna|Lej da Silvaplauna]] – in quista stagiun sun ils lejs auncha dschiets. Zieva [[San Murezzan]] segua la stretta insü il [[God da Staz]] e lura darcho ingiò a [[Puntraschigna]] fin a l'eroport da [[Samedan]]. Sün la vart dretta da la val continuescha la stretta tres [[La Punt Chamues-ch]] e [[Zuoz]] fin a [[S-chanf]].<ref>''[https://web.archive.org/web/20250814052340/https://www.engadin-skimarathon.ch/medien/geschichte-berichte Geschichte & Berichte],'' 29 november 2022 suot ''Medien'' sur engadin-skimarathon.ch. Consulto ils 27 favrer 2026</ref>
=== Istorgia ===
La prüma cuorsa d'eira l'an 1969, daspö alura ho'la lö minch'an, adüna la seguonda dumengia in marz. Organiso vain il ''Maraton da skis engiadinais'' da la federaziun da skis «Wordloppet», ün organisaziun internaziunela, chi d'eira gnida fundida l'an 1979 in [[Uppsala]] ([[Svezia]]) cun l'ideja d'unir ils maratons da skis in singuls pajais e per ils fer populers.
Traunter 11'000 e 13'000 passlunghistas e passlunghists piglian part a la coursa minch'an, chi vain fatta cun ün stil liber da passlung.<ref>[https://www.luzernerzeitung.ch/sport/artikel-ld.91424?nativeApp=false&paywall=true&ruleId=S-netcetera-web-paywall-32&resourceId=a4d90e90-1c57-4d2d-84fa-ce88b87dc6e8#lg=1&slide=0 ''Die besten Bilder des Engadin Skimarathons.'' In: ''Neue Luzerner Zeitung.'' Ils 9 marz 2015]. Consulto ils 27 favrer 2026.</ref> L'an 1991 nun ho il Maraton da skis engiadinais pudieu gnir arrandscho, perche cha d'eira mema chod.<ref>''[https://www.srf.ch/sport/mehr-sport/wintersport/news-aus-dem-wintersport-engadiner-skimarathon-auch-2021-abgesagt Engadiner Skimarathon auch 2021 abgesagt.]'' Radio Television Svizra ils 6 schner 2021. Consulto ils 27 favrer 2027.</ref>
Il böt da la stretta es gnieu spustò l'an 1998 da Zuoz a S-chanf, sün il terrain militari da la zona «Vuorcha», chi's rechatta sün ün' otezza da 1670 m. sur mer. Na dalöntsch dal nov böt ho la ferravia retica (RhB) construit al listess an (1998) la fermeda «S-chanf Maraton». Ses ans pü tard, l'an 2004, es la stretta tra il God da Staz gnida orienteda da nouv. Cun quista ed il böt spusto es la topografia dal maraton gnida müdeda, uschè cha'l temp per la cuorsa düra ün po pü lung. Ils 11 da marz 2018 ho il Maraton da skis engiadinais festagio sieu giubileum da 50 ans.<ref>[https://www.nzz.ch/sport/engadin-skimarathon-mehr-als-die-laengste-abfahrt-der-welt-ld.1363881 Toni Nötzli: ''Der Engadin-Skimarathon ist mehr als die längste Abfahrt der Welt.'' In: ''Neue Zürcher Zeitung'' ils 8 marz 2018.] Consulto ils 27 favrer 2026.</ref> Pervia il virus da corona ho il Maraton da skis engiadinais l'an 2020 e 2021 stuvieu stit giò.<ref>''[https://www.srf.ch/sport/mehr-sport/langlauf/kein-engadiner-am-8-maerz-wegen-coronavirus-skimarathon-abgesagt Wegen Coronavirus: Skimarathon abgesagt.]'' Radio Television Svizra ils 27 favrer 2020, consolte ils 27 favrer 2020. Consulto ils 27 favrer 2026.</ref>
== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Engadin Skimarathon|Maraton da skis engiadinais}}
* [https://engadin-skimarathon.ch Engadin Skimarathon]
== indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Engiadin'Ota]]
[[Categoria:Sport]]
1tuz10ct0g2ffjdyhox4bbjkp3hov5m
Jessica Zuan
0
14831
174426
173905
2026-09-28T15:46:14Z
Bild-Sprache
22665
/* Biografia */
174426
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Jessica Zuan''' (naschida l'an 1984) es üna scriptura Svizra, chi scriva lirica in rumauntsch puter.
== Biografia ==
Jessica Zuan es la figlia d'ün bap [[Engiadina|engiadinais]] ed üna mamma americauna. L'infanzia ho'la passanto in Engiadin'Ota, illas vschinaunchas [[La Punt Chamues-ch]] e [[Segl|Segl Maria]]. Già adura ho la famiglia però fat müda a [[Genevra]], inua Jessica Zuan ho frequento la scoula gimnasiela in frances ed inua ella ho absolvia la matura. In seguit ho'la stüdgio scienza da litteratura. Zieva l'examen es ell ida our d'pajais in [[Frantscha|Frauntscha]] e daspö l'an 2005 viva, scriva e lavura Jessica Zuan a [[Barcelona]].<ref name=":0">''[https://chasaeditura.ch/wp-content/uploads/2023/05/2024-03-08_Buendner_Zeitung_Seite_13.pdf Die lyrische Stimme der Rumantschia]''. In: ''Bündner Zeitung'', Pagina 13. Autur: Carsten Michels. Conuslto ils 27 marz 2026</ref><ref name=":1">''[https://web.archive.org/web/20260418092504/https://chasaeditura.ch/jessica-zuan/ Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Consulto ils 27 marz 2026.</ref>
A l'ester nu pudaiva la lingua rumauntscha esser cultiveda cun oters, usché cha'l linguach matern svaniva plaun a plaun our da la sia algordanza. Jessica Zuan as ho pudia güder: ella cumanzaiva da scriver vers in rumauntsch puter. In quist möd ho'la reconquistia la lingua per se svess.<ref name=":0" />
L'an 2017 ho la chesa editura ''Editions Samizdat Geneve'' publicho il prüm tom da lirica ''L'orizi'' da Jessica Zuan, cuaint las poesias sun stampedas in frances scu eir in rumauntsch puter. Intaunt turn'la da temp in temp in Engiadin'Ota, per lascher reviver las argordanzas our dal temp d'infanzia, las quellas ella porta scu imaginaziuns in se.<ref name=":0" />
Per sias ouvras ho Jessica Zaun survgnia divers premis: il «[[Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun]]», il «[[Premi da la promoziun da la Regiun Malögia]]», il «Premi Nollegiu da Barcelona» ed il «[[Premi grischun da litteratura|Premi Grischun da litteratura]]».<ref name=":1" /> L'an 2023 es gnida presenteda la lirica da Jessica Zaun als dis da litteratura a [[Soloturn]] (Solothurner Literaturtage), la lirica cun il sia motiv centrel: las relaziuns cun oters – ir davent e turner – spetter.<ref>''[https://grheute.ch/engadiner-autorin-an-den-solothurner-literaturtagen Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Conuslto ils 27 marz 2026.</ref>
Actuelmaing publichescha la scriptura regulermaing in las revistas ed antologias da l'[[Union per la Litteratura Rumauntscha (ULR)]], inua ella es üna commembra. Impü lavur'la eir scu co-redactura per la revista «[[Litteratura rumantscha|La Litteratura]]».<ref name=":1" />
== Ouvras ==
* ''L’orizi – La tempête.'' Cun traducziuns da Denise Mützenberg. Samizdat, Genevra 2017.
* ''Stremblidas e s-chima – Beben und Schaum – Tremblements et écumes.'' Cun traducziuns in tudas-ch da Claire Hauser Pult ed in frances da Walter Rosselli. Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2019.
* ''Stremblidas e s-chima – Tremolors i escuma.'' Cun traducziuns in catalan da Dolors Udina e Antoni Clapés. Llibres del Segle, Girona 2023.
* ''5 idioms 5 dunnas.'' Antologia cun Carin Caduff, Gianna Olinda Cadonau, Jessica Zuan, Dominique Caglia, Martina Cantieni. Edito da Denise Mützenberg. Traducziuns in frances da Denise Mützenberg. Les Troglodytes, Genevra 2023.
* ''Launa da pavagls.'' Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2023.
* ''Set poemes.'' Cun traducziuns da Dolors Udina ed Antoni Clapés. Café Central, Barcelona 2024.
== Premis ==
* 2020: Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun
* 2020: Premi da la promoziun da la Regiun Malögia
* 2023: Premi Nollegiu, Barcelona, per la pü megldra traducziun dal tom lyric in catalan
* 2024: [[Premi grischun da litteratura|Premi Grischun da litteratura]]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Dunnas]]
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura franzosa]]
[[Categoria:Cultura rumantscha]]
[[Categoria:Lirica]]
3aa6n7sbxpwqag5ehnckxjgaohf8w4g
Ils Fränzlis da Tschlin
0
14833
174422
173916
2026-09-28T15:41:30Z
Bild-Sprache
22665
174422
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da [[Tschlin]] in l' [[Engiadina|Engiadina Bassa]]. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv [[Fränzli Waser]] (1858–1895), ün [[Violina|violinist]], chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizzra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
=== Fundaziun ===
L' an 1982 haun Men Steiner e Domenic Janett fundieu la gruppa da musica ''Ils Fränzlis da Tschlin'', chi nu copcha però il stil originel da [[Fränzli Waser]]. Invezza da que arrandschani ils töchs da musica existents da nouv. Per lur egnas composiziuns pigliani sü elements dalla musica da jazz u dalla musica classica. In lur musica as po udir influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas ed eir rumauntschas. Ils Fränzlis da Tschlin mettan cun lura musica üna punt traunter la musica tradiziunela ed il preschaint.<ref>''Chantai Rumantsch! - Zur musikalischen Selbst(er)Findung Romanischbündens'', pagina: 289. Laura Decurtins. 2019, ediziun Chronos. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref>
=== Ils Fränzlis da Tschlin e lur rolla aint il film «Increschantüm» ===
Aint il film documentar ''Increschantüm'' da Stephan Haupt giuvan ''Ils Fränzlis da Tschlin'' la rolla principela: Ils sun acturs scu eir responsabel per la musica dal film. ''Increschantüm'' as tratta da l'istorgia dal musicist jenic Fränzli Waser, chi d' eira activ cun sia chapella il 19evel tschienter in Engiadina.<ref>[https://web.archive.org/web/20240820235228/https://www.fontanafilm.ch/Increschantuem.html ''Increschantüm – Heimweh. Ein Meisterwerk der assoziativen Erzählkunst.'' In: ''Bündner Tagblatt''.] Consulto ils 31 marz 2026</ref> Il film a's tratta però eir da la glieud chi suna quista musica, da lura cultura e da l' Engiadina.<ref name=":0">''[https://www.swissfilms.ch/de/movie/increschantuem-heimweh/3e1faa412c2e4ca9aec358859c383e84 Increschantüm (Heimweh)]''. In: ''swissfilms''. Consulto ils 28 da marz 2026</ref>
=== Musica ===
'''Progets musicels:''' In lur prüma CD ''Paparimapampam'' mettan ''Ils Fränzlis da Tschlin'' in vita ils sots tradiziunels da Fränzli Waser ed agiundschan quels cun egnas cumposiziuns d' hozindi. Scu Fränzli Waser dal 19evel tschienter, viagian eir Ils Fränzlis da Tschlin intuorn dalöntsch. Quist as reflecta eir in lur musica scu la CD ''Il Viadi'': sper sots tradiziunels da l'Engiadina sunan Ils Fränzlis da Tschlin eir melodias da la Svizra francesa, da l'Italia ed ün schlager svizzer da l'an 1939. In viedi pigliani cun se que cha 'ls plescha e faun udir quist in lur proget ''Tschlin – Wien retour''.<ref name=":1">[https://www.fraenzlis.ch/de/musik/cds/ fraenzlis.ch. CDs]. Consulto ils 31 da marz 2026</ref>
Ils Fränzlis da Tschlin as sviluppan ad üna sorta da big band. In ''Ils Fränzlis mit alles und scharf (2020)'' integreschani üna buna part musica appenzellaisa e jazz in lur stil: wälzerlis, märschlis, chaunt da jodel, üna prisa jazz ed elements da musica dal Balcan. In ün oter proget musicel, ''Ballada'', vegnan quintos istorgias musicelas ed invits per soter, perche cha'l pled rumauntsch ''ballada'' significha ün sot scu eir üna poesia cun püssas strofas, chi vegnan raquintedas u chantedas.<ref name=":1" />
'''Progets musicels cun oters:''' Ils Fränzlis da Tschlin sunan eir insembel cun oters, per exaimpel chanzuns d'iffaunts in tschinch idioms rumauntschs cun [[Corin Curschellas]], u aint ils progets ''Fascht dihei'' ed il ''Ländlerorchester''.<ref name=":1" />
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Gruppas da musica svizras]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
[[Categoria:Cultura rumantscha]]
cl5q6cumdculv57nigrffdmckytnosn
Chapella Open Air
0
14836
174424
172666
2026-09-28T15:43:45Z
Bild-Sprache
22665
174424
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Chinuos-chel Chapella - Ruine (2).jpg|miniatura|Il lö dal festival Chapella Open Air]]
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica open air in [[chantun Grischun]] ed ho lö minch' an traunter [[S-chanf]] e [[Breil|Brail]] in l' [[Engiadina|Engiadin' Ota]].<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air ''Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air'']. In: ''GRheute''. Autur: Chris Bluemoon. Consulto ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals ans 1980 vulaivan ses ravarendas engiadinais metter in vita ün festival culturel per la giuventüna engiadinaisa. Phil Benesch vaiva l' ideja d' organiser per que ün festival da musica dadourvart ed usché es naschieu il prüm festival da musica open air dal chantun Grischun. Cun il temp s' ho quist svilupo ad ün festival da famiglia<ref name=":0" /> cun visitadurs e visitaduras da l' Engiadina e da tuot la [[Svizra]] chi vegnan minch' an.<ref>''[https://www.engadinerpost.ch/news/2025/08/02/Chapella-Open-Air-auch-dieses-Jahr-mit-treuem-Publikum Chapella Open Air auch dieses Jahr mit treuem Publikum]''. In: ''Engadiner Post'', ils 02.08.2025. Consulto ils 27 da marz 2026</ref>
Hozindi vain il festival Chapella Open Air organiso d' üna societed, chi es gnida fundida als 15 da settember 2001 a [[San Murezzan]].<ref>''[https://chapella.ch/elementor-5321/ Verein Chapella Open Air]''. Consulto ils 27 da marz 2026.</ref> Il festival Chapella es ün open air non-profit ed ils organisaturs renunzchan daspö il cumanzamaint l' entschatta a banners da sponsurs ed al commerzi.'''<ref name=":0" />''' Scu ün dals pochs festivals nu vegnan vendias bavrandas d' alcohol, perche ch' oriundamaing quist festival d' eira üna vouta organiso per la giuventüna. Uschè lönch cha' ls organisaturs paun finanzer il festival sainza la vendita d' alcohol, rinunzchan quels a que. Ma l' alcohol nun es scumando: ils visitadurs e las visitaduras paun purter cun se lur alcohol.<ref name=":1">[https://web.archive.org/web/20260408061553/https://www.qultur.ch/artikel/open-air-chapella-wir-geben-acht-auf-natur-und-umwelt ''Open Air Chapella: Wir geben Acht auf Natur und Umwelt''.] In: ''qultur.'' Consulto ils 28 da marz 2026</ref>
Ils visitaturs e las visitaturas as mettan insembel da püssas generaziuns traunter l' eted da 0 fin 80 ans.<ref name=":1" /> Minch' an piglian circa 450 persunas part al festival e giodain las intuorn 12 bands. Per il festival Chapella Open Air lavuran traunter 50 fin 60 persunas voluntarias.<ref name=":0" />
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
[[Categoria:Engiadin'Ota]]
[[Categoria:Engiadina]]
[[Categoria:S-chanf]]
f3okyrk1497zf4zm2wp38btpr08vgn9
Pastiziers grischunais
0
14838
174415
173833
2026-09-28T15:37:01Z
Bild-Sprache
22665
/* Pastiziers grischunais */
174415
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Patisserie Heinz.jpg|miniatura|Pastiziers grischunais – ''Heinz & Tester'', Toulouse, l'an 1885]]
La tradiziun dals '''pastiziers grischunais''' (eir pastiziers svizers) vo inavous fin al 15evel tschientiner. Per l'istorgia culturela ed economica dal [[chantun Grischun]] haun ils pastiziers e cafetiers grischunais a l'ester üna granda importanza.
== Pastiziers grischunais ==
Per l'[[Engiadina]], la [[Val Müstair]] e la [[Val d'Alvra|Val d'Alvra]] (Grischun rumauntsch), per il [[Puschlav|Puschlev]] e la [[Bregaglia|Bergaglia]] (Grischun taliaun), e per part eir per [[Tavau]] e l'[[Partenz/Tavau (district)|Partens]] (Grischun tudas-ch) es l'istorgia dals pastiziers e cafetiers a l'ester decisiv.
Las retscherchas haun musso, cha quasi tuot las regiuns [[Protestantissem|protestantas]] dal chantun Grischun d'eiran strettamaing in context cun il mister dal pastizier e cha pastizeris catolics d'eiran üna minurited. Perche cha'l mister da pastizeri d'eira deraso tar ils protestants pudess dad'üna vart magari esser gia, cha'ls protestants nun haun giuridicamaing pudieu lavurer taunt bgers misteris a l'ester. Da l'otra vart capitaiva la scolaziun tra contacts familiers e collaziuns, ils quels as haun spezialiso in quist misteri. Cun il misteri da pastizeri haun ils protestants dal chantun Grischun in mincha cas chatto üna nischa ed as haun bainsvelt spezialiso sün quella. Cun success.<ref name=":1" />
Düraunt decennis sun ils pastizieris e cafetiers dvantos üna brancha fich rendabla. L'expansiun dals emigrats d'eira enorma: ella as stendiva dal 15evel tschienter fin al cumanzamaint dal 20evel tschienter ed includaiva tuot il continent europeic, da la [[Spagna]] fin a la [[Russia]], da la [[Scandinavia]] fin al süd da l'[[Italia]] (Sicilia).<ref>''[https://www.20min.ch/story/schweizer-zuckerbaecker-ein-stueck-schweizer-geschichte-in-perugia-kaempft-um-seine-zukunft-103323299 Exportschlager: Kaffeehaus-Kultur aus dem Bündnerland]''. Autur: Gaudenz Valentin Looser. In: 20min. Consulto ils 29 marz 2026</ref>
<gallery>
Datoteca:Engadiner Zuckerbäcker.png|Pastiziers engiadinais
Datoteca:Confiserie Caduff.jpg|Pastizaria ''Caduff,'' Frauntscha
Datoteca:Fähigkeitszeugnis Castelmur.jpg|Attestat per il pastizier Bartolomeo Castelmur da la Bergiaglia, scritto l'an 1827 a Türin.
</gallery>
Ils pastiziers grischunais haun lascho inavous stizis cun luras creaziuns per pastizerias, cun la cultivaziun dals cafès ed haun piglio influenca sülla cultura dals cafès europeics. In tuot l'[[Europa]] vaivani ün excellent nom e lur cafès in las citeds europeicas d'eiren dvantos centers per la vita sociela, culturela e politica.<ref name=":0" />
Cun ils evenimaints revoluzioners al cumanzamaint dal 20evel tschienter – la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]], la [[revoluziun russa]], la [[Guerra civila spagnola|guerra civila spagnöla]] – es l'epoca d'emigraziun dals pastiziers grischunais e lur cafès gnida a fin.<ref name=":0">''[https://www.swissinfo.ch/ger/swiss-abroad/als-sich-europas-elite-in-den-schweizer-cafés-ausgewanderter-bündnerinnen-traf/87475310 Als sich Europas Elite in den Schweizer Cafés ausgewanderten Bündner:innen traf]''. Autur: Luca Beti In: swissinfo. Consulto ils 29 marz 2026</ref> Il poet rumauntsch, [[Peider Lansel]], ho do ün'expressiun da quista fin aint in üna giazetta taliauna:
''E flüm, quai podains affermar sgür e tschert, vezza cun sentimaint da dulur, svanir ils caffetiers svizzers. Tant plü cha quels eiran, scu dit, bumischma glioud, lavuratuors a galanthommens, jond adüna bein perüna cun il Flümans, respetond ed amond la citad ch’ls ospitaiva.''
[[Datoteca:Palazzi Poschiavo1.jpg|miniatura|Palazzi Puschlev]]
Quist epoca ho lascho stizis illas citeds europeicas ed eir ils lös da vschinedis, scu ils palazzis in Engiadina, in Bregaglia ed in Puschlev daun perdütta a la richezza, cha'ls emigrants haun purto a chesa.<ref name=":1">''[https://soliswiss.ch/berichte/wie-ausgewanderte-buendner-die-welt-versuessten/ Wie ausgewanderte Bündner die Welt versüssten]''. In: soliswiss.ch. Consulto ils 29 da marz 2026</ref>
=== Sectur economic important ===
Fin a la Prüma Guerra mundiela furmaivan ils pastiziers, ils fabricants da licör ed ils cafetiers a l'ester, insembel cun l'agricultura ed il turissem dal lö da vschinedi, l'industria dal chanun Grischun.
Da tuot las regiuns ho l'Engiadin'Ota la pü lungia tradiziun d'emigraziun ed ho profito il pü ferm da quella: Düraunt il 19evel tschienter es naschieu in l'Engiadin'Ota il prüm center da finanzas dal chantun Grischun. Cun il guadagn dals pastiziers e cafetiers a l'ester ho in l'Engiadin'Ota pudieu gnir finanzo üna granda part da l'industria nuova, la hotelleria e l'infrastructura chi tuocha tiers.
== Creaziuns da dutscharias renumedas ==
[[Datoteca:Marz3.jpg|miniatura|Lübecker Marzipan]]
'''Lübecker Marzipan:''' Marzipan vain dal Oriaint ed es gnieu in Europa tres las cruschedas. Ils pastiziers grischunais a Venezia haun già bod fat la cugnuschenza cul marzipan, scu as po chatter in variusas spezialiteds da marzipan, chi sun scrittas giò aint ils vegls cudeschs da recettas. Al cumanzamaint dal 19evel tschienter es il bregagliot Wilhelm Pamotti da Castagna emigro a Königsberg, inua'l ho fundo l'an 1809 üna fabrica da marzipan, perche cha in la Prussia as pudaiva chatter marzipan be in apotecas. La sia pastizeria ho'l uvrieu sper il chasté e cul temp d'eira'l gnieu incruno cul titel «Hofkonditor» (pastizeri dal reg). Pü tard es il sieu «Königsberger Marzipan» gnieu produit tra sias rezetas da la firma «Marzipan Kayser Lübeck» a Lübeck, chi venda il marzipan in tuot il muond.
[[Datoteca:Suizos-El Pozo-Madrid.jpg|miniatura|Bollo suizo]]
'''Bollo suizo:''' Al cumanzamaint dal 19evel tschienter haun duos pastiziers dal Puschlev a Bilbau (Spagna) creo il «Bollo suizo», ün chülin, fat cun lat e painch, ch'els haun perfecziuno our dal «pan grass», üna spezialited dal Puschlev. Cul temp es quista creaziun dvanteda üna spezialität cugnuschainta ed es fin hoz fich populera in Spagna.<ref name=":0" />
'''Tuorta Helvezia''' es üna dutscheria tradiziunela a Mantua (Italia) ed as metta insembel in chignoulas our da pasta da mandlas, chi as mantunan üna sün l'otra. Traunter quistas as metta ün'implida da zücher ed alv d'öv e zieva vain la dutscharia miss aint il fuorn e couschida. Garnida ed implicheda vain'la cun crema da painch, Zabaione, minchataunt eir cun pitschens töchs da tschiculatta. L'origen da la tuorta Helvezia – scu bgeras dutscharias tradiziunelas da Mantua – vain d'ün pastizier grischunais, Samson Lutscher, chi vivaiva e lavuraiva a Mantua a la fin dal 18evel tschienter.<ref name=":1" />
[[Datoteca:Engadiner Nusstorte2.jpg|miniatura|Tuorta da nuschs]]
'''Tuorta da nuschs:''' Il svilup dal recept sto in stretta colliaziun cun la tradiziun dals pastiziers grischunais, chi d'eiran eir al süd da la Frauntscha. In Engiadina nu creschan bös-chs da nuschs, ma al süd da la Frauntscha, sper Toulouse a Périgord, as rechatta ün center da cultivaziun da nuschs, ''Noix du Périgord AOC''. La pastizaria ''Heinz & Tester'' da Toulouse – tuots duos cunoms grischunais – vendaiva la [[Tuorta da nuschs]] daspö l'an 1881 fin ils ans 1930. A Toulouse vaiva que üna colonia da pastiziers grischunais e probabel as haun quels lascho inspirer da la spezialited ''Le Bourinoix'', üna dudscharia simila locela.<ref>''[https://www.patrimoineculinaire.ch/Produkte#260 Nusstorte/Tuorta da nuschs]''. In: Patriomoine culinaire suisse. Consulto ils 3 avrigl 2026</ref>
== Istorgia ==
=== Ils grischuns e lur commerzi a Venezia fin l'an 1766 ===
Ils grischuns haun profito da las importantas rutas commerzielas sur ils pass alpins ed haun mantgnieu bunas relaziuns cun las grandas pussaunzas Habsburg e Bourbon. Specielmaing ils Engiadinais haun gieu bunas relaziuns cun la Repubica da Venezia, uschè cha'd haun pudieu as platscher, fer commerzi ed esser activs in las corporaziuns a Venezia. Interpraisas grischunaisas – pastiziers ed otras interpraisas – sun dvantedas fich fortas ed haun piglio influenza a Venezia. Al mez dal 18evel tschienter appartgnaivan 32 da 42 pastizerias als grischuns.
=== L'exclusiun da Venezia ed il temp fin al cumanzamaint dal 20evel tschienter ===
Ils grischuns haun mantgnieu differentas relaziuns cun Habsburg e cun ils Bourbons. Intaunt cha'ls grischuns protestants da las vals dal süd vaivan tratto cun la Republica Venezia da giunchir Milaun, haun oters grischuns al listess temp reglo cun Habsburg nouvs privilegs commerziels, chi staivan in cuntradicziun cun la cunveziun traunter ils Engiadinais ed ils Veneziauns. La consequenza da quist battibuogl diplomatic d'eira l'exclusiun dals grischuns da Venezia l'an 1766: Ils privilegs dals grischuns sun dvantos annulos ed activitedas eccononomicas scumandedas. In seguit sun ils commerziants da las regiuns protestantas da las vals dal süd – impustüt ils pastiziers – emmigros in tuot l'Europa, inua ch'els d'eiran principels aint il sectur dals pastiziers.
== Litteratura ==
* Dolf Kaiser: ''[https://web.archive.org/web/20250731105739/https://www.kulturarchiv.ch/fileadmin/pdf/Fast_ein_Volk_von_Zuckerbaeckern.pdf Fast ein Volk von Zuckerbäckern? Bündner Konditoren, Cafetiers und Hoteliers in europäischen Lade bis zum Ersten Weltrkieg. Ein wirtschaftlicher Beitrag]''. NZZ ediziun, Turich 1985, <nowiki>ISBN 3-85823-134-7</nowiki>. Consulte ils 29 marz 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Chantun Grischun]]
[[Categoria:Istorgia dal chantun Grischun]]
[[Categoria:Economia (Svizra)]]
owaxv0jg76clbb2wvu97slv8udnx9e2
174416
174415
2026-09-28T15:37:13Z
Bild-Sprache
22665
/* Litteratura */
174416
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Patisserie Heinz.jpg|miniatura|Pastiziers grischunais – ''Heinz & Tester'', Toulouse, l'an 1885]]
La tradiziun dals '''pastiziers grischunais''' (eir pastiziers svizers) vo inavous fin al 15evel tschientiner. Per l'istorgia culturela ed economica dal [[chantun Grischun]] haun ils pastiziers e cafetiers grischunais a l'ester üna granda importanza.
== Pastiziers grischunais ==
Per l'[[Engiadina]], la [[Val Müstair]] e la [[Val d'Alvra|Val d'Alvra]] (Grischun rumauntsch), per il [[Puschlav|Puschlev]] e la [[Bregaglia|Bergaglia]] (Grischun taliaun), e per part eir per [[Tavau]] e l'[[Partenz/Tavau (district)|Partens]] (Grischun tudas-ch) es l'istorgia dals pastiziers e cafetiers a l'ester decisiv.
Las retscherchas haun musso, cha quasi tuot las regiuns [[Protestantissem|protestantas]] dal chantun Grischun d'eiran strettamaing in context cun il mister dal pastizier e cha pastizeris catolics d'eiran üna minurited. Perche cha'l mister da pastizeri d'eira deraso tar ils protestants pudess dad'üna vart magari esser gia, cha'ls protestants nun haun giuridicamaing pudieu lavurer taunt bgers misteris a l'ester. Da l'otra vart capitaiva la scolaziun tra contacts familiers e collaziuns, ils quels as haun spezialiso in quist misteri. Cun il misteri da pastizeri haun ils protestants dal chantun Grischun in mincha cas chatto üna nischa ed as haun bainsvelt spezialiso sün quella. Cun success.<ref name=":1" />
Düraunt decennis sun ils pastizieris e cafetiers dvantos üna brancha fich rendabla. L'expansiun dals emigrats d'eira enorma: ella as stendiva dal 15evel tschienter fin al cumanzamaint dal 20evel tschienter ed includaiva tuot il continent europeic, da la [[Spagna]] fin a la [[Russia]], da la [[Scandinavia]] fin al süd da l'[[Italia]] (Sicilia).<ref>''[https://www.20min.ch/story/schweizer-zuckerbaecker-ein-stueck-schweizer-geschichte-in-perugia-kaempft-um-seine-zukunft-103323299 Exportschlager: Kaffeehaus-Kultur aus dem Bündnerland]''. Autur: Gaudenz Valentin Looser. In: 20min. Consulto ils 29 marz 2026</ref>
<gallery>
Datoteca:Engadiner Zuckerbäcker.png|Pastiziers engiadinais
Datoteca:Confiserie Caduff.jpg|Pastizaria ''Caduff,'' Frauntscha
Datoteca:Fähigkeitszeugnis Castelmur.jpg|Attestat per il pastizier Bartolomeo Castelmur da la Bergiaglia, scritto l'an 1827 a Türin.
</gallery>
Ils pastiziers grischunais haun lascho inavous stizis cun luras creaziuns per pastizerias, cun la cultivaziun dals cafès ed haun piglio influenca sülla cultura dals cafès europeics. In tuot l'[[Europa]] vaivani ün excellent nom e lur cafès in las citeds europeicas d'eiren dvantos centers per la vita sociela, culturela e politica.<ref name=":0" />
Cun ils evenimaints revoluzioners al cumanzamaint dal 20evel tschienter – la [[Emprima Guerra mundiala|Prüma Guerra mundiela]], la [[revoluziun russa]], la [[Guerra civila spagnola|guerra civila spagnöla]] – es l'epoca d'emigraziun dals pastiziers grischunais e lur cafès gnida a fin.<ref name=":0">''[https://www.swissinfo.ch/ger/swiss-abroad/als-sich-europas-elite-in-den-schweizer-cafés-ausgewanderter-bündnerinnen-traf/87475310 Als sich Europas Elite in den Schweizer Cafés ausgewanderten Bündner:innen traf]''. Autur: Luca Beti In: swissinfo. Consulto ils 29 marz 2026</ref> Il poet rumauntsch, [[Peider Lansel]], ho do ün'expressiun da quista fin aint in üna giazetta taliauna:
''E flüm, quai podains affermar sgür e tschert, vezza cun sentimaint da dulur, svanir ils caffetiers svizzers. Tant plü cha quels eiran, scu dit, bumischma glioud, lavuratuors a galanthommens, jond adüna bein perüna cun il Flümans, respetond ed amond la citad ch’ls ospitaiva.''
[[Datoteca:Palazzi Poschiavo1.jpg|miniatura|Palazzi Puschlev]]
Quist epoca ho lascho stizis illas citeds europeicas ed eir ils lös da vschinedis, scu ils palazzis in Engiadina, in Bregaglia ed in Puschlev daun perdütta a la richezza, cha'ls emigrants haun purto a chesa.<ref name=":1">''[https://soliswiss.ch/berichte/wie-ausgewanderte-buendner-die-welt-versuessten/ Wie ausgewanderte Bündner die Welt versüssten]''. In: soliswiss.ch. Consulto ils 29 da marz 2026</ref>
=== Sectur economic important ===
Fin a la Prüma Guerra mundiela furmaivan ils pastiziers, ils fabricants da licör ed ils cafetiers a l'ester, insembel cun l'agricultura ed il turissem dal lö da vschinedi, l'industria dal chanun Grischun.
Da tuot las regiuns ho l'Engiadin'Ota la pü lungia tradiziun d'emigraziun ed ho profito il pü ferm da quella: Düraunt il 19evel tschienter es naschieu in l'Engiadin'Ota il prüm center da finanzas dal chantun Grischun. Cun il guadagn dals pastiziers e cafetiers a l'ester ho in l'Engiadin'Ota pudieu gnir finanzo üna granda part da l'industria nuova, la hotelleria e l'infrastructura chi tuocha tiers.
== Creaziuns da dutscharias renumedas ==
[[Datoteca:Marz3.jpg|miniatura|Lübecker Marzipan]]
'''Lübecker Marzipan:''' Marzipan vain dal Oriaint ed es gnieu in Europa tres las cruschedas. Ils pastiziers grischunais a Venezia haun già bod fat la cugnuschenza cul marzipan, scu as po chatter in variusas spezialiteds da marzipan, chi sun scrittas giò aint ils vegls cudeschs da recettas. Al cumanzamaint dal 19evel tschienter es il bregagliot Wilhelm Pamotti da Castagna emigro a Königsberg, inua'l ho fundo l'an 1809 üna fabrica da marzipan, perche cha in la Prussia as pudaiva chatter marzipan be in apotecas. La sia pastizeria ho'l uvrieu sper il chasté e cul temp d'eira'l gnieu incruno cul titel «Hofkonditor» (pastizeri dal reg). Pü tard es il sieu «Königsberger Marzipan» gnieu produit tra sias rezetas da la firma «Marzipan Kayser Lübeck» a Lübeck, chi venda il marzipan in tuot il muond.
[[Datoteca:Suizos-El Pozo-Madrid.jpg|miniatura|Bollo suizo]]
'''Bollo suizo:''' Al cumanzamaint dal 19evel tschienter haun duos pastiziers dal Puschlev a Bilbau (Spagna) creo il «Bollo suizo», ün chülin, fat cun lat e painch, ch'els haun perfecziuno our dal «pan grass», üna spezialited dal Puschlev. Cul temp es quista creaziun dvanteda üna spezialität cugnuschainta ed es fin hoz fich populera in Spagna.<ref name=":0" />
'''Tuorta Helvezia''' es üna dutscheria tradiziunela a Mantua (Italia) ed as metta insembel in chignoulas our da pasta da mandlas, chi as mantunan üna sün l'otra. Traunter quistas as metta ün'implida da zücher ed alv d'öv e zieva vain la dutscharia miss aint il fuorn e couschida. Garnida ed implicheda vain'la cun crema da painch, Zabaione, minchataunt eir cun pitschens töchs da tschiculatta. L'origen da la tuorta Helvezia – scu bgeras dutscharias tradiziunelas da Mantua – vain d'ün pastizier grischunais, Samson Lutscher, chi vivaiva e lavuraiva a Mantua a la fin dal 18evel tschienter.<ref name=":1" />
[[Datoteca:Engadiner Nusstorte2.jpg|miniatura|Tuorta da nuschs]]
'''Tuorta da nuschs:''' Il svilup dal recept sto in stretta colliaziun cun la tradiziun dals pastiziers grischunais, chi d'eiran eir al süd da la Frauntscha. In Engiadina nu creschan bös-chs da nuschs, ma al süd da la Frauntscha, sper Toulouse a Périgord, as rechatta ün center da cultivaziun da nuschs, ''Noix du Périgord AOC''. La pastizaria ''Heinz & Tester'' da Toulouse – tuots duos cunoms grischunais – vendaiva la [[Tuorta da nuschs]] daspö l'an 1881 fin ils ans 1930. A Toulouse vaiva que üna colonia da pastiziers grischunais e probabel as haun quels lascho inspirer da la spezialited ''Le Bourinoix'', üna dudscharia simila locela.<ref>''[https://www.patrimoineculinaire.ch/Produkte#260 Nusstorte/Tuorta da nuschs]''. In: Patriomoine culinaire suisse. Consulto ils 3 avrigl 2026</ref>
== Istorgia ==
=== Ils grischuns e lur commerzi a Venezia fin l'an 1766 ===
Ils grischuns haun profito da las importantas rutas commerzielas sur ils pass alpins ed haun mantgnieu bunas relaziuns cun las grandas pussaunzas Habsburg e Bourbon. Specielmaing ils Engiadinais haun gieu bunas relaziuns cun la Repubica da Venezia, uschè cha'd haun pudieu as platscher, fer commerzi ed esser activs in las corporaziuns a Venezia. Interpraisas grischunaisas – pastiziers ed otras interpraisas – sun dvantedas fich fortas ed haun piglio influenza a Venezia. Al mez dal 18evel tschienter appartgnaivan 32 da 42 pastizerias als grischuns.
=== L'exclusiun da Venezia ed il temp fin al cumanzamaint dal 20evel tschienter ===
Ils grischuns haun mantgnieu differentas relaziuns cun Habsburg e cun ils Bourbons. Intaunt cha'ls grischuns protestants da las vals dal süd vaivan tratto cun la Republica Venezia da giunchir Milaun, haun oters grischuns al listess temp reglo cun Habsburg nouvs privilegs commerziels, chi staivan in cuntradicziun cun la cunveziun traunter ils Engiadinais ed ils Veneziauns. La consequenza da quist battibuogl diplomatic d'eira l'exclusiun dals grischuns da Venezia l'an 1766: Ils privilegs dals grischuns sun dvantos annulos ed activitedas eccononomicas scumandedas. In seguit sun ils commerziants da las regiuns protestantas da las vals dal süd – impustüt ils pastiziers – emmigros in tuot l'Europa, inua ch'els d'eiran principels aint il sectur dals pastiziers.
== Litteratura ==
* Dolf Kaiser: ''[https://web.archive.org/web/20250731105739/https://www.kulturarchiv.ch/fileadmin/pdf/Fast_ein_Volk_von_Zuckerbaeckern.pdf Fast ein Volk von Zuckerbäckern? Bündner Konditoren, Cafetiers und Hoteliers in europäischen Lade bis zum Ersten Weltrkieg. Ein wirtschaftlicher Beitrag]''. NZZ ediziun, Turich 1985, <nowiki>ISBN 3-85823-134-7</nowiki>. Consulto ils 29 marz 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Chantun Grischun]]
[[Categoria:Istorgia dal chantun Grischun]]
[[Categoria:Economia (Svizra)]]
cb7kfbtfpgu54xlvg3pwx47mly18ofb
Paulin Nuotclà
0
14843
174423
173909
2026-09-28T15:42:44Z
Bild-Sprache
22665
174423
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Paulin Nuotclà''' (naschieu 1952 a [[Scuol]], mort ils 25 meg 2026 a [[Susch]]) d'eira ün chantautur, ün autur da chansuns, cumponist, pittur artist, creatur da comics, specialist da sgrafit e restauratur. El d'eira ün pionier dal rock rumauntsch, il prüm creatur da comics in rumauntsch ed el vivaiva e lavuraiva per l'art e la cultura [[Engiadina|engiadinaisa]].<ref>''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818zaexfza9q9ykyzrd4sff Paulin Nuotclà – üna vita]''. In: nossaistargia.ch. Pubblico da: RTR, Radiotelevisiun Svizra Rumantscha, intuorn l'an 2000.Consulto ils 15 marz 2026</ref>
== Biografia ==
Paulin Nuotclà es creschieu sü a [[Samedan]]<ref name=":0">''[https://chasaeditura.ch/de/paulin-nuotcla/ Paulin Nuotclà.]'' In: Chasa editura rumantscha. </ref>, in üna «societed burgaisa, inua cha nu d'eira lö per l'art», scu ch'el s'ho exprimo invers [[RTR]], chi ho filmo ün purtret da Paulin Nuotclà.<ref name=":1">Braida Janett: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-paulin-nuotcla Rätoromanische Musik – Paulin Nuotclà]''. rtr.ch ils 20 da schner 2025. Consulto ils 15 marz 2026</ref> Zieva l'examen finel a la scoula d'art a [[Basilea]], ho Paulin Nuotclà düraunt tuot ils ans cultivo la lingua rumauntscha tra differentas perspectivas e medias d'art.<ref name=":0" /> Aint ils ans 1980 lavuraiva'l scu restauratur e specialist da sgraffit.<ref name=":2">''[https://cinzia.info/wp-content/uploads/2024/04/Musical-a-scuol-flyer.pdf Eu sun stat rebel e n'ha scrit musica sincera]''. In: Musical a Scuol. Consulto ils 15 marz 2026. </ref>
=== Comics, scraffits e pittüras ===
Già scu giuven avaiva'l gugent comics, chi nu existaivan però in sia lingua materna, perche ch'el cumanzaiva d'ils creer svess.<ref name=":1" /> Il temp traunter ils ans 1977 fin 1989 ho'l creo mincha mais ün nouv comic. Il sieus comics sun dvantos bainsvelt cult.<ref name=":0" /> El ho eir tgnieu ün refarat sur ils comics ad üna conferenza Ladina dals magisters.<ref name=":2" /> Per sieu prüma platta da gramofon ''che fain hoz?'' ho'l fat l' illustraziun.<ref name=":0" /> Zieva sia pensium d'eira darcho temp per fer que ch'el vulaiva fer già da cumanzamaint: esser pittur artist.<ref name=":1" />
Scu spezialist da sgrafit d'eira Paulin Nuotclà per exaimpel part dal proget per decorer las fatschedas da l'hotel Central in la Valchava ([[Val Müstair|Val Müstair)]]. Suot la direcziun da Paulin Nuotclà haun quatter sgrafiturs ed üna sgrafitura – Paulin Nuotclà, Duri Fasser, Laura Bott, Otmar Derungs e Linard Andri – pittüro las grandas surfatschas da l'hotel. Mincha per dis lavuraivani la saira cun glüm da reflectuors, uschè cha la glieud pudaiva guarder tiers e perfin eir ir sün la pantunera per vzair las dimensiuns impressiunantas da las conzeptiuns.<ref>Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: Applications 6, 2015. Consulto ils 3 da meg 2026. </ref>
=== Carriera scu Chantautur ===
Aint ils temps da sia giuvenüna nu d'avia que üna coula da musica. Paulin Nuotclà ho imprais da ler accords d'ün suneder d'armonica ed in consequenza da que ho'l imprais a suner gitarra in möd autodidactic. Il sieu viedi scu chantautur cumanzaiva'l cun la musica populera.<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho il student d'art, Paulin Nuotclà, scuvrieu la musica nouva dal rock e pop ed eira fascino da quella, chi nu existaiva in rumauntsch. Uschè ho'l decido da gnir activ e da scriver chanzuns da rock e pop in sia lingua materna.<ref name=":1" />El sunaiva eir las chanzuns da [[Men Rauch]], chi d'eira activ in la protecziun da la natüra. La revoluziun dal rock offriva però la pussiblited da piglier influenza sül penser da la societed.
L'an 1974 pigliaiva la radio rumauntscha sü las sias chanzuns, chi haun fat populera il rock per la giuventüna engiadinaisa da quel temp.<ref name=":1" /> Cun ils chavels lungs e sia barba d'eira'l modern ed es dvanto ün star da musica per la giuventüna engiadinaisa e cun sia musica da rock rumauntsch ho Paulin Nuotclà fat cler, cha la lingua materna es eir ün instrumaint per ils temas dal spiert dal temp e per la vusch dals giuvens. Paulin Nuotclà inspiraiva cun sias chanzuns – ''Il prüm milliun'', ''La corda e la sua,'' ''La muntogna da glatsch'' – da fer rock rumauntsch.<ref name=":1" />
Il studio da musica ''Sunrise'' da San Gal, ün studio renumno in quel temp, invitaiva Paulin Nuotclà per registrer sia proget da musica ''che fain hoz?'' – cun success, uschè cha'd es gnida publiceda già bainbod la prossma platta da grammofon cun il titel ''Sgurdibel.'' Ils ans 1980 as preschentaiva Paulin Nuotclà scu chantautur al ''Festival dalla musica romontscha'' a Mustér e zieva quist as pudaiva udir las sias chanzuns adüna darcho illa emischiun ''Battaporta'', chi d'eira fatta per la giuventüna. Uschè es el gnieu a glüsch dapertuot in grischun rumauntsch. Sieu ami, [[Cla Biert]], ho scrit, cha las chanzuns simplas, cha's po chanter sainza dirigent, d'éiran importantas per Paulin Nuotclà. Eir hozindi chauntan ils engiadinais las chanzuns da Paulin Nuotclà,<ref name=":1" /> chi ho scrit intuorn 80 da quellas.<ref name=":2" />
=== In confrontaziun cun la societed burgaisa e l'influainza tra portatuns ===
Na tuots da la societed burgaisa d'eiran fö e flamma per la musica da rock rumauntscha. Ün per da quels haun critiso a Paulin Nuotclà, chi ho do üna resposta cun sia chanzun ''Sgurdibe''l. Il stil da la chanzun inculda elements da blues, boogie-woogie e rock'n'roll ed il text quinta da 100 persunas cun 100 idejas e scha nu's po fer dret a tuots. Ün magister commentaiva la prüma platta da grammofon ''che fain hoz?'': «Quel nun es degn dal rumantsch». Pü tard ho il quist però dit «s-chüsa» a Paulin Nuotclà.<ref name=":2" />
Curaschus d'eira Paulin Nuotclà, cur ch'el ho chanto ''Lingua materna'' cun la melodia afroamericauna ''When The Saints Go Marching In'' – quist' acziun d'eira s-chandalusa, perche cha ''Lingua materna'' significhaiva ün'imna per ils vegls rumauntschs.
In sieu prüm hit ''Talking-gronda-cità-blues'' es il tema üna satira, chi quinta d'ün gof muntagnard in cited. In basa d'üna chanzun anti-militaria cul titel ''Qua vast darcheu'', haun las autoriteds classificho Paulin Nuotclà scu socialist.
In quist temp haun ils giuvens musicists derasto lur musica in lingua materna tra portatuns, chi d'eira üna rarited.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Chantai Rumantsch! – Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens.'' Ediziun Chronos, Turich 2019, p. 351–353 e 356–358, ISBN 978-3-0340-1501-1.
== Colliaziuns ==
* RTR (26 meg 2026): [https://www.rtr.ch/novitads/grischun/chantautur-artist-e-pionier-paulin-nuotcla-e-mort-en-la-vegliadetgna-da-74-onns Paulin Nuotclà è mort en la vegliadetgna da 74 onns]
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Musicists]]
[[Categoria:Cumponists]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
[[Categoria:Cultura rumantscha]]
[[Categoria:Cultura (Svizra)]]
oy6rsl3e536jwzeyw18pq30rmg9gv0o
Tuorta da nuschs
0
14845
174417
170805
2026-09-28T15:37:45Z
Bild-Sprache
22665
174417
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Engadiner Nusstorte2.jpg|miniatura|Tuorta da nuschs]]
La '''tuorta da nusch''', in tudas-ch eir tuorta da nusch grischunaisa u tuorta da nusch engiadinaisa, es üna tuorta platta ed arduonda da pasta fruolla, implida cun töchs da nuschs gross e caramellisos. Ella vela scu relasch culinaric svizzer e scu specialited la pü cuntschainta dal [[chantun Grischun]]. Nu's sto confuonder cun la [[Tuorta Engiadinaisa]] u cun la [[Tuorta Grischuna]].
== Derivanza ==
Il svilup dal rezept da la tuorta da nusch sto in stretta colliaziun cun la tradiziun dals [[pastiziers grischunais]], da quels l'emigraziun ho cumanzo fingià a la fin dal temp medievel e chi düraiva fin aint il cumanzamaint dal 20evel tschienter.
Düraunt üna löncha perioda haun ils pastiziers grischunais cultivo ün dialog inter-culturel, inua specialitedas, cugnuschentschas da pastizier e recettas d'eiran gnidas mandedas a l'ester e nouvas d'eiran gnidas tiers in patria. In l'Engiadina as cugnuoscha già daspö tschienters la tuorta da nuschs. Ils pastiziers vendaivan las quellas in diversas pastizerias in l'ester. Uschè es per exaimpel gnia a la surfatscha üna recetta da la tuorta da nuschs illa pastizeria ''Josty'' – ün cunom da Madulain – a Berlin. La pastizeria ''Heinz & Tester'' da Toulouse (Frauntscha) – eir tuots duos cunoms grischunais – avaiva vendo la tuorta da nuschs daspö l'an 1881 fin als ans da 1930, cura la pastizeria d'eira gnida serreda.
In l'Engiadina nu creschan bös-chs da nuschs, perche il clima es da memma fraid, uschè cha las nuschs stöglian ster in context culs pastiziers grischunais, da quels i d'eiran colonias al süd da la Frauntscha. Lo as haun ils pastizieris grischunais prubabel lascho inspirer da la specialited ''Le Bourianoix'', üna dudscharia simila. In la vschinauncha dascunter Toulouse, Périgord, as rechatta ün center da cultivaziun da nuschs, ''Noix du Périgord AOC'', üna nusch, chi vela scu relasch culinaric frances. In cuntrari da la spezialited ''Le Bourianoix'', es la tuorta da nuschs cumplettamaing impastida. Quist prolungia la conservaziun.
Da pasta fruolla deriva fich prubabel da la spezialited engiadinaisa ''Fuatscha grassa'', chi vaign manzuneda già daspö l'an 1773 aint illa litteratura rumauntscha. Insembel cun las specialitedas engaidinaisas ''[[Fuatscha grassa]]'' ed ils ''[[Grassins]]'' cuntegna la tuorta da nuschs tar las specialisedas grischunaisas da pasta fruolla. Ils temps bü bods d'eira zücher üna rarited, perche cha'l cuschtaiva fich bger e d'eira bod na da survgnir.
La pasta fruolla da la tuorta da nuschs fain fatta our da farin'alva, zücher, painch, övs ed üna plüch da sel e l'implida prepareda our da nuschs, zücher caramelliso e gramma. L'implida vaign scumpartida sur la pasta fruolla raseda ed a la fin cuverta cun quella.
== Litteratura ==
* ''[https://www.patrimoineculinaire.ch/Produkte#260 Nusstorte/Tuorta da nuschs]''. In: Patriomoine culinaire suisse. Consulto ils 31 da marz 2026.
[[Categoria:Engiadina]]
[[Categoria:Cuschina]]
[[Categoria:Cuschina svizra]]
[[Categoria:Cuschina grischuna]]
hfau3kdt9m3eie9bez3x1q1816lmx3o
Fuatscha grassa
0
14847
174419
170807
2026-09-28T15:38:20Z
Bild-Sprache
22665
/* Litteratura */
174419
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Fuatscha grassa''' es üna dudscharia raduonda e platta da pasta fruolla chi vaign spuolvreda cun zücher cristallin ed ho ün diameter da circa 20 centimeters. Ella vela scu relasch culinaric svizzer. Insembel cun ils [[Grassins]] e la [[Tuorta da nuschs]] cuntegna la Fuotscha grassa tar las specialitedas grischunaisas da pasta fruolla. Scu cha'l nom disch our, as tratta que d'üna specialited [[Engiadina|engiadinaisa]].
== Fuatscha grassa ==
La Fuatscha grassa es üna pasta da festa, chi's cuscha per Bümaun, [[Chalandamarz]] u Pasqua. Seguond il dicziunari a's avaiva tradiziunelmaing eir mangio üna Fuatscha grassa a vaglier da morts. Minchataunt a's purtaiva üna fautscha grassa nudriva – cun las proporziuns mez painch, mez farina – a l'aradur sül champ. Que cha quista dudscharia faiva uschè festiva d'eiran prubabelmaing sias ingrediaints: farin'alva, painch, övs e zücher. Per hozindi nun es que spectaculer, ma fin vers la mited dal 20evel tschienter nu d'eiran quists ingrediaints bunmarchòs. Aint il dicziunari dals 1940 as trouva il pled per la farin'alva scu «megldra farina». Il clima da las vals grischunaisas e las regiuns da muntagna nu d'eira fat per la cultivaziun da furmaint, uscchè cha quel stuvaiva gnieu impurto da l'Italia, chi d'eira custaivel. La farin'alva d'eira in temps passos üna spezialited chi dvantaiva üseda per preparer il manger da festas. E spezielmaing cun zücher, chi d'eira fin il 19evel tschienter fich cher e rar, a's imoundaiva economicamaing.
La pü veglia recetta d'üna fautscha grassa es gnida chatteda our da l'an 1905 aint il cudesch da cuschiner «Koch-Rezepte bündnerischer Frauen» da quel temp, inua cha la dutscharia raduonda e platta a's preschainta in trais differentas variaziuns.
Üna teoria sur la fuatscha grassa mussa tar ils [[pastiziers grischunais]] emigros: els dessan la fuotscha grassa, chi d'eira già cuntschainta, inricho tres las nuschs, üna spezialited exotica, uschè cha quists avaivan creo üna specialited nouva, nempe la tuorta da nuschs.
=== Fuatscha grassa e las üsaunzas ===
A Bümaun a's müda la fautscha grassa tra d'ün oracel: strucler cul daunt a la mited da la fautscha grassa. Scha quista fo ir in taunt töchs, a's ho pocha furtüna per il nouv an. Ma scha quista rumpa in pochs es grands töchs, es la furtüna granda.
La popularited da la dudscharia engiadinaisa a's exprescha tra ün vers:
''Bom ban, sein mezdan,'' ''fuatschas grassas nan da Ftan,'' ''saramonas vi d’Ardez,'' ''brachadellas sü Zernez,'' ''biscuitins giò da Lavin.'' ''Bom ban, tuot las coppas dal taschin.''
== Litteratura ==
* [https://www.patrimoineculinaire.ch/Produkte?text=Fuatscha+grassa&canton=&categorie=#426 Patrimoine culinaire suisse]. ''Fuatscha grassa''. Consulto ils 1 avrigl 2026
[[Categoria:Engiadina]]
[[Categoria:Cuschina]]
[[Categoria:Cuschina svizra]]
[[Categoria:Cuschina grischuna]]
dsljl1bg82mhhgxzlrhpnlmwtyb71ue
Grassins
0
14849
174420
170542
2026-09-28T15:38:35Z
Bild-Sprache
22665
/* Litteratura */
174420
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Grassins.jpg|miniatura|Grassins]]
'''Grassins''' sun ün dals classics biscuits da [[Nadel]] in [[chantun Grischun]], principelmaing arduonds, e fats our da pasta fruolla. Els velan scu relasch culinaric svizzer e cuntegnan insembel cun la [[Fuatscha grassa]] e la [[Tuorta da nuschs]] tar las specialitedas grischunaisas da pasta fruolla.
== Grassins ==
Ils Grassins sun simils dal biscuit da Nadel svizzer il ''Mailänderli''. Ma in contrari dal ''Mailänderli'', chi includa adüna övs, paun ils Grassins eir gnieus fats sainz'öv. Aint il cudesch grischunais «Koch-Rezepte bünderischer Frauen» da l'an 1905, as chatta och recettas diversas dals Grassins cun il rinviamaint da divers lös. Quist es ün segn, cha'ls grassins haun üna granda impurtanza in chantun Grischun e cha quels d'eiran fich derasos al cumanzamaint dal 20evel tschienter. Tout quistas recettas includan painch, farin'alva, zücher ed üna prisa sel. La schurma variescha però ed in las ünas recettas es scrit giò, cha'ls Grassins vegnan fats cun övs, otras recettas indichan, d' agiundscher pe il mellan da l'öv ed in otras recettas nu's metta tiers d'övs.
Scu la Fautscha Grassa, es eir il Grassin scu biscuit da Nadel üna dudscharia festiva. Quist, perche cha fin vers la mited dal 20evel tschienter nu d'eiran farin'alva e zücher bunmarchòs. Aint il dicziunari dals 1940 as trouva il pled «megldra farina» per farin'alva. Il clima da las vals grischunaisas e las regiuns da muntagnas nu d'eira fat per la cultivaziun da furmaint, uschè cha quel stuvaiva gnieu impurto da l'Italia, chi d'eira custaivel. Ed il zücher d'eira fin il 19evel tschienter fich cher e rar, perche cha quists duos ingrediaints – farin'alva e zücher – d'eiran qualchosa speziel ed in consequenza da que be druvo per preparer dudscharias festivas.
La pasta fruolla dal Grassin vain rasaineda grossa, da quella vegnan furo oura töchs arduonds. Aunz cha d'ils metter aint il fuorn, as metta ils grassins aint il fras-ch, uschè cha quels nu vaun ourdglioter aint il fuorn.
Il poet rumauntsch [[Simon Caratsch]] scrivaiva l'an 1865: ... ''d'ir in Italia, Frauntscha, Olanda a fer grassets e bütschalôs''. Cun sieus pleds annunzcha'l sün ils [[Pastiziers grischunais|pastizeris grischunais]], chi sun ieus our d'pajais.
== Litteratura ==
* [https://www.patrimoineculinaire.ch/Produkte?text=Grassins&canton=&categorie=#258 Patrimoine culinaire suisse]. ''Grassins''. Consulto ils 1 avrigl 2026
[[Categoria:Engiadina]]
[[Categoria:Cuschina grischuna]]
emgfm1euxawbxotvf7ah03g3eeuxuwm
Tuorta Engiadinaisa
0
14851
174418
170806
2026-09-28T15:38:04Z
Bild-Sprache
22665
/* Litteratura */
174418
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
La '''Tuorta Engiadinaisa''' es üna tuorta arduonda, sföglieda duos fin trais voutas cun pasta fruolla rasanida stiglia. Traunter quistas es ün' implida da crema da painch cun ün aroma da vaniglia. Perfecziuneda vain la spezialited cun üna glasura florentina, chi fo la Tuorta Engiadinaisa unica. Ella vela scu relasch culinaric svizzer. Nu's sto però confuonder cun la [[Tuorta da nuschs|Tuorta]] [[Tuorta da nuschs|da nuschs]] u cun la [[Tuorta Grischuna]].
== Tuorta Engiadinaisa ==
Per quista vouta nu d'eiran que ils [[pastiziers grischunais]], chi haun miss in vita quista spezialited dultscha engiadinaisa. La Tuorta Engiadinaisa es gnida creeda ils ans 1930 dad' Ostcar Kochendörfer. La famiglia Kochendörfer es immigreda da [[Wüttenberg]] ([[Germania]]) in [[Engiadina]] e gestiungia üna pastizaria e furnaria a [[Puntraschigna]] daspö l'an 1896.
Per la crema da la Tuorta Engiadinaisa as sbatta painch cun üna massa da mandla. Zieva as metta tiers vaniglia e kirsch. E per la glasura florentina as d'ho ün buogl a gramma, painch, zücher, meil e glucosa. Tar quista massa as metta tiers mandlas zipledas, minzas da la pinia, üjas passas, citrunat ed orandschonat. Quista massa as metta in üna fuorma arduanda, chi vain in fuorn per cuschir.
La surfatscha da la vart vain cuvrida cun crema, chi vain in seguit pudreda cun crocants. A la fin as metta üna schablona sülla glasura florentina, chi'd es però pü pitschna scu il diameter da la tuorta, chi vain finelmaing pudreda cun zücher fin.
== Litteratura ==
* ''[https://www.patrimoineculinaire.ch/Produkte?text=Engadiner+Torte&canton=&categorie=#428 Engadiner Torte]''. In: Patrimoine culinaire suisse. Consulto ils 3 avrigl 2026.
[[Categoria:Engiadina]]
[[Categoria:Cuschina]]
[[Categoria:Cuschina svizra]]
[[Categoria:Cuschina grischuna]]
r2a02l82zqvwiplsvtt31cazy2vvzif
Dschember
0
14852
174438
174218
2026-09-28T16:09:50Z
Bild-Sprache
22665
174438
wikitext
text/x-wiki
{{idiom|puter|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=Schember}}
{{InterwikiP2959}}
[[Datoteca:Pinus cembra20080705.jpg|miniatura|Dschember]]
Il '''dschember''' (lat. Pinus cembra) es ün bös-ch caracteristic da la cuntregia da l'[[Engiadina]] ed es part da la famiglia da pinas. Il bös-ch d'aguogl po ragiundscher ün'eted fin da püss tschient ans. Pervi da la sia resistenza cunter il fraid as deraset il dschember luntaun in l'Engiadina. Las fibras da lain sun spessas ed ils dschembers sun rich da rescha, per que cha'l lain da dschember ho üna buna savur intensiva.
=== Industria da lain ===
[[Datoteca:Gens de l'alpe Musée dauphinois 2020 abc24.jpg|miniatura|Intagliadüras]]
Aint l'industria da lain in l'Engiadina es il lain da dschember il elemaint centrel: el vain druvo tradiziunelmaing per fabricher mobiglias, scu per exaimpel s-chabels, baunchs e schatullas cun intagliadüras da rosettas e per las maisas tradiziunelas cun platta da crap da s-chaglia. Cun la sorta da lein sun eir intavledas las stüvettas.
=== Tamangur ===
Il pü ot god da dschember in [[Europa]] as chatta in la cuntregia [[Tamangur]] in l'[[Engiadina|Engiadina Bassa]], chi cumainza a l'imbouchadüra da la Val Plazèr sün ün otezza da 1994 m. sur mer e piglia üna fin al sectur Zondra da Tamangur al Pass da Costainas sün ün otezza da 2251 m. sur mer e chi colla l'Engiadina cun la [[Val Müstair]].
== Guarda eir ==
Ün artichel sur il dschember in lung ed in larg as trouva in Rumauntsch Grischun suot il pled ''[[Schember]].''
== Litteratura ==
* ''[https://web.archive.org/web/20160304070957/http://www.gehoelze.ch/Arve.pdf Infurmaziuns davart la plaunta]''. Consulto ils 2 avrigl 2026
* ''[https://web.archive.org/web/20150923175741/http://www.proholz.at/?id=2168 Infurmaziuns davart il lain da dschember]''. Consulto ils 2 avrigl 2026
== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Pinus cembra|Dschember|puter}}
{{Wikispecies|Pinus cembra}}
[[Categoria:Plantas]]
[[Categoria:Engiadina]]
lblyigk1xf7o4gmir3suhaw6yl2k3ft
Sgrafit in Engiadina
0
14864
174428
174160
2026-09-28T15:50:51Z
Bild-Sprache
22665
174428
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafit''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan [[Sgrafit|sgrafits]] in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschientiner.<ref>Rafael Ruiz Alonso: ''Esgrafiado. Materiales, técnicas y aplicaciones. In: Corrientes nacionales e internacionales del esgrafiado''. Tom 1. ''Instituto de la cultura tradicional segoviana Manuel Gonzales Herrero'', Segovia 2015, ISBN 978-84-86789-84-8, Pagina 114–118, 203–209.</ref> Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho la deraseda a la fin dal 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].<ref name=":1" />
=== Derasaziun ===
Vers la fin dal 16evel tschientiner es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints dal Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da [[sgrafit]] es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://web.archive.org/web/20260413003425/https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://web.archive.org/web/20251208075855/https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a [[Turitg|Turich]].<ref name=":1">Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulto ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv c''haun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa a S-chanf]]
Ulrich Vital da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol, chi deriva da l'[[Antica]]. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://web.archive.org/web/20251111002427/https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Adüna darcho as vezza versins sün las chesas engiadinaisas. Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.<ref name=":1" />
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: ''Lebendige Traditionen''. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
== Weblinks ==
[[Categoria:Architectura]]
[[Categoria:Architectura en Svizra]]
[[Categoria:Engiadina]]
lu9k2vt1j9h2ym2fms6r4xbb6yvkrqm
174429
174428
2026-09-28T15:53:49Z
Bild-Sprache
22665
/* Sgrafit in Engiadina */
174429
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafit''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan [[Sgrafit|sgrafits]] in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschientiner.<ref>Rafael Ruiz Alonso: ''Esgrafiado. Materiales, técnicas y aplicaciones. In: Corrientes nacionales e internacionales del esgrafiado''. Tom 1. ''Instituto de la cultura tradicional segoviana Manuel Gonzales Herrero'', Segovia 2015, ISBN 978-84-86789-84-8, Pagina 114–118, 203–209.</ref> Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho la deraseda a la fin dal 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].<ref name=":1" />
=== Derasaziun ===
Vers la fin dal 16evel tschientiner es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints dal Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da [[sgrafit]] es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschientiner però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina ed avaivan ün renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin dal 18evel tschientiner svanivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited dal 19evel tschientiner – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited dal 20evel tschientiner sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://web.archive.org/web/20260413003425/https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://web.archive.org/web/20251208075855/https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a [[Turitg|Turich]].<ref name=":1">Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulto ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv c''haun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa a S-chanf]]
Ulrich Vital da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol, chi deriva da l'[[Antica]]. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://web.archive.org/web/20251111002427/https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Adüna darcho as vezza versins sün las chesas engiadinaisas. Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.<ref name=":1" />
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: ''Lebendige Traditionen''. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
== Weblinks ==
[[Categoria:Architectura]]
[[Categoria:Architectura en Svizra]]
[[Categoria:Engiadina]]
5ztwz28xrkgjd9ov8rts2wi5fpnyugd
174430
174429
2026-09-28T15:55:11Z
Bild-Sprache
22665
/* Tecnica */
174430
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafit''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan [[Sgrafit|sgrafits]] in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschientiner.<ref>Rafael Ruiz Alonso: ''Esgrafiado. Materiales, técnicas y aplicaciones. In: Corrientes nacionales e internacionales del esgrafiado''. Tom 1. ''Instituto de la cultura tradicional segoviana Manuel Gonzales Herrero'', Segovia 2015, ISBN 978-84-86789-84-8, Pagina 114–118, 203–209.</ref> Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho la deraseda a la fin dal 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].<ref name=":1" />
=== Derasaziun ===
Vers la fin dal 16evel tschientiner es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints dal Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da [[sgrafit]] es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschientiner però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina ed avaivan ün renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin dal 18evel tschientiner svanivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited dal 19evel tschientiner – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited dal 20evel tschientiner sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulto ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://web.archive.org/web/20260413003425/https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulto ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://web.archive.org/web/20251208075855/https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulto ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulto ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulto ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulto ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a [[Turitg|Turich]].<ref name=":1">Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulto ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulto ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulto ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv c''haun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa a S-chanf]]
Ulrich Vital da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol, chi deriva da l'[[Antica]]. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://web.archive.org/web/20251111002427/https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Adüna darcho as vezza versins sün las chesas engiadinaisas. Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.<ref name=":1" />
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: ''Lebendige Traditionen''. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
== Weblinks ==
[[Categoria:Architectura]]
[[Categoria:Architectura en Svizra]]
[[Categoria:Engiadina]]
6zuv0dtuq155zg9019kbjlqtj6ysb13
174431
174430
2026-09-28T15:55:28Z
Bild-Sprache
22665
/* Ornamaints */
174431
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafit''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan [[Sgrafit|sgrafits]] in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschientiner.<ref>Rafael Ruiz Alonso: ''Esgrafiado. Materiales, técnicas y aplicaciones. In: Corrientes nacionales e internacionales del esgrafiado''. Tom 1. ''Instituto de la cultura tradicional segoviana Manuel Gonzales Herrero'', Segovia 2015, ISBN 978-84-86789-84-8, Pagina 114–118, 203–209.</ref> Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho la deraseda a la fin dal 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].<ref name=":1" />
=== Derasaziun ===
Vers la fin dal 16evel tschientiner es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints dal Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da [[sgrafit]] es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschientiner però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina ed avaivan ün renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin dal 18evel tschientiner svanivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited dal 19evel tschientiner – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited dal 20evel tschientiner sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulto ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://web.archive.org/web/20260413003425/https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulto ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://web.archive.org/web/20251208075855/https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulto ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulto ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulto ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulto ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a [[Turitg|Turich]].<ref name=":1">Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulto ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulto ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulto ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv c''haun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa a S-chanf]]
Ulrich Vital da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol, chi deriva da l'[[Antica]]. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://web.archive.org/web/20251111002427/https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulto ils 9 avrigl 2026</ref> Adüna darcho as vezza versins sün las chesas engiadinaisas. Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.<ref name=":1" />
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: ''Lebendige Traditionen''. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
== Weblinks ==
[[Categoria:Architectura]]
[[Categoria:Architectura en Svizra]]
[[Categoria:Engiadina]]
7sa91yg019waicq5d4gsoo3vtgiur01
Susanna Fanzun
0
14866
174427
172698
2026-09-28T15:48:17Z
Bild-Sprache
22665
174427
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a [[Scuol]]) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.<ref>''[https://www.swissfilms.ch/de/person/susanna-fanzun/af5fc65a6a8f444fa6e2abed472aa42a Susanna Fanzun]''. In: swissfilms.ch. Swiss Films. Consulto ils 25 marz 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a [[Tarasp]]<ref>''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/unterwegs-sport/ein-bittersuesses-maerchen-die-fabelhafte-geschichte-des-schloss-taraspDie fabelhafte Geschichte des Schloss Tarasp Die fabelhafte Geschichte des Schloss Tarasp]''. In: RTR, ils 31 da marz 2026. Consulto ils 7 avrigl 2026</ref> ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la [[Radiotelevisiun Svizra Rumantscha]] e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. L'an 2009 es Susanna Fanzun entreda scu commembra tiers la federaziun ''[[Cineasts Independents Rumantschs]]'' (CIR) e daspö l'an 2017 es ella la presidenta da la federaziun.<ref name=":0" />
=== Cinematografia ===
Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels.<ref name=":0">''[https://www.locarnofestival.ch/festival/program/person.html?pid=5b78369a-7c00-4eb4-83e1-4aad290f85e1Susanne Fanzun Susanne Fanzun]''. In: locarnofestival.ch. Festival da Film Locarno. Consulto ils 25 marz 2026</ref> L'an 2012 ho la fundia ''[[Pisoc Pictures]]'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists.
Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la [[Bregaglia|Bergiaglia]], üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage)<ref>''[https://arsenalfilm.de/die-giacomettis/regie.htm Die Giacomettis]''. In: Arsenal. Consulto ils 25 da marz 2025</ref> ed es sto il pü grand success in [[Svizra]].<ref name=":1">''[https://srgostschweiz.srgd.ch/radio-und-fernsehpreis-der-ostschweiz/2025-susanna-fanzun/ Susanna Fanzun erhält Radio- und Fernsehpreis der Ostschweiz 2025]''. In: SRG Svizra Orientela, SRG 2025. Consulto ils 25 da marz 2026</ref>
Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il [[chastè da Tarasp]], il lö inua ella es creschida sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun.<ref name=":1" />
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
== Premis ==
* 2023: ''I Giacometti – eine ausserordentliche Familie aus dem Bergell'' d'eira il documentari cun il pü grand success in Svizra e in Austria, Radstadt, ho'l guadagno il premi public (Publikumspreis) al festival da film Radstadt.
* 2025: Premi da radio e televisiun Svizra Orientela.
== Weblinks ==
* [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=1089431139 Literattura da e sur Susanna Fanzun]. In: Catalog da la Biblioteca Baziunela Tudas-cha.
* [https://www.imdb.com/de/name/nm8381889/ Susanna Fanzun] tar IMDb
* [https://web.archive.org/web/20250904130639/https://www.pisocpictures.com/ueber-uns/susanna-fanzun Pagina-web ufficiela] da la firma da producziun ''Pisoc Pictures''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Dunnas]]
[[Categoria:Film]]
[[Categoria:Engiadina]]
[[Categoria:Engiadina Bassa]]
[[Categoria:Televisiun]]
[[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner]]
[[Categoria:Persunas grischunas]]
mox50n0bqvabc7t64aoe39vlah16ehq
Iva (plaunta)
0
14868
174439
170802
2026-09-28T16:11:54Z
Bild-Sprache
22665
174439
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:2017-07-15 (095) Unidentified Achillea in Prägraten am Großvenediger.jpg|miniatura|Iva, eir ''plaunta d'iva'' u ''flur d'iva'' ]]
La Plaunta '''Iva''' (''Achillea moschata'') es üna spezcha d’achilleas (''Achillea''), chi tucha tiers tar la famiglia ''asteracea''. Il nom ''Iva'' deriva da la [[Latin|lingua latina]] ''abigere'' e managia aborter. Già daspö tschienters vala la substanza amara e las substanzas activas da l’öli eteric scu mastina chi güda cunter manchaunza d’appetit u cumplicaziuns da stomi e bögl.<ref name=":0">Heini Hofmann: [https://www.rosenfluh.ch/media/doxmedical/2013/02/Iva__der_Geist_der_wilden_Fraulein.pdfWie ein Medikament zum Genussmittel mutierte. Iva – der Geist der «wilden Fräulein» Wie ein Medikament zum Genussmittel mutierte. Iva – der Geist der «wilden Fräulein»]. In: Rosenfluh.ch. Consulto ils 9 avrigl 2026</ref>
== Iva ==
[[Datoteca:Iva (Likör).jpg|miniatura|Iva (licör)]]
L’Iva es derasada in la regiun da las [[Alps]] orientels e lur existenza es rara in las regiuns da chaltschina. Ella crescha pustüt sün territoris, chi cuntegnan ardschiglia, surtuot in zonas da greva, per solit daspera vadrets. As chatta l’Iva – chi dvainta 5 fin 20 zentimeters ota – eir süls pros ed in ün otezza traunter 1500 fin 3400 m s. m.<ref name=":0" /> Lur temp da fluraziun es a partir da lügl ed avuost.
In [[chantun Grischun]] ho l’Iva seguond differentas regiuns eir differents noms: In rumauntsch es que l’Iva. In [[vallader]] as discuorra eir da la Flur d’Iva, invezza in [[puter]] da la Plaunta d’Iva.<ref name=":0" /> In [[Grischun talian|Grischun taliaun]] as disch «erba Iva»<ref name=":1">Luca Giabarri: ''[https://www.intangiblesearch.eu/show_ich_detail.php?db_name=intangible_search&lingua=tedesco&idk=ICH-FABTR-0000001157# Sammeln und Verwenden der Moschus Schafgarbe/Erba Iva in der Valchiavenna]''. In: Aess regionale Lombardia (Ediziun). Ouvra: Inventario del patrimonio immateriale delle regioni Alpine, 21 da lügl 2015. Consulto ils 9 avrigl 2026</ref> ed in [[Grischun tudas-ch]] as clamma las föglias da l’Iva «Wildfräuli-Chrut» (erva da giunfra sulvedi), las fluors «Wildmännli-Chrut» (erva d’homin sulvedi) e quist sulvedis sun ün segn per ils spierts da muntagna.<ref name=":0" />
=== Plaunta medicinela ===
L’Iva scu masdina es dateda bger pü inavous scu la [[Iva (licör)|bevranda alcoholica «Iva]]». Già il 16evel tschienter nottet Conrad Gessner, naturalist e meidi da [[Turitg|Turich]], in sieu cudesch medicinel «Hortus Germaniae» sur l’effet medicinel da la plaunta. Pü tard, l’an 1768, avaiva il natüralist e meidi da [[Berna]], Conrad Haller, scrit, cha’ls abitants in muntagnas preparan ün tè d’iva, per la sandet da la digestiun.<ref>''[https://www.patrimoineculinaire.ch/Produkte?text=Iva&canton=&categorie=#263 Iva]''. In: Patrimoine Culinaire Suisse. Consulto ils 1 avrigl 2026</ref>
=== La ramassa d'Iva in la Val Bergiaglia ===
In la [[Val Bregaglia|Val Bergiaglia]] ho la ramassa da l’Iva üna luncha tradiziun, inua l’Iva dvantaiva ramasseda e vendida fin ils ans 1970 in mantuns. Quist d’eira bsögnaivel scu guadagn suraint per ils purs e las puras da la muntagna. Il temp da ramassa cumanzaiva avaunt cha’s alpagiaiva la muaglia ed apaina cha quista d’eira sü’ls pros, as cuntinuaiva la ramassa in ot.<ref name=":1" />
Las reglas per la ramassa dvantaivan discutos traunter ils pü vegls da la cumünaunza ed ils proprietaris da las pas-chüras; uschè d’eiran ils lös ed eir la perioda da ramassa fixos. Ils vegls scoulaivan ils giuvens: per exaimpel scu cha’s clegia la plaunta. Scha quella es fras-cha, as stu cler giò las fluors cun precauziun, uschè cha nu’s s-charpa our las rischs. I d’eiran nempe ils giuvens, chi’d haun ramasso l’Iva, chi pudaiva dürer püss dis, impustüt in otezzas e minchataunt d’eira il viedi uschè lunch, cha’ls passaivan il cunfin da la Svizra.<ref name=":1" />
[[Datoteca:Nuove bottiglie Braulio.jpg|miniatura|Braulino cun las nouvas eticettas.]]
D’üna vart as ramassaiva l’Iva per vender las ramass zieva la stagiun a’ls commerziants per la produciziun da’l «Braulino».<ref name=":1" /> Quist es ün licör tradiziunel da [[Buorm]], chi vain fat cun ervas sechedas e chi madüra duos ans in butschins da ruver. La recetta originela per Braulino es gnida sviluppeda l’an 1875 tra Franceso Peloni, ün botaniker.<ref>''Braulio''. In: amarobraulio.com. Consulto ils 10 avrigl 2026</ref>
D’otra vart as ramassaiva l’Iva per fer tè cun las flurs d’Iva, chi dvantaivan sechedas, per der ün aroma a’l grappa cun flurs d’Iva fres-chas, per fer licörs chasaun – Iva e licör amar, ma minchataunt eir per metter aint scu spezcha in spaisas da charn.<ref name=":1" />
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Plantas]]
3ic7vmrzps2m3687hc5nic2kh80lep0
Iva (licör)
0
14870
174421
172720
2026-09-28T15:40:00Z
Bild-Sprache
22665
/* Iva (licör) */
174421
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Iva (Likör).jpg|miniatura|Iva]]
'''Iva''' es ün licör d’ervas, chi vain fat our da la plaunta cun il listess nom ([[Iva (plaunta)|Iva]]). Il licör vain fat e baivieu in [[chantun Grischun]], spezielmaing in l’[[Engiadina]]<ref name=":0">''[https://www.patrimoineculinaire.ch/Produkte?text=Iva&canton=&categorie=#263 Iva-Schnaps/Iva, Iva-Likör]''. In: Patrimoine culinaire suisse. Consulto ils 10 avrigl 2026</ref> e vela scu relasch culinaric svizzer.<ref name=":2">Patrimoine culinaire suisse. ''[https://www.patrimoineculinaire.ch/Produkte?text=Iva&canton=&categorie=#263 Iva-Schnaps / Iva. Iva-Likör]''. Consulto ils 10 avrigl 2026</ref>
== Iva (licör) ==
=== Istorgia ===
Oriund as avaiva fat Iva per la consümaziun privata.<ref name=":0" /> Hozindi faun aunch’adüna bgeras persunas lur egna Iva e mincha famiglia ho sia recetta speziela.<ref name=":1" /> Uschè do üna famiglia per exaimpel il tip, da cler giò las flurs da l'Iva al zievamezdi per ün gust dultsch.<ref name=":3">Stephanie Schnydrig: ''[https://www.sac-cas.ch/de/die-alpen/iva-schnaps-gegen-bloedigkeit-und-blaehungen-23652/ Iva-Schnaps gegen Blödigkeit und Blähungen]''. In: Schweizer Alpen-Club SAC. Consulto ils 9 avrigl 2026</ref> Prüm da fer licör, as cugnuoschaiva l’Iva scu plaunta medicinela per fer masdinas, scu per exaimpel tè u licör amar.<ref name=":1">''[https://web.archive.org/web/20250516135025/https://www.rosenfluh.ch/media/doxmedical/2013/02/Iva__der_Geist_der_wilden_Fraulein.pdf Haini Hofmann: Wie ein Medikament zum Genussmittel mutierte. Iva – der Geist der «wilden Fräulein»]''. In: Do X-Kultur. Consulto ils 9 avrigl 2026</ref> Almain daspö l’an 1782 es l’Iva dateda scu licör: Il ravarenda Gjuan scrivet sur l’Iva, cha in l'Engiadina vain fat daspö bgers ans ün licör agreabel our da la plaunta d’Iva e seguond il Dicziunari Grischun avaivan ils [[pastiziers grischunais]] aint il 18evel tschienter raffino la recetta per exporter e vender l’Iva our d’pajais. Da que quintan eir bgers rapports da viedis.<ref name=":0" />
=== Iva in l'economia da marcho ===
Samuel Bernhard, ün apoteker e cugnuschidur d’ervas medicinelas, avaiva aviert l’an 1854 üna apoteca a [[Samedan]]. Ün per ans pü tard, l’an 1860, avaiva’l cumanzo cun la producziun d’Iva scu licör, prüm in sia apoteca, zieva ün temp in sia fabrica güst in fatscha da l’Hotel Bernina a Samedan. Sia licör d’Iva d’eira ün grand success ed a l’exposition naziunela l’an 1887 a [[Turitg|Turich]] as ludaiva il licör d’Iva da Samuel Bernhard scu ün da’ls püss excellents licörs in [[Svizra]], chi d’eira eir cuntschaint our d’pajais. Samuel Bernhard vendaiva l’Iva scu masdinas «Ivabitter» ed «Iva vin», ma eir scu delicatessas da licör «Crême d’Iva» e «Fleur d’Iva».<ref name=":1" />
L’an 1880 es sia fabrica ida in bancarutta<ref name=":1" /> ed 42 ans pü tart (1922) – ho qualchün oter registro la marca cun la notizcha, cha l’invenziun deriva da Samuel Bernhard<ref name=":0" />, chi d’eira già mort intaunt. L’etiquetta d’Iva, our dal temp da Samuel Bernhard, es gnida surpiglieda e muossa üna mattetta cun fluors aint ils chavels, chi racolta la plaunta d’Iva in las [[Alps]]. Quist licör d’Iva d’eira scu prüm gnieu produit a [[Cuira]], es ziev'ün temp es la producziun passeda a [[Tavau|Tavo]] ed [[Aschera]], inua ün affer da famiglia ho fat e vendieu l’Iva fin aint ils ans 1990.<ref name=":1" />
Hozinidi, aint ils ans 2020, es la producziun d'Iva gnida surpiglieda d'üna nouva generation da Tschlin, chi preschainta l'Iva cun ün logo modern e metta in scena il licör in ün nouv möd e cun diversas recettas da fer bevrandas cun l'Iva.<ref name=":2" />
=== Iva licör ===
L'Iva vain fat our da la plaunta Iva, da la part, chi crescha sur la terra (sainza rischs). Scu prüm as stu las Ivas ramassedas ardantscher, manizzer e metter aint in ün cuntgniröl our da vaider ed imlpir quist cun alcohol. Il cuntgniröl vain serro e lascho ster quatter eivnas. Zieva quatter eivnas as couscha zücher cun ova in proporziun 1:1. L'alcohol cun las Ivas as fo uossa giò tres il crivel, uschè cha resta be l'alcohol cun l'aroma d'Iva. Quist as po maschder cun l'ova da zücher – la quantited da l'ova da zücher dipenda tuot seguond al gust individuel. A la fin as imbutiglia l'Iva.<ref name=":3" />
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Engiadina]]
[[Categoria:Cuschina]]
[[Categoria:Cuschina grischuna]]
[[Categoria:Cuschina svizra]]
gkf6zcncirbtejzl0sw7i3fdwgwo5qq
Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina
0
14872
174441
170878
2026-09-28T16:20:25Z
Bild-Sprache
22665
174441
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Johannes Martini Bobbahn St Moritz.jpg|miniatura|''Partenza da l'«Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina»'', l'an intuorn 1905. Pittur artist tudas-ch: Johannes Martini (1866–1935). Pittüra: culur d'öli sur taila da glin, 48cm x 62cm. ]]
Il '''Olympia Bob Run''' '''St. Moritz-Celerina''' (in rumauntsch: via da bob olimpica da San Murezzan-[[Schlarigna]]) es üna pista da bob, chi vain ütiliseda daspö l'an 1904 per bob, skeleton scu eir per schlittas da cuorsa ed es la pü veglia pista da bob sül muoand e l'ultima pista fatta our da glatsch natürel.<ref>''[https://www.stmoritz.com/directory/sport/olympia-bob-run Olympia Bob Run]''. In: stmoritz.com - Kurverein St. Moritz. Consulto ils 11 avrigl 2026</ref>
== Naschentscha ==
L'invenziun da'l sport da bob ed ils sieus cumanzamaints as chatta aint ils prüms ans da'l turissem d'inviern da San Murezzan.<ref name=":0">Simon Engel: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/02/bobsport/ Vom Snobsport zum Bobsport]''. Blog da'l Museum Naziunel Svizzer. Publicho ils 12 farver 2021, acualiso ils 17 december 2025. Consulto ils 11 avrigl 2026. </ref> Quist as furmaiva vers la fin da'l 19evel tschienter cun ils giasts esters, chi restaivan regulermaing aint ils hotels nobels a [[San Murezzan]]. Il turissem d'inviern d'eira üna scuvierte nouva in quist temp.<ref>Roland Flückiger-Seiler: ''Die «Erfindung» des Wintersports in Graubünden. In: Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit. Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina 204 fin 208. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref>
=== Il prüm bob ===
In la stagiun d'inviern da'ls ans 1888/89 avaiva ün turist da cura, ün americaun, purto üna schlitta cun se – üna construcziun americauna cun il nom «toboggan». Quista schlitta nu d'eira fatta our da lain, scu as cugnuschaiva, dimpersè d'eir'la fatta our da metal, uschè cha quella d'eira fich pü svelta. Ün turist britannic d'eira faszino da'l «toboggan»,<ref name=":0" /> uschè cha quel as avaiva lascho fabricher üna schlitta in simil möd: In la schlitta davaint d'eiran fabrichos aint impü duos cordas per menascher. Quista creaziun britannica d'eira il prüm bob in l'istorgia e da que resultaiva la naschencha d'ün nouv sport d'inviern, nempe la cuorsa da bob – in inglais «bobsleigh»<ref>''[https://cresta-bob-museum-stmoritz.ch/bob/ Die Entwicklung des Bobsleighs]''. In: Cresta Bob Museum San Murezzan. Consulto ils 11 avrigl 2026</ref> – chi chattaiva bainbod grand plaschair traunter ils giasts a San Murezzan.
=== Via da schlisuler – «Cresta Run» ===
Vias da schlisuler our da glatsch existaivan già in la [[Russia]] ed in la [[Frantscha|Frauntscha]] al cumanzamaint da'ls ans 1880. E bain, üna quista d'eira uossa eir giavüscheda a San Murezzan. Ma sia fabricaziun predetaiva grandas investiziuns e custaiva fich bger.<ref name=":0" />
A'l Hotel Culm a San Murezzan existaiva ün comitè per divertimaints dadourvart, il «Outdoor Amusements Committee».<ref name=":0" /> Il patrun da'l Hotel Culm a San Murezzan d'eira in quist temp Johann Badrutt, chi avaiva installo l'an 1879 in sieu hotel la prüma glüsch electrica in Svizra.<ref>Roland Flückiger-Seiler: ''Technische Installationen in den Hotels der Belle Epoque. Die elektrische Beleuchtung.'' In: ''Hotel Paläste – zwischen Traum und Wirklichkeit. Schweizer Tourismus und Hotelbau 1830–1920''. Pagina 97. Ediziun: hier + jetzt, ediziun per cultura ed istorgia, Baden 2003. ISBN 3-906419-68-1</ref> Sün l'iniziativa da'l comitè per divertimaints dadourvart da'l Hotel Culm, es gnida fabricheda in la stagiun d'inviern 1884/85 il «[[Cresta Run]]», üna via da schlisuler fatta our da glatsch. Quista d'eira gnida finanzeda tres donaziuns in munaida: a'ls ball da mascaras da la societed nobla, d'eira piglio sü üna collecta per fabricher il «Cresta Run» ed insembel cun la fabricaziun d'eira gnieu fundo il club «St.Moritz Tobogganing Club (SMTC)» a San Murezzan.<ref name=":0" />
=== Prüma via mundiela da bob – «Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina» ===
Per intaunt d'eiran ils bobists scu secziun secundera part da'l club «St.Moritz Tobogganing Club (SMTC)»<ref name=":0" /> ed haun fundieu lur egen club ils 21 december 1897<ref>''[https://www.bobclub-stmoritz.ch/125-jahre Der älteste Bobclub feiert sein 125-Jahr-Jubiläum]''. In: bobclub-stmoritz.ch. Consulto ils 10 avrigl 2026</ref> in l'Hotel Culm a San Murezzan «Bobsleight Club (SMBC)». Quist es il prüm club da bob da'l muond. Seguond il reglamaint duvraiva que eir duonnas in la suprastanza da quist club da bob, uschè cha duos duonnas e trais hommes d'eiran in la suprastanza da'l prüm club da bob mundiel. Equipas masdedas ed equipas da duonnas d'eiran normel aint il sport da bob fin il's ans 1920.<ref name=":0" /> Per la construcziun da la via da bob – la prüma da'l muond – d'eira piglio sü üna collecta intuorn 11'000 francs düraunt üna saira da gala da la societed nobla. Badrutt, il patrun da l'Hotel Culm, sustgnaiva il proget, uschè cha la via da bob pudaiva gnida constrüeda sün il territori spazius da l'Hotel Culm. Ils prüm schner da l'an 1904 pudaiva la via da bob gnida inaugureda cun la prüma cuorsa da bob.<ref>''[https://www.bobclub-stmoritz.ch/bahngeschichte_de Bahngeschichte]''. In: bobclub-stmoritz.ch. Consulto ils 9 avrigl 2026</ref>
Las cuorsas da bob as proculaiva cun divertimaint, uschè cha'ls derbis dvantaivan evenimaints sociels. Per las squedras da bob d'aiva que premis ed ils spectaturs e las spectaturas pudaivan fer scumissas, plazzer raps per vandscheders potenziels e vandschedras potenzielas. L'occurrenza dvantaiva cumplementeda cun festas exclusivas aint ils hotels nobels e traiva aint giasts da tuot l'Europa.<ref name=":0" />
== Via da bob – construcziun e traget ==
Minch'an vain la via da bob «Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina» fabricheda da nouv cun 15'000 meters cubics da naiv e 10'000 meters cubics d'ova. Per que cha la temperatura in l'Engiadin'Ota es avuonda farda, as renunzcha da lavurer cun substanzas da liaschun chemicas. Uschè es la via da bob la pü ecologica da'l muond. Cun la construcziun as cumainza minch'an vers la fin da november, chi düra intuorn trais eivnas.<ref>''[https://www.bobclub-stmoritz.ch/bahnbau_de Der Bahnbau]''. In: bobclub-st.moritz.ch. Consulto ils 10 avrigl 2026</ref>
Mincha stüerta da la via da bob ho survgnia ün nom. Ils noms derivan da l'istorgia da bob. Las stüertas sun marcedas cun numers aint il plan da la via da bob e la tabella suot descriva la derivanza da'ls noms:
[[Datoteca:St. Moritz Bobrun-track map english.svg|miniatura|Carta da la via da bob]]
{| class="wikitable"
!Nr.
!Nom da stagiuns
!Origen da'ls noms da stagiuns e stüertas
|-
|1.
|Partenza:
Dracula
|''Dracula'', chesa da partenza da'l ''Club Dracula'', fundieu l'an 1973 da ''Gunter Sachs''.
|-
|2.
|Wall Corner
|Il nom deriva da'l mür, chi limita la stüerta.
|-
|3.
|Snake Corner
|Üna stüerta cun la fuorma d'üna serp.
|-
|4.
|Sunny Corner
|La part la pü sulagliva da la via da bob.
|-
|5.
|Nash-Dixon Corner
|Il nom deriva da'ls duos pilots da bob: ''Anthony Nash'' e ''Robin Dixon''. Els guadagnaivan or als gös olimpics l'an 1864 a Innsbruck.
|-
|6.
|Horse-Shoe Corner
|Stüerta cun la fuorma d'ün fer da chavagl.
|-
|7.
|Telephone Corner
|Cò as chattaiva pü bod ün telefon.
|-
|8.
|Shamrock
|Fögl da trais.
|-
|9.
|Devils Dyke Corner
|Stüerta da diavel-chöntschet.
|-
|10.
|Tree Corner
|Cò as chattaiva pü bod ün bös-ch.
|-
|11.
|Bridge Corner
|Zieva quista stüerta as vezza la punt da la viafer retica.
|-
|12.
|Leap
|Cò crouda la via sün üna distanza da 100 meters per dapü scu 20 meters ingiò.
|-
|13.
|Gunter Sachs Corner
|La stüerta es numneda d'ün da'ls presidents da'l club «St. Moritz Bobslight Club». ''Gunter Sachs'' d'eira president traunter ils ans 1969 fin 2011.
|-
|14.
|Martineau Corner
|La stüerta es numneda d'ün da'ls presidents da'l club «St.Moritz Bobslight Club». ''Hubert de Martinez'' (Magiur da l'armeda Svizra) d'eira president traunter ils ans 1922 fin 1969.
|-
|15.
|Portago Corner
|La stüerta es numneda d'''Alfonso de Portago'' (1928–1957). El ho guadagno a'l champiunedi mundiel da bob a San Murezzan in la disziplina da bob da duos la medaglia da bronza ed es poch zieva murieu. Üna fundaziun in sieu nom ho finanzcho l'ingrandimaint da la part finela da la via da bob.
|-
|16.
|Böt
|}
== Purtrets da stüertas da «Olympic Bob Run St.Moritz-Celerina» ==
<gallery mode="packed" heights="200">
Datoteca:2015 Bobsleigh World Cup in St. Moritz - sleds and starting line.JPG|Zona da partenza ''Olympic Bob Run St.Moritz-Celerina''
Datoteca:2015 Bobsleigh World Cup in St. Moritz - Sunny House.JPG|Sortida ''Sunny Corner''
Datoteca:Bobrun Celerina4.JPG|Stüerta ''Horse-Shoe'' in sted
</gallery>
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Sport]]
[[Categoria:Engiadin'Ota]]
[[Categoria:Engiadina]]
[[Categoria:San Murezzan]]
2xjgrz4yxounxre0u7xh94duk04llht
Adieu a l'Engiadina
0
14945
174414
174184
2026-09-28T15:35:22Z
Bild-Sprache
22665
174414
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
La chanzun «'''Adieu a l'Engiadina'''», cumpuonida da [[Theodor Gaugler]] tenor üna poesia d'[[Andrea Bezzola]] per il cor viril «Engiadina», d'eira steda lönch üna da las pü derasedas chanzuns da l[[Engiadina|'Engiadina]]. Ella tuocha tiers tar las [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|prümas chanzuns rumauntschas per cor viril]]. Scu la chanzun «A bun ans vair» tematisesch'la l'emigraziun, il cumgio dolurus e l'amur restanta per la patria. Las strofas collian üna melodia plain schlauntsch ed armonia cromatica cun üna part dal cor pü simpla. Per finir s'uneschan las vuschs aint il fortissimo per confermer l'amur per la patria. L'an 1884 avaiva il cor viril «Engiadina» rapreschanto la chanzun cun success a la festa chantunela a [[Maiavilla]]. «Adieu a l'Engiadina» vain chanteda suvenz da cors scu il Cor Viril Samedan u divers cors alpins taliauns.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/noss-chors-chors-engiadinais Chors engiadinais]''. In: RTR. Consulto ils 8 settember 2026.</ref>
{{Citat|'''Adieu a l'Engiadina'''
Ma bella val, mi' Engiadina <br />
adieu, sta bain a bun ans vair, <br />
adieu allegra giuventüna, <br />
vus chars cumpagns da tant plaschair, <br />
adieu vus flüms e clers auals <br />
adieu blovs lais e verdas vals.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura <br />
sur munts e vals glün' e sulai, <br />
fintant tras spelma l'En murmura, <br />
fintant tras spelma l'En murmura <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />
meis cour nun ama co a tai, <br />meis cour, meis cour, nun ama co a tai!
Be l'an passà eu returnaiva <br />
pro tai afflict ed amalà, <br />
pertout qualchosa am mancaiva, <br />
soffriva qua, pativa là. <br />
Tü m'hast levà mal e dolur, <br />
o bella val, o bon dutur.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
Davent da mia Engiadina <br />
am maina hoz darcheu la sort, <br />
eu pigl cumgià dal vegl Bernina, <br />
cumgià cridand dal piz Linard. <br />
O sajat vus duos protectuors, <br />
da mia chas' e genituors.
''Ritornel:'' <br />
Meis char pajais, fintant splendura …
}}
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]
== Indicaziun da las funtaunas ==
<references />
== Weblinks ==
* Coro Alpine Lecchese: ''[https://www.youtube.com/watch?v=x-1c7vYqHDg&list=RDx-1c7vYqHDg&start_radio=1 Adieu a l'Engiadina]''
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura musicala]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:19avel tschientaner]]
h4dktlzlx2aj81wl39xjs7kcr1ohur8
Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara
0
14947
174443
173596
2026-09-28T16:23:07Z
Bild-Sprache
22665
174443
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
La '''lavur litterara rumauntscha düraunt il 19evel tschientiner''' d'eira collieda strettamaing cun ün nouv immaint da lingua e patria. Suot l'influenza da la [[romantica]] e da la furmaziun d'ün'identited naziunela sun dvantedas la litteratura, la pressa e cul temp eir il chaunt da cor fuormas d'expressiun importantas per l'identited culturela ed haun rinfurzo l'importanza da la lingua materna invers l'influenza creschainta dal tudas-ch. Da quist muvimaint sun naschidas nouvas publicaziuns ed organisaziuns linguisticas chi haun promouvo intenziunedamaing la litteratura, la lingua e la cultura.
== Basa istorica ==
[[Datoteca:Annalas da la Societad Retorumantscha Band 16 (1902).pdf|miniatura|Annalas da la Societad Retorumantscha, tom 16 1902]]
In conguel cun ils oters territoris linguistics svizers nu chattaivan ils rumauntschs ün imperi linguistic culturel scu l'[[Italia]], la [[Germania]] u la [[Frantscha|Frauntscha]] dadour la [[Svizra]] a quel la lingua e cultura rumauntscha as pudaiva collier. [[Rumantschia|Rumauntsch]] sativa per se svess. Ultra da que d'eiran ils rumauntschs traunter se partieus sü in differentas regiuns geograficas da valledas, chi avaivan lur egnas istorgias ed impustüt idioms. Lur autonomia exprimeda avaiva impü difficulto la furmaziun d'ün center culturel rumauntsch ed üna lingua scritta cumünaivla.<ref name=":0">Gion Deplazes: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/024573/2011-12-16/ Rätoromanische Literatur]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Consulto ils 9 settember 2026</ref>
Aint il 19evel tschienter avaiva la pressa aviert a la litteratura rumauntscha nouvas pussibiliteds. Impustüt la litteratura da la seguonda mited dal tschientiner es gnida caracteriseda dad auturs chi vivaivan temporelmaing u düraunt il temp a l'ester. Cun numerusas giazettas e revistas es naschida a listess temp üna publicited rumauntscha.<ref name=":0" />
Litteratura e texts politics servivan viepü a rinfurzer la fiduzcha in la lingua e cultura rumauntscha, per tgnair dür invers il tudas-ch. Our da quist muvimaint linguistic e culturel sun naschidas egnas organisaziuns. La [[Societad Retorumantscha]] (SRR), fundida l'an 1885, avaiva s-chaffieu culs annuaris «[[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas]]» üna plattafuorma importanta per litteratura rumauntscha scu eir per contribuziuns davart la lingua, l'istorgia e la cultura. Ulteriuras uniuns linguisticas regiunelas e lur publicaziuns haun rinfurzo quist svilup.<ref name=":0" />
→ Lista: [[:Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner|Scripturs:as rumantschs dal 19evel tschientiner]]
== Influenza da la romantica ==
La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun francesa]] l’an 1789 cun sias pretaisas da «liberted, egualited, fraternited» ho furmo il penser europeic in ün möd dürabel. Ils drets umauns e vschins, la refuorma da la societed e l'imaginaziun d'üna cumünaunza europeica sun gnieus miss aint il center. A listess temp ho l'ideja da la naziun survgnieu dapü importanza: l'istorgia, la lingua e la cultura sun gnidas inclettas viepü scu fundamaints d'üna identited naziunela cumünaivla. Ils cumbats cunter Napoleon haun impü rinfurzo il patriotissem.<ref name=":1">Eva–Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3</ref>
Zieva la partenza naziunela seguiva cul [[Congress da Vienna]] dal 1815 üna fasa da restauraziun. Restricziuns politicas scu la censura dals cudeschs e da la pressa haun d'üna vart mno a la retratta aint la sfera privata, da l'otra vart a nouvs muvimaints liberels e revoluziunaris chi s'haun darcho rinfurzos intuorn il 1830.<ref name=":1" />
Al listess mumaint es creschieu l'interess per l'egen passo. Impustüt il temp d'immez es gnieu idealiso scu origin da cultura naziunela e d'ün'united sociela passeda. Cun que ho cumanzo ün'occupaziun scientifica rinforzeda cun istorgia e lingua.<ref name=":1" />
== I'l ravuogl dal muvimaint da la patria ==
L'interess ed il focus valaiva in tuot l'[[Europa]] a la naziun, a l'istorgia, a la lingua ed a la cultura populera ho eir caracteriso la litteratura rumauntscha dal 19evel tschienter. Al cumanzamaint d'eiran que impustüt lirikers e cun il temp eir prosasters ed auturs da gös da festas patrioticas chi s-chaffivan üna litteratura in lingua materna. Revistas e chalenders annuels haun do la pussibilited da publizer texts per lectuors:as d’üna granda part da la populaziun.<ref name=":2">Laura Decurtins. In: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 115–120. ISBN 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]</ref>
I’l ravuogl dal muvimaint da la patria sun gnidas colliedas strettamaing lingua, derivanza e cuntredgia. La lingua materna rumauntscha es inserida scu expressiun d’üna cultura populera cun bgera tradiziun ed es gnida collieda cun la patria, ils buns vegls e la cretta. In vista a sia periclitaziun creschainta dessan poesias e raquints rinfurzer l'amur per la lingua e la der üna nouva apparentscha pü prestigiusa. Motivs repetitivs d'eiran la bellezza dal muond alpin, la vita libra paurila e l'attachamaint da la «Mumma romontscha», la lingua materna rumauntscha.<ref name=":2" />
Spezielmaing marcanta d'eira la litteratura da patria in [[Engiadina]]. Bgers da lur auturs d’eiran «[[Randulins]]» – Emigrants chi lavuraivan a l'ester e turnaivan regulermaing. Il motivs centrels da sia littratura sun dvantos la patria ed ester, cumgio, increschantüna e retuorn. Eir in [[Surselva (district)|Surselva]] avaiva chatto l'emigraziun sia precipitaziun litterara, per exaimpel in rapreschantaziuns dals «[[Schuobacheclers]]». Que d'eiran iffaunts chi giaivan a lavurer in Schuob. La vschinauncha paterna e la cuntredgia familiera gnivan lotiers idealisedas – viepü scu muond in confrunt a l'ester. Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria.<ref name=":2" />
Quistas litteraturas rinfurzaivan identiteds regiunelas ed impustüt rumauntschas e sun dvantedas üna pozza importanta dal muvimaint da la patria ed as avaiva al listess mumaint collieda strettamaing cul [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor|muvimaint dals cors naschents]]. Uschè scrivaivan poets texts rumauntschs u tradüaivan quels pel bsögn creschaint da «chanzuns rumantschs». [[Hans Erni]] e [[Giacun Hasper Muoth]] inclegiaivan expressivamaing la poesia ed il chaunt scu mezs per chürer e mantgnair la lingua materna. Litteratura e chaunt da cor avaivan cun que survgnieu ün'incumbenza culturela cumünaivla: Tres poesias e chanzuns in lingua rumauntscha as rinfurzaiva l’identited rumauntscha, chi d’eira attacheda a la patria.<ref name=":2" />
== Guarda eir ==
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]
== Indicaziuns da las funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:19avel tschientaner]]
5dc43lwns75nf57mpv77fqw45m63u8m
Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica
0
14951
174444
174203
2026-09-28T16:25:27Z
Bild-Sprache
22665
174444
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Aint il discuors da la romanica e da la tschercha d'identited naziunela cun lur lingua, istorgia e cultura populera d'eira il '''rumauntsch düraunt il 19evel tschienter in la linguistica''' aint il interess scientific.
== Rumauntsch per la perscrutaziun scientifica ==
La [[Revoluziun franzosa|Revoluziun franzesa]], l'an 1789, purtaiva müdamaints politics e sociels chi haun eir müdo l'incletta da cumünaunza e l'appartgnentscha naziunela. Vers la fin dal 18evel tschientiner ed il cumanzamaint dal 19evel tschientiner gnivan l'istorgia, la cultura e viepü eir la lingua rumantscha inclettas scu fundamaints essenziels d'ün'identited naziunela. Las Guerras napoleonicas ed ils muvimaints seguaints haun rinfurzo quist svilup.<ref>Eva-Maria Kabisch: ''Romantik (1795–1835)''. In: ''kurz gefasst Deutsch Literaturgeschichte''. Ediziun: Ernst Klett Schulbuchverlage, Stuttgart-Lipsia, 2006. Paginas: 18–22. ISBN: 978-3-12-320222-3</ref>
A listess mumaint as guardaiva düraunt il temp da la [[romantica]] pü ferm vers il passo, per truver funtaunas culturelas. Texts vegls, tradiziuns a buocha, dialects e litteratura pupulera valaivan uossa scu testimonis importants da lur istorgia caracteristica. Cun que as sviluppaiva la perscrutaziun da las linguas ad ün champ da lavur scientifica important. Linguists haun cumanzo a ramasser sistematicamaing raquints, chanzuns ed uteriura litteratura populera, uschè cha la quists inscuntraivan a'l rumauntsch cun interess creschaint.
== Prüms perscruteders e lur lavuors ==
* [[Joseph Planta]]
* [[Placidus a Spescha]]
* [[ABC-alpin]]
* [[Zaccaria Pallioppi]]
* [[Theodor Gartner]]
'''Joseph Planta (1744–1827):''' Il scienzio britannic Joseph Planta, naschieu in Grischun, ho già bod fat gnir cuntschaint il rumauntsch in üna plattafuorma internaziunela. L'an 1775 preschantet el la lingua a la Royal Society da [[Londra]] e publichet l'an 1776 ün dals prüms stüdis scientifics davart il rumauntsch.
'''Placidus a Spescha (1752-1833):''' Il pader benedictin Placi a Spescha da [[Trun]] d'eira ün perscrutader da la natüra, da la lingua e da las [[Alps]] sco er ün pionier da la geografia e cartografia grischuna. Cul «[[ABC-alpin]]» ho'l noto üna prüma prouva d'üna lingua da scrittüra cumünaivla per ils idioms rumauntschs. Daspera scrivaiva'l guidas per ir in muntagna e cumpuonaiva chanzuns spirituelas e profanas.
[[Datoteca:Pallioppi Ortografia et Ortoepia.jpg|miniatura|Ortografia et ortoëpia, 1857]]
'''Zaccaria Pallioppi (1820–1873):''' Cun sia ''Ortografia et ortoëpia del idiom romauntsch d’Engiadin’ota, compiledas per creschieus et scolars pü avanzos'' ho el creo la prüma ortografica dal rumauntsch d'Engiadin'Ota. Cun sia conjugaziun da verbs l'an 1868 ed ün dicziunari elavuro a partir da l'an 1858 chi restaiva incumplet, ho es miss ulteriuras basas scientificas per la lingua d'Engiadina.
'''Theodor Gartner (1843-1925):''' Il romanist austriac Theodor Gartner ho perscruto ils territoris linguistics rumauntschs dal [[Chantun Grischun|Grischun]], dal [[Tirol dal Sid|Tirol dal Süd]] e dal [[Friul]] ed ho creo cun sias grammaticas e sias lavuors linguisticas fundamaints importants da la perscrutaziun rumauntscha.
== Linguists rumauntschs da la scoula Wilhelm Heinrich Riehl ==
* [[Alfons de Flugi]]
* Andrea Vital<nowiki/>
* [[Giacun Hasper Muoth|Giacun Hasper Mouth]]
* [[Caspar Decurtins]]
Ils Engiadinais Alfons Fluge ed Andrea Vital scu eir ils Sursilvans Giacun Hasper Muoth e Caspar Decurtins han tuots fat lur stüdis tar Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) in Germania. Tres que gnivan els directamaing in contact cun ils impissamaints da la romantica tudas-cha e da la folcloristica scientifica, chi naschiva in quist temp.
Wilhelm Heinrich Riehl (1823–1897) d'eira schurnalist, novelist ed istoriker culturel tudas-ch e vela scu ün dals fundatuors da la folcloristica scientifica. Sieu interess as drizzaiva a las structuras socielas e culturelas dal pövel tudas-ch. Metodicamaing rapreschantaiva'l ün möd da fer chi d'eira da quel temp nouv. Riehl inclegiaiva conservatissem puril e spiert da progress urbaun scu forzas fundamentelas da la societed. Cun sias lavuors es el dvanto ün pionier da la folcloristica, da l'istorgia culturela e da la sociologia e quinta impü tar ils prüms penseders da la protecziun da la natüra.<ref>Arndt Brennecke: ''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd118600850.html#ndbcontent Riehl, Wilhelm Heinrich von (1883 bayerischer Personaladel), Biographie]''. In: ''Deutsche Biographie''. Consulto ils 10 settember 2026.</ref>
'''Alfons de Flugi (1823–1890):''' Alfons Flugi appartgnaiva als pioniers da la perscrutaziun scientifica da la chanzun populara engiadinaisa. Tenor l'exaimpel da perscruteders da chanzuns populeras tudas-chas e taliaunas ramassaiva ed intercurriva el la tradiziun a buocha da l'Engiadina. Cun sia dissertaziun ''Die Volkslieder des Engadins'' dal 1873 ho el fat gnir cuntschainta la chanzun populera rumauntscha eir internaziunelmaing.<ref>''[https://www.deutsche-biographie.de/gnd101437552.html Flugi von Aspermont, Alfons]''. In: Deutsche Biographie. Conuslto ils 10 settember 2026.</ref>
'''Andrea Vital (1855–1943):''' Andrea Vital ho ramasso e perscruto la tradiziun da la chanzun populera engiadinaisa ed ho publicho sia lavur cun 192 texts da chanzuns in las [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. El as interessaiva specielmaing per las chanzuns chi reflettaivan la lingua, las üsaunzas ed il möd da viver da la populaziun engiadinaisa.<ref>Jürg Simonett: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/003597/2013-08-06/ Andrea Vital]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Conuslto ils 10 settember 2026</ref>
'''Giacun Hasper Muoth (1844–1906):''' Giacun Hasper Muoth ho ramasso e publicho chanzuns populeras sursilvanas tradiziunelas. Sia intenziun d'eira da las preserver da svanir. Decisiv per sia tscherna d'eira sia derasaziun ed inrischamaint aint l'imaint da la populaziun. Ils texts ho'l adatto a l'ortografia rumauntscha contemporauna.
'''Caspar Decurtins (1855–1916):''' Caspar Decurtins s'ho dedicho a la collecziun e conservaziun da lingua e litteratura populera rumauntscha. Sia ouvra la pü importanta, la ''Rätoromanische [[Chrestomathie]]'', cumpiglia var 8000 paginas, tradiziuns in scrit ed a buocha da tuot il Grischun rumauntsch. Sia lavur vela scu collecziun la pü importanta da quist gener.
== Guarda eir ==
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs|Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]
== Litteratura ==
Laura Decurtins: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Ediziun Chronos, Turich 2019. Paginas: 132–139. ISBN: 978-3-0340-1501-1, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:Scienzas]]
[[Categoria:Scienzas socialas]]
[[Categoria:19avel tschientaner]]
1axai3xm57323p4mqfhpuq1dmzzwofa
Stampa da cudeschs
0
14955
174442
173888
2026-09-28T16:21:20Z
Bild-Sprache
22665
/* Istorgia */
174442
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Buchdrucker-1568.png|miniatura|Stampadurs (1568)]]
La '''stampa''' '''da cudeschs''' ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch.<ref name=":3">Laura Decurtins: ''Der Buchdruck förderte die kulturelle und konfessionelle Identität''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 56–58. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]</ref>
== Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.<ref name=":1">Vladimir Ryd: ''[https://www.planet-wissen.de/technik/werkstoffe/papier/index.html Die Geschichte des Papiers]''. In: Planet Wissen. Consulto ils 13. settember 2026</ref><ref name=":2">Peter Tschudin: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/014026/2016-03-31/ Buchdruck – Ausbreitung und Bedeutung im 15. und 16. Jahrhundert]''. In: ''Historisches Lexikon Schweiz HLS''. Versiun 2000, revededa ils 31 marz 2026. Consulto ils 13 settember 2026. </ref>
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in [[Europa]] tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in [[Spagna]], pü tard eir in [[Italia]] ed in oters pajais europeics.<ref name=":1" />
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da [[Johannes Gutenberg]] cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa.<ref name=":2" /> Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.<ref name=":1" />
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In [[Svizra]] s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a [[Basilea]] (1460), a [[Genevra]] (1478) ed a [[Turitg|Turich]] (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica. L'[[umanissem]] e la [[refurmaziun]] haun promovieu considerabelmaing la derasaziun da la stampa da cudeschs.<ref name=":2" /> Stamparias pussibilitettan da derasar nouvas idejas religiusas, scientificas e politicas in ediziuns pü grandas. I'l decuors da la refuorma catolica naschittan pü tard eir in territoris catolics stamparias importantas, traunter oter aint il ram da la clostra da [[Nossadunnaun]] e da [[Son Gagl|San Galla]].<ref name=":2" />
La producziun da palperi e la stampa da cudeschs haun uschè s-chaffieu las premissas tecnicas per multiplicher texts in üna dimensiun fich pü granda e da fer savida e noviteds cuntschaintas ad ün public creschaint.<ref name=":2" />
== Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch ==
La stampa da cudeschs ho contribuia essenzielmaing a la deraziun dalls muvimaints confessiunels ed a la consolidaziun d'identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in [[Grischun rumauntsch]]. L'an ho Dolfin Landolfi fundieu la prüma stamparia «[[Offizina Ladolfi]]»a [[Puschlav|Puschlev,]] la prüma stamparia in Grischun. Cò dvantaiva publicheda l'an 1552 la «Fuorma» da [[Jachiam Bifrun]]. L'an 1560 ho Landolfi impü drizzo aint üna stamparia ambulanta a [[La Punt Chamues-ch|Chamues-ch]], inua cha sun naschidas ulteriuras scrittüras rumauntschas.<ref name=":3" />
L'ouvra da [[Gian Travers]] – «[[Chianzun da la guerra dalg Chiaste da Müs|Chanzun da la guerra dalg Chiastè d'Müs]]» –, chi d'eira gnida scritta già l'an 1527, es üna da las pü veglias ouvras pü grandas in lingua populera rumauntscha ed as ho mantgnida tres sie deraziun posteriura sün fögls volants stampos.<ref name=":3" />
[[Datoteca:Bibla da Scuol (1679).jpg|miniatura|Bibla da Scuol, 1679]]
Ün oter center da stampa da cudeschs rumauntschs es naschieu düraunt ils ans 1659/60 a [[Scuol|Scuol:]] Jachen Dorta junior e Jon Pitschen Saluz haun miss ad ir üna stamparia cun ün mulin da palperi. Lo es cumparieu l'an 1661 il prüm cudesch da scoula da Saluz. Ün punct culminant fuormaiva la «[[Bibla da Scuol]]» (1679). Per quista lavuraiva la stampa da Scuol düraunt tschinch ans. Quista vala scu capodouvra da stampa da cudeschs indigena. L'an 1680 naschet a [[Strada en Engiadina|Strada]] ün'ulteriura stamparia. Quista publichaiva la prüma ediziun dal cudesch da chaunt «[[Philomela]]» das [[Johannes Martinus]]. Las duos stamparias a Scuol e Strada haun pussibilito viepü la publicaziun da scrittüras religiusas rumauntschas, cudeschs da chaunt, ouvras in prosa e pü tard eir giazettas. Daspö l'an 1700 fin 1726 cumparit cun la «[[Gazetta ordinaria da Scuol]]» la prüma giazetta dal Grischun.<ref name=":3" />
Sper las stamparias domizilas giuvaivan las stamparias ambulantas üna rolla importanta. Georg Barbisch da [[Bludenz]] ho lavuro cun sias stamparias ambulantas traunter ils ans 1668 fin 1687 in differents lös in Grischun. El ho eir gestiuno üna stamparia ambulanta in la Surselva, inua el ho stampo traunter oter las duos ouvras «[[Canzuns spiritualas]]» (1674) da [[Balzer Aligs]], «[[Canzuns devoziusas]]» (1685) da [[Zacharias da Salòs]]. Sia acivited gnit lo continueda i'l ravuogl da la [[Claustra da Mustér|clostra da Mustér]]. La stamparia claustrala publichet numerusas ouvras, surtout in sursilvan, traunter quellas la prüma «Consulaziun dell'olma devoziusa» (1690).<ref name=":3" />
Cun que haun las stampas da cudeschs s-chaffieu üna basa essenziela per la derasaziun da texts rumauntschs ed haun promovieu il svilup d'üna cultura da scrittüra, literara e da chaunt autonoma.<ref>Laura Decurtins: Geopolitische Identität in Literatur und Geschichtsschreibung. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Pagina: 58. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]</ref>
== Indicaziun da funtaunas ==
*
<references />
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
9d09v96thnxjwaodv3c4xi8v9lz98w8
Andrea Bezzola
0
14980
174367
174366
2026-09-28T12:02:09Z
Bild-Sprache
22665
/* Güdisch federel */
174367
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]]. Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]], inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]]. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser responsibel per ün departamaint. Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel.
Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza a qualifichaivan impustüt sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva lò scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost.
Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
4fo33arsvwhr2q7g48v1w626ts5xytz
174368
174367
2026-09-28T12:05:46Z
Bild-Sprache
22665
/* Güdisch federel */
174368
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]]. Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]], inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]]. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser responsibel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890.
Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza a qualifichaivan impustüt sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva lò scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost.
Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
n12g39ua21xif4ce9004mnwplmomg8c
174369
174368
2026-09-28T12:06:53Z
Bild-Sprache
22665
/* Güdisch federel */
174369
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]]. Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]], inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]]. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser responsibel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890.
Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza a qualifichaivan impustüt sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva lò scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost.
Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
lhfna10quufb2xdv069izb3r2alxyf0
174370
174369
2026-09-28T12:08:27Z
Bild-Sprache
22665
/* Güdisch federel */
174370
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]]. Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]], inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]]. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890.
Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza a qualifichaivan impustüt sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva lò scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost.
Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
tmou3ws6bn3wfrv6pbvq4l4y4ixx66k
174371
174370
2026-09-28T12:09:05Z
Bild-Sprache
22665
/* Güdisch federel */
174371
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]]. Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]], inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]]. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza a qualifichaivan impustüt sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva lò scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost.
Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
djq3mkwv0ubx03vljiihdxy84qgsk8q
174372
174371
2026-09-28T12:10:17Z
Bild-Sprache
22665
/* Güdisch federel */
174372
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]]. Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]], inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]]. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva lò scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost.
Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
q0hcnpziy53c2bz6pv2rbnwu3gmr5p1
174373
174372
2026-09-28T12:11:32Z
Bild-Sprache
22665
/* Güdisch federel */
174373
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]]. Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]], inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]]. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost.
Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
1lz3tyzfwzvox6uxmig4ypaz79z6z1r
174374
174373
2026-09-28T12:12:33Z
Bild-Sprache
22665
/* Güdisch federel */
174374
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]]. Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]], inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]]. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
hzwdliprydwk6wjltczsbp7qse237mw
174375
174374
2026-09-28T12:18:30Z
Bild-Sprache
22665
/* Güdisch federel */
174375
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]]. Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]], inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]]. Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
== Litteratura ==
* Annalas
== Indicaziun da funtaunas ==
3fuj0zmct90m9hwo9h3rg7cz3tapw88
174377
174375
2026-09-28T12:23:55Z
Bild-Sprache
22665
/* Indicaziun da funtaunas */
174377
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]]. Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]], inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''Avant 150 onns ha brischà Lavin''. In: SRF, Schweiz aktuell ils 18 ottober 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
== Litteratura ==
* Annalas
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
ilr40yq6d6a8gvz1rg0s6jqr4l2763j
174380
174377
2026-09-28T12:45:28Z
Bild-Sprache
22665
/* Indicaziun da funtaunas */
174380
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]]. Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]], inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
== Litteratura ==
* Annalas
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
8bofx075h0di8tpy06hywq4zn6fa4hy
174381
174380
2026-09-28T13:11:56Z
Bild-Sprache
22665
/* Litteratura */
174381
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly), chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]]. Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]], inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
2p1pu5i86qtr50zik4don8xscvtr4ro
174382
174381
2026-09-28T13:23:42Z
Bild-Sprache
22665
/* Infanzia e Giuventüna */
174382
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly)<ref>{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]]. Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]], inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
n101nickmkobiuc5vqkl8xztrccoym3
174383
174382
2026-09-28T13:26:20Z
Bild-Sprache
22665
/* Infanzia e Giuventüna */
174383
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly)<ref name=":1">{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]].<ref name=":1" /> Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]], inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
ao2hw9ahhek6t8yo2i84h4d8askrq42
174384
174383
2026-09-28T13:26:50Z
Bild-Sprache
22665
/* Infanzia e Giuventüna */
174384
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly)<ref name=":1">{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]].<ref name=":1" /> Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]] ed Heidelberg, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]». Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
2rz5a9dyep20neet6jy6ltgrp9t0wxs
174385
174384
2026-09-28T13:29:08Z
Bild-Sprache
22665
/* Giazetta «Posta d'Engiadina» */
174385
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly)<ref name=":1">{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]].<ref name=":1" /> Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]] ed Heidelberg, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]»<ref name=":1" />. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
14i20xq6sgvempuhk9vgytqyojiefz0
174386
174385
2026-09-28T13:29:48Z
Bild-Sprache
22665
/* Ingaschamaint per Zernez */
174386
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly)<ref name=":1">{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]].<ref name=":1" /> Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]] ed Heidelberg, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura a Zernez. Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]»<ref name=":1" />. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
fmtbkyxqgx8i4g66cdv1840zhhemnlg
174387
174386
2026-09-28T13:30:56Z
Bild-Sprache
22665
/* Ingaschamaint per Zernez */
174387
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly)<ref name=":1">{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]].<ref name=":1" /> Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]] ed Heidelberg, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura a Zernez.<ref name=":1" /> Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]»<ref name=":1" />. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
n02o5vuf213wkwdoz9yvp66l8r2fjkc
174388
174387
2026-09-28T13:33:31Z
Bild-Sprache
22665
/* Giazetta «Posta d'Engiadina» */
174388
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly)<ref name=":1">{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]].<ref name=":1" /> Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]] ed Heidelberg, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura a Zernez.<ref name=":1" /> Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]»<ref name=":1" />. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela. Andrea Bezzola ho pers l'elecziun cun 131 vuschs per poch cunter J.U.Könz con 141 vuschs.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
lokwzp2vuaam7ibb4k1ifnzte2k6dtb
174389
174388
2026-09-28T13:35:03Z
Bild-Sprache
22665
/* Litteratura */
174389
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly)<ref name=":1">{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]].<ref name=":1" /> Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]] ed Heidelberg, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura a Zernez.<ref name=":1" /> Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]»<ref name=":1" />. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela. Andrea Bezzola ho pers l'elecziun cun 131 vuschs per poch cunter J.U.Könz con 141 vuschs.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
== Il poet ==
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
1yqm1ztgq9mx9kcjtcuhocv8zv9d5yp
174390
174389
2026-09-28T13:35:14Z
Bild-Sprache
22665
/* Il poet */
174390
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly)<ref name=":1">{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]].<ref name=":1" /> Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]] ed Heidelberg, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura a Zernez.<ref name=":1" /> Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]»<ref name=":1" />. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela. Andrea Bezzola ho pers l'elecziun cun 131 vuschs per poch cunter J.U.Könz con 141 vuschs.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
=== Il poet ===
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
0xsudrmo352rsllbtmhu6hn70exneff
174391
174390
2026-09-28T13:40:14Z
Bild-Sprache
22665
/* Il poet */
174391
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly)<ref name=":1">{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]].<ref name=":1" /> Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]] ed Heidelberg, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura a Zernez.<ref name=":1" /> Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]»<ref name=":1" />. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela. Andrea Bezzola ho pers l'elecziun cun 131 vuschs per poch cunter J.U.Könz con 141 vuschs.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
=== Il poet ===
O nà, o madinà! eu non at he smanchà,
meis bun pajais natal, ma chara val!
Ils sains da meis comün, il dutsch schuschur del Oen,
quels eu asaimper saint, tegn löng in maint.
Meis cour, quel he laschà in meis pajas amà,
nel god, sül prümaran, sül munt, nel plan!
Cur quel eu vögl chattar, stögl là darcho tuornar,
in meis löet natal, ma chara val.
O schi, o madischi! eu tuorn tar tai ün di,
tar tai per saimper star, là per possar.
Sco’l pitschen aviöl, vegn löng tscherchand il meil,
e cura l’he chattà, tuorn spert a chà.
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
lefyei95b7kijvuad4ifn98f39tftl7
174392
174391
2026-09-28T13:42:51Z
Bild-Sprache
22665
/* Il poet */
174392
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly)<ref name=":1">{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]].<ref name=":1" /> Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]] ed Heidelberg, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura a Zernez.<ref name=":1" /> Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]»<ref name=":1" />. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela. Andrea Bezzola ho pers l'elecziun cun 131 vuschs per poch cunter J.U.Könz con 141 vuschs.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
=== Il poet ===
{{Citat|
''O nà, o madinà! eu non at he smanchà,
meis bun pajais natal, ma chara val!
Ils sains da meis comün, il dutsch schuschur del Oen,
quels eu asaimper saint, tegn löng in maint.
Meis cour, quel he laschà in meis pajas amà,
nel god, sül prümaran, sül munt, nel plan!
Cur quel eu vögl chattar, stögl là darcho tuornar,
in meis löet natal, ma chara val.
O schi, o madischi! eu tuorn tar tai ün di,
tar tai per saimper star, là per possar.
Sco’l pitschen aviöl, vegn löng tscherchand il meil,
e cura l’he chattà, tuorn spert a chà.}}
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
m49ueyh9nhc457xh6xg6t67bk4oj5kq
174393
174392
2026-09-28T13:45:57Z
Bild-Sprache
22665
/* Il poet */
174393
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly)<ref name=":1">{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]].<ref name=":1" /> Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]] ed Heidelberg, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura a Zernez.<ref name=":1" /> Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]»<ref name=":1" />. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela. Andrea Bezzola ho pers l'elecziun cun 131 vuschs per poch cunter J.U.Könz con 141 vuschs.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
=== Il poet ===
{{Citat|
''O nà, o madinà! eu non at he
smanchà, <br />
meis bun pajais natal, ma chara val! <br />
Ils sains da meis comün, il dutsch schuschur del Oen, <br />
quels eu asaimper saint, tegn löng in maint. <br />
Meis cour, quel he laschà in meis pajas amà, <br />
nel god, sül prümaran, sül munt, nel plan! <br />
Cur quel eu vögl chattar, stögl là darcho tuornar, <br />
in meis löet natal, ma chara val. <br />
O schi, o madischi! eu tuorn tar tai ün di, <br />
tar tai per saimper star, là per possar. <br />
Sco’l pitschen aviöl, vegn löng tscherchand il meil, <br />
e cura l’he chattà, tuorn spert a chà.}}
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
nppn8lprxnh0sbxuv65uyf64trqcdep
174394
174393
2026-09-28T13:48:23Z
Bild-Sprache
22665
/* Il poet */
174394
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly)<ref name=":1">{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]].<ref name=":1" /> Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]] ed Heidelberg, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura a Zernez.<ref name=":1" /> Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]»<ref name=":1" />. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela. Andrea Bezzola ho pers l'elecziun cun 131 vuschs per poch cunter J.U.Könz con 141 vuschs.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
=== Il poet ===
{{Citat|
''O nà, o madinà! eu non at he
smanchà, <br />
''meis bun pajais natal, ma chara val! <br />
''Ils sains da meis comün, il dutsch schuschur del Oen, <br />
''quels eu asaimper saint, tegn löng in maint. <br />
''Meis cour, quel he laschà in meis pajas amà, <br />
''nel god, sül prümaran, sül munt, nel plan! <br />
''Cur quel eu vögl chattar, stögl là darcho tuornar, <br />
''in meis löet natal, ma chara val. <br />
''O schi, o madischi! eu tuorn tar tai ün di, <br />
''tar tai per saimper star, là per possar. <br />
''Sco’l pitschen aviöl, vegn löng tscherchand il meil, <br />
''e cura l’he chattà, tuorn spert a chà.}}
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
oepgqovyrf91w03sg6qsbtftuy2zx86
174395
174394
2026-09-28T13:49:34Z
Bild-Sprache
22665
/* Il poet */
174395
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly)<ref name=":1">{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]].<ref name=":1" /> Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]] ed Heidelberg, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura a Zernez.<ref name=":1" /> Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]»<ref name=":1" />. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela. Andrea Bezzola ho pers l'elecziun cun 131 vuschs per poch cunter J.U.Könz con 141 vuschs.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
=== Il poet ===
{{Citat|
''O nà, o madinà! eu non at he
smanchà, <br />
''meis bun pajais natal, ma chara val! <br />
''Ils sains da meis comün, il dutsch schuschur del Oen, <br />
''quels eu asaimper saint, tegn löng in maint. <br />
''Meis cour, quel he laschà in meis pajas amà, <br />
''nel god, sül prümaran, sül munt, nel plan! <br />
''Cur quel eu vögl chattar, stögl là darcho tuornar, <br />
''in meis löet natal, ma chara val. <br />
''O schi, o madischi! eu tuorn tar tai ün di, <br />
''tar tai per saimper star, là per possar. <br />
''Sco’l pitschen aviöl, vegn löng tscherchand il meil, <br />
''e cura l’he chattà, tuorn spert a chà.}}
|Andrea Bezzola}}
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
d4fun06poqvzgldyg40pagqtfqpkx0v
174396
174395
2026-09-28T13:49:55Z
Bild-Sprache
22665
/* Il poet */
174396
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly)<ref name=":1">{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]].<ref name=":1" /> Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]] ed Heidelberg, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura a Zernez.<ref name=":1" /> Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]»<ref name=":1" />. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela. Andrea Bezzola ho pers l'elecziun cun 131 vuschs per poch cunter J.U.Könz con 141 vuschs.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
=== Il poet ===
{{Citat|
''O nà, o madinà! eu non at he
smanchà, <br />
''meis bun pajais natal, ma chara val! <br />
''Ils sains da meis comün, il dutsch schuschur del Oen, <br />
''quels eu asaimper saint, tegn löng in maint. <br />
''Meis cour, quel he laschà in meis pajas amà, <br />
''nel god, sül prümaran, sül munt, nel plan! <br />
''Cur quel eu vögl chattar, stögl là darcho tuornar, <br />
''in meis löet natal, ma chara val. <br />
''O schi, o madischi! eu tuorn tar tai ün di, <br />
''tar tai per saimper star, là per possar. <br />
''Sco’l pitschen aviöl, vegn löng tscherchand il meil, <br />
''e cura l’he chattà, tuorn spert a chà.}}
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
oepgqovyrf91w03sg6qsbtftuy2zx86
174397
174396
2026-09-28T13:50:37Z
Bild-Sprache
22665
/* Il poet */
174397
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly)<ref name=":1">{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]].<ref name=":1" /> Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]] ed Heidelberg, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura a Zernez.<ref name=":1" /> Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]»<ref name=":1" />. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela. Andrea Bezzola ho pers l'elecziun cun 131 vuschs per poch cunter J.U.Könz con 141 vuschs.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
=== Il poet ===
{{Citat|
''O nà, o madinà! eu non at he
smanchà, <br />
''meis bun pajais natal, ma chara val! <br />
''Ils sains da meis comün, il dutsch schuschur del Oen, <br />
''quels eu asaimper saint, tegn löng in maint. <br />
''Meis cour, quel he laschà in meis pajas amà, <br />
''nel god, sül prümaran, sül munt, nel plan! <br />
''Cur quel eu vögl chattar, stögl là darcho tuornar, <br />
''in meis löet natal, ma chara val. <br />
''O schi, o madischi! eu tuorn tar tai ün di, <br />
''tar tai per saimper star, là per possar. <br />
''Sco’l pitschen aviöl, vegn löng tscherchand il meil, <br />
''e cura l’he chattà, tuorn spert a chà.
|Andrea Bezzola}}
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
3efkafqmyps9gppp073vq0t2qx6a7vi
174398
174397
2026-09-28T13:51:57Z
Bild-Sprache
22665
/* Il poet */
174398
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly)<ref name=":1">{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]].<ref name=":1" /> Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]] ed Heidelberg, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura a Zernez.<ref name=":1" /> Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]»<ref name=":1" />. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela. Andrea Bezzola ho pers l'elecziun cun 131 vuschs per poch cunter J.U.Könz con 141 vuschs.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
=== Il poet ===
xxxxxxxx{{Citat|
''O nà, o madinà! eu non at he
smanchà, <br />
''meis bun pajais natal, ma chara val! <br />
''Ils sains da meis comün, il dutsch schuschur del Oen, <br />
''quels eu asaimper saint, tegn löng in maint. <br />
''Meis cour, quel he laschà in meis pajas amà, <br />
''nel god, sül prümaran, sül munt, nel plan! <br />
''Cur quel eu vögl chattar, stögl là darcho tuornar, <br />
''in meis löet natal, ma chara val. <br />
''O schi, o madischi! eu tuorn tar tai ün di, <br />
''tar tai per saimper star, là per possar. <br />
''Sco’l pitschen aviöl, vegn löng tscherchand il meil, <br />
''e cura l’he chattà, tuorn spert a chà.
|Andrea Bezzola}}
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
p8gxjfwmyfqk9410tyiov6aldc15hb0
174400
174398
2026-09-28T14:00:41Z
Bild-Sprache
22665
/* Il poet */
174400
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly)<ref name=":1">{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]].<ref name=":1" /> Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]] ed Heidelberg, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura a Zernez.<ref name=":1" /> Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]»<ref name=":1" />. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela. Andrea Bezzola ho pers l'elecziun cun 131 vuschs per poch cunter J.U.Könz con 141 vuschs.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
=== Il poet ===
Andrea Bezzola avaiva da dir qualchosa a sia Engiadina e vulaiva eir inviter ils Engiadinais e las Engiadinaisas per vzair la bellezza d'üna natüra alpina vairamaing grandiusa: il lei alpin, la larma dal vadret, l'aglia ed il girun. {{Citat|
''O nà, o madinà! eu non at he
smanchà, <br />
''meis bun pajais natal, ma chara val! <br />
''Ils sains da meis comün, il dutsch schuschur del Oen, <br />
''quels eu asaimper saint, tegn löng in maint. <br />
''Meis cour, quel he laschà in meis pajas amà, <br />
''nel god, sül prümaran, sül munt, nel plan! <br />
''Cur quel eu vögl chattar, stögl là darcho tuornar, <br />
''in meis löet natal, ma chara val. <br />
''O schi, o madischi! eu tuorn tar tai ün di, <br />
''tar tai per saimper star, là per possar. <br />
''Sco’l pitschen aviöl, vegn löng tscherchand il meil, <br />
''e cura l’he chattà, tuorn spert a chà.
|Andrea Bezzola}}
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
lupdhjflbiqplvoytfslj0qz6sr8zxm
174401
174400
2026-09-28T14:01:59Z
Bild-Sprache
22665
/* Il poet */
174401
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly)<ref name=":1">{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]].<ref name=":1" /> Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]] ed Heidelberg, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura a Zernez.<ref name=":1" /> Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]»<ref name=":1" />. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela. Andrea Bezzola ho pers l'elecziun cun 131 vuschs per poch cunter J.U.Könz con 141 vuschs.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
=== Il poet ===
Andrea Bezzola avaiva da dir qualchosa a sia Engiadina e vulaiva eir inviter ils Engiadinais e las Engiadinaisas per vzair la bellezza d'üna natüra alpina vairamaing grandiusa: il lei alpin, la larma dal vadret, l'aglia ed il girun. Minchataunt notet zieva sieu retuorn da la chatscha versins cun sias impreschiuns. Il messagi centrel da sia poesia as ... {{Citat|
''O nà, o madinà! eu non at he
smanchà, <br />
''meis bun pajais natal, ma chara val! <br />
''Ils sains da meis comün, il dutsch schuschur del Oen, <br />
''quels eu asaimper saint, tegn löng in maint. <br />
''Meis cour, quel he laschà in meis pajas amà, <br />
''nel god, sül prümaran, sül munt, nel plan! <br />
''Cur quel eu vögl chattar, stögl là darcho tuornar, <br />
''in meis löet natal, ma chara val. <br />
''O schi, o madischi! eu tuorn tar tai ün di, <br />
''tar tai per saimper star, là per possar. <br />
''Sco’l pitschen aviöl, vegn löng tscherchand il meil, <br />
''e cura l’he chattà, tuorn spert a chà.
|Andrea Bezzola}}
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
ncliqlgn2fo2sh5bwnrl09y55mvmkji
174402
174401
2026-09-28T14:03:24Z
Bild-Sprache
22665
/* Il poet */
174402
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly)<ref name=":1">{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]].<ref name=":1" /> Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]] ed Heidelberg, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura a Zernez.<ref name=":1" /> Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]»<ref name=":1" />. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela. Andrea Bezzola ho pers l'elecziun cun 131 vuschs per poch cunter J.U.Könz con 141 vuschs.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
=== Il poet ===
Andrea Bezzola avaiva da dir qualchosa a sia Engiadina e vulaiva eir inviter ils Engiadinais e las Engiadinaisas per vzair la bellezza d'üna natüra alpina vairamaing grandiusa: il lei alpin, la larma dal vadret, l'aglia ed il girun. Minchataunt notet zieva sieu retuorn da la chatscha versins cun sias impreschiuns. Il messagi centrel da sia poesia racunta da l'amur e dal plaschair da viver, sur la cumpaschiun sociela, ma eir da tristezza famigliera fin a l'increschantüna, il cumgio ed il retuorn. {{Citat|
''O nà, o madinà! eu non at he
smanchà, <br />
''meis bun pajais natal, ma chara val! <br />
''Ils sains da meis comün, il dutsch schuschur del Oen, <br />
''quels eu asaimper saint, tegn löng in maint. <br />
''Meis cour, quel he laschà in meis pajas amà, <br />
''nel god, sül prümaran, sül munt, nel plan! <br />
''Cur quel eu vögl chattar, stögl là darcho tuornar, <br />
''in meis löet natal, ma chara val. <br />
''O schi, o madischi! eu tuorn tar tai ün di, <br />
''tar tai per saimper star, là per possar. <br />
''Sco’l pitschen aviöl, vegn löng tscherchand il meil, <br />
''e cura l’he chattà, tuorn spert a chà.
|Andrea Bezzola}}
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
i7ydv0ztm5k32jcvt9tkxkdre5bu7jz
174403
174402
2026-09-28T14:04:33Z
Bild-Sprache
22665
/* Il poet */
174403
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly)<ref name=":1">{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]].<ref name=":1" /> Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]] ed Heidelberg, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura a Zernez.<ref name=":1" /> Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]»<ref name=":1" />. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela. Andrea Bezzola ho pers l'elecziun cun 131 vuschs per poch cunter J.U.Könz con 141 vuschs.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
=== Il poet ===
Andrea Bezzola avaiva da dir qualchosa a sia Engiadina e vulaiva eir inviter ils Engiadinais e las Engiadinaisas per vzair la bellezza d'üna natüra alpina vairamaing grandiusa: il lei alpin, la larma dal vadret, l'aglia ed il girun. Minchataunt notet zieva sieu retuorn da la chatscha versins cun sias impreschiuns. Sia poesia raquinta da l'amur e dal plaschair da viver, sur la cumpaschiun sociela, ma eir da tristezza famigliera fin a l'increschantüna, il cumgio ed il retuorn. {{Citat|
''O nà, o madinà! eu non at he
smanchà, <br />
''meis bun pajais natal, ma chara val! <br />
''Ils sains da meis comün, il dutsch schuschur del Oen, <br />
''quels eu asaimper saint, tegn löng in maint. <br />
''Meis cour, quel he laschà in meis pajas amà, <br />
''nel god, sül prümaran, sül munt, nel plan! <br />
''Cur quel eu vögl chattar, stögl là darcho tuornar, <br />
''in meis löet natal, ma chara val. <br />
''O schi, o madischi! eu tuorn tar tai ün di, <br />
''tar tai per saimper star, là per possar. <br />
''Sco’l pitschen aviöl, vegn löng tscherchand il meil, <br />
''e cura l’he chattà, tuorn spert a chà.
|Andrea Bezzola}}
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
fm3phscekva64ix286zs3sdul8huc7m
174404
174403
2026-09-28T14:05:30Z
Bild-Sprache
22665
/* Il poet */
174404
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly)<ref name=":1">{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]].<ref name=":1" /> Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]] ed Heidelberg, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura a Zernez.<ref name=":1" /> Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]»<ref name=":1" />. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela. Andrea Bezzola ho pers l'elecziun cun 131 vuschs per poch cunter J.U.Könz con 141 vuschs.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
=== Il poet ===
Andrea Bezzola avaiva da dir qualchosa a sia Engiadina e vulaiva eir inviter ils Engiadinais e las Engiadinaisas per vzair la bellezza d'üna natüra alpina vairamaing grandiusa: il lei alpin, la larma dal vadret, l'aglia ed il girun. Minchataunt notet zieva sieu retuorn da la chatscha versins cun sias impreschiuns. Sia poesia raquinta da l'amur e dal plaschair da viver, sur la cumpaschiun sociela, ma eir da tristezza famigliera fin a l'increschantüna, il cumgio ed il retuorn – ella raquinta d'experienzas umaunas. {{Citat|
''O nà, o madinà! eu non at he
smanchà, <br />
''meis bun pajais natal, ma chara val! <br />
''Ils sains da meis comün, il dutsch schuschur del Oen, <br />
''quels eu asaimper saint, tegn löng in maint. <br />
''Meis cour, quel he laschà in meis pajas amà, <br />
''nel god, sül prümaran, sül munt, nel plan! <br />
''Cur quel eu vögl chattar, stögl là darcho tuornar, <br />
''in meis löet natal, ma chara val. <br />
''O schi, o madischi! eu tuorn tar tai ün di, <br />
''tar tai per saimper star, là per possar. <br />
''Sco’l pitschen aviöl, vegn löng tscherchand il meil, <br />
''e cura l’he chattà, tuorn spert a chà.
|Andrea Bezzola}}
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
0wc4s9r4pwdkwm14s9d8a11hjnyqqmn
174405
174404
2026-09-28T14:07:44Z
Bild-Sprache
22665
/* Il poet */
174405
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly)<ref name=":1">{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]].<ref name=":1" /> Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]] ed Heidelberg, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura a Zernez.<ref name=":1" /> Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]»<ref name=":1" />. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela. Andrea Bezzola ho pers l'elecziun cun 131 vuschs per poch cunter J.U.Könz con 141 vuschs.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
=== Il poet ===
Andrea Bezzola avaiva da dir qualchosa a sia Engiadina e vulaiva eir inviter ils Engiadinais e las Engiadinaisas per vzair la bellezza d'üna natüra alpina vairamaing grandiusa: il lei alpin, la larma dal vadret, l'aglia ed il girun. Minchataunt notet zieva sieu retuorn da la chatscha versins cun sias impreschiuns. Sia poesia raquinta da l'amur e dal plaschair da viver, la prümavaira, sur la cumpaschiun sociela, ma eir da tristezza famigliera fin a l'increschantüna, il cumgio ed il retuorn – ella raquinta d'experienzas umaunas. {{Citat|
''O nà, o madinà! eu non at he
smanchà, <br />
''meis bun pajais natal, ma chara val! <br />
''Ils sains da meis comün, il dutsch schuschur del Oen, <br />
''quels eu asaimper saint, tegn löng in maint. <br />
''Meis cour, quel he laschà in meis pajas amà, <br />
''nel god, sül prümaran, sül munt, nel plan! <br />
''Cur quel eu vögl chattar, stögl là darcho tuornar, <br />
''in meis löet natal, ma chara val. <br />
''O schi, o madischi! eu tuorn tar tai ün di, <br />
''tar tai per saimper star, là per possar. <br />
''Sco’l pitschen aviöl, vegn löng tscherchand il meil, <br />
''e cura l’he chattà, tuorn spert a chà.
|Andrea Bezzola}}
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
224j8lhpq8d0ta0ef83q9sjcc53gnu8
174406
174405
2026-09-28T14:08:45Z
Bild-Sprache
22665
/* Vita e lavur */
174406
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly)<ref name=":1">{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett|idiom=puter}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]].<ref name=":1" /> Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]] ed Heidelberg, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura a Zernez.<ref name=":1" /> Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]»<ref name=":1" />. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela. Andrea Bezzola ho pers l'elecziun cun 131 vuschs per poch cunter J.U.Könz con 141 vuschs.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
=== Il poet ===
Andrea Bezzola avaiva da dir qualchosa a sia Engiadina e vulaiva eir inviter ils Engiadinais e las Engiadinaisas per vzair la bellezza d'üna natüra alpina vairamaing grandiusa: il lei alpin, la larma dal vadret, l'aglia ed il girun. Minchataunt notet zieva sieu retuorn da la chatscha versins cun sias impreschiuns. Sia poesia raquinta da l'amur e dal plaschair da viver, la prümavaira, sur la cumpaschiun sociela, ma eir da tristezza famigliera fin a l'increschantüna, il cumgio ed il retuorn – ella raquinta d'experienzas umaunas. {{Citat|
''O nà, o madinà! eu non at he
smanchà, <br />
''meis bun pajais natal, ma chara val! <br />
''Ils sains da meis comün, il dutsch schuschur del Oen, <br />
''quels eu asaimper saint, tegn löng in maint. <br />
''Meis cour, quel he laschà in meis pajas amà, <br />
''nel god, sül prümaran, sül munt, nel plan! <br />
''Cur quel eu vögl chattar, stögl là darcho tuornar, <br />
''in meis löet natal, ma chara val. <br />
''O schi, o madischi! eu tuorn tar tai ün di, <br />
''tar tai per saimper star, là per possar. <br />
''Sco’l pitschen aviöl, vegn löng tscherchand il meil, <br />
''e cura l’he chattà, tuorn spert a chà.
|Andrea Bezzola}}
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
59fsvwo88khbnuvc6hrovviobuaohgk
174407
174406
2026-09-28T14:09:39Z
Bild-Sprache
22665
/* Infanzia e Giuventüna */
174407
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly)<ref name=":1">{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett|idiom=puter}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]].<ref name=":1" /> Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]] ed Heidelberg, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura a Zernez.<ref name=":1" /> Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]»<ref name=":1" />. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela. Andrea Bezzola ho pers l'elecziun cun 131 vuschs per poch cunter J.U.Könz con 141 vuschs.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
=== Il poet ===
Andrea Bezzola avaiva da dir qualchosa a sia Engiadina e vulaiva eir inviter ils Engiadinais e las Engiadinaisas per vzair la bellezza d'üna natüra alpina vairamaing grandiusa: il lei alpin, la larma dal vadret, l'aglia ed il girun. Minchataunt notet zieva sieu retuorn da la chatscha versins cun sias impreschiuns. Sia poesia raquinta da l'amur e dal plaschair da viver, la prümavaira, sur la cumpaschiun sociela, ma eir da tristezza famigliera fin a l'increschantüna, il cumgio ed il retuorn – ella raquinta d'experienzas umaunas. {{Citat|
''O nà, o madinà! eu non at he
smanchà, <br />
''meis bun pajais natal, ma chara val! <br />
''Ils sains da meis comün, il dutsch schuschur del Oen, <br />
''quels eu asaimper saint, tegn löng in maint. <br />
''Meis cour, quel he laschà in meis pajas amà, <br />
''nel god, sül prümaran, sül munt, nel plan! <br />
''Cur quel eu vögl chattar, stögl là darcho tuornar, <br />
''in meis löet natal, ma chara val. <br />
''O schi, o madischi! eu tuorn tar tai ün di, <br />
''tar tai per saimper star, là per possar. <br />
''Sco’l pitschen aviöl, vegn löng tscherchand il meil, <br />
''e cura l’he chattà, tuorn spert a chà.
|Andrea Bezzola}}
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
* {{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett|idiom=puter}}
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
3mc2fruij1hekl1km31orkfphnrtdzg
174408
174407
2026-09-28T14:11:32Z
Bild-Sprache
22665
Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Andrea Bezzola]] a [[Andrea Bezzola]]
174407
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly)<ref name=":1">{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett|idiom=puter}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]].<ref name=":1" /> Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]] ed Heidelberg, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura a Zernez.<ref name=":1" /> Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]»<ref name=":1" />. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela. Andrea Bezzola ho pers l'elecziun cun 131 vuschs per poch cunter J.U.Könz con 141 vuschs.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
=== Il poet ===
Andrea Bezzola avaiva da dir qualchosa a sia Engiadina e vulaiva eir inviter ils Engiadinais e las Engiadinaisas per vzair la bellezza d'üna natüra alpina vairamaing grandiusa: il lei alpin, la larma dal vadret, l'aglia ed il girun. Minchataunt notet zieva sieu retuorn da la chatscha versins cun sias impreschiuns. Sia poesia raquinta da l'amur e dal plaschair da viver, la prümavaira, sur la cumpaschiun sociela, ma eir da tristezza famigliera fin a l'increschantüna, il cumgio ed il retuorn – ella raquinta d'experienzas umaunas. {{Citat|
''O nà, o madinà! eu non at he
smanchà, <br />
''meis bun pajais natal, ma chara val! <br />
''Ils sains da meis comün, il dutsch schuschur del Oen, <br />
''quels eu asaimper saint, tegn löng in maint. <br />
''Meis cour, quel he laschà in meis pajas amà, <br />
''nel god, sül prümaran, sül munt, nel plan! <br />
''Cur quel eu vögl chattar, stögl là darcho tuornar, <br />
''in meis löet natal, ma chara val. <br />
''O schi, o madischi! eu tuorn tar tai ün di, <br />
''tar tai per saimper star, là per possar. <br />
''Sco’l pitschen aviöl, vegn löng tscherchand il meil, <br />
''e cura l’he chattà, tuorn spert a chà.
|Andrea Bezzola}}
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
* {{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett|idiom=puter}}
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
3mc2fruij1hekl1km31orkfphnrtdzg
174410
174408
2026-09-28T14:12:39Z
Bild-Sprache
22665
174410
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly)<ref name=":1">{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett|idiom=puter}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]].<ref name=":1" /> Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]] ed Heidelberg, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura a Zernez.<ref name=":1" /> Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]»<ref name=":1" />. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela. Andrea Bezzola ho pers l'elecziun cun 131 vuschs per poch cunter J.U.Könz con 141 vuschs.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
=== Il poet ===
Andrea Bezzola avaiva da dir qualchosa a sia Engiadina e vulaiva eir inviter ils Engiadinais e las Engiadinaisas per vzair la bellezza d'üna natüra alpina vairamaing grandiusa: il lei alpin, la larma dal vadret, l'aglia ed il girun. Minchataunt notet zieva sieu retuorn da la chatscha versins cun sias impreschiuns. Sia poesia raquinta da l'amur e dal plaschair da viver, la prümavaira, sur la cumpaschiun sociela, ma eir da tristezza famigliera fin a l'increschantüna, il cumgio ed il retuorn – ella raquinta d'experienzas umaunas. {{Citat|
''O nà, o madinà! eu non at he
smanchà, <br />
''meis bun pajais natal, ma chara val! <br />
''Ils sains da meis comün, il dutsch schuschur del Oen, <br />
''quels eu asaimper saint, tegn löng in maint. <br />
''Meis cour, quel he laschà in meis pajas amà, <br />
''nel god, sül prümaran, sül munt, nel plan! <br />
''Cur quel eu vögl chattar, stögl là darcho tuornar, <br />
''in meis löet natal, ma chara val. <br />
''O schi, o madischi! eu tuorn tar tai ün di, <br />
''tar tai per saimper star, là per possar. <br />
''Sco’l pitschen aviöl, vegn löng tscherchand il meil, <br />
''e cura l’he chattà, tuorn spert a chà.
|Andrea Bezzola}}
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
* {{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett|idiom=puter}}
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
g5rdlo01c4pyky37rvi6mr2oc052xn9
174411
174410
2026-09-28T14:16:39Z
Bild-Sprache
22665
174411
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly)<ref name=":1">{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett|idiom=puter}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]].<ref name=":1" /> Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]] ed Heidelberg, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura a Zernez.<ref name=":1" /> Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]»<ref name=":1" />. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela. Andrea Bezzola ho pers l'elecziun cun 131 vuschs per poch cunter J.U.Könz con 141 vuschs.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
=== Il poet ===
Andrea Bezzola avaiva da dir qualchosa a sia Engiadina e vulaiva eir inviter ils Engiadinais e las Engiadinaisas per vzair la bellezza d'üna natüra alpina vairamaing grandiusa: il lei alpin, la larma dal vadret, l'aglia ed il girun. Minchataunt notet zieva sieu retuorn da la chatscha versins cun sias impreschiuns. Sia poesia raquinta da l'amur e dal plaschair da viver, la prümavaira, sur la cumpaschiun sociela, ma eir da tristezza famigliera fin a l'increschantüna, il cumgio ed il retuorn – ella raquinta d'experienzas umaunas. {{Citat|
''O nà, o madinà! eu non at he
smanchà, <br />
''meis bun pajais natal, ma chara val! <br />
''Ils sains da meis comün, il dutsch schuschur del Oen, <br />
''quels eu asaimper saint, tegn löng in maint. <br />
''Meis cour, quel he laschà in meis pajas amà, <br />
''nel god, sül prümaran, sül munt, nel plan! <br />
''Cur quel eu vögl chattar, stögl là darcho tuornar, <br />
''in meis löet natal, ma chara val. <br />
''O schi, o madischi! eu tuorn tar tai ün di, <br />
''tar tai per saimper star, là per possar. <br />
''Sco’l pitschen aviöl, vegn löng tscherchand il meil, <br />
''e cura l’he chattà, tuorn spert a chà.
|Andrea Bezzola}}
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
* {{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett|idiom=puter}}
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Scripturs]]
[[Categoria:Scripturs da la Svizra]]
[[Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner]]
[[Categoria:Politica svizra]]
[[Categoria:Politichers svizzers]]
[[Categoria:Politica dal chantun Grischun]]
f91dwo09om7dkkihj3ibvc8y81j8y50
174412
174411
2026-09-28T14:17:39Z
Bild-Sprache
22665
174412
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly)<ref name=":1">{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett|idiom=puter}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]].<ref name=":1" /> Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]] ed Heidelberg, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura a Zernez.<ref name=":1" /> Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]»<ref name=":1" />. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela. Andrea Bezzola ho pers l'elecziun cun 131 vuschs per poch cunter J.U.Könz con 141 vuschs.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
=== Il poet ===
Andrea Bezzola avaiva da dir qualchosa a sia Engiadina e vulaiva eir inviter ils Engiadinais e las Engiadinaisas per vzair la bellezza d'üna natüra alpina vairamaing grandiusa: il lei alpin, la larma dal vadret, l'aglia ed il girun. Minchataunt notet zieva sieu retuorn da la chatscha versins cun sias impreschiuns. Sia poesia raquinta da l'amur e dal plaschair da viver, la prümavaira, sur la cumpaschiun sociela, ma eir da tristezza famigliera fin a l'increschantüna, il cumgio ed il retuorn – ella raquinta d'experienzas umaunas. {{Citat|
''O nà, o madinà! eu non at he
smanchà, <br />
''meis bun pajais natal, ma chara val! <br />
''Ils sains da meis comün, il dutsch schuschur del Oen, <br />
''quels eu asaimper saint, tegn löng in maint. <br />
''Meis cour, quel he laschà in meis pajas amà, <br />
''nel god, sül prümaran, sül munt, nel plan! <br />
''Cur quel eu vögl chattar, stögl là darcho tuornar, <br />
''in meis löet natal, ma chara val. <br />
''O schi, o madischi! eu tuorn tar tai ün di, <br />
''tar tai per saimper star, là per possar. <br />
''Sco’l pitschen aviöl, vegn löng tscherchand il meil, <br />
''e cura l’he chattà, tuorn spert a chà.
|Andrea Bezzola}}
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
* {{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett|idiom=puter}}
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Scripturs]]
[[Categoria:Scripturs da la Svizra]]
[[Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner]]
[[Categoria:Politichers svizzers]]
[[Categoria:Politica dal chantun Grischun]]
eadg0q0bnvbvgjongkbhyer60scrg9i
174413
174412
2026-09-28T14:31:01Z
Bild-Sprache
22665
174413
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».<ref>Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, doi:10.5167/uzh-207361</ref>
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly)<ref name=":1">{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett|idiom=puter}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]].<ref name=":1" /> Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]] ed Heidelberg, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura a Zernez.<ref name=":1" /> Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]»<ref name=":1" />. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela. Andrea Bezzola ho pers l'elecziun cun 131 vuschs per poch cunter J.U.Könz con 141 vuschs.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
=== Il poet ===
Andrea Bezzola avaiva da dir qualchosa a sia Engiadina e vulaiva eir inviter ils Engiadinais e las Engiadinaisas per vzair la bellezza d'üna natüra alpina vairamaing grandiusa: il lei alpin, la larma dal vadret, l'aglia ed il girun. Minchataunt notet zieva sieu retuorn da la chatscha versins cun sias impreschiuns. Sia poesia raquinta da l'amur e dal plaschair da viver, la prümavaira, sur la cumpaschiun sociela, ma eir da tristezza famigliera fin a l'increschantüna, il cumgio ed il retuorn – ella raquinta d'experienzas umaunas. {{Citat|
''O nà, o madinà! eu non at he
smanchà, <br />
''meis bun pajais natal, ma chara val! <br />
''Ils sains da meis comün, il dutsch schuschur del Oen, <br />
''quels eu asaimper saint, tegn löng in maint. <br />
''Meis cour, quel he laschà in meis pajas amà, <br />
''nel god, sül prümaran, sül munt, nel plan! <br />
''Cur quel eu vögl chattar, stögl là darcho tuornar, <br />
''in meis löet natal, ma chara val. <br />
''O schi, o madischi! eu tuorn tar tai ün di, <br />
''tar tai per saimper star, là per possar. <br />
''Sco’l pitschen aviöl, vegn löng tscherchand il meil, <br />
''e cura l’he chattà, tuorn spert a chà.
|Andrea Bezzola}}
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
* {{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett|idiom=puter}}
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Scripturs]]
[[Categoria:Scripturs da la Svizra]]
[[Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner]]
[[Categoria:Politichers svizzers]]
[[Categoria:Politica dal chantun Grischun]]
otcihn6n3pnsrz8bse16nnde1gagoas
174446
174413
2026-09-28T19:31:04Z
Bild-Sprache
22665
/* Carriera politica */
174446
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».<ref>Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, doi:10.5167/uzh-207361</ref>
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly)<ref name=":1">{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett|idiom=puter}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]].<ref name=":1" /> Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]] ed Heidelberg, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura a Zernez.<ref name=":1" /> Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]»<ref name=":1" />. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela. Andrea Bezzola ho pers l'elecziun cun 131 vuschs per poch cunter J.U.Könz con 141 vuschs.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas. Que eir in sia vita privata in occasiun cun l'educaziun da sieus iffaunts, inua el mettaiva prioriteds sün fiduzcha ed il apell al sentimaint da respunsabilited ed onur, impe dals chastier.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
=== Il poet ===
Andrea Bezzola avaiva da dir qualchosa a sia Engiadina e vulaiva eir inviter ils Engiadinais e las Engiadinaisas per vzair la bellezza d'üna natüra alpina vairamaing grandiusa: il lei alpin, la larma dal vadret, l'aglia ed il girun. Minchataunt notet zieva sieu retuorn da la chatscha versins cun sias impreschiuns. Sia poesia raquinta da l'amur e dal plaschair da viver, la prümavaira, sur la cumpaschiun sociela, ma eir da tristezza famigliera fin a l'increschantüna, il cumgio ed il retuorn – ella raquinta d'experienzas umaunas. {{Citat|
''O nà, o madinà! eu non at he
smanchà, <br />
''meis bun pajais natal, ma chara val! <br />
''Ils sains da meis comün, il dutsch schuschur del Oen, <br />
''quels eu asaimper saint, tegn löng in maint. <br />
''Meis cour, quel he laschà in meis pajas amà, <br />
''nel god, sül prümaran, sül munt, nel plan! <br />
''Cur quel eu vögl chattar, stögl là darcho tuornar, <br />
''in meis löet natal, ma chara val. <br />
''O schi, o madischi! eu tuorn tar tai ün di, <br />
''tar tai per saimper star, là per possar. <br />
''Sco’l pitschen aviöl, vegn löng tscherchand il meil, <br />
''e cura l’he chattà, tuorn spert a chà.
|Andrea Bezzola}}
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
* {{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett|idiom=puter}}
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Scripturs]]
[[Categoria:Scripturs da la Svizra]]
[[Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner]]
[[Categoria:Politichers svizzers]]
[[Categoria:Politica dal chantun Grischun]]
hlnk9cn8o5hwr5if9ys9rifuh57gujn
174447
174446
2026-09-28T19:31:46Z
Bild-Sprache
22665
/* Carriera politica */
174447
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».<ref>Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, doi:10.5167/uzh-207361</ref>
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly)<ref name=":1">{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett|idiom=puter}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]].<ref name=":1" /> Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]] ed Heidelberg, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura a Zernez.<ref name=":1" /> Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]»<ref name=":1" />. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela. Andrea Bezzola ho pers l'elecziun cun 131 vuschs per poch cunter J.U.Könz con 141 vuschs.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas. Que eir in sia vita privata in occasiun cun l'educaziun da sieus iffaunts, inua el mettaiva prioriteds sün fiduzcha ed il apell al sentimaint da respunsabilited ed onur, impe da chastihs.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
=== Il poet ===
Andrea Bezzola avaiva da dir qualchosa a sia Engiadina e vulaiva eir inviter ils Engiadinais e las Engiadinaisas per vzair la bellezza d'üna natüra alpina vairamaing grandiusa: il lei alpin, la larma dal vadret, l'aglia ed il girun. Minchataunt notet zieva sieu retuorn da la chatscha versins cun sias impreschiuns. Sia poesia raquinta da l'amur e dal plaschair da viver, la prümavaira, sur la cumpaschiun sociela, ma eir da tristezza famigliera fin a l'increschantüna, il cumgio ed il retuorn – ella raquinta d'experienzas umaunas. {{Citat|
''O nà, o madinà! eu non at he
smanchà, <br />
''meis bun pajais natal, ma chara val! <br />
''Ils sains da meis comün, il dutsch schuschur del Oen, <br />
''quels eu asaimper saint, tegn löng in maint. <br />
''Meis cour, quel he laschà in meis pajas amà, <br />
''nel god, sül prümaran, sül munt, nel plan! <br />
''Cur quel eu vögl chattar, stögl là darcho tuornar, <br />
''in meis löet natal, ma chara val. <br />
''O schi, o madischi! eu tuorn tar tai ün di, <br />
''tar tai per saimper star, là per possar. <br />
''Sco’l pitschen aviöl, vegn löng tscherchand il meil, <br />
''e cura l’he chattà, tuorn spert a chà.
|Andrea Bezzola}}
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
* {{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett|idiom=puter}}
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Scripturs]]
[[Categoria:Scripturs da la Svizra]]
[[Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner]]
[[Categoria:Politichers svizzers]]
[[Categoria:Politica dal chantun Grischun]]
am0mbacajfswmsxxfr7lryfkedr285u
174448
174447
2026-09-28T19:40:07Z
Bild-Sprache
22665
/* Giazetta «Posta d'Engiadina» */
174448
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».<ref>Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, doi:10.5167/uzh-207361</ref>
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly)<ref name=":1">{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett|idiom=puter}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]].<ref name=":1" /> Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]] ed Heidelberg, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura a Zernez.<ref name=":1" /> Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]»<ref name=":1" />. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian. Quista aviava'l redigieu traunter 1871 fin 1872 e trattaiva dumandas politicas, socielas, economicas e religiusas in möd e lingua per il pövel. La giazetta ragiundschet per las relaziuns da quella vouta üna derasaziun remarchabla.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela. Andrea Bezzola ho pers l'elecziun cun 131 vuschs per poch cunter J.U.Könz con 141 vuschs.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas. Que eir in sia vita privata in occasiun cun l'educaziun da sieus iffaunts, inua el mettaiva prioriteds sün fiduzcha ed il apell al sentimaint da respunsabilited ed onur, impe da chastihs.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
=== Il poet ===
Andrea Bezzola avaiva da dir qualchosa a sia Engiadina e vulaiva eir inviter ils Engiadinais e las Engiadinaisas per vzair la bellezza d'üna natüra alpina vairamaing grandiusa: il lei alpin, la larma dal vadret, l'aglia ed il girun. Minchataunt notet zieva sieu retuorn da la chatscha versins cun sias impreschiuns. Sia poesia raquinta da l'amur e dal plaschair da viver, la prümavaira, sur la cumpaschiun sociela, ma eir da tristezza famigliera fin a l'increschantüna, il cumgio ed il retuorn – ella raquinta d'experienzas umaunas. {{Citat|
''O nà, o madinà! eu non at he
smanchà, <br />
''meis bun pajais natal, ma chara val! <br />
''Ils sains da meis comün, il dutsch schuschur del Oen, <br />
''quels eu asaimper saint, tegn löng in maint. <br />
''Meis cour, quel he laschà in meis pajas amà, <br />
''nel god, sül prümaran, sül munt, nel plan! <br />
''Cur quel eu vögl chattar, stögl là darcho tuornar, <br />
''in meis löet natal, ma chara val. <br />
''O schi, o madischi! eu tuorn tar tai ün di, <br />
''tar tai per saimper star, là per possar. <br />
''Sco’l pitschen aviöl, vegn löng tscherchand il meil, <br />
''e cura l’he chattà, tuorn spert a chà.
|Andrea Bezzola}}
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
* {{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett|idiom=puter}}
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Scripturs]]
[[Categoria:Scripturs da la Svizra]]
[[Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner]]
[[Categoria:Politichers svizzers]]
[[Categoria:Politica dal chantun Grischun]]
ftxc0v6pkmxu5eo2069iscgl8s7klgz
174449
174448
2026-09-28T19:42:17Z
Bild-Sprache
22665
/* Indicaziun da funtaunas */
174449
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».<ref>Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]</ref>
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (neda Gilly)<ref name=":1">{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett|idiom=puter}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]].<ref name=":1" /> Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]] ed Heidelberg, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura a Zernez.<ref name=":1" /> Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]»<ref name=":1" />. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian. Quista aviava'l redigieu traunter 1871 fin 1872 e trattaiva dumandas politicas, socielas, economicas e religiusas in möd e lingua per il pövel. La giazetta ragiundschet per las relaziuns da quella vouta üna derasaziun remarchabla.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela. Andrea Bezzola ho pers l'elecziun cun 131 vuschs per poch cunter J.U.Könz con 141 vuschs.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas. Que eir in sia vita privata in occasiun cun l'educaziun da sieus iffaunts, inua el mettaiva prioriteds sün fiduzcha ed il apell al sentimaint da respunsabilited ed onur, impe da chastihs.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
=== Il poet ===
Andrea Bezzola avaiva da dir qualchosa a sia Engiadina e vulaiva eir inviter ils Engiadinais e las Engiadinaisas per vzair la bellezza d'üna natüra alpina vairamaing grandiusa: il lei alpin, la larma dal vadret, l'aglia ed il girun. Minchataunt notet zieva sieu retuorn da la chatscha versins cun sias impreschiuns. Sia poesia raquinta da l'amur e dal plaschair da viver, la prümavaira, sur la cumpaschiun sociela, ma eir da tristezza famigliera fin a l'increschantüna, il cumgio ed il retuorn – ella raquinta d'experienzas umaunas. {{Citat|
''O nà, o madinà! eu non at he
smanchà, <br />
''meis bun pajais natal, ma chara val! <br />
''Ils sains da meis comün, il dutsch schuschur del Oen, <br />
''quels eu asaimper saint, tegn löng in maint. <br />
''Meis cour, quel he laschà in meis pajas amà, <br />
''nel god, sül prümaran, sül munt, nel plan! <br />
''Cur quel eu vögl chattar, stögl là darcho tuornar, <br />
''in meis löet natal, ma chara val. <br />
''O schi, o madischi! eu tuorn tar tai ün di, <br />
''tar tai per saimper star, là per possar. <br />
''Sco’l pitschen aviöl, vegn löng tscherchand il meil, <br />
''e cura l’he chattà, tuorn spert a chà.
|Andrea Bezzola}}
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
* {{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett|idiom=puter}}
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Scripturs]]
[[Categoria:Scripturs da la Svizra]]
[[Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner]]
[[Categoria:Politichers svizzers]]
[[Categoria:Politica dal chantun Grischun]]
fm4fec2ujt8b17jtg2l7b3i8ako8xlj
174450
174449
2026-09-28T19:43:15Z
Bild-Sprache
22665
174450
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».<ref>Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]</ref>
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (naschida Gilly)<ref name=":1">{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett|idiom=puter}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]].<ref name=":1" /> Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]] ed Heidelberg, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura a Zernez.<ref name=":1" /> Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]»<ref name=":1" />. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian. Quista aviava'l redigieu traunter 1871 fin 1872 e trattaiva dumandas politicas, socielas, economicas e religiusas in möd e lingua per il pövel. La giazetta ragiundschet per las relaziuns da quella vouta üna derasaziun remarchabla.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela. Andrea Bezzola ho pers l'elecziun cun 131 vuschs per poch cunter J.U.Könz con 141 vuschs.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas. Que eir in sia vita privata in occasiun cun l'educaziun da sieus iffaunts, inua el mettaiva prioriteds sün fiduzcha ed il apell al sentimaint da respunsabilited ed onur, impe da chastihs.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
=== Il poet ===
Andrea Bezzola avaiva da dir qualchosa a sia Engiadina e vulaiva eir inviter ils Engiadinais e las Engiadinaisas per vzair la bellezza d'üna natüra alpina vairamaing grandiusa: il lei alpin, la larma dal vadret, l'aglia ed il girun. Minchataunt notet zieva sieu retuorn da la chatscha versins cun sias impreschiuns. Sia poesia raquinta da l'amur e dal plaschair da viver, la prümavaira, sur la cumpaschiun sociela, ma eir da tristezza famigliera fin a l'increschantüna, il cumgio ed il retuorn – ella raquinta d'experienzas umaunas. {{Citat|
''O nà, o madinà! eu non at he
smanchà, <br />
''meis bun pajais natal, ma chara val! <br />
''Ils sains da meis comün, il dutsch schuschur del Oen, <br />
''quels eu asaimper saint, tegn löng in maint. <br />
''Meis cour, quel he laschà in meis pajas amà, <br />
''nel god, sül prümaran, sül munt, nel plan! <br />
''Cur quel eu vögl chattar, stögl là darcho tuornar, <br />
''in meis löet natal, ma chara val. <br />
''O schi, o madischi! eu tuorn tar tai ün di, <br />
''tar tai per saimper star, là per possar. <br />
''Sco’l pitschen aviöl, vegn löng tscherchand il meil, <br />
''e cura l’he chattà, tuorn spert a chà.
|Andrea Bezzola}}
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
* {{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett|idiom=puter}}
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Scripturs]]
[[Categoria:Scripturs da la Svizra]]
[[Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner]]
[[Categoria:Politichers svizzers]]
[[Categoria:Politica dal chantun Grischun]]
jpo05badtsbcb1nibok10zid8p4fp7v
174451
174450
2026-09-29T06:56:47Z
Bild-Sprache
22665
/* Il poet */
174451
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Andrea Bezzola.jpg|miniatura|Andrea Bezzola, 1860]]
'''Andrea Bezzola''' (nachieu ils 19 avrigl 1840 a Zernez, mort ils 10 schner 1897 a Turich) d'eira giurist, politicer, schurnalist, redactur e poet. Scu giurist d'eira'l avocat, güdisch chantunel e güdisch federal. Sül nivel politic d'eira'l il prüm landamma, alura cusglier dals stedis e finelmaing cusglier naziunel. Ultra da que d'eira'l fundatur e redactur da la giazetta «Posta d'Engiadina». Pupuler es el eir scu poet rumauntsch ed avaiva scrit numerusas poesias e texts da chanzuns in lingua materna. Traunter oter scrivaiva'l il text per üna da las prümas chanzuns in rumauntsch per cor viril, nempe «[[Adieu a l'Engiadina]]».<ref>Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 140–168. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]</ref>
== Vita e lavur ==
=== Infanzia e Giuventüna ===
Andrea Bezzola d'eira il figl da Dumeng Bezzola e Maria (naschida Gilly)<ref name=":1">{{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett|idiom=puter}}</ref>, chi'd es morta però bod, cur ch'el avaiva be och ans. Zieva la scoula primara frequentet el duos ans a l'institut a Porta a [[Ftan]].<ref name=":1" /> Quist giodaiva ün bun nom in [[Engiadina]] ed eir Andrea Bezzola as argordet pü tard gugent da quel. L'an 1855 entret el in la scoula chantunela e l'allogi dals fres Bezzola al «Pfisterbrunnen» as sviluppaiva bunamaing tar ün rendevouz dals Engiadinais. Cur ch'el d'eira in tschinchevla classa, es el gnieu fich amalo. La spraunza da garischun d'eira uschè pitschna, cha'l meidi da scoula ordinet ün trattamaint cun argient viv – da quel temp ourdvart ris-cho. Il giuven ho survit il trattamaint e s'ho remiss. L'an 1860 absolvet Andrea Bezzola sieu examen da matura ed ho in seguit cumanzo ün stüdi da giurisprudenza a Jena. Scu bgers oters students svizzers entret el in la societed «Arminiers» da l'alma mater a la Saale e dvantaiva zieva poch temp il president da quella. Sieu stüdi ho'l continuo a [[Berlin]], zieva a [[Turitg|Turich]] ed Heidelberg, inua sieu interess valaiva per l'istorgia e l'economia sociela.
=== Ingaschamaint per Zernez ===
L'an 1864 ho Andrea Bezzola aviert ün' advocatura a Zernez.<ref name=":1" /> Tar las trattaivas traunter la vschninauncha da [[Tarasp]] cun la societed Nairs davart las funtaunas minerelas aint il fuonz da la val, ho el do ün cussagl a la vschinauncha da Tarasp. L'an 1865 cumanzet sia carriera politica cun l'elecziun scu landamma e depüto da Surtsana aint il Grand cussagl. Quist elecziun es gnida confermeda per duos ans, chi d'eira extraordinari in quist temp.
Cun [[Zernez]], il sieu lö da vschinedi, restaiva'l in attachamaint düraunt tuot sia vita. Scu politiker as ingaschaiva'l per la modernisaziun da l'agricultura, per la promouva da creschentscha da chaschöl, l'allevamaint da muaglia e procuraiva per que pussibiliteds per la finanziaziun. Duraunt sieu presidi sun gnieus erigos a Zernez nouvs indrizs da scoula e da provedimaint. Ultra da que sun gnieus eir realisedas per amegldrer la sgürezza da la vschninauncha. Al listess mumaint chattaiva sia relaziun profuonda cun la patria engiadinaisa eir expressiun in sia poesia.
===== Ingaschamaint per la protecziun cunter incendis e sgüraunza da fö =====
L'an 1869 ardaiva [[Lavin]].<ref>''[https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:66c62800-8c9c-40e7-8825-e727007aa5d6 Avant 150 onns ha brischà Lavin]''. In: RTR, Telesquard ils 1 october 2019. Consulto ils 28 settember 2026. </ref> Andrea Bezzola as ingaschaiva per uordens da fö e lur realisaziun. In quist connex ho'l impustüt criticho las lavurs da nettageda insufficiaintamaingas dals chamins. El avertaiva eir la glieud sur las greivas catastrofas d'inscendis, chi pudessan esser la consequenza da la prevenziun insufficiainta – scu sch'el vess previss il grand incendi da Zernez: Ils 7 settember 1872 es ruot our a Zernez ün desastrus incendi da vschinauncha. Intaunt d'eira Andrea Bezzola a chatscha cul minister O.Guidon e pernottaiva in l'ustaria dal [[Pass dal Fuorn]]. Il cotschen sgrischaivel vi dal tschêl avaivani observo. Al retuorn chattetan els lur bella vschninauncha arsa giò. Andrea Bezzola as ingaschaiva cun granda passiun persunela e finanziela per la reconstrucziun da sieu lö da vschinedi ed il sustegn economic dals pertuchos.
{{Citat|
''O nà, o madinà <br />
''ch'eu non at he smanchà <br />
''meis char comün natal …
|Andrea Bezzola}}
=== Giazetta «Posta d'Engiadina» ===
Andrea Bezzola mettaiva l'an 1871 in vita la sia «[[Posta d'Engiadina]]»<ref name=":1" />. Da quel temp cumparittan in Engiadina püssas giazettas rumauntschas: Il «[[Fögl d'Engiadina]]» gniva stampo daspö l'an 1868 in la stamparia S.Fissler a [[Samedan]] – in vallader. «[[Il Progress]]» gniva stampo a [[Strada en Engiadina|Strada]] – in puter. La Andrea Bezzola «Posta d'Engiadina» gniva stampeda a [[Cuira]] in la stamparia Senti e Casanova – in dialect zernezian. Quista aviava'l redigieu traunter 1871 fin 1872 e trattaiva dumandas politicas, socielas, economicas e religiusas in möd e lingua per il pövel. La giazetta ragiundschet per las relaziuns da quella vouta üna derasaziun remarchabla.
Scu redactur da sia giazetta accumpagnaiva'l in ün möd critic la lavur da la regenza grischuna e dal Grand cussalg. El salüdaiva refuormas scu p.ex. pü grands subzidis per scoulas e megldras pejas per impiegos chantunels. Ma sias activitedas publicisticas haun però eir do andit a sia sconfitta scu landamma l'an 1873. In sia giazetta «Posta d'Engiadina» avaiva'l p. ex. publicho las actas d'ün process istoric cunter Jenal. Quist d'eira gnieu rinfatscho aint il 17evel tschientiner dad avair mno üna banda da delinquents, chi faiva sia malfatta traunter Lavin e Zernez. In consequenza da quista publicaziun faiva la figlioulaunza da Jenal opposiziun a la candidatura da Bezzola. Eir tals votants catolics ho'l chatto opposiziun: in sia «Posta d'Engiadina» as avaiva'l confrunto criticamaing cun l'infallibilited papela. Andrea Bezzola ho pers l'elecziun cun 131 vuschs per poch cunter J.U.Könz con 141 vuschs.
=== Carriera politica ===
Andrea Bezzola d'eira ün politiker liberel e d'eira oriento a refuormas da sieu temp. El s'ingaschaiva per uteruras refuormas democraticas. Que eir in sia vita privata in occasiun cun l'educaziun da sieus iffaunts, inua el mettaiva prioriteds sün fiduzcha ed il apell al sentimaint da respunsabilited ed onur, impe da chastihs.
'''Politica chantunela:''' El pretendaiva ün sistem d'impostas pü güst – eir sch'el scu vschin bainsituo pudess esser pertucho da que – scu eir üna procedura civila bunmarcheda e concepida in ün möd democratic. El s'ho ingascho per üna sgüraunza d'edifizis ed insembel cun J.U. Könz per üna regulaziun da trafic sün via confuorma. Eir ho'l sustgnieu üna subvenziun chantunela per la colliaziun da la viafer orientela.
'''Politica federela:''' L'an 1880 es Andrea Bezzola gnieu elet aint il Cussagl dals chantuns, ho però pers sieu mandat già l'an zieva. Ün an pü tard – l'an 1882 – al gratagiaiva l'elecziun aint il Cussegl naziunel e dvantet già zieva duos ans vicepresident da quel e daspö 1885/86 president. Aint il Cussegl naziunel restaiva'l fin 1893. Politicamaing papreschantet el ün centralissem modero ed occupet scu president da bgers ans dal partieu liberel üna pusiziun da guida aint il liberalissem grischun. El ho collavuro in numerusas cumischiuns parlamentarias, traunter oter a reguard scussiun e fallimaint, a reguard bancanotas ed a reguard rapreschantanza svizra a l'ester. Impü ho'l collavuro tar l'unificaziun dal dret federel e tar lavuors preparatoricas per ün dret penel federal.
=== Güdisch federel ===
Per Andrea Bezzola significhaiva la güstia materiela dapü scu las reglas da dret formelas. Per que d'eira per Andrea Bezzola il lavur scu güdisch da pü cun sen scu la lavur d'ün avocat. In vschinauncha e cumön, ho'l surpliglio üna pruna d'uffizis ed as ho ingascho per la refuorma dal güdisch grischun ed eir per vschinaunchas pü ablas da viver. Traunter ils ans 1873 fin 1875 d'eira'l part dal Cussegl pitschen (hozindi: Cusegl guvernativ). Eir da quel temp consistaiva il Cussagl pitchen da tschinch persunas. Andrea Bezzola vala scu pionier per la sgüraunza chantunela da fö ed ho miss in vita il concept, cha münch'ün chi d'es part dal Cussegl pitschen stuvess esser respunsabel per ün departamaint.
Traunter ils ans 1875 fin 1894 d'eira'l güdisch chantunel. Sia reputaziun scu güdisch sün s-chelin federel as muossaiva già l'an 1890. In quel temp ho il [[Cussegl federal svizzer|Cussagl federel]] surdero a Andrea Bezzola la lezcha scu cumissari federel düraunt ils disgusts politics aint il [[Chantun Tessin|Tessin]]. Per quist'incumbenza as qualifichaiva Andrea Bezzola impustüt cun sia experienza politica e giuridica scu eir sias bunas cugnuschentschas taliaunas. Eir aint il militari faiva Bezzola giurdicamaing e vaiva aintalo scu giüdisch superiur il rang d'ün colonel.
L'an 1893 gnit el elet scu güdisch federel in occasiun da l'ingrandimaint dal Tribunel federal. Güst al cumanzamaint da sia acitvited d'eira el confrunto cun üna granda chargia da lavur e cun püs cas cumplexs, traunter oter proceduras davart üna societed da cement a [[Neuchâtel]] e davart concessiuns da la viafer dal nordost. Auncha düraunt sieu uffizi scu güdisch federel ho'l do sü l'orma als 10 schner 1897 a Turich in l'etet da 57 ans.
=== Il poet ===
Andrea Bezzola avaiva da dir qualchosa a sia Engiadina e vulaiva eir inviter ils Engiadinais e las Engiadinaisas per vzair la bellezza d'üna natüra alpina vairamaing grandiusa: il lei alpin, la larma dal vadret, l'aglia ed il girun. Minchataunt notet zieva sieu retuorn da la chatscha versins cun sias impreschiuns. Sia poesia raquinta da l'amur e dal plaschair da viver, la prümavaira, sur la cumpaschiun sociela, ma eir da tristezza famigliera fin a l'increschantüna, il cumgio ed il retuorn – ella raquinta d'experienzas umaunas. {{Citat|
''O nà, o madinà! eu non at he
''smanchà, <br />
''meis bun pajais natal, ma chara val! <br />
''Ils sains da meis comün, il dutsch schuschur del Oen, <br />
''quels eu asaimper saint, tegn löng in maint. <br />
''Meis cour, quel he laschà in meis pajas amà, <br />
''nel god, sül prümaran, sül munt, nel plan! <br />
''Cur quel eu vögl chattar, stögl là darcho tuornar, <br />
''in meis löet natal, ma chara val. <br />
''O schi, o madischi! eu tuorn tar tai ün di, <br />
''tar tai per saimper star, là per possar. <br />
''Sco’l pitschen aviöl, vegn löng tscherchand il meil, <br />
''e cura l’he chattà, tuorn spert a chà.
|Andrea Bezzola}}
== Litteratura ==
* ''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: [[Annalas da la Societad Retorumantscha|Annalas da la Societad Retorumauntscha]]. Tom 23, Samedan 1909 (DOI [[doi:10.5169/seals-187519|10.5169/seals-187519]]). Consulto ils 17 settember 2026.
* {{E-LIR|335|Bezzola, Andrea|autur=Jürg Simonett|idiom=puter}}
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Scripturs]]
[[Categoria:Scripturs da la Svizra]]
[[Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner]]
[[Categoria:Politichers svizzers]]
[[Categoria:Politica dal chantun Grischun]]
aolw40cqguz2ttfsonyg54tahpq4lyl
Utilisader:Bild-Sprache/Andrea Bezzola
2
14982
174409
2026-09-28T14:11:32Z
Bild-Sprache
22665
Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Andrea Bezzola]] a [[Andrea Bezzola]]
174409
wikitext
text/x-wiki
#RENVIAMENT [[Andrea Bezzola]]
iiuce19huho82bp1vz81nz1fo5o078p