Wikipedia rmwiki https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Multimedia Spezial Discussiun Utilisader Utilisader discussiun Wikipedia Wikipedia discussiun Datoteca Datoteca discussiun MediaWiki MediaWiki discussiun Model Model discussiun Agid Agid discussiun Categoria Categoria discussiun TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion Norvegia 0 857 174527 173172 2026-10-04T01:34:00Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 174527 wikitext text/x-wiki {{Infobox terra |NUM = <font size="+1">'''Reginavel da la Norvegia'''</font><br /> '''Kongeriket Norge'''<font size="-1"> (bokmål)</font><br />'''Kongeriket Noreg'''<font size="-1"> (nynorsk)</font><br />'''Norgga gonagasriika'''<font size="-1"> (nordsamisk)</font> |MALETG-BANDIERA = Flag of Norway.svg |MALETG-BANDIERA-LADEZZA = 160px |MALETG-BANDIERA-ROM = gea |ARTITGEL-BANDIERA = |MALETG-VOPNA = Coat of Arms of Norway.svg |MALETG-VOPNA-LADEZZA = 70px |ARTITGEL-VOPNA = |PAROLA = |LINGUA-UFFIZIALA = [[lingua norvegiaisa|norvegiais]] (bokmål e nynorsk)<br /><small>regiunal: [[lingua dals Sams|sami]] e kven ([[lingua finlandaisa|finlandais]])</small> |CHAPITALA = [[Oslo]] |FURMA-DA-STADI = monarchia constituziunala cun ferms tratgs parlamentars |FURMA-DA-REGENZA = |SCHEF-DA-STADI = retg [[:no:Haakon VIII|Haakon VIII]] |SCHEF-DA-REGENZA = primminister [[:no:Jonas Gahr Støre|Jonas Gahr Støre]] |SURFATSCHA = 385&nbsp;207<ref name="kart">[https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/ Arealstatistics for Norway 2020, Kartverket, mapping directory for Norway] Accessdate=2020-03-10</ref> |ABITANTS = 5&nbsp;627&nbsp;400<ref name="ssbf">[https://www.ssb.no/en/befolkning/folketall/statistikk/befolkning Population, january 01 2026, Statistics Norway] Accessdate=2026-02-26</ref><small>(2026)</small> |SPESSEZZA-DA-LA-POPULAZIUN = 14,6 |MUNAIDA = curuna norvegiaisa (NOK) |INDEPENDENZA = |IMNI-NAZIUNAL = ''[[Ja, vi elsker dette landet]]''<br />[[File:Norway (National Anthem).ogg]] |DI-DA-LA-FESTA-NAZIUNALA = 17 da matg |FUNDAZIUN = |ZONA-D-URARI = UTC+1 MEZ<br />UTC+2 MESZ (dal mars fin l’october) |NUMER-DA-L-AUTO = N |INTERNET-TLD = .no |PRESELECZIUN-TELEFON = +47 |MALETG-POSIZIUN = |MALETG1 = Map_Norway_political-geo.png }} La '''Norvegia''' (uffizial Reginavel da la Norvegia, norvegiais ''Kongeriket Norge/Noreg'', nordic vegl ''*Norðvegr, Norvegr, Noregr'' ‹via dal nord›) è in stadi situà en l’[[Europa dal Nord]]. La Norvegia sa chatta sin la [[Peninsla Scandinava]]; il pajais cunfinescha en l’ost cun la [[Svezia]] ed en il nordost cun la [[Finlanda]] e la [[Russia]]. La zona economica da la Norvegia en la [[Mar dal Nord]] tutga en il sid sin quella dal [[Danemarc]] ed en il vest sin quella da la [[Scozia]]. La furma statala correspunda a quella d’ina monarchia constituziunala cun ferms tratgs parlamentars. Il Reginavel è organisà sco stadi unitar decentral. Il ''Human Development Index'' classifitgescha la Norvegia sco in dals stadis ils pli sviluppads dal mund.<ref>[https://web.archive.org/web/20111220212031/http://www.igbp.net/download/18.20d892f132f30b443080002610/HDI-HSDI_ranks.pdf Human Development Index] (consultà ils 11 da december 2011).</ref> == Geografia == === Pajais continental === [[Datoteca:Oslo_rådhus_(by_alexao).jpg|thumb|220px|Chasa municipala dad Oslo]] [[Datoteca:Geiranger2.JPG|thumb|220px|[https://goo.gl/maps/cyA33CSmrTo Il Fiord da Geiranger]]] [[Datoteca:Midnight_sun.jpg|thumb|220px|Sulegl da mesanotg al Cap Nord]] La Norvegia ha ina lunghezza considerabla: la lingia directa da [[Kristiansand]] en il sid fin a [[Hammerfest]] en vischinanza dal [[Cap Nord]] mesira 1572&nbsp;km, pia 43&nbsp;km dapli che la lingia directa da Kristiansand fin a [[Genua]] a la [[Mar Mediterrana]].<ref>[http://www.entfernungsrechner.net/de/distance/city/3149318/city/779683 Kristiansand – Hammerfest]</ref> Il cunfin cun la [[Svezia]] mesira 1619&nbsp;km, cun la [[Finlanda]] 727&nbsp;km e cun la [[Russia]] 196&nbsp;km. ==== Geologia e cuntrada ==== La cuntrada da la Norvegia è segnada da massivs da muntognas e da planiras autas crivas, ils ''fjells''. 26 pizs tanschan sur 2300 meters sur mar. Il punct il pli aut da la terra franca furma il [[Galdhøpiggen]] (2469&nbsp;m&nbsp;s.m.) ch’è situà en la chadaina da [[Jotunheimen]]. Il fund da la Norvegia consista per gronda part d’in grip fitg dir che sa cumpona da silur, cambrium ed eozoicum e ch’è vegnì faudà en in’èra geologica spezialmain veglia (uschenumnada orogenesa caledonica). La surfatscha dal pajais è vegnida modellada surtut tras las differentas glazialisaziuns dals temps fraids. La furma topografica la pli enconuschenta èn ils fiords situads a la riva. En medema moda èn sa furmads ils lais a l’intern, tar ils quals i sa tracta pia da lais da fiords. Il pli grond lai è il [[Mjøsa]] che cumpiglia ina surfatscha da radund 365 km² (quai che correspunda a ca. dus terz dal [[Lai da Constanza]]). Sco il [[Fiord dad Oslo]] n’è el betg d’origin puramain glazial, mabain fa part d’ina ruttadira da foss. L’erosiun pli giuvna tras flums ed auals è plitost pitschna. Perquai è il pajais segnà da blers cataracts e d’autas cascadas ed ils flums ch’èn ritgs da peschs culan tras blers lais natirals. En autezzas pli basas existan diversas furmas da collinas da morenas, tranter auter ils ''esker'' u ''ås'' ch’èn vegnids furmads d’aua da naiv. ==== Flums ==== Il pli lung flum dal pajais, il [[Glomma]], ha ina lunghezza da 601 km e sbucca a [[Fredrikstad]] en il Fiord dad Oslo. Ina pitschna part da ses affluents deriva da la [[Svezia]]. La pli gronda regiun da la Svezia che defluescha vers la Norvegia è l’intschess dal [[Trysilelva]] (che sa numna en Svezia Klarälv). Er vers nord na suonda il cunfin statal betg exactamain il sparta-auas principal da la [[Scandinavia]]; uschia cula l’aua da regiuns norvegiaisas pli pitschnas vers la [[Mar da l’Ost]] e quella da regiuns svedaisas pli pitschnas vers la [[Mar dal Nord]]. Perquai che blers flums culan tras lais, portan las singulas parts da lur curs savens differents nums. === Costa === ==== Furma ==== La costa da l’[[Atlantic]] cumpiglia radund 25&nbsp;000&nbsp;km (ensemen cun la costa da tut las inslas schizunt sur 80&nbsp;000&nbsp;km). Questa immensa lunghezza è d’attribuir als blers golfs da furma graschla e lunghenta, ils fiords che mainan per part l’aua da mar salada fin lunsch viaden en l’intern dal pajais. Senza ils fiords mesirass il cunfin vers l’Atlantic ca. 2650&nbsp;km. La terra franca vegn circumdada da radund 150&nbsp;000 inslas. Las gruppas d’inslas las pli enconuschentas èn las [[Lofoten]] e las [[Vesterålen]] ch’èn tuttas duas situadas al nord dal [[circul polar]]. Ad omaduas gruppas vegn attribuida l’insla [[Hinnøya]] che furma cun ina surfatscha da 2204&nbsp;km² la pli gronda insla norvegiaisa situada en vischinanza da la costa. Sco quai ch’i n’è betg da spetgar auter per in pajais muntagnard, è la gronda part da las costas grippusa. Be en lieus protegids datti pitschnas rivas da sablun. En tschertas regiuns datti sper inslas che vargan aut sur l’aua ora er muts grippus (''skjær'' u ''skjer'') che s’auzan be pauc sur las undas. ==== Fluss e refluss ==== Il cumportament dal fluss e refluss da la mar sa differenziescha marcantamain da la situaziun a la costa meridiunala ed occidentala da la [[Mar dal Nord]]. Il livel da l’aua crescha e tschessa en general be pauc e la differenza da temp tranter il livel il pli bass ed il pli aut è en general pli curta che a la costa tudestga. === Auters territoris === Dal Reginavel da la Norvegia fan er part, sper il territori principal continental, gruppas d’inslas situadas en l’[[Atlantic dal Nord]] resp. en l’[[Ocean Arctic]], numnadamain [[Svalbard]] cun [[Spitzbergen]] e l’[[Insla dals Urs]] sco er l’insla [[Jan Mayen]]. Sut administraziun norvegiaisa sa chatta er l’[[Insla Bouvet]] en l’[[Ocean Antarctic]]. Ella na vala però betg sco part dal Reginavel da la Norvegia, mabain sco territori dependent. Dus ulteriurs territoris che sa chattan en il sid dal 60avel grad da latituda n’èn betg renconuschids a nivel internaziunal sco territori suveran norvegiais. I sa tracta da l’[[Insla Peter I]] en l’[[Ocean Antarctic]] e da la [[Terra da la Regina Maud]] en l’[[Antarctica]] (che furma il sectur dal continent antarctic situà tranter 20° vest e 45° ost). === Grondas citads ed aglomeraziuns === Sper la chapitala [[Oslo]] (626&nbsp;000 abitants) existan en la Norvegia trais ulteriuras citads cun dapli che 100&nbsp;000 abitants; igl èn quai [[Bergen]] (269&nbsp;000), [[Trondheim]] (180&nbsp;000) e [[Stavanger]] (130&nbsp;000). Grondas zonas d’aglomeraziun furman las citads [[Fredrikstad]] (77&nbsp;849) e [[Sarpsborg]] (54&nbsp;136) cun total 131&nbsp;985 abitants sco er [[Drammen]] (66&nbsp;802) cun parts da las vischnancas da [[Lier]], [[Nedre Eiker]] ed [[Øvre Eiker]] cun bundant 100&nbsp;000 abitants. == Clima == En la Norvegia spartan las Muntognas Scandinavas la graschla strivla da costa occidentala (umida) dal territori da l’ost ch’è segnà d’in clima continental. La costa dal vest enconuscha in clima ordvart miaivel ed umid per quests grads da latituda settentriunals. Il motiv furma il [[Current da l’Atlantic dal Nord]] che maina aua chauda da grads da latituda meridiunals fin lunsch vers nord. La costa resta pli u main l’entir enviern libra da glatsch; medemamain sa fa l’effect mitigiant da la mar sentir en la temperatura da l’aria (ca. −5&nbsp;°C fin +2&nbsp;°C). L’umiditad che vegn absorbada da la mar plova a terra a la vart occidentala da la muntogna. La citad da [[Bergen]] vala uschia sco ina da las citads las pli ritgas da plievgia da l’[[Europa]]. Da l’autra vart da la muntogna è la quantitad da las precipitaziuns plitost bassa. En il vest sa sminuescha quella era dal sid vers il nord ed è en general bundant pli bassa la primavaira che l’atun. Vers l’intern dal pajais sa fa valair il clima continental: las precipitaziuns èn pli bassas, las temperaturas pli autas durant la stad, ma er bundant pli bassas durant l’enviern; l’amplituda da la temperatura è qua pia bler pli gronda che a la costa dal vest. == Flora e fauna == En la Norvegia vivan bundant 1300 spezias da plantas da sem e da fletga. Bundant la mesadad da questas spezias cumparan en guauds da feglia e guauds da guglias cun lur caracteristicas da spazi da viver specificas. En la Norvegia existan er bundant 40&nbsp;000 lais e fitg bleras palids e territoris umids cun la flora correspundenta. Plinavant èn quests grads da latituda settentriunals segnads d’in ritg dumber da litgens, mistgels e bulieus.<ref>Areguard la flora cf. Per Roger Lauritzen: ''Skog–Norge''. Gyldendal, Oslo 2009, ISBN 978-82-525-7312-1.</ref> Sco la flora sa differenziescha er la fauna da la Norvegia fermamain en la part meridiunala ed en la part settentriunala dal pajais. Ils animals ch’èn da chasa en il sid na sa distinguan strusch da quels da l’[[Europa Centrala]]. Il chavriel, il tais, il tschierv ed auters animals da guaud n’èn naginas raritads. Vers nord suondan lura animals ch’èn s’adattads a las cundiziuns da viver pli crivas. Derasà vastamain è il ren; ins po er scuntrar l’urblauna, la ludra da naiv, il luf e la vulp polara. Sco en l’entira Europa dal Nord è er l’elan derasà en ils guauds da la Norvegia; per al pudair scuntrar fan ins però il meglier da sa participar ad in dals numerus safaris d’elan che vegnan purschids en tut il pajais. Ils peschs ils pli frequents èn la ringia ed il merluz (en las mars) resp. il salmun, il scarun ed il salmelin (en ils fiords ed en las auas a l’intern dal pajais). In utschè da mar marcant furma la sfunsella (''Fratercula arctica'') cun ses bec colurà che regorda ad in papagagl. == Populaziun == === Dumber d’abitants e cumposiziun === [[Datoteca:Havreskjering_Fossheim_Lindahl.jpeg|thumb|200px|Racolta d’avaina a Fossheim (Jølster), ca. 1880]] Da la populaziun dal pajais vivan 75&nbsp;% en las citads pli grondas e 25&nbsp;% sin la champagna. Significativ per il pajais è che la spessezza da la populaziun è plitost auta en il sid dal pajais e per lung da la costa dal vest, entant ch’ella è bundant pli bassa en il nord. Anc pli fitg divergescha la cifra sch’ins cumpareglia las regiuns dal pajais situadas a la mar cun quellas a l’intern dal pajais ch’èn bler main populadas (surtut las planiras autas). En il decurs dal 20avel tschientaner è il dumber d’abitants quasi sa dublegià: l’onn 1900 dumbrava il pajais 2,21 milliuns abitants, il 2013 5,05 milliuns. Actualmain dumbra la Norvegia ina da las pli autas creschientschas demograficas da l’Europa. Quai è d’attribuir d’ina vart a l’auta quota da naschientschas, da l’autra vart a forzas da lavur estras, ma adina pli fitg er a pensiunaris bainstants che vegnan da l’exteriur en la Norvegia a passentar lur saira da la vita. Cun in dumber tranter 60&nbsp;000 e 100&nbsp;000 viva en il nord da la Norvegia la pli gronda cumpart dal pievel indigen dals Sams. Il status da minoritads naziunalas renconuschidas possedan er ils Skogfinner, ils Kvener, ils uschenumnads Tatere (viagiants), ils Roma ed ils Gidieus. Il prim da schaner 2012 vivevan en la Norvegia 655&nbsp;170 immigrants (u 13,1&nbsp;% da la populaziun totala); tenor la definiziun dal pajais èn quai umans dals quals omadus geniturs èn naschids a l’exteriur. Bundant in terz dals immigrants posseda il dretg da burgais norvegiais. La repartiziun sin ils singuls pajais d’origin vesa or sco suonda (situaziun dal 2012): [[Pologna]] (72&nbsp;103), [[Svezia]] (36&nbsp;578), [[Pakistan]] (32&nbsp;737), [[Somalia]] (29&nbsp;395), [[Irac]] (28&nbsp;935), [[Germania]] (25&nbsp;683), [[Lituania]] (23&nbsp;941), [[Vietnam]] (20&nbsp;871), [[Danemarc]] (19&nbsp;823), [[Iran]] (17&nbsp;913), [[Russia]] (16&nbsp;833), [[Tirchia]] (16&nbsp;742).<ref>[https://web.archive.org/web/20120720105437/http://www.ssb.no/emner/02/01/10/innvbef/tab-2012-04-26-01.html ''Folkemengde 1. januar 2011 og 2012 og endringene i 2011, etter innvandringskategori og landbakgrunn. Absolutte tall''] (consultà ils 21 da favrer 2013).</ref> === Occupaziun === Tenor indicaziuns da l’uffizi naziunal da statistica eran la fin dal 2012 radund 86&nbsp;000 persunas senza lavur. Quai correspunda ad ina quota da 3,2&nbsp;% (immigrants 6,0&nbsp;%)<ref>[https://archive.md/20130413222935/http://www.ssb.no/emner/06/01/aku/tab-2013-01-30-18.html ''Arbeidsledige 15-74 år, etter kjønn og alder (AKU). 1000 og prosent''] (consultà ils 21 da favrer 2013).</ref> che giascha lunsch sut la media dals pajais da l’[[UE]] e da l’[[OECD]]. La Norvegia enconuscha dapi in tschert temp in manco acut da forzas da lavur qualifitgadas. Perquai vegnan recrutadas intenziunadamain forzas da lavur da l’UE. Per augmentar l’attractivitad per lavurers esters, conceda il stadi norvegiais divers agids da partenza e stimuls finanzials durant ils emprims 24 mais. === Religiun === La pli gronda cuminanza religiusa furma la baselgia populara evangelic-luterana che vegn manada dal preses da la conferenza dals uvestgs. Dapi il 1851 disponan tut ils Norvegiais dal dretg d’exercitar libramain la religiun. Radund diesch procent prendan part regularmain al servetsch divin u ad autras occurrenzas religiusas. La repartiziun da la populaziun sin las singulas cuminanzas religiusas sa preschenta suandantamain (situaziun dal 2011): commembers da la baselgia norvegiaisa 79&nbsp;%, muslims, 2&nbsp;%, baselgia roman-catolica 2&nbsp;%, auters cristians 4&nbsp;%, budists 0,3&nbsp;%, senz’appartegnientscha ad ina cuminanza religiusa 13&nbsp;%.<ref>[http://www.ssb.no/trosamf/ Cuminanzas religiusas] ''Statistics Norway'' (consultà ils 23 da fanadur 2012).</ref> En la Norvegia exista in’associaziun umanistica, il ‹Human-Etisk Forbund›, che furma ina cuminanza da la concepziun dal mund areligiusa e senza confessiun. L’organisaziun è vegnida fundada il 1956 e cumpigliava il 2011 radund 80&nbsp;000 commembers (radund 1,6&nbsp;% da la populaziun).<ref>[https://web.archive.org/web/20150924031806/http://www.human.no/Aktuelt/Nyheter/2012/April/900000-kan-tenke-seg-a-bli-HEF-medlem www.human.no]</ref> == Furmaziun == L’obligaziun d’ir a scola è vegnida introducida en la Norvegia il 1739. Il 1889 è vegnì fixà ch’il temp da scola obligatoric dura set onns, il 1969 è quel vegnì augmentà sin nov ed il 1997 sin diesch onns. Ils uffants cumenzan la scola en la vegliadetgna da tschintg u sis onns. La gronda part dals scolars frequenta suenter la dieschavla classa ina scola cuntinuanta; quellas sa dividan en scolas che correspundan al stgalim gimnasial superiur e talas ch’èn cumparegliablas cun in emprendissadi cun scola professiunala obligatorica. Roms d’instrucziun en la scola fundamentala èn: norvegiais, englais (a partir da l’emprima classa), matematica, instrucziun sociala (istorgia, politica, geografia, sociologia), art e lavurs manualas, scienza ed ambient, alimentaziun e sanadad, musica, sport, religiun ed etica, informatica (rom d’elecziun), segunda lingua estra a partir da la 8avla classa (tudestg, spagnol u franzos). Scolars sams han il dretg da vegnir instruids en sami sch’els èn da chasa en territori samic u sch’els furman ina gruppa d’almain diesch scolars. Per uffants d’immigrants en la vegliadetgna da scola sto il stadi norvegiais porscher en mintga communa curs da lingua gratuits. Per fugitivs datti curs da lingua e d’integraziun gratuits en rom da la furmaziun dals creschids. Tgi che studegia po retrair en Norvegia in credit da furmaziun, il ''studielån''. Plinavant exista in vast sistem da furmaziun da creschids che stat a disposiziun a tut las persunas che vivan en il pajais. == Statistica == L’aspectativa da vita muntava il 2011 ad 80,5 onns (umens 78 onns, dunnas 83 onns). Il dumber da naschientschas cumpigliava il 2007 13 sin 1000 abitants, pia bundant dapli che la mortalitad cun 8,3 sin 1000 abitants. Da las expensas publicas sa repartivan il 2006 17,0&nbsp;% sin la sanadad, 12,6&nbsp;% sin la prevenziun per la vegliadetgna, 13,9&nbsp;% sin furmaziun ed educaziun, 4,0&nbsp;% sin il militar e 0,4&nbsp;% sin la protecziun da l’ambient. == Linguas == [[Datoteca:Norwegianmalforms-univ.png|thumb|200px|Varietad dominanta en las vischnancas norvegiaisas: bokmål/riksmål (cotschen), nynorsk (blau), nagina dominanza (grisch)]] Tar il norvegiais sa tracti d’ina lingua nordgermana ch’è per part influenzada fermamain dal bass tudestg mesaun. La lingua scritta sa divida en duas varietads: radund 85–90 % dals indigens scrivan bokmål (verbal: ‹lingua da cudesch›) u riksmål (‹lingua dal reginavel›, senza status uffizial), in idiom che po vegnir resguardà sco varianta dal danais influenzada dals dialects da la Norvegia da l’Ost. Radund 10–15 % scrivan nynorsk (‹norvegiais nov›). Questa varietad, che vegniva numnada fin il 1929 landsmål, è renconuschida dapi il 1885 sco segunda lingua scritta. Ella è vegnida sviluppada dad [[Ivar Aasen]] a basa dals dialects che vegnan discurrids en il vest dal pajais e vegn surtut duvrada a la costa dal vest, en la regiun dals fiords ed en parts dal [[Telemark]]. En scola ston scolars norvegiais emprender tant bokmål sco er nynorsk. Sco lingua discurrida han ils dialects mantegnì fin oz lur posiziun dominanta. Sper il norvegiais vegnan discurridas da minoritads naziunalas las suandantas linguas: sami (radund 10&nbsp;000 fin 20&nbsp;000 persunas) e kven u finlandais (10&nbsp;000 fin 15&nbsp;000) surtut en il nord dal pajais, plinavant romani e jiddic (mintgamai radund 1000 persunas).<ref name="Språkrådet 2003"> Lars Anders Kulbrandstad: [http://www.sprakrad.no/Toppmeny/Publikasjoner/Spraaknytt/Arkivet/2003/1_2/Minoritetsspraak/ ''Minoritetsspråk og minoritetsspråkbrukere i Norge'']. En: ''Språknytt 2003/1–2''. Språkrådet. Oslo 2003 (consultà ils 25 da favrer 2011).</ref> En las communas cun maioritad samica è il sam dapi il 1992 in rom da scola obligatoric. En scola emprendan ils Norvegiais englais sco emprima lingua estra e pon silsuenter eleger tranter tudestg, spagnol e franzos sco segunda lingua estra. Enfin ils onns 1950 furmava il tudestg tradiziunalmain l’emprima lingua estra (tant en la Norvegia sco er en l’ulteriura Scandinavia); oz è però l’englais derasà il pli ferm, suandà dal tudestg e spagnol. == Istorgia == La colonisaziun dal territori da la Norvegia odierna tras l’uman ha cumenzà suenter il davos temp da glatsch, ca. en il decurs dal 8avel millenni a.C. Chatschaders e rimnaders èn suandads il glatsch che luava vers nord; ils pli vegls chats (da ca. 10500 a.C.) derivan da [[Blomvåg]] en la communa [[Øygarden]]. Suenter la cultura da megalits scandinava èn suandadas durant il temp da bronz e da fier influenzas germanas. Dal temp dals [[Vikings]] (800–1050) è la Norvegia vegnida unida sut retg [[Harald Hårfagre]] (ca. vers 900). Da quel temp èn vegnidas colonisadas nà da la Norvegia l’[[Islanda]], las [[Inslas Feroe]] e la [[Grönlanda]]. Intginas da questas expediziuns – tranter auter sut ils manaders [[Bjarni Herjúlfsson]], [[Thorvald Eiriksson]] e [[Leif Eriksson]] – han schizunt cuntanschì vers l’onn 1000 sur plirs viadis la [[Terranova]] situada davant la costa da l’ost dal continent che dueva vegnir numnà radund 500 onns pli tard ‹America›. Ma er la [[Normandia]] en [[Frantscha]] è vegnida colonisada dals ‹umens dal nord› ch’èn restads preschents en il num da la regiun. Ed er las inslas [[Orkney]] e [[Shetland]] (che fan oz part da la Scozia) èn vegnidas prendidas en possess da Vikings norvegiais ed han appartegnì a la Norvegia fin l’onn 1472. A partir da l’onn 1380 è la Norvegia vegnida regida en uniun persunala cun il [[Danemarc]]. Il 1397 è il pajais daventà commember da l’[[Uniun da Kalmar]]; entaifer quest’uniun dueva la Norvegia però ‹regredir› ad in commember relativamain nunimpurtant. Il Reginavel da Kalmar ha existì uffizialmain fin la sortida da la [[Svezia]] (1523); l’uniun cun il Danemarc ha però perdurà fin il 1814. Perquai ch’il Danemarc aveva sustegnì la Frantscha, è la Norvegia vegnida attribuida a chaschun da la [[Pasch da Kiel]] (1814) al retg da la Svezia. Damai ch’i n’ha però betg dà ina surdada immediata, è la Norvegia stada per curt temp independenta. Il pajais ha profità da la chaschun: ils 17 da matg 1814 ha l’assamblea naziunala relaschà ad [[Eidsvoll]] ina constituziun ch’è restada valaivla cun pitschnas adattaziuns fin oz. L’onn 1836 ha il Storting arranschà l’emprima festa dals 17 da matg; dapi lura vala questa data sco di da la festa naziunala.<ref>[https://web.archive.org/web/20110610102942/http://www.kongehuset.no/c26951/nyhet/vis.html?tid=78630 ''Feiringen av 17. mai''] (consultà ils 17 da matg 2010).</ref> Suenter il curt intermezzo dal matg 1814 èn suandads 91 onns d’uniun persunala cun la Svezia. Quella è vegnida schliada ils 13 d’avust 1905, suenter ch’ina maioritad surprendenta dals Norvegiais era s’exprimida a chaschun d’ina votaziun dal pievel a favur da l’independenza. Prinzi [[Carl]] or da la chasa [[Glücksburg]] è daventà sut il num [[Haakon VII]] il nov retg da la Norvegia. En l’[[Emprima Guerra mundiala]] ha la Norvegia declerà ensemen cun il Danemarc e la Svezia sia neutralitad. Il 1920 è il pajais daventà commember da la [[Societad da las naziuns]]. Er durant la [[Segunda Guerra mundiala]] era la Norvegia sa declerada neutrala. Ils 9 d’avrigl 1940 è il pajais però vegnì occupà dal [[Reich tudestg]] (uschenumnà ‹Unternehmen Weserübung›). Sco cumissari dal Reich per la Norvegia occupada è vegnì nominà [[Josef Terboven]]. Militarmain han ils Tudestgs surtut fatg valair dus motivs per l’occupaziun dal pajais: la sbartgada previsa da truppas britannicas sco er la muntada strategica dals ports norvegiais per pudair garantir il provediment cun minerals da fier nà da [[Kiruna]] ([[Svezia]]). Surtut la muntada da [[Narvik]] per l’economia da guerra da la Germania vegn oz messa en dumonda, damai ch’il Terz Reich era bundant main dependent dals minerals da fier svedais che quai ch’i vegniva supponì pli baud. Bler pli impurtanta era l’intenziun da separar tras l’occupaziun dal port la [[Gronda Britannia]] da sias furniziuns da minerals da fier or da la Svezia. Quai vegn confermà en il fatg che [[Hitler]] ha cumandà da render nunduvrabels ils stabiliments dal port per ils inimis – e tras quai er per il Reich sez. Bundant pli impurtantas per l’economia da guerra tudestga eran las materias primas norvegiaisas sezzas; il pajais dueva far part d’in spazi economic europeic sut egemonia tudestga. Tar las pli impurtantas materias primas tutgavan aluminium, molibden e pirit. La Norvegia ha bain fatg resistenza, ha però stuì succumber suenter sis emnas, damai che la marina tudestga era memia ferma. Igl ha però er dà en Norvegia naziunalsocialists (tranter els [[Vidkun Quisling]]) ch’èn sa liads cun ils Tudestgs e ch’èn uschia vegnids a la pussanza. La gronda part da la populaziun norvegiaisa è però sa distanziada da questas forzas ed ha sustegnì las organisaziuns da resistenza. [[Datoteca:Kongefamilien_1945.jpg|thumb|200px|La famiglia roiala returna il matg 1945 ad Oslo]] Ina consequenza dal temp d’occupaziun tudestg han furmà ils uschenumnads ''tyskerbarna'', ils ‹uffants dals Tudestgs› che schuldads tudestgs han schendrà cun Norvegiaisas. Lur mammas vegnivan numnadas cun spretsch ''tyskertøser'' ‹dunnas da levsenn dals Tudestgs›. Ils radund 10 000 fin 12 000 uffants èn vegnids discriminads massivamain en la societad dal suenterguerra. Pir il 1998 è il primminister da la Norvegia sa perstgisà tar ils ''tyskerbarna'' per l’entiert ch’è vegnì fatg ad els. Ditg è er la privaziun dals dretgs e la deportaziun dals gidieus norvegiais stada nunperscrutada. Radund 800 dals ca. 2100 gidieus che vivevan surtut ad [[Oslo]] e [[Trondheim]] èn vegnids exportads ed assassinads en il [[Champ da concentraziun Auschwitz-Birkenau]]. Tranter las unfrendas sa chattavan [[Ruth Maier]] e la scolara da 15 onns [[Kathe Lasnik]], da las qualas il filosof [[Espen Søbye]] ha descrit lur destin.<ref>Espen Søbye: ''Kathe. Deportiert aus Norwegen''. Assoziation A, Berlin 2008.</ref> Il 1949 ha la Norvegia fatg part dals commembers da fundaziun da la [[NATO]] ed il 1960 è vegnida fundada dal [[Danemarc]], l’[[Austria]], il [[Portugal]], la [[Svezia]], la [[Svizra]] ed il [[Reginavel Unì]] l’[[Associaziun europeica da commerzi liber]] (AECL, per tudestg EFTA). L’istorgia moderna da la Norvegia dapi il 1969 è segnada da creschientscha e ritgezza tras ils giaschaments da petroli. In’adesiun a l’[[Uniun europeica]] è vegnida refusada duas giadas tras votaziun dal pievel (25 da settember 1972 e 28 da november 1994)<ref>Institut für Höhere Studien: [https://web.archive.org/web/20150924033350/http://www.ihs.ac.at/publications/pol/pw_23.pdf ''Die EU-Volksabstimmungen in Österreich, Finnland, Schweden und Norwegen: Verlauf, Ergebnisse, Motive und Folgen''] (PDF; 67&nbsp;kB).</ref>. Sco commember dal [[Spazi economic europeic]] sa chatta il pajais però en blers reguards en ina situaziun cumparegliabla a quella d’in commember da l’UE; ultra da quai è la Norvegia commembra da l’Uniun da pass nordica e fa sco tala part da la [[Cunvegna da Schengen]]. Ils 22 da fanadur 2011 han gì lieu attatgas ad [[Oslo]] e sin l’insla [[Utøya]] ch’han chaschunà la mort a 77 persunas. Il primminister [[Jens Stoltenberg]] ha numnà l’attentat ina «tragedia naziunala» ed il pli nausch act da violenza dapi la [[Segunda Guerra mundiala]]. == Politica == === Constituziun === ==== Fundaments ed istorgia ==== La constituziun norvegiaisa dals 17 da matg 1814 stat sut l’influenza da la constituziun franzosa da la fin dal 18avel tschientaner. In element fundamental ha furmà il princip da la separaziun da las pussanzas tenor [[Montesquieu]]. Malgrà questas influenzas liberalas èn gidieus e gesuits vegnids considerads en il Reginavel fin en ils onns 1850 sco minoritads illegalas. La separaziun da las trais pussanzas ch’è vegnida fixada en la constituziun ha manà en il decurs dal 19avel tschientaner a pliras provas da forza tranter la ‹birocrazia da la regenza› (executiva), che vegniva controllada a moda essenziala tras la chasa roiala svedaisa, ed il Storting (l’assamblea naziunala norvegiaisa sco legislativa). La curuna ha empruvà d’extender ses privilegis sco forza executiva e d’excluder, sa referind a la constituziun, il Storting da las fatschentas da la regenza. Quest conflict è be anc vegnì pli critic en quel mument che l’industrialisaziun ha manà a differenzas da classa tranter l’elita dals funcziunaris e la burgaisia che sa fascheva valair adina dapli. Entaifer la societad è sa furmada in’opposiziun creschenta envers il stadi da funcziunaris roial. A nivel communal era l’apparat da la regenza gia vegnì remplazzà il 1837 tras l’introducziun da l’autonomia administrativa locala. Tant pli ha l’aristocrazia svedaisa empruvà da defender si’influenza a nivel naziunal. Las tensiuns èn creschidas fin il 1884, l’onn che marchescha en la Norvegia l’introducziun dal parlamentarissem. Encunter la resistenza dal retg [[Oskar II]] da la Norvegia ha il represchentant dal Storting burgais-liberal [[Johan Sverdrup]] chatschà tras il princip statal che la regenza dependia dal Storting per pudair mantegnair l’atgna pussanza (dretg da relaschada d’uffizi). Tras questa dependenza è facticamain vegnida dissolvida la suveranitad politica da la monarchia che pareva avant d’esser determinada tras il princip da la separaziun da las pussanzas. Quai ha rinforzà marcantamain la posiziun dal parlament, uschia ch’il retg è stà necessità d’incumbensar Sverdrup sco nov primminister cun la furmaziun da la regenza. Suenter la [[Segunda Guerra mundiala]] ha disponì la partida da lavurers socialdemocrata sut [[Einar Gerhardsen]] dal 1945 al 1961 d’ina maioritad absoluta. Silsuenter èn per ordinari vegnidas furmadas regenzas da minoritad. ==== Il sistem politic actual ==== [[Datoteca:Stortinget,_Oslo,_Norway.jpg|thumb|220px|[https://goo.gl/maps/MEnV1xg9tbP2 Il Storting ad Oslo]]] Il retg nominescha il primminister e sin proposta da quel er ils ulteriurs ministers. La regenza è dependenta da la confidenza dal retg. En la Norvegia vala ultra da quai il princip dal parlamentarissem: Il parlament che consista da 169 represchentants controllescha la regenza; quella è pia dependenta da la confidenza dal parlament (cf. il svilup istoric descrit survart). Mintga quatter onns vegnan elegids novs represchentants (avant il 1936 mintga trais onns). Il parlament Storting sa cumponiva sur lung temp da duas chombras, Odelsting e Lagting. Questa sutdivisiun vegniva però be resguardada en rom da la procedura da legislaziun, uschia ch’i sa tractava facticamain d’in sistem d’ina chombra. Dapi il 2009 è il Storting er uffizialmain in parlament d’ina chombra. Schef dal stadi è retg [[Haakon VIII]]. La monarchia norvegiaisa desista pli ferm che quella dad auters pajais sin pumpa curtaisa. En rom da las sesidas dal cussegl dal stadi ch’han lieu regularmain sut l’egida dal retg ed a las qualas prendan er part tut ils ministers, è il monarc involvì vaira ferm er en la politica actuala. En la Norvegia hai fin uss dà sis votaziuns dal pievel: duas il 1905 davart la dissoluziun da l’uniun cun la Svezia e l’intronisaziun da prinzi [[Carl]] dal Danemarc sco retg [[Haakon VII]] (omaduas cun resultat positiv), il 1916/27 davart il scumond d’alcohol e la dissoluziun da quel ed il 1972/94 davart l’adesiun a la [[Communitad europeica]] resp. a l’[[Uniun europeica]] (omaduas cun resultat negativ). Cumbain ch’il stadi norvegiais è organisà sco stadi unitar, è garantida l’administraziun autonoma a nivel communal. === Partidas === Da las partidas pli grondas ch’èn represchentadas regularmain en il Storting fan part: Arbeiderpartiet (partida dals lavurers, socialdemocrats), Høyre (dretga, conservativs), Fremskrittspartiet (populists da la dretga), Sosialistisk Venstreparti (partida socialistica), Kristelig Folkeparti (partida populara cristiana), Senterpartiet (partida agrara-ecologica), Venstre (sanestra/liberals) e Miljøpartiet De Grønne (ambient/verds). Daspera datti anc intginas partidas pli pitschnas. === Sindicats === En la Norvegia èn radund 1,33 milliuns lavurants commembers d’in sindicat. Il pli grond da quels furma la federaziun da tetg Landsorganisasjonen i Norge. === Militar === L’armada norvegiaisa consista da quatter unitads: las forzas terrestras, la marina, l’aviatica militara e la milissa da la protecziun da la patria. La Norvegia è stada in dals commembers fundaturs da la [[NATO]]. L’onn 2007 ha l’aviatica militara da la Norvegia er surpiglià dals [[Stadis Unids]] la protecziun dal stadi vischin [[Islanda]] che na dispona da naginas atgnas forzas armadas. == Sutdivisiun administrativa == Il pajais è sutdividì en 15 provinzas administrativas (''fylker'') che vegnan subsummadas en tschintg regiuns statisticas (''landsdel''). Vitiers vegnan las inslas da [[Svalbard]] e [[Jan Mayen]] ch’èn bain situadas ordaifer la structura da provinza e che na cumpiglian er naginas vischnancas, ma che fan medemamain part dal Reginavel da la Norvegia. La pli pitschna provinza tenor territori furma la chapitala [[Oslo]]. I suonda ina survista da las tschintg regiuns e 15 provinzas:<ref name="fylker">[https://www.regjeringen.no/no/tema/kommuner-og-regioner/kommunestruktur/fylkesinndelingen-fra-2024/id2922222/ Provinzas (fylke) 2024] Accessdate=2024-02-29|language=no</ref> [[File:Fylkesinndeling2024 original.webp|thumb|left|Provinzas (fylke) 2024<ref name="fylker" />]] {| class="wikitable sortable" width=25% !# !Provinzas 2024 !Administrative center |- | align=left|3||[[File:Oslo_komm.svg|link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:Oslo_komm.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Oslo]]||[[Oslo]] |- | align=left|11||[[File:Rogaland_våpen.svg|link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:Rogaland_v%C3%A5pen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Rogaland]]||[[Stavanger]] |- | align=left|15||[[File:Møre_og_Romsdal_våpen.svg|link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:M%C3%B8re_og_Romsdal_v%C3%A5pen.svg|alt=|tlo|27x27px]] [[Møre og Romsdal]]||[[Molde]] |- | align=left|18||[[File:Nordland_våpen.svg|link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:Nordland_v%C3%A5pen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Nordland]]||[[Bodø]] |- | align=left|31||[[File:Østfold_våpen.svg|link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:Østfold_v%C3%A5pen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Østfold]]||[[Sarpsborg]] |- | align=left|32||[[File:Akershus_våpen.svg|link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:Akershus_v%C3%A5pen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Akershus]]||[[Oslo]] |- | align=left|33||[[File:Buskerud_våpen.svg|link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:Buskerud_v%C3%A5pen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Buskerud]]||[[Drammen]] |- | align=left|34||[[File:Innlandet_våpen.svg|link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:Innlandet_v%C3%A5pen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Innlandet]]||[[Hamar]] |- | align=left|39||[[File:Vestfold våpen.svg|link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:Vestfold v%C3%A5pen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Vestfold]]||[[Tønsberg]] |- | align=left|40||[[File:Telemark våpen.svg|link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:Telemark v%C3%A5pen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Telemark]]||[[Skien]] |- | align=left|42||[[File:Agder_våpen.svg|link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:Agder_v%C3%A5pen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Agder]]||[[Kristiansand]] |- | align=left|46||[[File:Vestland_våpen.svg|link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:Vestland_v%C3%A5pen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Vestland]]||[[Bergen]] |- | align=left|50||[[File:Trøndelag våpen.svg|link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:Tr%C3%B8ndelag_v%C3%A5pen.png|tlo|28x28px]] [[Trøndelag]]||[[Steinkjer]] |- | align=left|55||[[File:Troms våpen.svg|link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:Troms våpen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Troms]]||[[Tromsø]] |- | align=left|56||[[File:Finnmark våpen.svg|link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:Finnmark våpen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Finnmark]]||[[Vadsø]] |}<br /> '''Provinzas 2017:''' {| |- | * ''Nord-Norge'' (rum. ''Norvegia dal Nord'') ** Finnmark ** Troms ** Nordland * ''Trøndelag'' ** Nord-Trøndelag ** Sør-Trøndelag * ''Vestlandet'' (rum. ''Pajais dal vest'') ** Møre og Romsdal ** Sogn og Fjordane ** Hordaland ** Rogaland | * ''Sørlandet'' (rum. ''Pajais dal sid'') ** Vest-Agder ** Aust-Agder * ''Østlandet'' (rum. ''Pajais da l’ost'') ** Telemark ** Buskerud ** Hedmark ** Oppland ** Akershus ** Oslo ** Vestfold ** Østfold |} Sper las regiuns administrativas datti ulteriuras regiuns statisticas che na s’orienteschan betg exnum als cunfins da las provinzas. Actualmain èn ins londervi da planisar ina refurma da l’administraziun che duai manar a set regiuns, tranter auter cun furmar ina regiun da la chapitala Oslo engrondida. En la Norvegia existan 356 communas (situaziun dal 2006); a quest nivel vegnan elegids mintga quatter onns ils represchentants per l’administraziun locala. Las pli grondas communas èn (cun dumber d’abitants, situaziun dal 2013): [[Oslo]] (623&nbsp;359), [[Bergen]] (267&nbsp;883), [[Trondheim]] (179&nbsp;667), [[Stavanger]] (129&nbsp;175), [[Bærum]] (116&nbsp;938), [[Kristiansand]] (84&nbsp;387) e [[Fredrikstad]] (76&nbsp;839). == Economia == Tenor il ''[[Human Development Index]]'' (HDI) sa chatta la Norvegia ils davos onns sin l’emprim u segund rang mundial (per part suenter l’[[Islanda]]). Las entradas per persuna tutgan tar las pli autas, medemamain l’assistenza per uffants. Cumpareglià cun la media dal product naziunal brut dals stadis da l’[[Uniun europeica]] (EU25 = 100) ha la Norvegia cuntanschì il 2005 in index da 169. Sco emprim stadi insumma ha la Norvegia introducì il 2003 ina quota da dunnas. Dapi il 2008 ston interpresas quotadas a la bursa avair en lur cussegls da surveglianza ina cumpart da dunnas d’almain 40&nbsp;%.<ref>[http://library.fes.de/pdf-files/id/ipa/07310.pdf ''Das norwegische Experiment – eine Frauenquote für Aufsichtsräte von Aagoth Storvik und Mari Teigen'' (Friedrich-Ebert-Stiftung, zercladur 2010)] (PDF; 177&nbsp;kB).</ref> === Provediment d’energia === Praticamain l’entir basegn da forza electrica (ca. 98&nbsp;%) deriva en la Norvegia da la forza idraulica indigena. En l’entir pajais n’existan naginas ovras atomaras ed er naginas ovras d’energia da charvun (cun excepziun d’ina ovra sin l’insla [[Svalbard]]). Er il petroli ed il gas natiral che vegn explotà en la Norvegia na vegn betg duvrà per la producziun d’electricitad a l’intern dal pajais.<ref>[https://web.archive.org/web/20090827050512/http://www.norwegen.or.at/facts/energy/history/history.htm Istorgia dal provediment d’energia en la Norvegia] (27 d’avust 2009).</ref> La forza idraulica ha ina lunga tradiziun en la Norvegia ed ha furmà la basa per l’industrialisaziun dal pajais. Suenter simpels mulins d’aua e martels mecanics è suandà plaunsieu il svilup vers ils generaturs che servan a producir energia electrica. Per pudair stgaffir in provediment d’energia en l’entir pajais sparpaglià èn vegnids erigids a moda decentrala numerus implants da forza idraulica da dimensiun pitschna e pli gronda. Questa structura è sa mantegnida fin oz, uschia ch’igl existan numerus provediders d’energia pitschens e gronds, privats e publics, locals e statals. Ils pretschs d’electricitad fitg bass per ils consuments finals na porschan nagin stimul per mesiras d’effizienza d’energia e per mesiras da spargn. Perquai è il consum d’energia en general fitg aut; il consum d’electricitad per persuna furma schizunt la valur maximala en tut il mund.<ref>[https://web.archive.org/web/20140410161611/http://www.miljostatus.no/Tema/Klima/Klima/Norge-bidrar-til-klimaproblemet/ ''Miljøstatus i Norge''].</ref> Il motiv principal per quest aut consum d’electricitad è bain il fatg che la gronda part dals edifizis vegnan stgaudads directamain cun electricitad. En blers lieus sa chapeschi da sasez che la glisch arda sur pliras uras u schizunt sur plirs dis en stanzas che na vegnan betg duvradas. I dat schizunt edifizis publics che n’èn gnanc munids cun interrupturs da la glisch.<ref>Lorenz Khazaleh: [https://web.archive.org/web/20151215005956/http://lorenzk.com/texte/wasserkraft/index.html ''Wasserkraft in Norwegen: Saubere Energie legitimiert Verschwendung''] (prim da schaner 2001).</ref> Dapi intgins onns èn bain s’augmentadas las investiziuns en l’energia da vent. Ma pervi dal grond potenzial d’ovras d’accumulaziun a pumpa mantegna la forza idraulica er en avegnir sia posiziun centrala. Actualmain è la Norvegia londervi d’intensivar il stgomi d’electricitad cun auters pajais europeics. === Petroli === [[Datoteca:Statfjord_Alpha.jpg|thumb|200px|Plattafurma dad ieli en la Mar dal Nord]] La Norvegia gudogna radund 3 % da la quantitad da petroli che vegn explotada en l’entir mund; ella sa chatta uschia sin la 13avla plazza da tut ils stadis ch’exploteschan petroli. Il maximum d’explotaziun è vegnì cuntanschì il 2001 e tschessa mintg’onn per radund 4&nbsp;%. Il 2007 muntavan las reservas restantas a radund 1,3 milliardas Sm³. Actualmain cumpensesch’ins questa digren cun augmentar la producziun da gas natiral. Las autas entradas per persuna che caracteriseschan l’economia publica da la Norvegia resultan dals auts pretschs da petroli sin il martgà mundial, da l’explotaziun intensiva sco er dal dumber da la populaziun relativamain bass. Ils Norvegiais han però realisà che las reservas dad ieli vegnan probablamain be pli a tanscher paucs decennis; ultra da quai è la rait sociala fitg spessa che caracterisescha il stadi colliada cun auts custs. Perquai è vegnida sviluppada ina strategia che duaja preservar la bainstanza naziunala a lunga vista. Ils onns 1990 è vegnì sviluppà in concept d’investiziun spezial, il fonds dad ieli. En quel vegnan investids ils enorms gudogns che resultan da l’export dad ieli. Quai succeda exclusivamain sin ils martgads a l’exteriur per evitar che l’economia a l’intern dal pajais sa surstgaudia e per impedir che la curuna norvegiaisa saja suttamessa ad ina memia gronda revalitaziun. L’onn 2014 aveva il fonds dad ieli norvegiais ina valita da 653 milliardas euros.<ref>[http://www.nbim.no/en/the-fund/market-value/ ''NBIM Market value''].</ref> === Turissem === La Norvegia porscha ina natira ordvart impressiunanta che carmala mintg’onn milliuns da turists en il pajais.<ref>[http://www.toi.no/article19588-29.html ''Norwegian Foreign Visitor Survey 2007''].</ref> Tar las attracziuns da turists che vegnan visitadas il pli savens tutgan il [[Cap Nord]] ed il [[Geirangerfjord]]; medemamain è la lingia dals bastiments da posta tradiziunala per lung da la costa dal vest, la [[Hurtigruten]], sa sviluppada ad in magnet per turists. Tgi che parta dad [[Oslo]] en direcziun da [[Bergen]], pia vers la costa dal vest, percurra la provinza [[Telemark]]. Da las vias d’autos u sin il traject da la viafier da Bergen che cuntanschan autezzas da varga 1000 meters sur mar sa laschan er contemplar la stad en proxima vischinanza muntognas cuvertas da naiv. Sper l’enconuschent [[Holmenkollen]] cun sias siglieras ed il lieu olimpic [[Lillehammer]] dispona la Norvegia – che vala sco lieu d’origin dal sport da skis – er d’in grond dumber d’ulteriurs territoris da skis attractivs. En il nord da [[Dombås]] è situà il parc d’auta muntogna [[Dovrefjell]] cun il [[Snøhetta]] che tanscha fin a 2286 meters sur mar. Quest parc n’è betg be in’enconuschenta regiun da viandar e da sport d’enviern, mabain er ina da las paucas regiuns da l’Europa nua che vivan anc bovs-mustgat en libertad. Alpinists prefereschan surtut la muntogna [[Jotunheimen]] cun ils dus pizs ils pli auts dal pajais, [[Galdhøpiggen]] e [[Glittertind]]. En il vest da questa muntogna sa chatta il parc naziunal cun il glatscher [[Jostedalsbreen]] che furma la pli gronda massa da glatsch continentala colliada. Per far turas da trekking da plirs dis sa porscha la cuntrada da tundra muntagnusa dal plateau aut [[Hardangervidda]]. Sin l’insla [[Røst]] che fa part da las [[Lofoten]] sa chatta il pli grond grip d’utschels da la Norvegia cun radund 2,5 milliuns utschels cuaders. En il sidvest dad [[Ålesund]] sa chatta l’insla d’utschels [[Runde]]; quella è colliada sur punts cun la terra franca ed è perquai levamain cuntanschibla per turists ed ornitologs. === Pestga e chatscha da balenas === La Norvegia è ina da las pli grondas naziuns da pestga dal mund. La zona da pestga statala tanscha fin vers la [[Terranova]]. I vegnan surtut tschiffads merluzs, ringias, nasels, sgombers e giomberets. Daspera è er s’augmentada en ils davos decennis la piscicultura en aquaculturas (surtut salmun e merluz). Peschs e products da peschs cumpiglian 5,3&nbsp;% da l’entir export dal pajais; suenter petroli, gas e metal è quai pia il terz grond artitgel d’export insumma. Ultra da quai dispona la Norvegia d’ina fitg veglia tradiziun da chatscha da balenas. Cun il scumond da la chatscha da balenas commerziala l’onn 1986 è quest sectur economic sa reducì fermamain; quai malgrà che la Norvegia aveva recurrì il 1986 cunter la decisiun da la Cumissiun internaziunala da chatscha da balenas e n’è pia betg liada a questa decisiun. Sco in dals paucs pajais insumma lubescha la Norvegia puspè la chatscha da balenas en dimensiuns pli pitschnas. A nivel internaziunal vegn quai crititgà fermamain e betg il davos er da vart da l’Uniun europeica vischinanta.<ref>[https://web.archive.org/web/20090421075121/http://www.prowildlife.de/de/Projekte/Wale/Walfang/Norwegen/norwegen.html ''Norwegens Walfang''] (21 d’avrigl 2009).</ref> [[Datoteca:ColorMagic_Ankunft2_Kiel2007.jpg|thumb|200px|Bastiment da la ‹Color Line› che cursescha tranter Oslo e Kiel]] === Construcziun da navs e navigaziun maritima === In’ulteriura gronda tradiziun da la Norvegia furma la navigaziun maritima. Enfin oz mantegna il pajais la quart gronda flotta da commerzi mundiala. Entaifer il product naziunal brut furman la navigaziun maritima e la construcziun da navs il sectur il segund grond. L’onn 2011 eran registrads en la Norvegia 1281 ed a l’exteriur 117 bastiments norvegiais sur 1000 tonnas bruttas.<ref>[http://www.ssb.no/handelsfl/tab-2012-04-17-01.html Tabell 1 Handelsflåten. Skip og tonnasje. 1997-2011] (consultà ils 28 da favrer 2015).</ref> === Medias e telecommunicaziun === En cumparegliaziun cun ils ulteriurs pajais europeics è il consum da gasettas dal di fitg aut en la Norvegia: l’onn 2011 legevan ca. 63&nbsp;% da la populaziun ina gasetta, e quai en media durant 23 minutas per di. Sco en auters pajais constatesch’ins er en la Norvegia ina tendenza che maina davent da las gasettas stampadas vers in diever augmentà da las purschidas digitalas.<ref name="Trønder Avisa">[http://www.t-a.no/nyheter/article201668.ece ''Vi leser flere bøker'']. En: ''Trønder Avisa'' dals 20 da mars 2012 (consultà ils 21 da mars 2012).</ref> Las pli grondas gasettas dal pajais èn las gasettas da qualitad ‹Aftenposten› e ‹Bergens Tidende› sco er las gasettas da boulevard ‹Verdens Gang› e ‹Dagbladet›. La fin 2010 cumparevan en tut la Norvegia betg main che 226 gasettas. L’emettur da dretg public NRK emetta en tut il pajais programs da radio e televisiun e cumpiglia er purschidas regiunalas. Il pli grond emettur da televisiun privat è TV 2 ch’è collià cun las staziuns da radio privatas da Radio Norge ad ina holding. Il 2011 possedevan 93&nbsp;% da la populaziun in computer en l’atgna abitaziun, 92&nbsp;% avevan access a l’internet (da quai 83&nbsp;% cun in sistem da transmissiun digital a spectrum lartg). Gia il 2004 possedevan 90&nbsp;% da la populaziun in telefon mobil. Il pli grond purschider da servetschs da telecommunicaziun dal pajais è Telenor. === Monopol d’alcohol === La Norvegia enconuscha ina politica d’alcohol fitg restrictiva. La consumaziun d’alcohol è scumandada sin terren public. Bavrondas cun dapli che 4,8 procent alcohol na pon betg vegnir cumpradas en supermartgads u chadainas da discont, mabain be en affars construids aposta dal stadi, ils uschenumnads Vinmonopolet. Tals affars ch’èn vegnids stgaffids il 1922 en rom da la prohibiziun chatt’ins en la gronda part da las citads. Ils pretschs d’alcohol èn bundant pli auts che en auters pajais. En ina posiziun speziala sa chattan bavrondas cun ina bassa cumpart d’alcohol. Davart la vendita da quellas decida mintga vischnanca individualmain; uschia pon t.a. singulas sorts da biera er vegnir acquistadas en ils supermartgads ordinaris. En la Norvegia vegnan consumads en media 4,4&nbsp;l alcohol pur ad onn; quai è in dals pli bass consums d’alcohol per persuna insumma (per cumparegliar: en Germania vegnan consumads 10,2&nbsp;l per persuna).<ref>P. Anderson, B. Baumberg (2006): ''Alcohol in Europe.'' (DHS Jahrbuch Sucht 2007, Bundesverband der Deutschen Spirituosen-Industrie und -Importeure e.V.).</ref> Las perscripziuns d’alcohol da la Norvegia n’èn betg nunusitadas per l’Europa dal Nord: er la [[Finlanda]] e la [[Svezia]] enconuschan ina politica d’alcohol restrictiva. En quests dus pajais è il nivel da pretschs però bundant pli bass ch’en la Norvegia, uschia ch’i dat per part in veritabel turissem d’alcohol. === Commerzi cun l’exteriur === Il surpli d’exports ha muntà il 2004 a 300 milliardas curunas norvegiaisas. 81&nbsp;% dals exports van en l’Uniun europeica. Cun prest 70&nbsp;% èn ils carburants la posiziun la pli gronda.<ref>[http://www.ssb.no/english/subjects/00/minifakta_en/ty/main_16.html ''Minifacts about Norway 2014 - SSB''] (consultà ils 28 da favrer 2015).</ref> Ils imports succedan per ca. 70 % sur l’Uniun europeica. Il post il pli grond furman maschinas e vehichels cun ca. 40 %. === Bilantscha dal stadi === Il 2010 ha la bilantscha dal stadi cumpiglià expensas en l’autezza da 178 milliardas dollars ed entradas da 226,8 milliardas dollars. Il debit dal stadi muntava il 2010 a 47,7&nbsp;% dal product naziunal brut. Il 2006 èn 8,7&nbsp;% da las expensas dal stadi vegnidas impundidas per la sanadad, 7,2&nbsp;% per la furmaziun e 1,9&nbsp;% per il militar.<ref name="CIA">[https://web.archive.org/web/20200506091556/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/no.html ''The World Factbook''].</ref> == Traffic == [[Datoteca:Storseisundet_02.jpg|thumb|200px|La Punt da Storseisundet]] La geografia da la Norvegia attribuescha a la navigaziun ina muntada tut speziala e munta ina sfida permanenta per il traffic sin via ed il traffic da viafier. En l’entir pajais existan 91&nbsp;852 kilometers vias (da quai 71&nbsp;185 kilometers vias asfaltadas). Il Lærdalstunnel ch’è vegnì avert l’onn 2000 furma cun ses 24,5&nbsp;kilometers il pli lung tunnel da via dal mund. Il 2008 è vegnì avert l’Eiksundtunnel ch’è cun ina profunditad da 287 il tunnel sutmarin situà il pli a bass dal mund. Surtut en la regiun dals fiords e per lung da la costa èn las navs-fera da grond’impurtanza per il traffic. La rait da viafier cumpiglia 4077 kilometers; da quai èn 2518 electrifitgads. Tranter il 1883 ed il 1994 ha l’interpresa da viafier statala Norges Statsbaner gestiunà tut il traffic da viafier incl. l’entira rait da viafier. Dapi lura è ella be pli responsabla per il traffic da persunas sin rodaglias. Al traffic aviatic servan radund 100 plazzas aviaticas da dimensiun gronda u pli pitschna. == Cultura == === Dretgs da las dunnas === La Norvegia vala sco piunier areguard ils dretgs da las dunnas. L’organisaziun naziunala per ils dretgs da las dunnas è gia vegnida fundada il 1884, tranter auter cun participaziun da divers primministers ed autras persunalitads prominentas. L’onn 1978 è vegnì endrizzà l’emprim servetsch da mediaziun per dumondas d’egualitad en tut il mund. === Premi Nobel da la pasch === Il Premi Nobel da la pasch furma ina da las categorias dal Premi Nobel ch’è vegnì stgaffì da l’inventader ed industrial svedais [[Alfred Nobel]]. Tenor l’intenziun dal legatur duaja il premi da la pasch vegnir surdà a quella persuna ch’haja «contribuì il pli ferm u il meglier a la fraternisaziun dals pievels ed a la dismessa u sminuziun da las armadas sco er a la realisaziun u promoziun da congress da pasch» e ch’haja uschia «prestà l’onn passà il pli grond servetsch a l’umanitad». La distincziun vegn surdada dapi il 1901 mintg’onn il di da la mort dad Alfred Nobel (10 da december). Cuntrari a tut las autras categorias dal Premi Nobel n’è – tenor la voluntad da Nobel – betg responsabla in’instituziun svedaisa per la surdada dal premi da la pasch, mabain in comité da tschintg persunas che vegn nominà dal parlament norvegiais. Perquai na vegn il Premi Nobel da la pasch er betg surdà a [[Stockholm]], mabain ad [[Oslo]]. === Litteratura e teater === La Norvegia ha enconuschì en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner ina prosperitad culturala ch’è stada colliada essenzialmain cun ils auturs [[Henrik Ibsen]], [[Bjørnstjerne Bjørnson]], [[Alexander Kielland]], [[Jonas Lie]], [[Amalie Skram]], [[Arne Garborg]], [[Hans E. Kinck]] e [[Knut Hamsun]]. Fin ussa han retschet trais litterats norvegiais il Premi Nobel da litteratura: [[Bjørnstjerne Bjørnson]] (1903), [[Knut Hamsun]] (1920) e [[Sigrid Undset]] (1928). Las pli impurtantas tribunas per inscenaziuns dramaticas e da musica furman il Nationaltheatret ad Oslo, il Den Nationale Scene a Bergen, il teater da Nynorsk Det Norske Teatret ad Oslo ed il Den Norske Opera & Ballett. === Musica === Il pli enconuschent cumponist norvegiais è [[Edvard Grieg]]. Ulteriurs cumponists da muntada èn t.a. [[Johan Svendsen]], [[Christian Sinding]], [[Ole Bull]], [[Fartein Valen]], [[Harald Sæverud]] e [[Geirr Tveitt]]. Enconuschentas furmaziuns da la musica da pop e rock èn [[a-ha]], [[Apoptygma Berzerk]], [[BigBang]], [[Trail of Tears]], [[Storm]], [[Kaizers Orchestra]] e [[Motorpsycho]]. La Norvegia è er enconuschenta per sias numerusas bands da black-metal. Spezialmain vitala è er la scena da jazz norvegiaisa. Impurtants represchentants da quest gener èn [[Jan Garbarek]], [[Nils Petter Molvær]], [[Arild Andersen]], [[Rebekka Bakken]], [[Silje Nergaard]], [[Bugge Wesseltoft]], [[Eivind Aarset]], [[Terje Rypdal]], [[Ketil Bjørnstad]], [[Sidsel Endresen]], [[Solveig Slettahjell]], [[Kirsti Huke]] e [[Kristin Asbjørnsen]]. === Art figurativ e fotografia === [[Datoteca:Une_des_salles_du_musée_Munch_(Oslo)_(4857491003).jpg|thumb|220px|Museum da Munch ad Oslo]] Il pli enconuschent pictur artist da la Norvegia è l’expressiunist [[Edvard Munch]] (1863–1944). Ina gronda part da sias ovras pon ins contemplar en il Museum da Munch ad Oslo. Sin il champ da la fotografia, en spezial da la fotografia da paesagis, ha surtut [[Knud Knudsen]] influenzà il maletg e l’imaginaziun da la cuntrada norvegiaisa dal 19avel tschientaner. Ses vast relasch sa chatta en la Biblioteca universitara da Bergen. === Bibliotecas === L’organisaziun da las bibliotecas vegn resguardada sco exemplarica a nivel internaziunal. I dat radund 900 bibliotecas communalas, 340 bibliotecas scientificas, 20 bibliotecas regiunalas e la Biblioteca naziunala norvegiaisa. La lescha da bibliotecas ch’exista dapi il 1834 prescriva l’access gratuit a las bibliotecas. === Cuschina === La cuschina norvegiaisa è segnada dal clima scandinav cun sias curtas stads ed ils lungs envierns sco er da la moda da sa nutrir tradiziunala dals pestgaders e purs. Pesch e products da latg han furmà sur lung temp la basa da questa cuschina, cumplettads da granezza e charn da balena. La cultivaziun da granezza è però be pussaivla en il sid dal pajais ed er là creschan be avaina e ierdi. Questas sorts n’èn betg adattadas per la producziun da paun cun levon; perquai è tipic per la Norvegia l’uschenumnà ''flatbrød'', in paun plat dir e setgentà, cumparegliabel al paun croccant. === Sport === La Norvegia è en emprima lingia ina naziun da sport d’enviern ed enconuscha ina lunga tradiziun, surtut en il sport da skis nordic. Blers svilups dal sport da skis derivan da la Norvegia ed en bleras da questas disciplinas tutga la Norvegia tar las naziuns che domineschan las concurrenzas internaziunalas. Il center dal sport d’enviern furma il [[Holmenkollen]] ad Oslo. Là ha gì lieu il 2011 per la quarta giada il campiunadi mundial da ski nordic; medemamain èn vegnids manads tras là il 1952 ils emprims gieus olimpics d’enviern en tut la Scandinavia. Il 1994 duevan suandar ils gieus olimpics d’enviern a [[Lillehammer]]. La squadra naziunala da hockey na po betg concurrer areguard sia muntada e prestaziun cun ils pajais vischins [[Finlanda]] e [[Svezia]]; percunter è la Norvegia gia dapi onns ina da las naziuns las pli fermas en il curling. Il pli grond success da la squadra naziunala da ballape dals umens ha furmà la medaglia da bronz als gieus olimpics dal 1936. Trais giadas ha la squadra pudì sa qualifitgar per il campiunadi mundial (1938, 1994 e 1998) ed il 2000 er per il campiunadi europeic. En il ballamaun fa surtut la squadra naziunala da las dunnas part da l’elita mundiala. Ella ha t.a. gudagnà ina giada il campiunadi mundial sco er trais giadas il campiunadi europeic. Ulteriurs sports ch’èn populars en la Norvegia furman il navigar a vela e la cursa d’orientaziun. E per finir: il 2013 è il Norvegiais [[Magnus Carlsen]] daventà campiun mundial da schah. Ses numerus success a nivel internaziunal han manà en il pajais ad in veritabel boom da quest sport. <div class="noprint"> == Annotaziuns == </div> <references/> == Litteratura == * Matthias Hannemann: ''Die Freunde im Norden. Norwegen und Schweden im Kalkül der deutschen Revisionspolitik 1918–1939.'' LIT Verlag, Münster 2011, ISBN 978-3-643-11432-7. * Julia Fellinger: ''Norwegen. Im Slalom durch den Sittenparcours des hohen Nordens.'' Conbook Verlag, Meerbusch 2011, ISBN 978-3-934918-56-6. * Willy Brandt: ''Krieg in Norwegen.'' Europa, Turitg 2007, ISBN 978-3-905811-00-1. * Ebba D. Drolshagen: ''Gebrauchsanweisung für Norwegen.'' Piper, Minca 2007, ISBN 978-3-492-27558-3. * Fritz Petrick: ''Norwegen: Von den Anfängen bis zur Gegenwart.'' Pustet, Regensburg 2002, ISBN 3-7917-1784-7. * Klaus Betz: ''Norwegen.'' Vista Point, Cologna 1999 (4. ed.), ISBN 978-3-88973-347-4. * Heiko Uecker (ed.): ''Deutsch-Norwegische Kontraste. Spiegelungen europäischer Mentalitätsgeschichte.'' Nomos, Baden-Baden 2001, ISBN 3-7890-7371-7. * Deutsch-Norwegische Gesellschaft Oslo (ed.): ''40 år norsk-tyske forbindelser. 40 Jahre Deutsch-norwegische Beziehungen.'' Oslo 1989, ISBN 82-991908-0-0. <div class="noprint"> == Colliaziuns == {{Commons|Norway|Norvegia}} * [https://web.archive.org/web/20170320054424/http://www.norwegen.no/ Norvegia – pagina d’internet uffiziala] * [http://www.diplo.de/Norwegen Infurmaziuns davart il pajais e da viadi] * [http://www.visitnorway.com/de/ Infurmaziuns davart la promoziun da l’economia ed il svilup regiunal] * [https://web.archive.org/web/20061125225405/http://ngis2.statkart.no/norgesglasset/default.html Pagina da chartas statala] * [https://web.archive.org/web/20150815120425/http://www.reuber-norwegen.de/ Vastas infurmaziuns davart il pajais e galaria da maletgs] {{AECL}} {{Countries of Europe}} </div> [[Categoria:Norvegia| ]] [[Categoria:Stadis da l'Europa]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Stadis da l'Europa)]] s8h5oyquoq2ogsegwpep587r0k61mu5 Linguas retoromanas 0 5640 174531 158431 2026-10-04T09:04:25Z CommonsDelinker 151 Remplazzà Ascoli.jpg cun [[c:File:Graziadio_Isaia_Ascoli.jpg|Graziadio_Isaia_Ascoli.jpg]] (ordinà da [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]]: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name)). 174531 wikitext text/x-wiki [[File:Rhaeto-Romance_languages.png|thumb|340px|Linguas retoromanas]] Las '''linguas retoromanas''' (en in senn vast; er numnadas ‹rumantsch da las Alps›) furman – tenor tscherts scienziads, dentant insumma betg a moda unanima – ina gruppa da linguas e dialects retoromans che vegnan anc discurrids en las vals da las Alps en [[Svizra]] (enconuschent sco [[rumantsch]]) ed en l’[[Italia]] ([[Lingua ladina|ladin]], [[furlan]]). Ellas èn sa sviluppadas or dal [[latin]] vulgar da l’anteriura provinza romana [[Raetia]] ed han salvà causa las circumstanzas geograficas ina massa tratgs caracteristics. == Trais gruppas linguisticas == [[File:Ciampanil dlieja de San Antone cun Sella Urtijëi.jpg|thumb|160px|Urtijëi en Val Gherdëina, cun il Sella davosvart]] La noziun ‹retorumantsch› deriva da la linguistica dal 19avel tschientaner e descriva tant il [[rumantsch dal Grischun|rumantsch]] discurrì en il Grischun, sco er in ensemble da trais linguas pitschnas discurridas en la regiun alpina. La dumonda co ch’igl è da classifitgar questas linguas è enconuschenta dapi l’entschatta dal 20avel tschientaner sut il num [[Questione ladina]]. Tenor ils scienziads Graziadio Isaia Ascoli (1829–1907) e Theodor Gartner (1843–1925) vala suandanta classificaziun: * [[rumantsch dal Grischun]] ** [[sursilvan]] ** [[sutsilvan]] ** [[surmiran]] ** [[puter]] (ensemen cun il vallader er numnà ‹ladin›) ** [[vallader]] (ensemen cun il puter er numnà ‹ladin›) * [[lingua ladina|ladin]] ** mareo e badiot ** gherdëina ** fascian ** fodom ** ampezan * [[lingua furlana|furlan]] ** furlan central, discurrì en la provinza [[Udine]] ** furlan dal nord, discurrì en [[Carnia]] ** furlan dal sidost, discurrì en Bassa Friulana ed en la regiun dal flum [[Isonzo]] ** furlan dal vest, discurrì en la provinza [[Pordenone]] == Svilup istoric == Las linguas retorumantschas èn sa sviluppadas en emprima lingia a basa dal [[latin vulgar]]. Quant sperta che la [[romanisaziun]] da la populaziun regiunala è succedida suenter l’integraziun en l’Imperi roman n’è betg enconuschent. Las linguas daventan ‹palpablas› a l’entschatta dal temp modern, cura ch’il rumantsch ed il furlan sviluppan ina lingua da scrittira cun ovras per part stampadas e fan uschia part da las radund tschuncanta linguas cun ina sumeglianta profilaziun en l’Europa.<ref>Peter Burke: ''Languages and Communities in Early Modern Europe''. Cambridge 2004, p. XI, 8.</ref> La [[litteratura retorumantscha]] per propi è naschida a partir dal 19avel tschientaner durant il temp da la [[romantica]] e dal [[naziunalissem]]. En il decurs dal 19avel tschientaner han linguas grondas, codadas sin plaun naziunal, cumenzà a stgatschar pli fermamain che avant las linguas minoritaras retorumantschas. Da l’autra vart èn sa furmads en ils trais territoris cuntramoviments regiunals en uniuns linguisticas e culturalas, en il Grischun per exempel la [[Societad Retorumantscha]] (1885) e la [[Lia Rumantscha]] (1919). Cun l’internaziunalisaziun e regiunalisaziun dal 20avel tschientaner tardiv ha quest moviment linguistic survegnì ina nova dimensiun. La [[Charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras]], approvada dal Cussegl da l’Europa il 1992, sa referescha er al rumantsch, al ladin ed al furlan. Dapi intgin temp vegnan las trais linguas minoritaras retorumantschas mintgatant er numnadas ‹rumantsch da las Alps›. Lur svilup politic e cultural è marcà particularmain dal fatg che la regiun alpina è daventada in lieu da cunfin e spazi simbolic. Perquai han ellas in’impurtanza speziala per l’istorgia da las Alps.<ref> Iwar Werlen (ed.): ''Mehrsprachigkeit im Alpenraum''. Aarau 1998.</ref> == Questione ladina == [[File:Graziadio Isaia Ascoli.jpg|thumb|150px|Graziadio Isaia Ascoli]] {{AP|Questione ladina}} La dumonda, schebain ins pudess reunir las gruppas betg colliadas territorialmain sut in num collectiv, vegn discutada a moda cuntraversa dapi il 19avel tschientaner (‹Questione ladina›). Per la classificaziun da las linguas e dals dialects giogan ultra dals fatgs linguistics interns er motivs politics in’impurtanta rolla. Il cumbat per la valur da linguas da differenta grondezza è, surtut en il 20avel tschientaner, stà marcà savens d’arguments istorics. En il cas da las trais gruppas retorumantschas na part’ins linguisticamain betg senz’auter d’in origin communabel.<ref> Thomas Krefeld: ''Geschichte der Reflexion über die romanischen Sprachen: Friaulisch, Ladinisch, Bündnerromanisch'', en: ''Romanische Sprachgeschichte'', ed. da Gerhard Ernst e.a., tom 1, Berlin 2003, p. 197–208.</ref> Problematic ord vista da l’istorgia da la lingua è surtut il referiment ad in substrat retic, il qual n’è betg dà senz’auter per il furlan. Da l’autra vart mussan il rumantsch dal Grischun, il ladin ed il furlan tuttavia intgins tratgs cuminaivels che differenzieschan questas trais linguas dal talian e da ses dialects. Il tratg il pli caracteristic è probabel la palatalisaziun dal sun inizial latin ''ca-'', sco per exempel latin ''casa'' > Val Badia ''ćiasa'' ([ˈʨaza]), Val Gherdeïna ''cësa'' ([ˈʧəza]). Da menziunar è en quest connex er la realisaziun fonetica [⁠ʨ⁠] che cumpara sper singuls dialects ladins er en diversas varietads dal rumantsch (p.ex. ''chasa'') ed en il furlan (''cjase''). Il 1998 èn vegnids publitgads ils resultats d’ina classificaziun filogenetica provisorica che sa basa sin in’analisa dal stgazi da pleds fundamental.<ref>Peter Forster, Alfred Toth, Hans-Jurgen Bandelt: ''Evolutionary Network Analysis of Word Lists: Visualising the Relationships between Alpine Romance Languages.'' En: ''Journal of Quantitative Linguistics'', 5: (1998), p. 174–187.</ref> Quest studi ha identifitgà ina spartiziun primara tranter il rumantsch dal Grischun en [[Svizra]] ed il ladin en l’[[Italia]]. En pli mussa l’analisa ina spartiziun secundara entaifer la Svizra tranter il ladin da l’Engiadina e las ulteriuras varietads dal rumantsch dal Grischun. En l’Italia sa manifestescha medemamain ina spartiziun secundara – colliada evidentamain cun la chadaina da muntognas da las Dolomitas – che sparta il ladin da l’Italia en in rom settentriunal ed en in meridiunal; il furlan vegn attribuì al rom meridiunal. En quest studi munta la divergenza da las linguas retoromanas da lur perdavant lexical reconstruì en media ca. 7&nbsp;%. Quai correspundess ad in spazi da temp da radund 500 onns, sch’ins applitgescha la rata da decumposiziun glottocronologica da 14&nbsp;% per millenni (la quala è però contestada). Ils pli vegls texts en las linguas retoromanas èn però in pau pli vegls e vegnan datads sin ca. 1200.<ref>Theodor Gartner: ''Handbuch der rätoromanischen Sprache und Literatur.'' Niemeyer, Halle 1910.</ref> == Situaziun actuala == La situaziun actuala da las trais linguas retorumantschas è la suandanta: * Il rumantsch vegn discurrì enturn l’onn 2000 da var 60&nbsp;000 persunas; dapi il 1982 exista er la lingua unifitgada rumantsch grischun. * Il ladin vegn discurrì enturn l’onn 2000 da var 30&nbsp;000 persunas; dapi il 1998 datti er la lingua unifitgada ladin dolomitan. * Il furlan vegn discurrì enturn l’onn 2000 da var 600&nbsp;000 persunas; tranter ils quatter dialects ademplescha il furlan central tschertas funcziuns d’ina lingua da standard. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Georg Bossong: ''Die romanischen Sprachen. Eine vergleichende Einführung.'' Buske, Hamburg 2008, ISBN 978-3-87548-518-9 (+ 1 CD-ROM). * Martin Harris, Nigel Vincent (ed.): ''The Romance Languages.'' Routledge, Londra 2000, ISBN 0-415-16417-6 (restampa da l’ediziun Londra 1988). * Ricarda Liver: ''Rätoromanisch. Eine Einführung in das Bündnerromanische.'' 2. ed. Narr, Tübingen 2010, ISBN 978-3-8233-6556-3. * Lorenzo Renzi: ''Einführung in die romanische Sprachwissenschaft'' (‹Introduzione alla filologia romanza›, 1978). Narr, Tübingen 1981, ISBN 3-484-50139-1. * Carlo Tagliavini: ''Einführung in die romanische Philologie'' (‹Le origini delle lingue neolatine›, 1972). Francke Berna 1998 (emprim’ediziun 1973). == Colliaziuns == * Dossier [http://www.chatta.ch/uploads/tx_icsrg/contacts-interladins.pdf Contacts interladins] sin [http://www.chatta.ch chattà.ch] {{Navigaziun Linguas retoromanas}} [[Categoria:Linguas retoromanas| ]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Lingua rumantscha)]] 42d0n7v6kjmcu0koa0qq4bfo11k6nhs Ötzi 0 10738 174530 166483 2026-10-04T02:47:44Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 174530 wikitext text/x-wiki [[Datoteca: Tisenjoch & Hauslabjoch.jpg |230px|thumb|Lieu da chat da la mumia]] [[Datoteca: BozenArchMuseum.jpg|230px|thumb|Museum d’archeologia a Bulsaun]] '''Ötzi''' (er: l’um dal Hauslabjoch, l’um or dal glatsch, la mumia da Similaun e.a.<ref>Lorelies Ortner: ''Von der Gletscherleiche zu unserem Urahnll Ötzi. Zur Benennungspraxis in der Presse''. En: ''Deutsche Sprache'' 2/1993, p.&nbsp;97–127.</ref>) è ina [[mumia]] da glatscher dal [[neoliticum tardiv]] resp. dal [[temp d’arom]] ch’è vegnida chattada il 1991 en las [[Alps da l’Ötztal]] ([[Tirol dal Sid]]). Tenor la [[dataziun cun radiocarbon]] è l’um vegnì per la vita tranter il 3359 ed il 3105&nbsp;a.C. La mumia ha pia ina vegliadetgna da radund 5250 onns.<ref>[http://digitalcommons.library.arizona.edu/objectviewer?o=http%3A%2F%2Fradiocarbon.library.arizona.edu%2FVolume36%2FNumber2%2Fazu_radiocarbon_v36_n2_247_250_v.pdf Determinaziun da la vegliadetgna da l’um or dal glatsch da l’Ötztal a basa da provas da tessì, ossa e pastg] (PDF; 476&nbsp;kB).</ref> Ultra da la bara èn sa mantegnidas en il glatsch restanzas da la vestgadira sco er divers utensils da diever che dattan invista en la vita da mintgadi da l’epoca. == Scuverta == [[Datoteca: Oetzi Memorial.jpg |170px|thumb|Sut il Tisenjoch regorda in monument al lieu da chat]] La mumia è vegnida chattada ils 19 da settember 1991 al [[Tisenjoch]] en vischinanza dal [[Hauslabjoch]] (♁46° 47′ N, 10° 50′ O) en in’autezza da radund 3210&nbsp;m. Il chat casual tras ils dus viandants da muntogna Erika e Helmut Simon da Nürnberg ([[Germania]]) ha fatg sensaziun, damai ch’i sa tracta da la suletta mumia dal temp d’arom conservada tras schelentada natirala en l’[[Europa Centrala]]. Il lieu da chat è situà pauc sut il piz dal Tisenjoch en ina foppa grippusa cuverta cun glatsch. La plazza n’è strusch inclinada e situada quasi al fil da la muntogna, uschia ch’ella na vegniva strusch provedida cun nov glatsch. Tras quai n’è la mumia betg stada exposta a forzas da stuschada, mabain è vegnida conservada perfetgamain. Pir tras las luadas da la stad 1991, ch’è stada extraordinariamain chauda, èn ils objects da chat cumparids a la surfatscha dal glatsch. === Lieu da chat e lingia da cunfin === Damai che Ötzi è vegnì chattà en la regiun da cunfin tranter l’[[Austria]] (pajais federativ [[Tirol]]) e l’[[Italia]] (provinza [[Tirol dal Sid]]) han l’emprim omadus stadis fatg valair lur dretgs areguard la mumia. En il [[Contract da Saint-Germain]] (1919) era vegnì definì il sparta-auas sco cunfin tranter ils dus stadis. En lieus ch’eran cuverts cun glatsch avevan ins tratg ina lingia directa per fixar ils cunfins. Cumbain che la mumia è vegnida chattada da la vart dal sparta-auas enclinada vers l’Austria, ha ina mesiraziun da l’october 1991 confermà ch’il lieu da chat è situà – resguardond la definiziun statuida il 1919 – 93 meters davent dal cunfin sin territori da l’Italia.<ref>Südtiroler Archäologiemuseum: ''Ötzi – der Mann aus dem Eis: [https://web.archive.org/web/20120108010918/http://www.iceman.it/de/grenzfrage Die Grenzfrage]'' – pagina d’internet.</ref> Il 2006 han l’Italia e l’Austria adattà la regulaziun areguard ils cunfins statals. Da nov vegn il sparta-auas fixà tenor il stan actual da la glazialisaziun; tant il sparta-auas sco er ils cunfins statals èn pia daventads variabels. E quai ha er consequenzas per il lieu da chat da la mumia: Tut tenor situaziun dal glatscher è il lieu situà en l’Italia u – en cas ch’il glatsch avess da luar dal tuttafatg – en l’Austria.<ref>Artitgel 3 dal [http://www.ris.bka.gv.at/Dokumente/BgblAuth/BGBLA_2006_III_150/COO_2026_100_2_294939.pdf ''Vertrag zwischen der Republik Österreich und der Italienischen Republik vom 17. Jänner 1994 über die Instandhaltung der Grenzzeichen sowie die Vermessung und Vermarkung der gemeinsamen Staatsgrenze''].</ref> === Circumstanzas dal chat === Ils 23 da settember 1991 è la bara vegnida chavada or dal glatsch tras l’[[Institut per medischina forensica da l’Universitad dad Innsbruck]].<ref>[https://web.archive.org/web/20210906115819/https://www.uibk.ac.at/forschung/alpine_vorzeit/ ''Der Mann aus dem Eis – Forschungsprojekt zur alpinen Vorzeit – Alpine Vorzeit – Universität Innsbruck''].</ref> Da quel temp n’avev’ins anc betg realisà la muntada dal chat, uschia ch’igl è succedida inqual panna: * Il policist che vuleva liberar la bara or dal glatsch ha lavurà cun zappunet e martè pneumatic e donnegià in chalun. * Quatter dis pli tard èn la bara ed ils objects chattads vegnids pachetads en in satget da plastic; damai che l’artg era memia grond, è quel vegnì rut en tocs. * Il sepulider a Vent ha rut ad Ötzi in bratsch per al pudair metter en il vaschè per il transport ad Innsbruck. * Il medi forensic vuleva laschar sepulir la bara, damai ch’ella era morta avant memia lung temp per anc pudair citar avant dretgira in eventual assassin. Pir il davos mument è vegnì infurmà Konrad Spindler, spezialist da preistorgia a l’Universitad dad Innsbruck. == Examinaziun dal corp == L’emprima examinaziun dal corp dad Ötzi sut aspects archeologics è vegnida fatga tras [[Konrad Spindler]]. Da l’entschatta davent èn er vegnids involvids spezialists da l’antropologia, da la forensica e da la patologia.<ref>A. Lippert, P. Gostner, E. Egarter Vigl, P. Perntner: ''Vom Leben und Sterben des Ötztaler Gletschermannes. Neue medizinische und archäologische Erkenntnisse.'' En: ''Germania'' 85/1, 2007, p. 1–21.</ref> === Anatomia e patologia === [[Datoteca: Meersburg Neues Schloss April 2010 1020007.jpg |160px|thumb|Model stereolitografic da la chavazza dad Ötzi]] La bara schelentada d’ina grondezza da ca. 1,54 m e d’in pais da 13 kg è quasi sa mantegnida cumplettamain. Ins ha calculà che Ötzi saja mort en la vegliadetgna da 45–46 onns (cun ina divergenza pussaivla da ±5 onns).<ref>Angelika Fleckinger (ed.): ''Ötzi 2.0: Eine Mumie zwischen Wissenschaft, Kult und Mythos.'' Theiss, 2011 ISBN 978-3-8062-2432-0.</ref> Damai ch’il corp va en cun schelentar, sto el esser stà in pau pli grond. Vi dal corp han ins chattà in prolaps dal disc intervertebral en l’autezza dals spinals da las ancas. La spatla sanestra era blessada tras il piz d’ina frizza. Sper l’egl dretg è sa mussada ina fractura da la cusadira da la chavazza. Plinavant han ins pudì cumprovar in [[trauma da la chavazza e dal tscharvè]]. Las giugadiras eran isadas relativamain pauc per questa vegliadetgna, uschia ch’ins suppona che Ötzi sa chattava en ina posiziun sociala elevada. En ils chavels han ins chattà autas concentraziuns da metals, quai che lascha supponer ch’el saja stà activ in temp en l’elavuraziun d’arom. Ils dents èn isads fitg; sco tar blers auters chats neolitics deriva quai probablamain da particlas da craps da moler cuntegnids en la granezza. Sco la mineralisaziun dals dents lascha supponer, derivava Ötzi da la [[Val d’Isarc]] (Eisacktal) situada en il Tirol dal Sid tranter il [[Pass dal Brenner]] e [[Bulsaun]].<ref>W. Muller: ''Origin and Migration of the Alpine Iceman''. En: ''Science'' 302, nr. 5646, 2003, p. 862–866.</ref> Vi da la pel da la mumia èn vegnids a la glisch 15 lieus cun tetovaziuns nair blauas. Damai che quellas sa chattan per part en lieus classics da l’[[acupunctura]], han ins gia speculà davart lur funcziun terapeutica.<ref>L. Dorfer, M. Moser, F. Bahr, K. Spindler, E. Egarter-Vigl, S. Giull’n, G. Dohr, T. Kenner: ''A medical report from the stone age?'' En: ''The Lancet'' 354, nr. 9183, settember 1999, p. 1023–1025.</ref> Ulteriuras examinaziuns han cumprovà differentas malsognas ‹da civilisaziun› sco [[caries]] u valurs da [[colesterin]] memia autas. En pli han ins scuvert in’intoleranza envers [[lactosa]], identifitgà la gruppa da sang 0 e constatà ina [[borreliosa]] transmessa tras [[zeccas]]. === Analisa dal genom === Geneticamain appartegneva Ötzi ad ina sutgruppa da la [[haplogruppa]] K1 da l’[[ADN mitochondrial]]. Da questa sutgruppa n’èn enconuschents nagins survivents. Ins ha percunter pudì cumparegliar il [[genom]] cun autras mumias dal neoliticum tardiv (derivantas da la [[Spagna]], dal [[Danemarc]] e da la [[Bulgaria]]). Uschia han ins pudì mussar che Ötzi è en emprima lingia parentà cun las populaziuns purilas da quel temp. Ins suppona che quellas èn emigradas nà dal [[Proxim Orient]] e l’[[Europa dal Sid]] e ch’ellas n’èn er suenter strusch sa maschadadas cun ils pievels da chatschaders e rimnaders sesents.<ref>F. Rollo e.a.: ''Complete Mitochondrial Genome Sequence of the Tyrolean Iceman''. En: ''Current Biology'', tom 18, nr. 21, 2008, p. 1687–1693.</ref> Il genom da l’um or dal glatsch (gudagnà or da l’[[ADN dal nuschegl da la cella]]) è vegnì sequenzà e publitgà il 2012. Ins ha per exempel identifitgà il gen per egls brins. Ses [[cromosom Y]] appartegna a la haplogruppa G2a4. Quella è oz il pli derasada entaifer la populaziun da la [[Sardegna]]. Quai na vul betg dir che Ötzi derivia da la Sardegna, mabain che lezza populaziun – ch’ha vivì sur lung temp en moda relativamain isolada – ha conservà il pli ferm ils gens dals antenats dal temp neolitic.<ref>Keller, A. e.a.: ''New insights into the Tyrolean Iceman’s origin and phenotype as inferred by whole-genome sequencing''. En: ''Nature Communications'' 3 (2), 2012, p. 698.</ref> === Davos dis da vita e circumstanzas da la mort === [[Datoteca: Otzi-Quinson.jpg|230px|thumb|Ötzi – l’um or dal glatsch (reconstrucziun)]] Ils davos dis da vita han pudì vegnir sclerids per part tras botanichers da l’Universitad dad Innsbruck ch’han intercurì il cuntegn dal magun e da la beglia da l’um or dal glatsch.<ref>A. Lippert, P. Gostner, E. Egarter Vigl, P. Perntner: ''Vom Leben und Sterben des Ötztaler Gletschermannes. Neue medizinische und archäologische Erkenntnisse.'' En: ''Germania'' 85/1, 2007, p. 1–21.</ref> A basa da pollen che Ötzi ha traguttì cun la vivonda, sa lascha mussar ch’el è marschà ils davos dis avant sia mort sur lungas distanzas e tras differentas zonas da vegetaziun. L’emprim è el sa trategnì al cunfin dal guaud (situà da quel temp en in’autezza da radund 2400 meters, oz da radund 1800–2100). Suenter è el descendì en il Schnals- u Etschtal e radund sis uras avant sia mort è el muntà en direcziun dal Tisenjoch. Almain 24 uras avant l’attatga cun la frizza, che vala sco raschun da la mort, è Ötzi stà involva en in cumbat d’um ad um. Quai mussan tagls vi dal bratsch sanester e vi dals mauns e sgrifladas vi da l’entir corp, en spezial vi dal dies. Percunter n’han ins chattà nagins fastizs da sang ni vi da las frizzas dad Ötzi ni vi da la manera ni vi da la nizza dal stilet. Cun intercurir il cuntegn dal magun han ins pudì mussar che Ötzi ha fatg in paus radund in’ura avant sia mort e ch’el ha mangià abundantamain. Tranter auter ha er fatg part charn-capricorn da questa tschavera. Il pollen dal [[vertinet]] (''Ostrya carpinifolia'') chattà en il magun lascha supponer che Ötzi saja mort la primavaira. Areguard las circumstanzas da la mort dad Ötzi datti differents scenaris. Ils scienziads èn perina ch’il piz da la frizza ch’è vegnì chattà en sia spatla gioga ina rolla centrala. Quel sa differenziescha da las frizzas dad Ötzi tant areguard il material sco er areguard l’elavuraziun, uschia ch’el deriva probablamain da l’attatgader. La frizza è penetrada da davosvart en il corp ed ha perfurà l’oss da la spatla. La gronda effusiun da sang en il tessì da la spatla deriva probablamain da l’arteria cunfinanta ch’è vegnida blessada. Igl è pussaivel che questa sperdita da sang andetga ha manà en curt temp a la mort. Tenor in auter scenari ha Ötzi pers sang tras la blessura d’avainas secundaras, uschia ch’el fiss mort be plaunsieu. Sco ulteriura scuverta che pudess esser relevanta en connex cun la mort dad Ötzi vala il trauma dal tscharvè. Quel po derivar ubain da la cupitga suenter esser vegnì blessà cun la frizza ubain d’ina frida directa sin il chau. Tut tenor l’interpretaziun da las circumstanzas da sia mort, èsi pussaivel che Ötzi è vegnì chattà il 1991 al lieu nua ch’el ha fatg ses davos paus e nua ch’el è vegnì assassinà. Sch’el ha anc survivì in temp sias blessuras, èsi dentant er pussaivel che Ötzi sez è sa spustà en il lieu da chat. E tenor in ulteriur scenari avess l’assassin (u ils assassins) pudì runar il mort en quest lieu. Pauc probabel para en mintga cas in murdraretsch cun intent da rapina, damai che la manera custaivla n’è betg vegnida allontanada. ==== Teoria alternativa ==== La finala datti anc ina teoria alternativa davart la mort ed il lieu da chat dad Ötzi. Tenor quella è Ötzi mort a bassa autezza sur mar ed è vegnì transportà pir suenter mais en l’autezza. La bara è vegnida sepulida intenziunadamain ed a moda rituala al lieu nua ch’ins l’ha chattà pli tard. Tar ils objects da chat enturn la bara sa tracti tenor questa teoria d’objects da fossa. Questa tesa contestada è vegnida publitgada il 2010 d’ina gruppa da lavur da l’[[Universitad da Roma]].<ref>Alessandro Vanzetti e.a.: ''The iceman as a burial''. En: ''Antiquity'', tom 84, 2010, p. 681–692.</ref> Sco arguments vegn fatg valair ch’il pollen cuntegnì en il magun dad Ötzi derivia da la primavaira, entant ch’il pollen al lieu da chat saja tipic per l’avust u settember. In’analisa da la situaziun da chat laschia supponer che Ötzi saja oriundamain vegnì sepulì sin ina plattafurma furmada da crappa; il current dal glatscher haja pli tard destruì questa structura e transporta la bara radund 5&nbsp;m vers nordost. Ils scienziads dal [[Museum d’archeologia dal Tirol dal Sid]], da l’[[Universitad dad Innsbruck]] e da l’[[Institut per mumias a l’Academia Europeica da Bulsaun]] han renvià questa teoria. Tranter auter fan els valair ch’ins na chattia vi da la mumia nagins process da decumposiziun e che la posiziun da la bara laschia supponer che quella na saja betg vegnida midada tranter il mument da la mort ed il process da schelar. Il pollen da la fin da stad derivia dal glatsch cunfinant e na saja nagin indicatur relevant areguard las circumstanzas da la mort dad Ötzi. == Vestgadira == === Vestgadira === [[Datoteca: Clothes of Ötzi, Naturhistorisches Museum Wien.jpg|180px|thumb|Emprova da reconstruir la vestgadira]] Ötzi purtava vestgadira fatga probablamain da pel-nursa (evtl. pel-chaura).<ref>Goedecker-Ciolek, R.: ''Zur Herstellungstechnik von Kleidung und Ausrüstungsgegenständen''. En: Markus Egg, Konrad Spindler: ''Die Gletschermumie vom Ende der Steinzeit aus den Ötztaler Alpen''. En: ''Jahrbuch des Römisch-Germanischen Zentralmuseums'' 39/2, 1992, p. 101–106.</ref> Il pail sa chatta da la vart dadora e sa cumpona da sdrimas brinas ed alvas ordinadas per lung. Las chautschas sumeglian ils leggings dals Indians nordamericans. Ellas èn cusidas ensemen or da bleras pitschnas scrottas da pail e cuvran be las coissas e las chommas sut. Cun agid da sdrimas da tgirom eran quests chommariels fixads vi d’ina tschinta da tgirom (vatgetta). Vi da la tschinta era plinavant fermà il cuvracoissas ch’è medemamain vegnì cuntschà or da plirs tocs da tgirom (format ca. 30&nbsp;cm lad ed 1&nbsp;m lung). Quel vegniva tratg tranter las chommas e fixà davant e davos vi da la tschinta. El cuvriva pia la surfatscha che correspunda a la part sura da las chautschas odiernas. === Chalzers === [[Datoteca: Ötzischuh 2.jpg |180px|thumb|Reconstrucziun d’in chalzer dad Ötzi]] Ils chalzers dad Ötzi èn fatgs da differentas materialias. La part sura, il nutigl, sa cumpona da vatgetta. Il pail sa chatta da la vart dadora per tegnair davent l’umiditad. La sola sa cumpona da pail d’urs ch’isolescha meglier e ch’è vieut cun il pail vers anen. La vart sut da la sola mussa in veritabel profil en furma da sdrimas da tgirom orizontalas e diagonalas. Il chalzer dadens è vegnì fatg da cordas da pastg suernadas; tranter il chalzer dadens e quel dadora sa chattava ina stresa da fain che pulstrava e serviva d’isolaziun. Ina curregia da scorsa da tigl tegna ensemen ils chalzers che fan l’impressiun d’esser construids aposta per las relaziuns climaticas e topograficas en regiuns autalpinas. === Chapè e restanza da taila nunidentifitgada === Sin il chau purtava Ötzi in chapè da pel-luf ni da pel-chaun (resp. tenor l’interpretaziun oriunda: da pel-urs). Davart la muntada d’ina ulteriura restanza da taila, entretschada or da fains, èn las opiniuns divididas (interpretaziuns pussaivlas: part d’ina pelerina, matta da giaschair, restanza d’in recipient e.a.).<ref>Josef Winiger: ''Die Bekleidung des Eismanns und neuere Erkenntnisse zum Beginn der Weberei nördlich der Alpen''. En: Konrad Spindler, Frank Höpfel, Werner Platzer (ed.): ''Der Mann im Eis: Neue Funde und Ergebnisse'', Springer, 1995, p. 119ss.</ref> == Equipament == === Manera d’arom === [[Datoteca: ReconstructedOetziAxe.jpg|180px|thumb|Reconstrucziun da la manera]] La manera d’arom che Ötzi purtava cun sai è sa mantegnida dal tuttafatg. La nizza consista per 99&nbsp;% d’arom. Tenor analisas fatgas deriva quel da la regiun da Salzburg. Entant ch’ins aveva gia chattà diversas nizzas da maneras dal quart millenni&nbsp;a.C., sa tracti qua da la suletta manera ch’è sa mantegnida cun il moni. Cun agid da questa sigir eri pussaivel da derscher plantas. La manera po esser in ulteriur indizi per ina derivanza bainstanta dad Ötzi, damai che l’arom era da quel temp in material ordvart custaivel. === Artg e frizzas === L’artg ha ina lunghezza da 1,80&nbsp;m ed è vegnì fabritgà or da lain da taisch. Probablamain era el anc en elavuraziun, damai che sia surfatscha n’è betg glischa. Sco experiments han mussà, eri pussaivel cun il tal artg da tutgar mortalmain selvaschina d’ungla sin ina distanza da 30–50 meters. Las 14 frizzas èn fatgas or dal lain dal lantern pailus. Be vi da dus monis èn sa mantegnids ils pizs da silex ch’eran vegnids fermads cun fibras da plantas e tatgads cun rascha da badugn. Las plimas a la fin dal moni èn medemamain vegnidas culadas cun rascha badugn e fixadas supplementarmain cun agid d’ina corda. === Stilet da silex === Sco ulteriura arma è avant maun in stilet da silex (crap da fieu). Il moni da quel è vegnì fabritgà da lain da fraissen. En il crap da fieu dal stilet èn enserradas pitschnas fossilas che cumparan en questa furma be en in lieu, numnadamain en ina chava en ils Monti Lessini al Lai da Garda. Per elavurar gizzas da silex vegniva fatg diever dal retuschader, in moni da lain da tigl cun ina stalizza da cornas-tschierv endirida. === Purtantina e recipients === [[Datoteca: Archeoparc - Museum Ötzi Birkenrindegefäß.jpg|150px|thumb|Reconstrucziun d’in recipient]] En ina distanza d’intgins meters davent da la mumia han ins chattà ina sort catla u purtantina. I sa tracta d’ina construcziun en lain (nitscholer) che serviva a purtar si dies il proviant ed ils utensils da diever che Ötzi manava cun sai. Damai ch’èn sa mantegnidas be las singulas lattas, pon ins be specular davart la construcziun da quest utensil. Medemamain n’èsi betg cler, schebain la catla era eventualmain munida cun in satg (da fibras da fain) ch’avess lura furmà ina sort satgados. Plinavant èn sa mantegnids dus recipients fatgs da scorsa da badugn. Els èn da furma cilindrica, han in diameter da 15–18 cm ed in’autezza da ca. 20&nbsp;cm. En in dals recipients han ins chattà restanzas da cotgla, uschia ch’el serviva forsa a transportar brastgida. === Tastgetta da tschinta e cuntegn === Ina tastgetta da tschinta cuntegneva in furader, ina sibla, in utensil per elavurar nizzas ed in toc d’ina nizza. L’estga ed il pirit ch’èn medemamain vegnids a la glisch vegnivan duvrads da quel temp per far fieu. Er ils dus porlauns vegnivan duvrads per far fieu u avevan forsa in effect curativ. Igl è enconuschent che quest bulieu ha in effect dischinfectant; en furma d’infusiun al dovran ils Sams fin oz cunter verms u mal il magun. Betg dal tut clera è percunter la funcziun d’in ulteriur object cuntegnì en la tastgetta: sdrimas da pel stortigliadas en las qualas è enfilada ina rudella da marmel perfurada. Ins suppona ch’ellas servivan a fixar vi da la tschinta utschels sajettads. En la medema direcziun mussa ina pitschna rait che serviva probablamain a la chatscha d’utschels u da lieurs.<ref>Markus Egg e Konrad Spindler: ''Kleidung und Ausrüstung der Gletschermumie aus den Ötztaler Alpen''. En: ''Monographien des Römisch-Germanischen Zentralmuseums Mainz'', tom 77, Verlag Schnell & Steiner, Regensburg 2008.</ref> == Denominaziun == [[Datoteca: Archeoparc - Hütte 2.jpg |180px|thumb|Reconstrucziun d’ina avdanza neolitica en l’Archeoparc a Schnals]] Konrad Spindler ch’ha manà las examinaziuns scientificas aveva l’emprim titulà il chat, scientificamain correct, sco suonda: ‹Jungneolithische Mumie aus dem Gletscher vom Hauslabjoch, Gemeinde Schnals, Autonome Provinz Bozen-Südtirol, Italien›. Gia baud han las medias dentant fatg diever da nums pli populars sco ‹Similaunmann› u ‹Mann aus dem Eis›. Il schurnalist viennais Karl Wendl ha, introducind il num ‹Ötzi›, schizunt scrit avertamain: «Diese ausgetrocknete, grässlich anzusehende Leiche muss lieblicher werden, um daraus eine gute Story zu machen.» E propi è la mumia vegnida enconuschenta en tut il mund sut il num ‹Ötzi› ch’ha segiramain er contribuì sia part a la popularitad da quest chat.<ref>Lorelies Ortner: ''Von der Gletscherleiche zu unserem Urahnll Ötzi. Zur Benennungspraxis in der Presse''. En: ''Deutsche Sprache'' 2/1993, p.&nbsp;97–127.</ref> == Exposiziun == Dapi il mars 1998 vegn Ötzi mussà en il [[Museum d’archeologia dal Tirol dal Sid a Bulsaun]].<ref> [http://www.iceman.it/de/oetzi-der-mann-aus-dem-Eis ''Ötzi, der Mann aus dem Eis''] – pagina d’internet dal Museum d’archeologia dal Tirol dal Sid.</ref> La mumia vegn conservada en ina cella da schelentar ch’imitescha las relaziuns a l’intern dal glatscher (temperatura: -6,5&nbsp;°C; umiditad da l’aria: 97–99&nbsp;%). Museums al liber ch’emprovan da reconstruir la moda da viver dal temp dad Ötzi datti a [[Schnals]] (Schnalstal, Tirol dal Sid)<ref>[https://web.archive.org/web/20131231082402/http://archeoparc.it/] – pagina d’internet da l’Archeoparc.</ref> ed ad [[Umhausen]] (Ötztal, Tirol)<ref>[http://www.oetzi-dorf.at] – pagina d’internet da l’Ötzi-Dorf.</ref>. En pli existan numerus films e cudeschs davart la vita dad Ötzi. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Alexander Binsteiner: ''Der Fall Ötzi – Raubmord am Similaun''. En: ''Linzer Archäologische Forschungen'', magazin spezial 38 (Linz 2007) 1–72, ISBN 3-85484-586-3. * Angelika Fleckinger (ed.): ''Die Gletschermumie aus der Kupferzeit. Neue Forschungsergebnisse zum Mann aus dem Eis/La mummia dell’età del rame''. T 1. ''Schriften des Südtiroler Archäologiemuseums''. Tom 1, Folio, Bulsaun 1999, ISBN 3-85256-096-9. * Angelika Fleckinger (ed.): ''Die Gletschermumie aus der Kupferzeit. Neue Forschungsergebnisse zum Mann aus dem Eis/La mummia dell’età del rame''. T 2. ''Schriften des Südtiroler Archäologiemuseums''. Tom 3, Folio, Bulsaun 2003, ISBN 3-85256-249-X. * Markus Gross: ''Neandertaler, Ötzi und mehr…''. Aurel Verlag, Wegberg 2005 ISBN 3-938759-00-3. * Horst Seidler: ''Der Mann vom Hauslabjoch – Ein kurzer Bericht'', en: Heinrich Pfusterschmid-Hardtenstein (ed.): ''Was ist der Mensch? – Menschenbilder im Wandel'', Europäisches Forum Alpbach 1993, Ibera Vienna 1994, paginas 417–430, ISBN 3-900436-07-X. * Konrad Spindler, E. Rastbichler-Zissernig, H. Wilfing, D. zur Nedden, H. Nothdurfter: ''Der Mann im Eis. Neue Funde und Ergebnisse.'' (''The man in the ice'', tom 2). Ediziun dal Forschungsinstitut für Alpine Vorzeit der Universität Innsbruck. Springer, Vienna 1995, ISBN 3-211-82626-2. * Konrad Spindler: ''Der Mann im Eis. Neue sensationelle Erkenntnisse über die Mumie in den Ötztaler Alpen''. Goldmann, Minca 2000, ISBN 3-442-12596-0. * A. Haller: ''Das Similaun-Syndrom. Oecci Homo – Von der Entdeckung der Gletschermumie zum transdisziplinären Forschungsdesign''. Libelle, Bottighofen 1992, ISBN 3-909081-54-1. * Frank Höpfel, Werner Platzer, Konrad Spindler (ed.): ''Der Mann im Eis. Bericht über das internationale Symposium 1992 in Innsbruck'', tom 1. (''Veröffentlichungen der Universität Innsbruck'', tom 187), Innsbruck 1992, ISBN 3-901249-01-X. * ''Die Gletschermumie vom Ende der Steinzeit aus den Ötztaler Alpen''. En: ''Jahrbuch des Römisch-Germanischen Zentralmuseums'', Magonza 1993. * Mark-Steffen Buchele: ''Der Ötzi – ein Medienereignis. Wirklichkeitsvermittlung im Spannungsfeld von Öffentlichkeitsarbeit und Journalismus.'' En: ''Leipziger Forschungen zur ur- und frühgeschichtlichen Archäologie'', tom 6, Lipsia 2004 (incl. CD-Rom), ISBN 3-936394-12-1. * Markus Egg e Konrad Spindler: ''Kleidung und Ausrüstung der Gletschermumie aus den Ötztaler Alpen'', (''Monographien des Römisch-Germanischen Zentralmuseums Mainz''), tom 77, Verlag Schnell & Steiner, Regensburg 2008, ISBN 978-3-7954-2141-0. * M. Samadelli: ''Iceman photoscan''. Editur: EURAC (Research Institute for Mummies and the Iceman), Pfeil, Minca 2009, ISBN 978-3-89937-098-0. * F. Rollo e.a.: [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC130505/?tool=pubmed ''Ötzi’s last meals: DNA analysis of the intestinal content of the Neolithic glacier mummy from the Alps.''] En: ''PNAS'' 99, 2002, p. 12594–12599. == Medias == * Tillmann Scholl: ''Ötzi – Der Mann aus dem Eis.'' SPIEGEL TV. Documentaziun, 95 minutas, DVD (tudestg e talian) * ''[[Der Ötztalmann und seine Welt]] – Das Jahr bevor er schlief.'' Germania/Austria 1999 == Colliaziuns == {{Commonscat|Ötzi}} * [http://www.iceman.it/de/oetzi-der-mann-aus-dem-Eis ''Ötzi, der Mann aus dem Eis''] – Museum d’archeologia dal Tirol dal Sid * [https://web.archive.org/web/20130805005658/http://www.eurac.edu/de/research/institutes/iceman/default.html ''Institut für Mumien und den Iceman''], [[EURAC]] – l’institut che coordinescha la perscrutaziun davart Ötzi * [http://www2.uibk.ac.at/forschung/alpine_vorzeit/ ''Der Mann aus dem Eis – Forschungsprojekt zur alpinen Vorzeit''], Universitad dad Innsbruck * [http://www.icemanphotoscan.eu/ Iceman photoscan] – Documentaziun fotografica davart la mumia [[Categoria:Artitgels recumandads (Istorgia mundiala)]] [[Categoria:Umens]] [[Categoria:Persunas preistoricas]] tlzz29yctj6cc1asbv0vntamcs18v0h Divina Commedia 0 11936 174525 168410 2026-10-04T00:27:01Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 174525 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Dante03.jpg|thumb|240px|Dante guarda vers la muntogna da la purificaziun (maletg dal 1530)]] La Commedia, pli tard er '''Divina Commedia''', è la capodovra dal poet talian [[Dante Alighieri]] (1265–1321). Dante ha scrit quest’ovra durant ses onns d’exil; el l’ha probablamain cumenzà vers il 1307 e terminà pir curt avant sia mort il 1321. La ‹Divina Commedia› vala sco ovra poetica la pli impurtanta entaifer la litteratura taliana; a medem temp ha quest’ovra mess il crap da fundament per il talian sco lingua scritta. Ma er al nivel da la litteratura mundiala vegn la ‹Divina Commedia› considerada sco ina da las ovras las pli grondas ed impurtantas. Politicamain è la genesa da l’ovra stada colliada cun il conflict da lunga durada tranter ils ghibellins ed ils guelfs (aderents da l’imperatur resp. dal papa) ch’ha dominà l’Italia dal temp medieval. Dante sez sa posiziunava da la vart dals guelfs sco ch’i resorta tranter auter er dal text da la ‹Divina Commedia›. == Introducziun == === Ils trais reginavels da l’auter mund === [[Datoteca:Sandro_Botticelli_-_La_Carte_de_l'Enfer.jpg|200px|thumb|right|Ils circuls da l’enfiern illustrads da Botticelli]] Sa referind al gener da visiuns medievalas da l’auter mund descriva la ‹Divina Commedia› in viadi tras ils trais reginavels da l’auter mund; quai succeda or da la perspectiva d’in narratur che discurra al jau. Il viadi maina l’emprim tras l’enfiern (''inferno''). Quel vegn imaginà sco in immens dratguir sutterran che tanscha fin al punct central da la terra (che vegn imaginada sco culla, ma abitada be en la part settentriunala). L’enfiern è sutdividì en nov circuls; quels furman las regiuns d’arrest da quels ch’èn vegnids condemnads per lur putgads a la perdiziun perpetna. Alura suonda il purgiatieri (''purgatorio'') che vegn imaginà sco muntogna che sorta al pol dal sid da l’ocean. Quel maina tras set secturs da penetienza e vegn descendì da las olmas da quels ch’han anc pudì cuntanscher la remischun da lur putgads. Sisum la muntogna sa chatta il paradis terrester, il curtin dad Eden. Da quel munta il viandant la finala en il paradis celestial (''paradiso'') che cumpiglia nov sferas. Sur quellas sa chatta l’empireum, en il qual las olmas dals spendrads giaudan en fatscha da Dieu ils plaschairs da la beadientscha perpetna. === Ils guids tras l’auter mund === Sin ses viadi tras l’auter mund vegn il viagiatur manà da divers guids. En l’enfiern ed en il purgiatieri è quai il poet latin [[Vergil]]. A partir dal tschintgavel sectur da penetienza sin la muntogna da la purificaziun vegn anc vitiers il poet [[Statius]]; quel ha vivì dal temp da Cristus e duai anc esser – tenor ina legenda che Dante recepescha – sa convertì tard al cristianissem. Vergil sez è, sco pajaun dal temp precristian, exclus dal spendrament (per mancanza dal sacrament dal batten). Ma en consequenza da sia vita virtuusa e da sia rolla sco poet dal temp da l’imperi mundial e sco profet ch’aveva prevesì la vegnida da Cristus (en sia quarta ecloga) resta el preservà da las painas infernalas. Ensemen cun auters gists pajauns e da l’islam dastga el passentar il temp fin il giuvenessendi en il limbus che sa chatta davant l’enfiern sco tal. Be en sia rolla sco guid cun incumbensa divina po el bandunar temporarmain il limbus ed accumpagnar il visitader tras l’enfiern ed il territori da penetienza. Sco represchentant da la raschun natirala, la quala era almain dal temp da Vergil anc betg illuminada tras la palentada biblica, explitgescha el a Dante ils princips da sutdivisiun dals singuls circuls da paina e da penetienza en l’enfiern ed en il purgiatieri. Vergil n’accumpogna Dante però betg mo sco magister filosofic-etic ch’instruescha ed admonescha ses protegì, mabain er sco model litterar, numnadamain sco autur dal viadi en l’enfiern dad [[Aeneas]] (en il sisavel cudesch da l’‹[[Aeneis]]›). La rolla da Vergil va a fin a la sava dal paradis terrester. Là vegn Dante beneventà da [[Matelda]], ina figura feminina che na sa lascha betg definir istoricamain cun tutta segirezza. Quella al maina vinavant tar [[Beatrice]], sia amanta trapassada, la quala era gia stada en il center da si’ovra giuvenila ‹Vita Nova›. L’emprim datti in revair festiv cun Beatrice che sgola giuadora en in nivel da flurs. Alura suonda ina pregia da penetienza da l’amanta davart anteriurs surpassaments da Dante. Per incumbensa da Beatrice lava Matelda Dante en il flum paradisic Lethe; quest bogn duaja stizzar la regurdientscha a sias nauschas ovras. Suenter ina visiun allegorica al pe da la planta da l’enconuschientscha suonda in segund bogn ritual, questa giada en il flum Eunoë, che duaja renovar la regurdientscha a las bunas ovras. La persuna da Matelda è colliada cun il paradis terrester, resta dentant senza ina fisionomia fitg clera; ins la po metter en relaziun cun l’[[Eva]] biblica, cun persunas mitologicas sco [[Proserpina]] ubain cun persunas contemporanas da Dante sco la marchesa [[Matilda da la Toscana]]. [[Datoteca:Cristobal_Rojas_25a.JPG|thumb|200px|Dante e Beatrice (maletg dal 1889)]] Approfundà en la contemplaziun da si’amanta Beatrice vegn Dante manà ensemen cun quella en las sferas dal tschiel. Là explitgescha Beatrice sco manadra e magistra l’urden da l’univers, schlia ligns astronomics e problems teologics ed al guida vers las olmas da glisch dals sontgs. Sco gia la relaziun tar Vergil è er la relaziun tranter Dante e Beatrice segnà d’affecziun ed admiraziun; ultra da quai vegn Dante adina puspè surprais d’entusiassem e legria areguard la bellezza da l’urden divin che sa reflectescha en la cumparsa da si’amanta e surtut en ils egls da quella. La figura da Beatrice sumeglia la Donna filosofia or da l’ovra ‹Convivio› da Dante; ella tanscha però sur quella e sur la rolla etic-filosofica da Vergil ora e represchenta la teologia e la baselgia ed ha schizunt attributs ch’èn tipics per Cristus. La funcziun da Beatrice va a fin en l’empireum che s’extenda sur las sferas dal tschiel. Là sa metta ella en retscha cun ils sontgs ch’èn ordinads sco ils fegls d’ina rosa. Ensemen cun la Rahel biblica sa chattà ella sin la terza plazza sutvart la mamma primara Eva als pes da la mamma da Dieu Maria. En in davos pled en furma d’oraziun prenda Dante cumià da si’amanta. Al lieu da Beatrice cumpara per l’episoda finala dal cudesch in um vegl respectabel, numnadamain son [[Bernard da Clairvaux]]. Sco autur da l’ovra ‹De consideratione› ha el eventualmain furmà ina da las funtaunas da Dante per sia teologica contemplativa. Concret vegn son Bernard però onurà en connex cun sia muntada per la veneraziun da Maria medievala. El preschenta a Dante la rosa dal tschiel dals sontgs e drizza en num da quel in’oraziun a Maria. Il ''paradiso'' finescha cun in’egliada da Dante en ils egls da Maria, la quala guarda da sia vart sco tut ils sontgs sin Dieu; animà da son Bernard auza Dante ils agens egls vers ina visiun imminenta da la trinitad. === Las persunas da la Commedia === En ils singuls secturs da l’auter mund entaupa il visitader in grond dumber da persunas istoricas e mitologicas, a l’exempel dals quals sa reflecta il chasti, la penetienza u la beadientscha tenor il princip da la retorsiun (''contrappasso'') areguard quai ch’els han vulì, cret u agì pli baud. Persunas enconuschentas e main enconuschentas da l’istorgia e mitologia antica, biblica e surtut dal temp medieval vegnan represchentadas sco individis cun lur agens desideris, regurdientschas u surpassaments; ultra da quai represchentan questas persunas il sistem etic e teologic che furma la basa dal sectur da l’auter mund correspundent. La preschentaziun da questas persunas succeda cun inschign narrativ e faschond diever da variaziuns multifaras. Per part vegnan ellas be menziunadas curtamain u enumeradas a moda tabellara; per part cumpiglia l’ovra però er scenas d’inscunter pli lungas, en las qualas las olmas dals morts converseschan cun Dante e ses manader. Ellas relatan regurdientschas da lur vita terrestra, surdattan al visitader messadis a persunas viventas u reveleschan profezias davart chaussas futuras. === Furma e titel da l’ovra === La Commedia è in’ovra en rima epic-narrativa che sa cumpona da vers ad endisch silbas. Ils 14233 vers suondan il princip da la ''terza rima'' (aba, bcb, cdc...), il qual è cumprovà qua per l’emprima giada ed è eventualmain schizunt vegnì inventà da Dante sez. L’ovra è sutdividida en trais cudeschs u ''cantiche'' che cumpiglian en tut tschient (34, 33 e 33) chants (''canti''). [[Datoteca:Dante_Titelseite_retouched.jpg|thumb|150px|Codex altonensis dal 14avel tschientaner]] Il titel ‹Commedia› renviescha bain al gener dramatic da la cumedia; quel n’è però betg da chapir en il senn classic-antic da la poetica. Dante al motivescha en ina brev a [[Cangrande]]<ref>Questa brev è accessibla online sut Wikisource, cf. [[s:de:An Can Grande Scaliger|An Can Grande Scaliger]]</ref> tras la tematica, la lingua ed il stil da l’ovra: tematicamain duaja el caracterisar in’ovra che cumenza cun chaussas difficultusas (las sgarschurs da l’enfiern), ma che maina ad ina fin allegraivla (ils plaschairs dal paradis). Areguard la lingua duaja il titel tegnair quint dal fatg che l’ovra n’è betg scritta en latin, mabain en la lingua populara taliana, «en la quala er las femnas baterlan» (''in qua et muliercule comunicant''). Ed il stil è ‹cumediant› en quest senn che l’ovra n’è – tenor Dante – betg formulada a moda elevada, mabain scritta en in stil «luc e bass» (''remissus est modus et humilis''). En realitad reunescha la Commedia però tut ils registers stilistics da grobulan-obscen sur calm-didactic fin ad imnic-estatic. L’agiunta al titel ‹Divina› na deriva betg da Dante. El titulescha bain la Commedia en il ''paradiso'' ''«sacrato poema»''; sco agiunta al titel da l’ovra sa tracti però d’ina expressiun che [[Boccaccio]] ha creà posteriuramain per exprimer sia admiraziun envers l’inspiraziun surumana e la qualitad poetica da quest’ovra. A partir dal 16avel tschientaner è quest pled er vegnì agiuntà sco part fixa al titel da las ediziuns stampadas, entant che ediziuns criticas pli novas al eviteschan puspè sco agiunta posteriura. === Simbolica da cifras === La tripartiziun da l’ovra e dals reginavels da l’auter mund sco er il schema formal da las terzinas che sa cumponan da trais vers vegn per regla attribuì a la cifra trais sco simbol da la trinitad. La cifra dals 34, 33 e 33 chants (dals quals l’emprim vegn savens resguardà en ina posiziun speziala sco episoda cun caracter da prolog) sa lascha medemamain deducir da la cifra trais (3 × 33 chants), ma er als onns da vita da Jesus (33, tenor l’opiniun usitada durant il temp medieval). Questa simbolica da cifras cuntinuescha er en la sutdivisiun da l’auter mund en singulas regiuns: ils nov circuls da l’enfiern (per part cun ulteriuras sutdivisiuns), ils set secturs da penetienza (ensemen cun l’antipurgatorio ed il curtin Eden medemamain nov) ed ils nov tschiels dal paradis (senza l’empireum). Als secturs da penetienza sa lascha plinavant attribuir il catalog dals set putgads mortals ed il laud da las beadientschas tenor il predi sin il culm; a las nov sferas dal tschiel correspundan ils trais giadas trais cors dals anghels. Er tematicamain datti correspundenzas a l’intern da l’ovra. Incontestà entaifer la scienza è surtut il fatg che mintgamai il sisavel chant da mintga cantica tracta intenziunadamain in tema da l’istorgia politica. La successiun da quels (istorgia da Firenza, istorgia da l’Italia, istorgia dal Sontg Imperi roman) correspunda ad in princip che Dante applitgescha er en autra furma en la Commedia, numnadamain quel d’ina augmentaziun graduala. Talas simmetrias e princips d’ordinaziun sa repetan er entaifer singuls chants u episodas; lur interpretaziun sco er la dumonda, schebain la structura dal dumber da vers sa refereschia a relaziuns numericas pli cumplexas u a calculaziuns matematicas da vart da Dante èn però temas che vegnan discutads entaifer la scienza a moda cuntraversa. === Origins da l’ovra === Dal temp che Dante ha scrit la Commedia sa trategneva el dapi il 1302 sco exilià da sia citad paterna [[Firenza]] en divers lieus da l’Italia dal Nord, surtut a [[Verona]], [[Padua]] e [[Ravenna]]. El era dependent dal sustegn da benefacturs nobels, ma ins sa en general pauc davart sias circumstanzas da viver; sper sia lavur poetica sto Dante en mintga cas er avair gì la pussaivladad da s’approfundar en vasts studis preparatorics. Als eveniments politics da ses temp ha Dante prendì part vivamain er suenter si’exiliaziun. Uss però betg sco politicher activ, mabain en furma da brevs, scrittiras e poesias, cun las qualas el empruvava d’influenzar l’andament dals eveniments. Quest engaschament sa reflectescha er en la Commedia sezza, però betg en furma da commentaris areguard la politica actuala, mabain – sco en tut las ovras da Dante – cun empruvar da descriver princips constitutivs per la convivenza umana en general. Per Dante ha quella da s’orientar al plan dal salit biblic ed a la raziunalitad filosofica. == Cuntegn da las trais parts == === Il cumenzament dal viadi en l’auter mund === [[Datoteca:Gustave_Dore_Inferno1.jpg|160px|thumb|right|Dante en il guaud stgir]] Il narratur che discurra al jau raquinta da ses viadi tras ils trais reginavels dals morts. Quest viadi duaja avair cumenzà il venderdi sontg da l’onn 1300. Il protagonist Dante era sa pers en in guaud stgir, perquai ch’el era vegnì giu da la dretg via. Ussa sa stenta l’um da 35 onns da descender la muntogna da la virtid; ma el vegn chatschà da trais creatiras en ina val stgira: d’in panter (il simbol da la voluptad), d’in liun (il simbol da la luschezza) e d’ina luffa (sco simbol da l’engurdientscha). En questa val scuntra el il poet roman [[Vergil]], dal qual el è in grond admiratur, ed al supplitgescha da gidar. En fatscha a la luffa che guarda cun nauscha egliada sin Dante respunda Vergil sco suonda: «Ti stos prender in’autra via [...], sche ti vuls mitschar da questa cuntrada selvadia.»<ref>I sa tracta qua d’in citat da Vergil; cf. D. Alighieri, H. Gmelin (transl.): ''Die Göttliche Komödie.'' Stuttgart: Reclam Verlag, 2001; p.&nbsp;9. Canto&nbsp;1, vers&nbsp;91/93.</ref> Dante vegn sinaquai manà da Vergil tras l’enfiern e sin la muntogna da la purificaziun. Cun il viadi tras l’auter mund dad [[Aeneas]] ha Vergil furnì en l’‹[[Aeneis]]› il model litterar, al qual la Commedia referescha adina puspè. Damai che Vergil deriva dal temp precristian e n’è betg battegià, na po el betg entrar en il paradis, e quai malgrà sia integritad. Là vegn Dante perquai manà da si’amur da giuventetgna [[Beatrice]] ch’è morta baud e che vegn idealisada qua sco exempel da virtid. Ma er quella vegn pli tard substituida tras son [[Bernard da Clairvaux]]. === 1. Inferno/l’enfiern === L’enfiern è in dratguir che regorda ad in amfiteater antic. Las stippas terrassas che mainan vers il center dal mund èn sa furmadas cun la crudada da Lucifer; tras quai è vegnida chatschada da l’autra vart dal mund la muntogna da la purificaziun or da la mar. Ils diesch ‹circuls› da l’enfiern (il sectur che sa chatta davant l’enfiern ed ils nov circuls) èn ils lieus, puntgs da vista, orizonts u caracters en e tras ils quals vegn realisada la puniziun e purificaziun dals putgants. En la part superiura da l’enfiern suffreschan ils putgants per intempranza (2.–4. circul), en la part mesauna ils putgants per nauschezza (5.–7. circul) ed en ils dus circuls giufuns ils putgants per tradiment. L’aut grad da putgà ch’è collià cun il tradiment sa declera or dal destin da l’autur da la Commedia. L’emprim èn ils singuls chants congruents cun singuls circuls, alura cumparan circuls cun sutcirculs che cumpiglian ina part d’in chant, in entir chant u che vegnan er descrits sur plirs chants. Adina puspè fan surstar ils ferms maletgs che Dante dovra e che duevan vegnir recepids a moda multifara en la litteratura ed en l’art, ils simbols da pussanza ed ils prinzis da la baselgia ch’ins na spetgass betg d’entupar qua. La sequenza da l’enfiern è a medem temp cudesch d’istorgia, avertiment sco er act da vendetga envers ils inimis da Dante, ma cundì adina puspè cun avis critics areguard la politica da l’atgna partida. Ils gests che domineschan la moda da raquintar furman tant la reflexiun da l’atgna situaziun miserabla sco er il fatg che Dante vegn pli tard a triumfar sur da ses adversaris. Ils morts en il purgiatieri speran che Dante possia derasar la vardad tranter ils vivents u admonir ils confamigliars da far instantamain oraziun per lur povras olmas. La tortura e la paina perpetna en l’enfiern e lur furmas limitadas en il purgiatieri han lieu en num da la giustia divina. Il princip da la puniziun è quel dal ''contrappasso'', vul dir d’attribuir a mintga putgant la cuntrapart da ses agens falliments: engurds che tatgavan vi da las chaussas stauschan en perpeten crappuns davant sai; violents ston chattar refugi da las frizzas dals [[centaurs]] en in current da sang buglient; flattaders sesan en la cloaca; divinaders portan lur fatscha si dies, orientada en perpeten vers il passà; ipocrits portan rassas da plum ch’èn doradas ordadora; persunas ch’han semnà discordia vegnan adina puspè manizzads da diavels; ils traditurs ch’han adina speculà sin ina vieuta andetga da l’istorgia giaschan uss schelentads en il lai da glatsch Cocytus che furma il circul il pli profund da l’enfiern. ==== Emprim enfin tschintgavel chant ==== Tenor il maletg dal mund da Dante è l’enfiern situà a l’intern da l’emisfera nord. El furma la sedia da Lucifer e consista da circuls che vegnan adina pli stretgs vers il center dal mund. [[Datoteca:Bartolomeo_Di_Fruosino_-_Inferno%2C_from_the_Divine_Comedy_by_Dante_(Folio_1v)_-_WGA01339.jpg|160px|thumb|right|Illustraziun da l’enfiern da ca. 1430]] Davos la porta da l’enfiern giascha l’avantcurt da l’enfiern, il lieu per las olmas tievias ch’èn stadas ni bunas ni nauschas. Quellas giran enturn senza paus e vegnan mulestadas d’insects. A l’emprim flum, l’Acheron, sa rimnan las nauschas olmas che vegnan manadas da [[Charon]] a l’autra riva che maina vers l’enfiern. Charon refusa al poet il passagi, faschond allusiun a moda diffusa a ses destin perpeten. Co che Dante vegn la finala da traversar l’Acheron resta intschert. Sa sveglià da l’autra vart da l’Acheron d’in profund svaniment, vegn encunter a Dante or da la profunditad dal dratguir da l’enfiern tut il plirim da l’umanitad. Accumpagnà da Vergil passa el en il ruaus da l’emprim circul da l’enfiern che vegn be disturbà da suspirs. Qua, en il limbus, sa chattan quels ch’èn daventads culpants senza culpa, vul dir ch’èn senza putgà, ma che n’appartegnan betg a la cretta cristiana (resp. che n’èn betg battegiads). Els vegnan sulettamain turmentads cun ina brama perpetna. Ins chatta qua uffants betg battegiads, ma er poets e pensaders da l’antica e dal mund pajaun. Sper ils poets antics sco [[Homer]], filosofs sco [[Aristoteles]], ils eroxs trojans e romans, ma er figuras medievalas sco [[Averroes]], [[Avicenna]] u il sultan [[Saladin]] tutga er [[Vergil]] tar quels ch’han vivì sut dieus fallads, engianants. Suenter avair scuntrà en cumpagnia da [[Homer]], [[Horaz]], [[Ovid]] e [[Lukan]]<ref>En quest lieu è Dante fitg persvas da sasez (permess ch’i na sa tracta betg d’ina agiunta da pli tard): El scriva numnadamain che quests tschintg gronds auturs, Vergil, Homer, Horaz, Ovid e Lukan, al hajan senz’auter acceptà sco sisavel.</ref> ils eroxs antics, descendan Dante e Vergil vers il proxim circul. Suenter l’emprim circul vegnan ils putgants retschavids da [[Minos]], il derschader antic dal hades ch’è sfigurà qua ad in demuni. Davant quel ston els confessar tut lur putgads. L’enconuschider da tut ils putgads fixescha alura cun agid da sia cua en tge circul ch’il pertutgà ha da descender. Sco gia Charon sto er Minos l’emprim vegnir pacifitgà tras Dante. En il segund circul suffreschan quels ch’èn sa fatgs culpants da voluptad; els vegnan chatschads dal stemprà da l’enfiern. Là scuntra Dante [[Semiramis]], [[Kleopatra]], [[Dido]], [[Achilles]], [[Helena]], [[Paris]] e divers chavaliers. En il tschintgavel chant scuntra Dante il pèr d’amur adulter Paolo e Francesca da Rimini ch’ha inspirà numerusas ovras da la musica e da l’art figurativ: betg satisfatg da ses consort e da sia lètg era Francesca sa surdada a Paolo, il frar pli giuven da quel; traplada cun ses amant era ella vegnida mazzada da ses um. Ord cumpassiun cun sia sort terrestra e perpetna va Dante en svaniment. ==== Sisavel enfin indeschavel chant ==== En il terz circul da l’enfiern scuntra Dante las olmas dals engurds. Quels giaschan per terra, exposts a la plievgia d’in fraid murdent e vegnan survegliads e mudregiads da [[Kerberos]], il chaun da l’enfiern che simbolisescha qua l’engurdientscha. Ad ina da las olmas, il Florentin [[Ciacco]], predi Dante eveniments futurs che vegnan a pertutgar Firenza. En il quart circul da l’enfiern sa chattan ils sfarlattaders ed ils ranvers e vegnan survegliads da [[Plutos]]. Ils putgants han da rudlar chargias cun la forza da la spatla ch’els stauschan ina encunter l’autra. Il tschintgavel circul è la palì dals ravgiads. Colerichers sa cumbattan qua senza paus en las undas dal flum Styx, entant che ignorants e flegmatichers restan sfunsads per adina en las auas dal Styx. D’ina tur che sa chatta al flum vegn emess in signal da fieu a l’autra riva; sinaquai cumpara il bartgariel [[Phlegyas]] e maina ils dus poets da l’autra vart dal flum. En rom da l’inscunter cun il colericher [[Filipo Argenti]] renunzia Dante per l’emprima giada explicitamain al nausch. [[Datoteca:Eug%C3%A8ne_Ferdinand_Victor_Delacroix_006.jpg|200px|thumb|right|‹La barca di Dante› (E. Delacroix)]] Gia durant il viadi en bartga scuvra il poet da l’autra vart dal flum la citad infernala Dis. Legiuns da diavels impedeschan ils dus viandants d’entrar. Suenter l’inscunter cun las [[erinias]] ed ils trais [[gorgons]] cumpara in anghel ed als avra il portal cun agid d’in romin. Qua vegn evident ch’il viadi da Dante stat sut protecziun divina e ch’el duaja vegnir manà enavos sin la dretga via. En il sisavel circul suffreschan ils eretics enserrads en vaschels en flommas; suenter il giuvenessendi vegnan quels serrads en la Val da Giosafat. In dals condemnads, il ghibellin [[Farinata degli Uberti]], predi l’exiliaziun da Dante e declera a quel ch’ils condemnads possian bain guardar en l’avegnir, na sappian però nagut dal preschent, auter che quai ch’als vegnia palesà da novarrivads. En la sumbriva dal monument da fossa da papa [[Anastasius II]] ruaussan ils poets per s’endisar vi dal tuffien che s’auza or da la profunditad. Vergil profita dal paus per explitgar a Dante la structura da la part inferiura da l’enfiern: il settavel circul è quel dals violents, l’otgavel e novavel èn quels da la nauschadad. En l’otgavel vegn punì l’engion general, en il novavel, che sa chatta giudim l’enfiern, vegn punì l’engion che succeda en relaziun da confidenza (tradiment). Dante dumonda pertge ch’ils putgants en il segund fin tschintgavel circul vegnian chastiads separadamain. Sinaquai al renda Vergil attent a la differenziaziun tranter surmesira, regl animalic irrità e nauschezza (tenor l’etica dad [[Aristoteles]]). ==== Dudeschavel fin deschsettavel circul ==== Il settavel, otgavel e novavel circul furman l’enfiern interiur. L’entrada da quel vegn survegliada dal [[Minotauros da Kreta]]. Qua vegnan punids ils putgads ils pli gravants: crim da violenza, engion e tradiment. Ma damai ch’ins po vulnerar persunas en differenta moda, è il settavel circul sutdividì en trais rintgs. En l’emprim rintg vegnan chastiads ils acts da violenza envers il proxim. Assassins, rubadurs e devastaders nodan en in flum da sang buglient; en quel vegnan els adina puspè chatschads enavos dals centaurs, sch’els emprovan da sortir pli fitg che quai che lur culpa lubescha. Tut tenor la grevezza da lur malfatg èn els sfunsads pli pauc u pli fitg en il flum da sang. Alexander il Grond ed il tiran [[Dionysios]] sa chattan fin a las survantscheglias en il flum, entant che [[Attila]] vegn turmentà sin il fund da quel. Sin cumond da Cheiron porta [[Nessoas]], in dals centaurs, ils poets sur il flum da sang. Suicidads (tranter auter [[Pier delle Vigne]], il chancelier da [[Fadri II]]) han d’expiar lur paina en il segund circul. Els ston far quai en furma da chaglias e plantas che vegnan adina puspè stgarplinads da las [[harpias]]. Tras lur suicidi èn els sezs sa stgarpads davent da lur corp – e quai ch’ins ha prendì davent da sasez na dastg’ins betg salvar en l’auter mund. Sin lur viadi tras il chagliom dals suicidads entaupan ils dus poets duas olmas ch’han sfarlattà toc a toc lur possess e che vegnan perquai chatschads dals chauns nairs da l’enfiern tras il spessom e stgarpads toc a toc. [[Datoteca:Dante_sodom.jpg|200px|thumb|right|Dante e Vergil scuntran ils sodomits (codex da ca. 1345)]] Quels ch’han commess violenza envers Dieu (blasfemia), cunter la natira (sodomia) u cunter l’art (usura) èn serrads en il terz rintg, dal qual il funs consista da sablun. Ils blasfemaders sbragian stendids per terra, ils sodomits giran enturn senza paus e ruaus ed ils usuraris, condemnads a l’inactivitad sper lur satgs da daners plains, sesan al precipizi dal qual il terz flum da l’enfiern, il Phlegethon, sa derscha en l’otgavel circul. Sin tut ils putgants en il terz circul smuschignan ultra da quai permanentamain flocs da fieu. Qua entaupa Dante il blasfemader [[Kapaneus]], ma er ses anteriur scolast [[Brunetto Latini]] sco er trais uffiziers florentins. Quests chants èn en general dominads d’in dumber creschent da referiments a la politica da la citad paterna dal poet; quests rapports succedan mintgamai or d’ina tscherta distanza spaziala e temporala. ==== Schotgavel fin trentavel chant ==== Al precipizi dal Phlegethon vesan els la figura mitologica [[Geryon]]. L’otgavel circul da l’enfiern (''malebolge'') è sutdividì en diesch foss. En l’emprim vegnan ils ruffians e surmanaders (tranter ils davos [[Iason]]) chatschads da diavels cornads che smainan lur giaischlas. En il segund foss sa zullan flattaders e pitaunas en merda spizzulenta. En il terz foss èn ils simonists, engianaders ch’han martgadà cun uffizis ecclesiastics, chatschads cun il chau avant en foras da grippa, da las qualas resortan be lur plantas-pe ardentas. Sco in confessur discurra Dante cun l’olma da papa [[Nicolaus III]], il qual è da l’avis che ses successur [[Bonifatius VIII]] saja gia arrivà en l’enfiern; medemamain profetisescha el ch’era [[Clemens V]] vegnia a finir sco putgant. Cun pleds marcants crititgescha Dante la mundialisaziun dals uffizis ecclesiastics da ses temp. En il quart foss contemplan Vergil e Dante ils striuns e divinaders. Lur corps vegnan sturschids talmain che las fatschas guardan enavos. Qua sa chattan numerusas dunnas ch’eran sa surdadas al striegn (t.a. la Manto mitica, da la quala la citad natala da Dante, [[Mantua]], duai avair survegnì ses num)<ref>Canto&nbsp;20, vers&nbsp;58–72; cf. Aeneis&nbsp;10, 199ss.</ref>, en pli [[Amphiaraos]] e [[Teiresias]], enconuschents profets da l’antica, ma er contemporans da Dante sco [[Guido Bonatti]]. Il tschintgavel foss è emplenì cun rascha ardenta; qua vegnan punids ils corrupts. Ina gruppa da diavels speziala, ils ''malebranche'', als surveglia: tgi che stenda il chau or dal fluss da rascha, vegn stratg a terra cun furtgas e maltractà. Dante e ses accumpagnader vegnan da mitschar dals diavels ed arrivan en il sisavel foss. Là giran ils simuladers en grevs tschops da plum dorads. Sut lur pass pateschan ils farisers crucifitgads, tranter els [[Kajaphas]] ch’aveva cusseglià a la seduta dal cussegl a [[Jerusalem]] da crucifitgar [[Jesus Cristus]]. En il settavel foss vegnan ils laders e rubadurs attatgads senz’interrupziun da serps. Tras lur morsas scrodan els a tschendra per puspè stuair s’auzar e vegnir chatschads danovamain da las serps. Betg tut ils putgants vegnan be mors da las serps; tschertins vegnan unids cun serps u drags a monsters terribels. Tras l’otgavel foss sgolan cussegliaders maligns e cugliunaders enzugliads en flommas sco baus-glisch. Qua discurra Dante cun [[Odysseus]], il qual sto patir ensemen cun [[Diomedes]] per il rampign, tras il qual els han fatg cupitgar [[Troja]]. Medemamain sa scuntra el cun il manader dals ghibellins e franciscan da pli tard [[Guido da Montefeltro]]; el vegn chastià per avair cusseglià papa [[Bonifaci VIII]] da sfratgar [[Palestrina]]. En il novavel foss scuntra Dante ils schismatichers e semnaders da discordia, als quals el attribuescha er ils fundaturs da l’islam, [[Mohamed]] e ses schender [[Ali]]. In diavel als pitga giu d’in cuntin membra e fa grondas plajas. En il davos foss da l’otgavel circul da l’enfiern pateschan ils falsifitgaders, alchemists e las faussas perditgas da terriblas malsognas e dattan a dies in a l’auter tutgads d’attatgas da ravgia. Tranter els sa chattan er la dunna da [[Potifars]] ch’ha calumnià [[Josef]] sco er [[Sinon da Troja]]. ==== Trentinavel fin trentaquateravel chant ==== [[Datoteca:Dante_f48r.jpg|thumb|180px|Lucifer cun ils trais traditurs Judas, Brutus e Cassius]] Sco turs s’auzan gigants (Vergil numna Nimrod, Ephialtes, Briareus, Tityus e Typhoeus) a l’ur dal novavel circul da l’enfiern. Sin dumonda da Vergil tschenta [[Antaeus]] ils dus viandants sin il fund dal davos circul da l’enfiern. Là èn ils traditurs schelads en fin al chau en in lai: en la Kaina ils traditurs da parents ed en l’Antenora ils traditurs politics. Ils traditurs da cumpogns da maisa èn schelads en da davos en la Tolomea; lur egls èn daventads cristals ed èn sa serrads per adina. Als putgants da questa zona po l’olma gia vegnir separada dal corp durant il temp da vita. En las restanzas terrestras sa schluita lura in demuni, il qual commetta malfatgs sin il mund. Il pli giudim l’enfiern, en la Judecca, èn cuverts dal tuttafatg cun glatscha ils putgants ch’han tradì lur signurs u benefacturs. Ed entamez è fitgà en il glatsch [[Lucifer]], il stgatschà, che smardeglia en sias trais buccas ils trais pli gronds traditurs [[Judas]], [[Brutus]] e [[Cassius]]. Vergil tschiffa Dante e sa tegna vi dal pail zotlus da satan. Vi da quel raivan els l’emprim engiu, pertge che be sur satan saja pussaivla la sortida. Cun passar il center dal mund chatta Vergil en la paraid ina fora en la quala els pon passar; tras in suler arrivan els en ina nova emisfera. Dante è irrità; Vergil al declera ch’il glatsch saja davent e che ost e vest, sura e sut saja uss stgamià. Sur in trutg che maina per lung d’in dutg arrivan els enavos en il mund da la glisch, tar las stailas. === 2. Purgatorio/la muntogna da la purificaziun === La muntogna da la purificaziun resp. il purgiatieri è concepì sco via circulara che cumenza davos in portal e che maina siadora vers la glisch. Sin las set terrassas fan las olmas penetienza; ensemen cun la riva da la mar che vegn survegliada da [[Cato]] e cun la regiun per ils targlinants che suonda a quella dumbra pia er questa part da l’auter mund nov stgalims. Cuntrari a la desperaziun da l’enfiern dominescha qua la penetienza e la speranza dals putgants (cumbain che la purificaziun po durar 500 onns e dapli). Er en il purgiatieri vegnan ils chastis proclamads en furma d’ina inversiun ironisanta dal putgà ch’è vegnì commess: ils superbis ston purtar grevas chargias da crappa e na pon betg pli auzar l’egliada da la terra, als scuidus èn ils egls vegnids cusids ensemen cun fildarom, ils pultruns ston currer enturn la muntogna, ils engurds giaschan cun la fatscha en la pulvra da la via... Davant il portal da la muntogna da la purificaziun dissegna l’anghel che fa guardia cun sia spada set giadas in ‹P› sin il frunt da Dante. Quels simboliseschan ils set putgads mortals (superbia, gritta andetga, scuidanza, engurdientscha, voluptad, intemperanza e marschadetgna), da las qualas er Dante haja da sa purifitgar. Pir lura avra il guardian il portal. Dante cumenza si’atgna via da la penetienza siadora vers la glisch, empruvond da sa liberar da faussas passiuns, surtut da sia superbia. ==== Las terrassas da la muntogna da la purificaziun ==== [[Datoteca:Michelino_DanteAndHisPoem.jpg|thumb|200px|Dante davant la muntogna da la purificaziun (fresco dal 1465)]] Sin las emprimas trais terrassas vegnan purifitgads quels ch’han drizzà durant la vita lur charezza sin vizis. Sin l’emprima terrassa vegnan punids ils superbis cun stuair purtar si dies immensa crappuna senza pudair star sidretg. Quai als duaja mussar che la luschezza chargia l’olma cun pais. Per terra èn engravads exempels istorics e mitologics ch’illustreschan la superbia. Sfurzads da sa sgobar tras il pais, ston ils putgants leger quests cas ed emprender dad els da sa meglierar. Sin via vers la proxima terrassa cumpara in anghel che prenda davent a Dante in ‹P› da ses frunt. Quai sa repeta tar mintga ascensiun vers in nov stgalim da la muntogna da la purificaziun. Cun allontanar in ‹P› senta Dante mintgamai, co che ses corp daventa pli lev, damai ch’il burdi dals putgads ch’al smatga per terra daventa adina pli pitschen. Ils scuidus sa chattan sin la segunda terrassa e ston errar enturn cun egls cusids ensemen. A medem temp portan els vestgids, cun ils quals lur olma na sa lascha betg distinguer da la terra. Quai duaja instruir ils putgants da betg esser scuidus sin auters, mabain da drizzar lur charezza vers Dieu. Sin la terza terrassa èn ils ravgiads circumdads d’ina fimera murdenta. Els emprendan co che la gritta als ha fatg vegnir tschorvs ed ha sminuì lur abilitad da giuditgar. La quarta terrassa è quella dals lamaschis, vul dir da quels ch’èn sa deditgads a las chaussas cun memia pauc premura ed ardiment. Els èn sfurzads da currer l’entir temp e pon be vegnir purifitgads cun sa deditgar senza paus a lur penetienza. Sin la tschintgavla fin settavla terrassa sa chattan ils putgants ch’han charezza faussamain las chaussas terrestras. Ils engurds ed ils sfarlattaders giaschan cun la fatscha per terra e na pon betg sa mover. Uschia vegnan els purifitgads da lur survalitaziun da chaussas terrestras ed emprendan da drizzar lur desideri betg sin possess, pussanza u autas posiziuns, mabain sin Dieu. Qua scuntra Dante l’olma da [[Statius]] ch’ha terminà ses process da purificaziun e ch’accumpogna Dante e Vergil sin lur ascensiun vers il paradis. Sin la sisavla terrassa ston ils maltemprads cuntanscher la purificaziun cun s’abstegnair dal mangiar e baiver. Quai als vegn anc engrevgià cun stuair passar cascadas senza pudair baiver. Ils voluptus vegnan purifitgads cun brischar en in’immensa paraid da flommas. Qua duain vegnir superads ils excess sexuals che retegnan ils putgants da charezzar Dieu. Tras la paraid da flommas ston er passar tut ils auters putgants ch’han fatg penetienza sin ina da las terrassas inferiuras; pir lura pon els bandunar la muntogna da la purificaziun. Suenter che er Dante ha fatg quest pass, al vegn prendì davent da ses frunt il davos P. === 3. Paradiso/paradis === [[Datoteca:Paradiso Canto 31 (148200393).jpg|thumb|180px|Dante e Beatrice en il paradis (chant 31)]] Beatrice maina Dante tras las nov sferas celestialas dal paradis. Quellas èn ordinadas a moda concentrica e sferica sco en il maletg dal mund aristotelic e ptolemeic. Entant che las structuras da l’enfiern e dal purgiatieri sa basan sin differentas classificaziuns dals putgads, sa referescha la structura dal paradis a las quatter virtids cardinalas ed a las trais virtids teologicas. Dante scuntra e conversescha cun divers gronds sontgs da la baselgia, tranter auter [[Thomas d’Aquin]], [[Bonaventura]] ed ils sontgs apostels [[Petrus]] e [[Gion]]. Il paradis vegn pia descrit cun dapli essenza teologica che l’enfiern ed il purgiatieri. Dante conceda che sia visiun dal tschiel saja be quella ch’al saja vegnida permessa da vesair cun ses egls da l’uman. La ‹Divina Commedia› da Dante finescha cun la contemplaziun da la trinitad divina. En in mument d’enconuschientscha che na sa lascha betg exprimer cun pleds, chapescha Dante il misteri da la divinitad ed umanitad da Cristus e si’olma sa collia cun la charezza da Dieu. == Resumaziun == L’ovra da Dante vegn considerada senz’excepziun sco epocala. Ella cumpiglia – e quai per l’emprima giada en la lingua populara taliana che vegn uschia nobilitada – il viadi en trais parts tras l’auter mund sco ch’el vegniva chapì enturn il 1300: l’emprim en la profunditad da l’enfiern, alura siadora tras il purgiatieri e per finir tras il paradis. E tut quai vegn enramà d’ina furma epica ordvart pretensiusa che Dante dumogna cun bravura. L’ovra sa referescha explicitamain al grond drama en vers ‹[[Aeneis]]› dal poet roman [[Vergil]]. Ed i reussescha per propi a Dante da correspunder a las grondas pretensiuns da l’ovra. El na creescha betg mo in panopticum da la mitologia antica e teologia cristiana, mabain raquinta adina puspè er detagls da la vita politica da l’Italia dal temp staufic tardiv (11avel tschientaner) fin als emprim Habsburgais ed al retg [[Heinrich VII]] or da la chasa da Luxemburg. Per chapir quest mosaic istoric en tut sias fassettas vegn l’ovra per ordinari accumpagnada ozendi d’in vast commentari.<ref>Cf. per exempel l’ediziun tudestga da Karl Vossler dal 1942, cun sias impurtantas notas marginalas.</ref> Cun recurrer a furmas e cuntegns da l’antica ha Dante contribuì a moda essenziala al svilup da la renaschientscha ch’ha substituì en l’Italia relativamain spert l’epoca da la gotica. Ma l’ovra da Dante na sa chatta betg mo areguard la teologia sin l’autezza da la savida da ses temp. Anzi datti er divers referiments a las scienzas natiralas ed a dumondas matematicas. Uschia collia per exempel la finiziun da l’ovra la difficultad da chapir la trinitad divina cun il problem matematic da parter in artg dal rudè en trais parts. == Ediziuns == La pli veglia ediziun taliana ch’è sa mantegnida furma il ‹Codex altonensis› dal 14avel tschientaner. Alura suondan il 1472 l’emprima ediziun stampada tras [[Johannes Numeister]] a [[Foligno]] u tras [[Georg e Paul (von Butzbach)]] a [[Mantua]]. E l’onn 1481 cumpara l’emprima ediziun florentina, cun illustraziuns da [[Sandro Botticelli]], gravuradas da [[Baccio Baldini]].<ref>Hein Altcappenberg (ed.): ''Sandro Botticelli&nbsp;– The Drawings for Dante’s Divine Comedy.'' (Catalog d’exposiziun), Londra: Royal Academy of Arts, 2000, ISBN 0-900946-85-7.</ref> Per tudestg èn cumparidas fin oz betg main che 50 translaziuns cumplettas da la ‹Divina Commedia›, sper numerusas translaziuns parzialas.<ref>Cf. la glista sin la pagina da la ''Deutsche Dante-Gesellschaft'': [https://web.archive.org/web/20150404220013/http://www.dante-gesellschaft.de/dante-alighieri/divina-commedia/ ''Übersetzungen der Göttlichen Komödie.'']</ref> Per gronda part sa tegnan questas translaziuns vi dal vers e la rima originala, per part èn ellas realisadas en vers jambics (senza rima) e per part sa tracti da transposiziuns dal cuntegn en prosa. A versiuns cumplettas en versiun taliana, tudestga, englaisa e franzosa accessiblas online vegn collià qua sutvart (sut ‹Colliaziuns›). == Recepziun da l’ovra == === Art figurativ === ==== Illustraziuns e maletgs ==== [[Datoteca:Gustave_Dor%C3%A9-_Dante_et_Vergil_dans_le_neuvi%C3%A8me_cercle_de_l'enfer.jpg|thumb|200px|Dante e Vergil en il novavel circul da l’enfiern (Gustave Doré)]] La Commedia da Dante ha gì in’influenza extraordinaria er sin ovras da l’art figurativ. Las emprimas illustraziuns cumparan gia en ils manuscrits da la Commedia paucs onns suenter la mort da Dante (Codex Poggiali da ca. 1330, Codex Trivulzianus dal 1337).<ref>Cf. la glista dals manuscrits illustrads tar Bernhard Degenhart: ''Die kunstgeschichtliche Stellung des Codex Altonensis.'' En: ''Dante Alighieri, Divina Commedia, Kommentar zum Codex Altonensis.'' Ed. da la ''Schulbehörde der Freien und Hansestadt Hamburg'' tras Hans Haupt, Berlin: Gebrüder Mann Verlag, 1965, p.&nbsp;65–120.</ref> En il decurs dal 15avel tschientaner èn tschertas baselgias, surtut a [[Firenza]], vegnidas decoradas cun maletgs che sa refereschan a la Commedia. Er en ovras d’art che stattan per sasezzas è l’influenza da Dante sa fatga valair gia baud (surtut en illustraziuns da l’enfiern e dal giuvenessendi); savens èsi però grev da sparter influenzas directas da la Commedia da tradiziuns litteraras ed iconograficas pli veglias. Il pli cler resorta l’influenza là nua ch’ils maletgs èn munids cun citats che derivan directamain da la Commedia (per exempel ils frescos dal Camposanto a [[Pisa]]).<ref>Jérôme Baschet: ''Les justices de l’au-delà: les représentations de l’enfer en France et en Italie (XIIe&nbsp;– XVe siècle).'' Roma: ''École de France de Rome'', 1993 (=&nbsp; ''Bibliothèque des Écoles Françaises d'Athènes et de Rome'', 279), p.&nbsp;317&nbsp;f.</ref> Da speziala valita artistica entaifer las illustraziuns dal 15avel tschientaner èn ils dissegns che [[Sandro Boccelli]] ha fatg a partir dal 1480 tar tut ils trais cantiche e dals quals èn sa mantegnids 93 tocs. Quels han er furmà la basa per ils entagls en lain che [[Baccio Baldini]] ha fatg per l’emprima versiun stampada dal commentari da Dante da [[Cristoforo Landino]] (1481). Pervi da l’enorm success da quest commentari duevan questas illustraziuns er avair grond’influenza sin las proximas ediziuns da la Commedia. Dal temp enturn il 1580 è sa mantegnì in pli grond dumber d’illustraziuns che derivan da [[Jan van der Straet (Johannes Stradanus)]], [[Federico Zuccaro]] e [[Jacopo Ligozzi]]. Il pli enconuschent illustratur da la ‹Divina Commedia› en il 18avel tschientaner è stà [[Joseph Anton Koch]]. Sper numerus dissegns e maletgs ha el er realisà ils enconuschents frescos da l’enfiern e dal purgiatieri en il Casino Massimo a Roma.<ref>Christian von Holst: ''Joseph Anton Koch&nbsp;– Ansichten der Natur.'' Staatsgalerie Stuttgart, 1989.</ref> In cuntrast tar la ritgezza barocca da Koch furma il stil minimalistic da l’artist britannic [[John Flaxman]]; er sias illustraziuns eran da quel temp fitg derasadas en l’Europa. En il decurs dal 19avel tschientaner èn vegnids realisads maletgs singuls che tutgan tar las interpretaziuns las pli enconuschentas da la ‹Divina Commedia› ed a medem temp ciclus d’illustraziuns e gravuras ch’impressiuneschan fin oz tras l’expressivitad da lur sguard en l’auter mund. Da l’emprima gruppa fan per exempel part il maletg ‹La Barque de Dante› (1822) dal romanticher [[Eugène Delacroix]] che sa chatta en il [[Louvre]], ‹Dante And Virgil In Hell› (1850) da [[William Adolphe Bouguereau]] u ‹Paolo und Francesca› (1864) dad [[Anselm Feuerbach]]. A la segunda gruppa appartegnan tranter auter ils aquarels da [[William Blake]] e las gravuras da [[Gustave Doré]] (che tutgan tar las pli enconuschentas illustraziuns da la ‹Divina Commedia› insumma). Entaifer l’art modern dal 20avel tschientaner sajan menziunads ils ciclus da [[Salvador Dalí]], [[Tom Phillips]] e [[Robert Rauschenberg]]. ==== Sculpturas ed architectura ==== [[Datoteca:Rodin_TheKiss_20050609.JPG|thumb|160px|‹Il bitsch› (Paolo e Francesca) da Rodin]] Il sculptur [[Auguste Rodin]] ha lavurà bunamain 37 onns vi dal ‹Portal da l’enfiern› dal [[Musée des Arts Décoratifs]] a [[Paris]] ch’è inspirà surtut da la ‹Divina Commedia›. Dal portal èn er vegnidas isoladas singulas sculpturas sco per exempel ‹Il pensader› che represchenta Dante. A Buenos Aires ha l’architect [[Mario Palanti]] realisà tranter il 1919 ed il 1923 il Palacio Barolo ch’è sutdividì en trais secziuns che represchentan l’enfiern, il purgiatieri ed il paradis. L’autezza da 100 meters correspunda als 100 chants da la ‹Divina Commedia›. [[Giuseppe Terragni]] ha skizzà il 1938 in’architectura che dueva transponer a Roma la visiun da Dante d’ina unificaziun politica da l’Italia sin l’Imperi roman restabilì tras [[Mussolini]]. L’andament da la guerra ha impedì la realisaziun da quest project.<ref>Cf. Thomas L. Schumacher: ''Terragni’s Danteum. Architecture, Poetics and Politics unter Italian Fascism.'' 2. ed. cumplettada, New York 2004.</ref> === Film === Dal temp dal film mit è vegnida realisada ina versiun filmica en trais parts da la ‹Divina Commedia› (1909–1911, reschissurs: [[Francesco Bertolini]] ed [[Adolfo Padovan]]. Il 1985 han [[Peter Greenaway]] e [[Tom Phillips]] realisà ina seria da films tar ils Canti I–VIII ch’ha retschavì divers premis. Il 1989 ha il reschissur chilen [[Raúl Ruiz]] agiuntà sis ulteriurs chants ch’èn enconuschents sut il num ‹Diablo Chile›. In’adattaziun da la ‹Divina Commedia› è da chattar en il drama american ‹What dreams may come› (‹Hinter dem Horizont›) cun [[Robin Williams]] e [[Cuba Gooding Jr.]] sco Dante e Vergil. Il plot è bain vegnì transponì en il temp preschent, ma tschertas scenas èn concepidas sco adattaziuns fidaivlas a l’original. === Musica === Entaifer la musica classica existan diversas sonorisaziuns da singulas episodas u d’entiras parts da la ‹Divina Commedia›. Qua intgins exempels: La sinfonia da Dante da [[Franz Liszt]] (''inferno'' e ''purgatorio''); la fantasia sinfonica Francesca da Rimini da [[Peter Tschaikowski]] (cf. er las operas ‹Francesca› da [[Sergej Rachmaninow]] e da [[Riccardo Zandonai]]); la fantasia ‹Inferno› da [[Max Reger]] u l’opera ‹Gianni Schicchi› da [[Giacomo Puccini]] che sa basa sin in’episoda or da l’''inferno''. Entaifer la musica da rock e pop han surtut bands da metal adina puspè sa laschà inspirar da l’ovra da Dante. === Litteratura === Er en la litteratura datti numerusas ovras che sa refereschan directamain u indirectamain a la ‹Divina Commedia›. La paletta da las adattaziuns tanscha dal roman ‹Die Ästhetik des Widerstands› da [[Peter Weiss]] fin al bestseller ‹Inferno› da [[Dan Brown]]. Ma er en il mund dals comics è il viadi da Dante tras l’auter mund preschent, saja quai en furma d’adattaziuns classicas da [[Disney]] fin a comics moderns, per part er cun ambiziuns artisticas, e mangas ch’èn per part er vegnids transfurmads en dissegns animads. == Fragments rumantschs da la ‹Divina Commedia› == === Introducziun === La ‹Divina Commedia› è in’ovra da la litteratura mundiala che tracta ina tematica classica e che stat er linguisticamain al cumenzament d’ina gronda lingua culturala. Tut quai, sco er la vischinanza geografica e linguistica dal talian e dal rumantsch, ha animà divers auturs rumantschs da s’avischinar e da s’approfundar en ils chants da Dante. L’emprim fragment rumantsch è cumparì en las ‹Annalas da la Societad Retorumantscha› nr. 61 dal 1947. [[Jachen Luzzi]] ha realisà ina varianta ladina (valladra) dals chants I e II or da l’''Enfiern''.<ref>‹Annalas da la Societad Retorumantscha› nr. 61, 1947, p. 177–184.</ref> Jachen Luzzi (1880–1949) è oriund da [[Ramosch]]. El ha frequentà la scola mercantila ed è stà emploià a la Banca Chantunala Grischuna a Cuira. Si’affinitad per la litteratura taliana è bain d’attribuir al fatg che ses bab è stà in randulin. Jachen Luzzi è stà president da la Societad Retorumantscha ils onns 1926–33 e redactur da las ‹Annalas› ils onns 1925–49. L’october 1977 ha gì lieu a Cuira en rom d’ina ‹Scuntrada da furmaziun e studi› ina lectura da fragments rumantschs da Dante, cun in referat introductiv dad [[Ursicin G.G. Derungs]].<ref>Cf. ‹Litteratura. Novas litteraras›, annada 1, nr. 1, 1978, p. 125 ed ‹Ischi semestril›, ann. 64, nr. 13, 1978, p. 23.</ref> Da questa segunda ‹rescuverta rumantscha› da Dante, iniziada da Derungs, èn resortidas duas publicaziuns: En la periodica ‹Litteratura. Novas litteraras›, annada 1, nr. 1 dal 1978, è cumparida sin 40 paginas la contribuziun ‹Dante per romontsch? – Quater emprovas› cun passaschas or da la ‹Divina Commedia› translatadas da [[Jachen Luzzi]] (''Enfiern I''), [[Artur Caflisch]] (''Enfiern I''), [[Ursicin G.G. Derungs]] (''Enfiern III'') ed [[Andri Peer]] (''Enfiern V''). Las rimas da Luzzi derivan da las Annalas dal 1947 (cf. survart). Davart quellas dad Artur Caflisch (1893–1971) scriva Andri Peer: «Jau saveva che Artur Caflisch era s’occupà cun Dante, ma n’hai chattà nagins fastizs en ses stampats. Da sias figlias hai jau survegnì il dactiloscrit cun la versiun da l’emprim chant da l’enfiern en rima e ritmus, tant sco segir inedì. Probabel aveva Artur Caflisch l’intenziun da translatar vinavant, ma n’è betg pli vegnì da far quai. I sa tracta pia qua d’in text nunpublitgà.»<ref>‹Litteratura. Novas litteraras›, ann. 1, nr. 1, 1978, p. 111 (annot.).</ref> Ursicin G.G. Derungs (* 1935) ed Andri Peer (1921–1985) cumpletteschan lur rimas cun remartgas ed experientschas fatgas durant la lavur da translaziun (cf. sutvart).<ref>‹Litteratura. Novas litteraras›, ann. 1, nr. 1, 1978, p. 100–140.</ref> En l’‹Ischi semestril›, annada 64, nr. 13 dal 1978, ha [[Ursicin G.G. Derungs]] laschà suandar in’ulteriura emprova or da sia plima (''Paradis III''), munida puspè cun in’introducziun e cumplettada supplementarmain cun in commentari.<ref>‹Ischi semestril›, ann. 64, nr. 13, 1978, p. 21–36.</ref> Da questas emprovas da translatar Dante en rumantsch ha er il Grischun talian prendì enconuschientscha.<ref>Cf. Guido Lodovico Luzzatto: ''Dante retico – tentative di traduzioni poetiche in romancio''. En: ‹Quaderni Grigionitaliani› 1981, p. 290-296. Davart la recepziun da Dante en il Grischun tras il Bregagliot Gian Andrea Scartazzini plinavant: Victoria Haas (red.): ''Enfiern, purgiatieri, parvis ed in Grischun''. ‹La Marella› (RTR), 2 da matg 2021.</ref> Ventg onns pli tard dueva plinavant [[Theo Candinas]] s’avischinar litterarmain a la ‹Divina Commedia›.<ref>Cf. ‹Calender Romontsch› 139 (1998), p. 158-172; 140 (1999), p. 176-189; 142 (2001), p. 156-172.</ref> Ed il 2013 è suandà [[Duri Gaudenz]]<ref>''Dante: Inferno – tschinchavel chant'', en: ‹La Quotidiana›, a partir dals 27 da november 2013, p. 10.</ref>, il qual ha er translatà en vallader ina biografia da Dante.<ref>Cf. las indicaziuns bibliograficas en il catalog da la Biblioteca chantunala: ''Dante Alighieri 1265-1321. Sia biografia tenor Mario Tobino, ‹Biondo era e bello›'', ca. 2010.</ref> === Insatgs da las translaziuns rumantschas === ==== Enfiern, chant I (Jachen Luzzi) ==== «Immez il cuors da nossa vita quia<br/> eu in ün god tuot s-chür am rechattaiva,<br/> qua ch’eu avaiva pers la dretta via.<br/> Quant greiv chi m’ais a dir che cha que eira,<br/> quaist god sulvadi piain spinusa tscheppa,<br/> cha hoz amo, pensand, am faja temma.<br/> La mort bler plü amara nu po esser.<br/> Ma per tschantschar dal bön ch’eu là chattet<br/> eu di eir d'oter ch'eu scuvrit in quel.»<br/> (...) ==== Enfiern, chant I (Artur Caflisch) ==== «Immez ma vita uossa bod spassida<br/> am rechattaiv’in üna selva s-chüra,<br/> inua la via m’eira tuot schmarida.<br/> Per dir scu cha la chosa m’eira düra<br/> as di cha quaista selv’eira pürmemma<br/> bger pês cu vair in fatscha a la mort<br/> cha be as impisser as clappa tema.<br/> Ma eau dscharo da que chi nu’m fet tort.»<br/> (...) ==== Enfiern, chant V (Andri Peer) ==== «Uschè schmuntet eu oura dal prüm tschierchel<br/> Aint il seguond, chi tschinta damain lö,<br/> Mo tant daplü dolur, chi fa ch’ün sbraja.<br/> Là s’drizza Minos da far temma, e sgrigna;<br/> El paisa ils puchats avant l’entrada:<br/> Cundanna e trametta, sco ch’el s’plaja.<br/> Eu di cha cur cha l’orma malprüvada<br/> s’preschainta, schi cunfess’la tuot ils tüerts;<br/> E quel cugnuschidur da noss puchats<br/> Vezza in che lö d’iffiern che quella tocca:<br/> As tschinta tantas jà cun sia cua,<br/> Sco quants s-chaluns ch’el tilla voul aval.»<br/> (...) ==== Paradis, chant III (Ursicin G.G. Derungs) ==== «Quei sulegl ch’ha scaldau d’amur gia avon<br/> miu pèz, veva scuvretg il dultsch aspect<br/> della verdad, mussond e refutond.<br/> Jeu hai, ton sco lubeva il respect,<br/> per dir ch’jeu seigi curregius e certs,<br/> alzau il tgau lend confirmar gl’effect.<br/> Mo’na visiun ha fatg gnir mei alerts<br/> targend mi’attenziun per far mirar,<br/> ch’jeu d’emblidar ’l confess sun staus pli sperts.»<br/> (...) ==== Enfiern, chant I (Theo Candinas) ==== «Amiez il viadi step da nossa veta<br/> Fuv’jeu vegnius en ina selva stgira,<br/> Perquai ch’jeu vevel piars la dretga via.<br/> Da dir co tut quei fuv’ei caussa dira,<br/> En quei uaul selvatg e la spessaglia,<br/> Che renovesch’aunc el patratg la tema.<br/> Gl’ei ina petradad ch’ei quasi morta,<br/> Mo per tractar dil bien ch’ins er cattava,<br/> Ditg’jeu dad autras caussas leu scuviartas.»<br/> (...) ==== Enfiern, chant V (Duri Gaudenz) ==== «Uschè gettna dal prüm tschierchel d’infiern<br/> giò’l seguond chi’d es main ampel,<br/> mo da tant da plü doluors chi’t puondschan e’t fan sbragir.<br/> Là staiva Minos, schnuaivlischem, e fa üna viera trida.<br/> El examinescha la cuolpa stond sülla üschadüra,<br/> el güdicha e trametta tenor il cas.<br/> Cur ch’ün’orma pechadritscha<br/> vain pro el, as confess’la;<br/> e quel cugnuoschidur dals puchats.<br/> Guarda in che lö da l’infiern ch’ella tocca.<br/> El as tschingla tantas jadas cun sa cua<br/> sco ch’el giavüscha cha’la saja missa.»<br/> (...) === Las remartgas === En sias expectoraziuns cuntegnidas en la revista ‹Litteratura. Novas litteraras› dal 1978 fa [[Ursicin G.G. Derungs]] tranter auter valair il suandant areguard la muntada da Dante: «Che nus [Rumantschs] essan orientads plitost vers mesanotg che vers la sora taliana pli sulegliva mussa bain la stgarsa enconuschientscha de Dante entaifer nossa cultura. Per ils blers, jau discur be da ‹studegiads›, è Dante mo in num e la ‹Divina Commedia› pauc dapli ch’in titel destillà durant ina sitga ura d’istorgia. Ed er quai n’è nagut aparti. Raschuns istoricas e geograficas han orientà nus al mund tudestg e nus avain segiramain betg mo da lamentar da questa s’entupada. Però stuessan nus forsa emprender da noss partenaris tudestgs la stima per Dante e s’accorscher entras els che Dante n’è betg mo in poet talian, mabain europeic. Dante tschiffa en sia grondiusa visiun dal mund tut ils flums dal temp medieval: Il mund antic (betg per nagut è Vergil il manader da Dante tras l’enfiern ed il purgiatieri), il mund cristian d’ina cretta era intellectualmain vigurusa (son Tumasch d’Aquin) ed a medem temp umanamain manaivla (Beatrice) che sa colliava senz’auter cun il mund antic ed interpretava quel: Beatrice (la cardientscha) surpiglia da Vergil (la raschun) la guida tras il paradis. En il mund antic-cristian, ritg ed ordinà enina, sa mova la ‹Divina Commedia› sco en in flum, dond a quel da sia vart impuls decisivs: La ‹Divina Commedia› ‹stgaffescha› il model ch’ella ‹copiescha› e surdat quel als temps che suondan. Nus respirain dapli aria dantesca che quai che nus manegiain.» Ultra da quai fa Derungs patratgs areguard la rima ed il ritmus: «Suandar Dante en quest pass stendì da finiziuns che van alternantamain trais giadas en rima è ordvart stentus ed è qua e là stà pussaivel be cun cumpromiss. La translaziun n’ha gea betg (mo) d’accordar tuns, mabain da dar resonanza a maletgs ed ideas. Desister da la rima, sco p.ex. Andri Peer fa en sias translaziuns dantescas, è ina schliaziun che po sa fundar sin buns arguments proponids da la teoria da translaziuns. (...) E tuttina n’è quest problem (ch’è en la pratica grond avunda) betg il principal. Quel dal ritmus para secundar, ma en realitad ha el dapli pais. Mia translaziun sa porscha tendenzialmain ad ina lectura giambica dal ritmus dantesc.» E per finir renda Derungs attent al fatg ch’ina translaziun da Dante n’ha betg be da resguardar aspects poetics, mabain er teologics e filosofics: «Dante vul esser tadlà e translatà pazientamain sco teolog (medieval) e filosof, betg mo sco poet, gist perquai ch’el è quai tut enina. Sia lingia, per tocs scolastica, tratga en exactadad quasi cumplitgada, n’è betg da separar da ses nundumbraivels maletgs, sias cumparegliaziuns, las passaschas liricas, cun las qualas Dante dat vita, colur e variaziun musicala atras tut las partiziuns de ses mund talmain ordinà.»<ref>‹Litteratura. Novas litteraras›, ann. 1, nr. 1, 1978, p.120–126.</ref> [[Andri Peer]] metta sias remartgas sut il titel ‹Far onur a Dante: translatar u tradir? – Experientschas d’in dantist›. Er Peer constatescha ina mancanza da recepziun da Dante da vart da la Rumantschia: «Las paucas provas che jau hai preschentà fin qua da terzinas dantescas translatadas en ladin han sveglià dapli interess en l’Italia ed en il Tessin che tar ils abunents dal ‹Fögl Ladin› e da la ‹Gasetta Romontscha›, quai che jau chapesch posteriuramain. Er tranter quels che s’occupan da litteraturas estras si tar nus, pari ch’i sajan paucs che conuschan la ‹Divina Commedia› – ils romanists a nossas scolas superiuras almain, – quai che na fa betg smirvegliar, sch’ins tegna quint da noss sistem scolastic vaira ostil, u almain indifferent al talian.» Alura tematisescha Peer la vasta savida che saja necessaria per insumma pudair translatar Dante (litteratura, istorgia, teologia, filosofia e.a.). En pli dat el in sguard a las translaziuns ed ils commentaris da la ‹Divina Commedia› ch’existan en diversas linguas: «Jau avess gugent consultà la traducziun spagnola dad Àngel Crespo, ch’ha edì ina pitschna antologia da la poesia rumantscha en spagnol – sco ch’ins vegn a savair –, ma jau n’hai betg survegnì ses Dante fin qua. Ch’el haja translatà tut, ha el palesà tar sia visita qua en chasa, quai che m’ha prest fatg vegnir sturn. Stefan George, ch’ha translatà be las episodas las pli renumnadas (circa in ventgavel da tut) e ch’ha respectà tant endecasillabo sco er la terza rima (ina prestaziun ch’ans fa enclinar), han ins dumandà pertge ch’el n’haja betg translatà l’ovra entira. El ha ditg che per far quai avessi el gì da basegn d’ina vita entira. Quai mussa il problem e renda modest.» I suondan ponderaziuns teoreticas davart la furma ritmica e la rima; e per finir tracta Peer la dumonda, co che la lingua da translaziun s’accordeschia cun la lingua d’origin da l’ovra: «Il ladin s’adatta vaira bain per translatar il vegl toscan da Dante; mintgatant èn ins tut surstà. Quai han segir er sentì mes collegas barmiers Jachen Luzzi ed Artur Caflisch. Il rumantsch, per sasez, è ina lingua fitg imaginativa, plasticamain metaforica, cun discretas libertads sintacticas che permettan da furmar il vers senza al render memia stort u nunnatiral u affectà. Nundir las bellischmas tonalitads vocalicas che fan dal ladin in frar alpin dal pli nobel toscan.»<ref>‹Litteratura. Novas litteraras›, ann. 1, nr. 1, 1978, p.120–126.</ref> En l’introducziun tar sias rimas publitgadas in pau pli tard en l’‹Ischi semestril› tschenta [[Ursicin G.G. Derungs]] trais dumondas: «Dante per rumantsch? È quai necessari? È quai pussaivel? È quai giavischaivel?» L’emprima da questas dumondas respunda el suandantamain: «Necessari n’èsi betg! Ma tge è ‹necessari› en rumantsch? Forsa mo ils cudeschs che gidan ad emprender tudestg. Tge è necessari en la litteratura? Forsa è litteratura (bella) insumma mo chaussa danvanz. Ma igl è in fatg ch’igl è necessari da far chaussas danvanz, sch’ins viva e betg mo ‹funcziunescha›. Lura pudess litteratura far part da quellas chaussas danvanz ch’èn necessarias (...).» Areguard la dumonda sch’i saja pussaivel d’adattar Dante en lingua rumantscha scriva Derungs tranter auter: «Entant che l’existenza d’ina pulpida litteratura indigena (en in vast raiun cultural) ‹pretenda› translaziuns de chaussas estras, fa la mancanza d’ina gronda litteratura originala ed indigena (sco manifestaziun d’in vast spazi culturalmain autarc) ch’era ‹gronda› litteratura translatada vegn danvanz. Forsa è quai in element explicativ, pertge ch’i dat insatge sco in basegn ‹objectiv› d’avair p. ex. in Dante ni in Shakespeare tudestg, entant ch’ins na po betg constatar uschia insatge en il ravugl rumantscha.» «Las translaziuns en rumantsch», uschia cuntinuescha Derungs, «respundan perquai quasi adina ad in basegn pragmatic immediat, e quai ch’ins pretenda dad ellas n’è main il respect da l’ovra estra che la legibladad e duraivladad per scopos dumestis.» Tar las paucas excepziuns dumbra Derungs singulas ovras da la litteratura mundiala ch’èn vegnidas translatadas da Donat Cadruvi, Carli Fry e Flurin Camathias. «E tuttina: En in cas pudessan nus pledar d’ina tradiziun da translaziun, e quai areguard diversas translaziuns da la Bibla. (...) I fiss interessant d’intercurir quant lunsch che la tradiziun rumantscha da translaziuns biblicas renda pli pussaivla ina translaziun da Dante, in autur che respira pass per pass quell’aria. Jau crai ch’ins dastga dir che l’existenza da las translaziuns biblicas dad omaduas confessiuns e d’auter material religius constitueschia oz almain ina part da quai fundus da tradiziun necessari per in Dante rumantsch.» Resta anc la dumonda, sch’i saja giavischaivel da translatar Dante per rumantsch: «Jau crai che translatar in autur dal caliber da Dante saja in excellent exercizi – e dapli che mo quai – per mintga scriptur. (...) Translatar sforza a schliaziuns estetic-linguisticas e da vocabulari che pon be enritgir la lingua. Gist il respect per la furma integrala dals chants da Dante pretenda la pazienza da spluntar giu la lingua sin tut las varts (il DRG dat in bun maun latiers) ed er il curaschi da gughegiar novs pass, cun la ristga da sbagliar.» Per il stgalim gimnasial dess tala lectura, uschia terminescha Derungs, «chaschun als scolars (e forsa er als scolasts) da morder or lur dents da latg er vi dal rumantsch.»<ref>‹Ischi semestril›, ann. 64, nr. 13, 1978, p. 21–25.</ref> == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == # Ediziuns criticas: #* Karl Witte: ''La Divina Commedia di Dante Alighieri, ricorretta sopra quattro dei più autorevoli testi a penna.'' Rudolfo Decker, Berlin 1862. # Litteratura secundara ed explicaziuns: #* Erich Auerbach: ''Dante als Dichter der irdischen Welt. Mit einem Nachwort von Kurt Flasch'', Berlin 2001. #* Teolinda Barolini: ''Dante and the Origins of Italian Literary Culture.'' New York 2006. #* ''Dante and the Human Body.'' Eight Essays, ed. da John C.&nbsp;Barnes&nbsp;/ Jennifer Petrie, Dublin 2007. #* Susanna Barsella: ''In the Light of the Angels. Angelology and Cosmology in Dante’s ‹Divina Commedia›.'' Firenza 2010. #* Ferdinand Barth: ''Dante Alighieri&nbsp;– Die göttliche Komödie&nbsp;– Erläuterungen.'' Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 2004. #* Ludwig Gottfried Blanc: ''Versuch einer blos philologischen Erklärung mehrerer dunklen und streitigen Stellen der Göttlichen Komödie.'' Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses, Halle 1861. #* Ludwig Gottfried Blanc: ''Vocabulario Dantesco.'' Leipzig 1852. #* Esther Ferrier: ''Deutsche Übertragungen der Divina Commedia Dante Alighieris 1960–1983.'' de Gruyter, Berlin/New York 1994. #* Robert Hollander: ''Allegory in Dante’s ‹Commedia›.'' Princeton 1969. #* Robert Hollander: ''Studies in Dante'', Ravenna 1980. #* Otfried Lieberknecht: ''Allegorese und Philologie. Überlegungen zum Problem des mehrfachen Schriftsinns in Dantes ‹Commedia›.'' Stuttgart 1999. #* Kurt Leonhard: ''Dante.'' Or da la retscha ''Rowohlts Monographien.'' Rowohlt Taschenbuch Verlag GmbH, Hamburg 2001. #* Sophie Longuet: ''Couleurs, Foudre et lumière chez Dante.'' Paris 2009. #* Peter Kuon: ''lo mio maestro e 'l mio autore. Die produktive Rezeption der Divina Commedia in der Erzählliteratur der Moderne.'' Frankfurt am Main 1993, ISBN 978-3-465-02598-6. #* Enrico Malato: ''Studi su Dante. «Lecturae Dantis», chiose e altre note dantesce.'' Ed. dad Olga Silvana Casale e.a., Roma 2006. #* Bortolo Martinelli: ''Dante. L’altro viaggio.'' Pisa 2007. #* Giuseppe Mazzotta: ''Dante’s Vision and the Circle of Knowledge.'' Princeton 1993. #* Alison Morgan: ''Dante and the Medieval Other World.'' Cambridge 1990. #* John A. Scott: ''Understanding Dante.'' Notre Dame 2004. #* Karlheinz Stierle: ''Das große Meer des Sinns. Hermenautische Erkundungen in Dantes ‹Commedia›.'' Minca 2007. #* John F. Took: ''‹L’etterno Piacer›. Aesthetic Ideas in Dante'', Oxford 1984. # Ediziuns talianas commentadas: #* Dante Alighieri: ''La Divina Commedia, testo critico della Società Dantesca Italiana, riveduto col commento scartazziniano, rifatto da Giuseppe Vandelli.'' Milaun 1928 (e restampas fin en il temp preschent). #* Dante Alighieri: ''Divina Commedia, Commento a cura di G.&nbsp;Fallani e S.&nbsp;Zennaro.'' Roma 2007. # Litteratura secundara tematica: #* Robert Hollander: ''Dante ‹Theologus-Poeta›.'' En: ''Dante Studies'',&nbsp;94 (1976), p.&nbsp;91–136. #* Andreas Kablitz: ''Jenseitige Kunst oder Gott als Bildhauer: Die Reliefs in Dantes Purgatorio (Purg.&nbsp;X–XII).'' En: ''Mimesis und Simulation'', Gerhard Neumann, Freiburg 1998, p.&nbsp;309–356. #* Andreas Kablitz: ''Videre&nbsp;– Invidere&nbsp;– Die Phänomenologie der Wahrnehmung und die Ontologie des Purgatoriums (Dante ‹Divina Commedia›, Purgatorio XVV).'' En: ''Deutsches Dante-Jahrbuch'',&nbsp;74 (1999), p.&nbsp;137–188. #* Andreas Kablitz: ''Poetik der Erlösung. Dantes Commedia als Verwandlung und Neubegründung mittelalterlicher Allegorese.'' En: ''Commentaries&nbsp;– Kommentare.'' Ed. da Glen W.&nbsp;Most, Göttingen 1999, p.&nbsp;353–379. #* Andreas Kablitz: ''Dantes poetisches Selbstverständnis (Convivio-Commedia).'' En: ''Über die Schwierigkeiten, (s)ich zu sagen: Horizonte literarischer Subjektkonstitution.'' Ed. da Winfried Wehle, Frankfurt 2001, p.&nbsp;17–57. #* Andreas Kablitz: ''Bella menzogna. Mittelalterliche allegorische Dichtung und die Struktur der Fiktion (Dante, Convivio&nbsp;– Thomas Mann, Der Zauberberg&nbsp;– Aristoteles, Poetik).'' En: ''Literarische und religiöse Kommunikation in Mittelalter und früher Neuzeit.'' DFG-Symposium 2006, ed. da Peter Strohschneider, Berlin 2009, p.&nbsp;222–271. #* Adrian La Salvia, Regina Landherr: ''Himmel und Hölle. Dantes Göttliche Komödie in der modernen Kunst.'' (Catalog d’exposiziun). Erlangen 2004, ISBN 3-930035-06-5. #* Marjorie O’Rourke Boyle: ''Closure in Paradise: Dante Outsings Aquinas''. En: ''MLN&nbsp;115.1.'' 2000, p.&nbsp;1–12. #* Gerhard Regn: ''Double Authorship: Prophetic and Poetic Inspiration in Dante’s Paradise.''EIn: ''MLN 122.1.'' 2007, p.&nbsp;167–185 sco er: ''Gott als Dichter: Das Spiegelbild der Fiktion in Dantes Paradiso.'' En: ''Fiktion und Fiktionalität in den Literaturen des Mittelalters.'' Ed. dad Ursula Peters, Rainer Warning. Minca 2009, p.&nbsp;365–385. #* Jörn Steigerwald: ''Beatrices Lachen und Adams Zeichen. Dantes Begründung einer literarischen ‹anthropologia christiana› in der Divina Commedia (Paradiso&nbsp;I–XXVII).'' En: ''Comparatio. Zeitschrift für Vergleichende Literaturwissenschaft'', &nbsp;3/2 (2011), p.&nbsp;209–239. #* Winfried Wehle: ''Rückkehr nach Eden. Über Dantes Wissenschaft vom Glück in der ‹Commedia›.'' En: ''Deutsches Dante Jahrbuch'', 78/2003, p.&nbsp;13–66. #*Massimo Colella, ''«Nuove vie di Beltà». Intertestualità dantesca nella poesia di Andrea Zanzotto'', in «Cuadernos de Filología Italiana», 25, 2018, pp. 213-231. # Ciclus da maletgs tar la ''Divina Commedia'': #* Sandro Botticelli: ''Sandro Botticelli. Der Bilderzyklus zu Dantes Göttlicher Komödie.'' Hatje Cantz Verlag, 2000. ISBN 978-3-7757-0921-7. #* Gustave Doré: ''The Doré Illustrations for Dante’s Divine Comedy.'' Dover Publications Inc., 1976. ISBN 978-0-486-23231-7. #* William S. Lieberman: ''Die Illustrationen zu Dantes Inferno.'' En: Robert Rauschenberg. Werke 1950–1980. Berlin 1980, p.&nbsp;118–255. #* Pitt Koch (fotografias): ''Dantes Italien. Auf den Spuren der ‹Göttlichen Komödie›.'' Herausgegeben von Bettina Koch&nbsp;& Günther Fischer. Primus Verlag, 2013. ISBN 978-3-86312-046-7. == Colliaziuns == {{Commonscat|The Divine Comedy|Divina Commedia}} {{Wikisource|tip=ovra|Divina Commedia|Divina Commedia|code=it|lingua=talian}} {{Wikisource|tip=ovra|Göttliche Komödie (Streckfuß 1876)|Göttliche Komödie (translaziun da Carl Streckfuß)|code=de|lingua=tudestg}} * [https://web.archive.org/web/19990420170609/http://www.divinecomedy.org/divine_comedy.html ELF-Projekt], text original talian e duas translaziuns englaisas (da Henry Wadsworth Longfellow e Henry Francis Cary) * [https://web.archive.org/web/20180328105626/http://numlivres.fr/ Ediziun bilingua da l’enfiern da Dante], text original talian e translaziun franzosa da Guy de Pernon * [https://web.archive.org/web/20110825172705/http://librivox.org/die-gottliche-komodie-die-holle-by-dante-alighieri/ ''Die göttliche Komödie – Die Hölle''] [https://web.archive.org/web/20110808112131/http://librivox.org/die-gottliche-komodie-das-fegefeuer-by-dante-alighieri/ ''Das Fegefeuer''] [https://web.archive.org/web/20110824224306/http://librivox.org/die-gottliche-komodie-das-paradies-by-dante-alighieri/ ''Das Paradies''] sco cudesch auditiv en lingua tudestga tar [[LibriVox]] * [http://www.klassiker-der-weltliteratur.de/goettliche_komoedie.htm Resumaziun dal cuntegn] * [https://web.archive.org/web/20100304103433/http://www.kuenstlerleben-in-rom.de/html/dante_und_koch.html Illustraziuns tar la Divina Commedia] da Joseph Anton Koch * Carl Vogel von Vogelstein: [http://www.goethezeitportal.de/index.php?id=4384 ''Die Hauptmomente aus Goethe’s ‹Faust›, Dante’s ‹Divina Commedia› und Virgil’s ‹Aeneis›''], 1861 * [https://web.archive.org/web/20220106065428/https://www.academia.edu/66703983/Dante_Alighieri_Divina_Commedia_La_Commedia_Colorata_seconda_edizione_corretta_ Dante Alighieri: Divina Commedia - La Commedia Colorata (italiano)] * [https://web.archive.org/web/20220105132721/https://www.academia.edu/67134005/Dante_Alighieri_Die_G%C3%B6ttliche_Kom%C3%B6die_La_Commedia_Colorata_in_62_deutschen_%C3%9Cbersetzungen "La Commedia Colorata" in 62 deutschen Übersetzungen] * [https://www.academia.edu/66354250/Dante_Alighieri_Di_G%C3%B6ttlechi_Kom%C3%B6die_D_H%C3%B6ll_Der_L%C3%BCterigsb%C3%A4rg_Ds_Paradys_B%C3%A4rnd%C3%BCtsch Dante Alighieri: Di Göttlechi Komödie - D Höll - Der Lüterigsbärg - Ds Paradys. Bärndütsch] [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Litteratura)]] q2xtqpjsvv2gqaf6gzgrbwrz0lo2bpk Misarogns 0 13276 174526 156029 2026-10-04T01:26:18Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 174526 wikitext text/x-wiki {{Model:Taxobox |Tip = Animal |Num = Misarogns |Maletg = 4_shrews.jpg |Descripziun = Diversas spezias da misarogns |Classa = Mammals (Mammalia) |Urden = Insectivors (Eulipotyphla) |Famiglia = Misarogns |Binomen = Soricidae |Autur = Fischer |Onn = 1814 }} Ils '''misarogns''' (Soricidae) èn ina famiglia da [[mammals]] che cumpiglia in grond dumber da spezias. Malgrà lur sumeglientscha cun las mieurs n’appartegnan ils misarogns betg als [[ruiders]], mabain a l’urden dals [[insectivors]] (pop.: maglia-insects). En tut il mund vegnan distinguidas dapli che 350 spezias; radund 10 da quellas vivan er en l’[[Europa Centrala]]. == Descripziun == === En general === [[Datoteca:Crocidura_leucodon-1.jpg|miniatura|220px|Il gnif lunghent – ina da las caracteristicas dals misarogns]] Misarogns sumeglian en lur cumparsa las mieurs; lur gnif è però pli lunghent. Las extremitads èn curtas, ils pes fineschan mintgamai en tschintg dets ed èn per ordinari nunspezialisads. Tar intginas spezias che vivan en l’aua è la detta percunter munida cun in ur da zaidlas ch’ha in effect sumegliant a pels da nudar. Misarogns èn mammals relativamain pitschens, els cuntanschan ina lunghezza dal corp e dal chau da 3 fin 18, per ordinari da 6 fin 10 centimeters. La lunghezza da la cua è variabla, surtut intginas spezias che chavan sut terra han ina cua fitg curta. Il pais variescha tranter 3 e 18 grams e tanscha en cas excepziunals fin a 65 grams. Il misarogn etrusc (''Suncus etruscus'') tutga cun ina lunghezza dal corp da 3,5 fin 5 centimeters ed in pais da stgars 1,8 grams tar ils pli pitschens mammals insumma. Bleras spezias disponan da glondas d’odur, cun las qualas ellas marcheschan lur territori. Il pail è per ordinari spess e curt, la coluraziun da quel variescha tranter brin melnent e divers tuns grischs e brins fin a nair. La vart sut è per il pli clera, tar intginas spezias sa lascha observar in cunfin marcant tranter la vart sura stgira e la vart sut pli clera. Il cor d’in misarogn batta 800 fin 1000 giadas la minuta.<ref> M. Nowak (1999), p. 203.</ref> === Chau e dentadira === La chavazza è lunghenta e bassa, il nas lung è movibel. Ils egls èn pitschens e magari zuppads en il pail. Ina conchiglia da l’ureglia è avant maun, ma quella è per ordinari pitschna e na varga strusch u insumma betg or dal pail. Sco tar tut ils insectivors èn ils dents caracterisads da conturas gizzas e tagliantas. Misarogns han 26 fin 32 dents, pia pli paucs ch’ils ulteriurs insectivors. Ils incisivs davant èn drizzads enavant, alura suonda fin a l’ultim premolar ina retscha da dents d’in piz. Intercalaziuns da fier en la zona d’emagl procuran tar la sutfamiglia dals misarogns cun dents cotschens per ina coluraziun cotschnenta fin melnenta. Ils dents da latg vegnan gia remplazzads avant la naschientscha, uschia che misarogns naschan cun dentadira stabla. Ensemen cun ils [[sulnoduns]] ed ils [[loris plauns]] tutgan ils misarogns tar las paucas spezias da mammals ch’èn da tissi. D’intginas spezias (p.ex. il misarogn da l’aua e misarogns cun la cua curta americans) è enconuschent ch’els produceschan en la glonda da spida da la missella sut il tissi BLTX, il qual als lubescha da surventscher gronds animals da preda sco raunas e mieurs-sfuigna. Er per l’uman pon perquai morsas da misarogns esser ordvart dolurusas. === Ils senns === La vesida è sviluppada fitg mal tar ils misarogns. En tschertga da preda sa fidan els dapli da l’udida e surtut da l’odurat. Ina spezialitad dals misarogns è il fatg ch’els tutgan sper ils [[utschels-mezmieur]] e las balenas cun dents tar ils paucs mammals, tar ils quals è enconuschenta la capacitad d’ecolocaziun. Els emettan ina successiun da tuns givlants fitg auts, cun agid dals quals els èn abels d’explorar lur spazi da viver. Betg cler è schebain l’ecolocaziun serva er a fastizar la preda. == Derasaziun e spazi da viver == [[Datoteca:Southern Short-tailed Shrew (Blarina carolinensis) - Flickr - GregTheBusker.jpg|miniatura|200px|Spezia derasada en ils Stadis Unids (''Blarina carolinensis'')]] Misarogns èn quasi derasads en tut il mund e cumparan en l’[[Eurasia]], l’[[Africa]] sco er l’[[America dal Nord]] ed [[America Centrala]]. Els mancan però en l’[[America dal Sid]], en l’[[Australia ed Oceania]], en las regiuns polaras e sin inslas isoladas. Ils animalets vivan en habitats fitg differents, prefereschan però spazis da viver plitost umids. La gronda part da las spezias viva en guauds spess, intginas cumparan er sin pastgiras. Singulas spezias abiteschan però er en regiuns extrem sitgas (misarogns dal desert). == Moda da viver == Ils misarogns vivan per gronda part sin terra. Els na san betg raiver fitg bain, spezias che vivessan be sin las plantas na datti betg. Intgins geners èn s’adattads ad ina vita aquatica. Daspera èn er avant maun spezias che vivan sut terra, las qualas disponan da tschattas davant pli grondas, adattadas per chavar, e da lungas griflas. Per ordinari vivan misarogns a moda solitaria ed eviteschan ordaifer il temp da paregliaziun il contact cun members da la medema spezia. Sulettamain dals misarogns cun ureglias pitschnas è enconuschent in cumportament social. Tar bleras spezias vegn supponì in cumportament territorial e ch’ellas marcheschian lur revier cun secrets da glondas. Intginas spezias èn activas da di e da notg, autras percunter sa rendan surtut durant la notg sin la tschertga da nutriment. Sco lieus da repaus chavan ils misarogns atgnas taunas u surpiglian quellas dad auters animals ubain sa servan dad auters plazs protegids sco sfessas, foras e.a. Savens fan els là in gnieu da feglia sitga e da fain. Intginas spezias che suondan la cultura èn er da chattar en edifizis. Ils misarogns èn per ordinari activs durant l’entir onn; tar intginas spezias datti però curtas periodas cun leva marvezza d’enviern. Misarogns èn segnads d’ina fitg auta rata dal metabolissem. Sch’els tschiffan tema, po lur cor batter fin 1200 giadas la minuta, savens datti er mortoris tras in schoc. Pervi da quest metabolissem extrem intensiv dovran misarogns fitg bler nutriment; intginas spezias dals misarogns cun dents cotschens basegna mintga di ina quantitad da nutriment che correspunda a lur agen pais. == Nutriment == Misarogns èn carnivors che sa nutreschan surtut d’insects e da lur larvas, da verms da plievgia e d’auters invertebrats. Mintgatant mangian els pitschens vertebrats, en quest cas als serva lur spida da tissi da surventscher er ina preda pli gronda. Sch’i sa porscha la chaschun, tschiffan els tuttavia er animals da preda ch’èn duas giadas uschè gronds, sco per exempel mieurs-sfuigna, rustgs u pitschnas serps. Correspundentamain fan misarogns da l’aua, sper lur nutriment principal che consista da larvas da baus e da lindornas da l’aua, chatscha sin pitschens peschs. En pitschnas quantitads consumeschan misarogns er material vegetativ sco sems u nuschs. == Multiplicaziun == [[Datoteca:Crocidura_HC2.JPG|miniatura|220px|Giuvens misarogns en vischinanza da lur gnieu]] Ina u pliras giadas ad onn, suenter in temp da purtanza da trais fin quatter emnas, partureschan misarogns fin a diesch pitschens. Quels èn l’emprim nivs e tschorvs, creschan però svelt ed avran ils egls suenter 7 fin 24 dis. Tar la sutfamiglia dals misarogns cun dents alvs datti magari ‹caravanas da midar chasa›, tar las qualas ils singuls individis sa mordan tar l’animal davant en il pail situà sper la ragisch da la qua. La sdisada ha per ordinari lieu suenter duas fin quatter emnas. La madirezza sexuala cuntanschan ils misarogns gia suenter dus fin trais mais. L’aspectativa da vita munta en media in fin dus onns. == Misarogns ed uman == Per ordinari na considerescha l’uman il misarogn ni sco animal nizzaivel ni sco animal nuschaivel u sco privel. Perquai na fa el praticamain mai (e n’ha er mai fatg) chatscha sin quel. Er en la tratga d’animals da cumpagnia na giogan misarogns nagina rolla. Las smanatschas odiernas derivan uschia en emprima lingia da la destrucziun dal spazi da viver ubain da neozons che vegnan manads en lur spazi da viver. Smanatschadas èn, sco tar autras spezias da mammals er, surtut spezias che vivan a moda endemica sin pitschnas inslas. Ils misarogns dal gener ''Nesiotites'' che vivevan sin pliras inslas da la [[Mar Mediterrana]] èn morts ora avant intgins milli onns. Oz classifitgescha l’[[Uniun internaziunala per il mantegniment da la natira e da sias resursas]] (UICN) 14 spezias ‹en privel da svanir› (''critically endangered''), ulteriuras 71 spezias valan sco ‹periclitadas fermamain› u ‹periclitadas›; savens mancan però datas precisas.<ref> Tenor [http://www.iucnredlist.org/ iucnredlist.org], consultà ils 12 da schaner 2007.</ref> Da l’autra vart han intginas spezias sco il misarogn-mustgat pudì extender grazia a l’uman lur territori da derasaziun. En intgins lieus han ils misarogns cuntanschì ina tscherta muntada entaifer l’istorgia culturala. En la [[Veglia Egipta]], surtut durant las dinastias tardivas, valevan els sco manifestaziuns dal dieu Horus; per part als han ins mumifitgà. En [[China]] fan lur givels endament la pronunzia dal pled per daners; i vegn perquai ditg che la preschientscha d’in misarogn mainia daners en chasa. En tschertas regiuns da l’[[Africa]] attribuesch’ins forzas magicas al misarogn da cuirass cun sia spina dorsala segnada d’ina construcziun tut speziala, extrem resistenta. == Sistematica e denominaziun == [[Datoteca:Lusorex_taishanensis.jpg|miniatura|230px|Furma fossila (''Lusorex taishanensis'')]] === Denominaziun === Il num rumantsch ‹misarogn› deriva dal latin ''mus araneus'' (''mus'' = ‹mieur›, ''araneus'' = ‹filien›, cf. er ‹arogn›) che renda attent al fatg che questas ‹mieurs› sa nutreschan d’animals e betg a moda vegetara. Malgrà quest num latin e la denominaziun tudestga ‹Spitzmaus› n’èn ils misarogns betg parentads pli stretg cun las mieurs. === Sistematica exteriura === Ils misarogns vegnan attribuids a l’urden dals insectivors. Ord vista da la taxonomia ha quest urden in’istorgia fermamain contestada. Adina puspè èn singulas gruppas d’animals vegnidas integradas u excludidas da quest urden. Er las examinaziuns pli novas a basa da la genetica moleculara na portan nagins resultats propi clers, uschia che las relaziuns da parentella entaifer quest urden restan contestadas. Sco gruppa parentada pussaivla dals misarogns vegnan resguardadas las talpas (Talpidae); ina parentella in pau pli lontana exista cun ils sulnoduns (Solenodontidae).<ref> M. Symonds: ''Phylogeny and life histories of the Insectivora: controversies and consequences'', en: ''Biol. Rev.'' (2005), 80, p. 93–128.</ref> === Sistematica interna === La famiglia dals misarogns vegn sutdividida en trais sutfamiglias cun radund 25 geners e bundant 350 spezias. Ils commembers da la sutfamiglia dals misarogns cun dents alvs u misarogns cun tschegls (Crocidurinae) èn segnads da dents alvs e da tschegls vi da la cua e vi da la part davos dal corp. Quests misarogns han damain dents (26 fin 28) ch’ils misarogns cun dents cotschens. Misarogns cun dents alvs datti be en il Vegl Mund ([[Europa]], [[Asia]], [[Africa]]); la pli gronda varietad da spezias exista en l’[[Africa Centrala]]. Ils geners da la sutfamiglia dals Myosoricinae vegnivan attribuids pli baud als Crocidurinae. Quests misarogns sa differenzieschan tras in terz premolar en la missella sut ed ulteriurs detagls en la construcziun da la chavazza. Ils members da questa sutfamiglia vivan be en l’[[Africa Centrala]] ed [[Africa dal Sid]]. Las spezias ch’appartegnan a la sutfamiglia dals misarogns cun dents cotschens (Soricinae) èn segnads da pizs dals dents da colur cotschna u melnenta. En pli disponan els da dapli dents (30 u 32) che las autras sutfamiglias ed ils tschegls vi da la cua e la part davos dal corp mancan. Misarogns cun dents cotschens vivan en l’[[Eurasia]] sco er en l’[[America dal Nord]] ed [[America Centrala]]. En l’[[Africa]] mancan els percunter. === Evoluziun === Ils pli vegls chats da fossils da misarogns derivan da l’eocen superiur ed èn vegnids a la glisch en l’America dal Nord. En l’oligocen èn els emigrads en l’Asia ed en l’Africa; da quel temp èn er enconuschentas las sutfamiglias extinctas Crocidosoricinae e Heterosoricinae. Il pli vegl chat da l’Africa deriva dal miocen; en il nordvest da l’America dal Sid èn ils misarogns pir cumprovads dapi il pleistocen. == Per approfundar: Duas spezias indigenas == I suonda la descripziun da duas da las spezias da misarogns ch’èn derasads vastamain en l’Europa Centrala: Il misarogn da guaud – ch’è qua la spezia da misarogn la pli frequenta insumma – appartegna als misarogns cun dents cotschens, entant ch’il misarogn da chasa è in represchentant dals misarogns cun dents alvs. === Misarogn da guaud === [[Datoteca:Sorex-araneus.jpg|miniatura|230px|Misarogn da guaud]] Il misarogn da guaud (''Sorex araneus'') ha ina lunghezza dal corp e dal chau da 65 fin 85&nbsp;mm, la cua mesira 35 fin 47&nbsp;mm ed il pais tanscha da 6,5 fin 14,3&nbsp;g. La vart sura è brin naira, las varts brin cleras e la vart sut è grischa. Tar animals giuvens è la vart sura pli clera. Parentà stretgamain cun il misarogn da guaud è il misarogn da la curuna (''Sorex coronatus''). Quel è medemamain derasà vastamain en la part occidentala da l’Europa Centrala, ma è en media in pau pli pitschen. Er il misarogn vallesan (''Sorex antinorii'') sa lascha praticamain be distinguer dal misarogn da guaud a basa d’examinaziuns geneticas. Il misarogn pitschen (''Sorex minutus'') è pli pitschen, la coluraziun da la vart sura è plitost brin grischa e la cua è relativamain lunga e grossa. Il misarogn alpin (''Sorex alpinus''), il misarogn da l’aua (''Neomys fodiens'') ed il misarogn da palì (''Neomys anomalus'') han in pail nair u nair grischent, las duas ultimas spezias èn er cleramain pli grondas e da statura pli ferma. Las ulteriuras spezias indigenas – il misarogn da chasa (''Crocidura russula''), il misarogn d’iert (''Crocidura suaveolens'') ed il misarogn da prada (''Crocidura leucodon'') – appartegnan als misarogns cun dents alvs e sa distinguan ultra da quai dal misarogn da guaud tras lur conchiglias da l’ureglia che n’èn betg cuvertas cun pail e tras singuls chavels pli lungs vi da la cua. Il territori da derasaziun dal misarogn da guaud cumpiglia l’[[Europa Centrala]], l’[[Europa dal Nord]] e l’[[Europa da l’Ost]] sco er parts da l’[[Asia]] e tanscha vers ost fin al [[Lai Baikal]] ed il [[Himalaia]]. En [[Frantscha]] e sin la [[Peninsla Iberica]] datti be effectivs isolads en il [[Massiv Central]] ed en las [[Pireneas]]; uschiglio vegn la spezia remplazzada là tras il misarogn da la curuna. Ultra da quai manca il misarogn da guaud en l’[[Irlanda]] ed en vastas parts da la regiun da la [[Mar Mediterrana]]; là sco er en l’[[Europa dal Sidost]] è questa spezia quasi be da chattar en regiuns muntagnardas. Las pli grondas spessezzas cuntanscha il misarogn da guaud en guauds umids e sin pastgiras umidas. El populescha però er quasi tut ils auters spazis da viver fin a sfessas da grippa e dunas da sablun. Ils animalets èn activs da di e da notg. Il nutriment consista surtut da verms da plievgia, d’insects e da lur larvas, da glimajas, darar er da vertebrats pitschens. La multiplicaziun ha lieu da l’avrigl fin l’october, la gronda part da las tratgas naschan la primavaira e l’entschatta da la stad. Ina femella ha en media duas fin quatter tratgas ad onn, las qualas cumpiglian mintgamai tranter 1 ed 11, per ordinari però 4 fin 7 pitschens. Ils pitschens èn anc fitg malmadirs cura ch’els naschan e paisan be 0,4 grams. Lur egls avran els suenter 20 fin 22 dis, suenter 30 dis èn ils animals giuvens independents. En libra natira cuntanschan ils animals ina vegliadetgna maximala da 16 mais. Publicaziuns dal zoolog polonais [[August Dehnel]] dal 1949 han mussà ch’il corp da quest insectivor sa reducescha vers l’enviern (ca. a partir da l’avust) per 20&nbsp;% (en la lunghezza) e crescha puspè la primavaira per ca. 15&nbsp;%. Er ils organs, il tscharvè e la chavazza percurran il medem process. Retschertgas tenor ina nova metoda, ch’il biolog tudestg [[Moritz Hertel]] e ses team han preschentà il 2017, mussan che la chavazza sa reducescha en tut per 15,3&nbsp;% e crescha puspè la primavaira per 9,3&nbsp;%. La massa dal corp sa reducescha l’atun per 17,6&nbsp;% e s’augmenta la primavaira a moda dramatica per 83,4&nbsp;%. Cun cumparegliar individis che vivan al liber e tals che vivan en il labor han ins pudì mussar che la diminuziun na deriva betg dal giginar, mabain vegn messa ad ir tras in program genetic.<ref>Javier Lázaro, Dina K.N. Dechmann, Scott LaPoint, Martin Wikelski, Moritz Hertel: ''Profound reversible seasonal changes of individual skull size in a mammal'', en: ''Current Biology'', 23 d’october 2017.</ref> === Misarogn da chasa === [[Datoteca:WLMMH_(DerHexer)_022.jpg|miniatura|200px|Misarogns da chasa]] Il misarogn da chasa (''Crocidura russula'') ha ina lunghezza dal corp e dal chau da 63 fin 83&nbsp;mm; la cua mesira 32 fin 45&nbsp;mm. Ils animals creschids paisan tranter 7 e 15 g. La vart sura è da colur brin grischa, las varts e la vart sut èn d’in grisch melnent fin grisch brin. Il territori da derasaziun dal misarogn da chasa è relativamain pitschen e s’extenda en il sidvest da l’Africa dal Nord ([[Maroc]], [[Algeria]] e [[Tunesia]]) sur l’entira Europa dal Sidvest e vers nordost fin en [[Germania]] (però senza l’artg alpin). En vischinanza da [[Dresden]] finescha il territori da derasaziun vers ost. En l’[[Europa Centrala]] colonisescha il misarogn da chasa spazis da viver averts, pia senza guaud, che vegnan cultivads a moda extensiva sco er prads, saivs vivas, mantuns da crappa ed ierts fin en in’autezza da 300–400 meters, per part er fin 700&nbsp;m. Tuttina sco il misarogn d’iert viva er il misarogn da chasa fitg savens en u en vischinanza dals abitadis dals umans. L’atun entran ils animalets stedi en edifizis per envernar là. En la regiun da la [[Mar Mediterrana]] è il spazi da viver main specific; qua viva il misarogn da chasa savens sin pastgiras, en la bostgaglia, a l’ur dal guaud e surtut sin champs terrassads cun mirs sitgs. La spezia è per gronda part activa da notg. Il nutriment consista surtut d’insects e da lur larvas, d’arlogns, da filiens e da glimajas, magari er da parts da plantas. La multiplicaziun ha lieu tranter il favrer e l’october. Ina femella ha dus fin quatter tratgas ad onn; quellas cumpiglian fin ad 11, per regla però 4 fin 5 pitschens. Ils animalets gist naschids paisan 0,7–1,5&nbsp;g. Ils egls s’avran tranter il quart ed il 14avel di. Las mammas laschan tettar radund 3 emnas. Tar lur excursiuns furman ils pitschens a partir d’ina vegliadetgna da set dis las tipicas caravanas (cun sa ruier en il pail da l’animalet davant). Animalets che naschan l’entschatta da l’onn èn gia sexualmain madirs durant la stad da l’onn da naschientscha. L’aspectativa da vita en il liber munta a maximalmain 30 mais. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Gerhard Storch: ''Lipotyphla, Insektenfresser.'' En: Wilfried Westheide, Reinhard Rieger (ed.): ''Spezielle Zoologie.'' Tom 2: ''Wirbel- oder Schädeltiere.'' Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg e.a. 2004, ISBN 3-8274-0307-3, p. 514–524. * Ronald M. Nowak: ''Walker’s Mammals of the World.'' 2 toms, 6. ed., The Johns Hopkins University Press, Baltimore MD e.a. 1999, ISBN 0-8018-5789-9. * Don E. Wilson, DeeAnn M. Reeder (ed.): ''Mammal Species of the World. A taxonomic and geographic Reference.'' 2 toms, 3. ed., The Johns Hopkins University Press, Baltimore MD 2005, ISBN 0-8018-8221-4. == Colliaziuns == {{Commonscat|Soricidae|Misarogns}} * [https://web.archive.org/web/20190211021516/http://members.chello.at/natura/shrew/index.html ''The Shrew (-ist’s) Site''] [[Categoria:Artitgels recumandads (Animals)]] [[Categoria:Mammals]] avqhygdne0d1yr0c52elnkamiz4khf6 Taisch 0 13591 174529 172699 2026-10-04T02:24:42Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 174529 wikitext text/x-wiki <div class="noprint">{{Model:Taxobox |Tip = Planta |Num = Taisch |Maletg = Eibe_Samen_mit_Samenmantel.JPG |Descripziun = Taisch |Classa = Coniferopsida |Urden = Coniferas (Coniferales) |Famiglia = Taxaceae |Gener = Taischs (''Taxus'') |Binomen = Taxus baccata |Autur = L. |Onn = }} </div> Il '''taisch''' u pli precis taisch europeic (''Taxus baccata'') furma la suletta spezia or dal gener dals taischs (''Taxus'') che crescha en l’[[Europa]]. I sa tracta da la pli veglia planta europeica (relict dal terziar)<ref>Hageneder, p.&nbsp;17 e 32.</ref> ed a medem temp da quella che cumporta il meglier la sumbriva. Ella po cuntanscher ina fitg auta vegliadetgna (en singuls cas fin 1500 onns e dapli). Cun excepziun dal mantè dal sem (arillus) – il qual circumdescha quel en furma d’in cup colurà cotschen viv – e dal pollen, èn tut las parts dal taisch fitg toxicas. La regressiun dal taisch vegn savens messa en connex cun la derasaziun dal fau a l’entschatta da la midada dal clima avant ca. 2000 onns. Anc bler dapli è la periclitaziun da la planta però d’attribuir a la surexplotaziun tras l’uman ch’ha perdurà sur blers tschientaners. Il lain da taisch ha l’uman stimà da vegl ennà, damai che quel è segnà d’ina direzza e resistenza extraordinaria. Las pli veglias utilisaziuns cumprovadas derivan da lantschas d’ina vegliadetgna da radund 300&nbsp;000 onns (Clacton-on-Sea) resp. da 130&nbsp;000 onns (Lehringen). Er [[Ötzi]], la famusa mumia da glatscher ch’ha vivì avant radund 5200 onns, manava cun sai in artg d’ina lunghezza da ca. 1,80 meters fatg da lain da taisch, ed il moni da sia manera d’arom sa cumponiva dal medem material. Entant che l’utilisaziun dal taisch n’ha oz nagina muntada economica pli entaifer la selvicultura, vegn la planta che sa lascha tagliar bain duvrada dapi la renaschientscha en l’orticultura. Ella vegniva e vegn surtut plantada sco saiv viva semperverda. == Descripziun == === Cumparsa === [[Datoteca:Bayerischer_Wald_-_Mittelsteighütte_001.jpg|thumb|240px|Taisch che crescha en la sumbriva da plantas da feglia]] [[Datoteca:Labyrinth,_Schönbrunn_garden.jpg|thumb|200px|Labirint da saiv viva]] Il taisch è ina planta semperverda ch’è ordvart variabla areguard sia cumparsa. Tut tenor lieu po ella crescher sco planta u sco chaglia; ed en posiziuns extremas sco en l’auta muntogna u vi da paraids-crap crescha ella schizunt sco chaglia ruschnanta. La planta cun bist mida sia cumparsa en il decurs dals onns. Giuvens taischs disponan per ordinari d’in bist satigl e la roma è ordinada a moda regulara. La curuna da plantas giuvnas è conica e sa sviluppa en la vegliadetgna ad ina furma ovala u radunda. Exemplars pli vegls han magari er pliras tschimas e plirs bists. Plantas che creschan sulettas han savens roma fin giun plaun. Il bist dal taisch è segnà d’ina scorsa da squamas satiglia, da colur brin cotschna (plantas giuvnas) fin brin grischa (plantas pli veglias). En l’Europa Centrala cuntanschan be paucas plantas in’autezza da dapli che 15 meters.<ref>Ulrich Hecker: ''Bäume und Sträucher.'' BLV Buchverlag, Minca 2006, ISBN 3-8354-0021-5, p.&nbsp;166.</ref> En la [[Tirchia dal Nord]] creschan però taischs monumentals d’in’autezza da 20 meters ed en ils guauds maschadads dal [[Caucasus]] daventan singuls exemplars fin a 32 meters auts.<ref>Hageneder, p.&nbsp;16s.</ref> Taischs giuvens èn per il pli segnads d’in bist cun ina clera axa principala, entant che plantas ch’han cuntanschì la madirezza sexuala han savens plirs bists. En la giuventetgna crescha il taisch extrem plaun. En cas da cundiziuns disfavuraivlas stat el airi en in’autezza da 10 fin 50 centimeters e furma ina curuna pitschna. Èn las cundiziuns bunas, duri almain 10–20 onns, fin che la planta ha surmuntà il privel da ruissas da vart da la selvaschina. Silsuenter crescha la planta sut bunas cundiziuns fin 20 centimeters ad onn. En ina vegliadetgna da ca. 90 onns culminescha la creschientscha en l’autezza; l’augment da la grossezza e la creschientscha da la curuna na chalan percunter mai. Uschia èn pussaivels diameters dal bist da bundant in meter. Pervi da l’auta abilitad da sa reproducir a moda vegetativa, èn tipics per la planta chatschs che derivan da las ragischs u da roma che tutgan il terren. Entras bists che creschan ensemen pon sa furmar bists cumplexs d’ina grossezza da fin 1 meter. A partir d’ina vegliadetgna da ca. 250 onns cumenza a l’intern dal bist savens ina smarschira che po far daventar en il decurs dals tschientaners dal tuttafatg chavortg il mutagl. Per quest motiv èsi savens er betg pussaivel d’eruir la vegliadetgna da la planta a basa da rintgs annuals; la vegliadetgna vegn perquai per il pli stimada. In tratg caracteristic da la fasa da vegliadetgna dal taisch europeic è il fatg che la planta dispona l’emprim malgrà il bist chavortg d’ina curuna sviluppada dal tuttafatg. Alura na po il bist chavortg però betg pli purtar il pais da la curuna e parts da la planta rumpan davent. I restan silsuenter fragments dal bist che pon, sut bunas cundiziuns, vegnir cumplettads tras novs chatschs or dal mutagl u or dal sistem da ragischs.<ref>Toby Hindson: ''The growth rate of yew trees: An empirically generated growth rate.'' Alan Mitchell Lecture 2000, Londra 2000, Conservation Foundation.</ref> Taischs vegls disponan da duas strategias da remplazzar da dadora il bist che smarschescha da dadens. Per l’ina pon sa furmar a l’intern dal bist ragischs ch’èn ablas da sa sviluppar ad in nov bist. Per l’autra pon chatschs sa furmar a l’exteriur dal bist e crescher ad aut, uschia che vegls taischs consistan magari be pli d’in tschupè da tals bists da chatschs ch’èn creschids ensemen.<ref>Schütt, Weisgerber, Schuck, Lang, Stimm, Roloff (ed.): ''Lexikon der Nadelbäume.'' Nikol Verlagsgesellschaft, Hamburg 2004, ISBN 3-933203-80-5, p.&nbsp;575.</ref> === Las guglias === Las guglias dal taisch èn lomas ed elasticas; ellas han ina furma lineara, per part levamain storta (en furma da farcla). Vi dals chatschs principals èn las guglias ordinadas en furma da spirala, vi dals chatschs laterals en duas lingias. Las guglias dal taisch han ina lunghezza da 1,5 fin 3,5 centimeters ed ina ladezza da 2 fin 2,5 millimeters; ellas cuntanschan ina vegliadetgna da trais fin otg onns, fin che la planta las bitta giu. La vart sura da las guglias è verd stgira e glischanta, la vart sut è d’in verd cler fin verd-uliva. Sin la vart sura è visibel in gnerv central in pau elevà, ma na sa chattan naginas sfessas; la vart sut porta duas strivlas da stoma indistinctas. Las guglias dal taisch èn segnadas da pliras caracteristicas marcantas: Ellas na disponan da nagina ipodermis rinforzada mecanicamain tras sclerenchim; en pli mancan ils chanals da rascha. === Sistem da ragischs === [[Datoteca:Ancient_Yew_-_geograph.org.uk_-_726976.jpg|thumb|220px|Ragischs d’ina planta pli veglia]] Il taisch europeic ha in sistem da ragischs fitg vast, profund e spess. Il svilup da quest sistem da ragischs ha prioritad tar la creschientscha da la planta, anc avant la creschientscha en l’autezza e l’augment da la grossezza. Taischs èn er abels da penetrar en terrens fitg spess. Il sistem da ragischs ch’è sviluppà pli ferm che tar autras spezias da plantas pussibilitescha l’auta abilitad da sa regenerar dal taisch. Schizunt tar ina sperdita cumpletta dal bist pon anc crescher chatschs da ragisch. Cun ses sistem da ragischs multifar e flexibel è la planta abla da resister ad umiditad variabla, a terrens bletschs ed a la mancanza d’aria en il terren. Da qua deriva l’auta capacitad dals singuls individis da s’adattar als pli differents lieus e cundiziuns da viver. En regiuns grippusas è il taisch europeic abel da penetrar cun sias ragischs en sfendaglias e foppas che mainan aua, entant ch’el sa tegna ferm vi dal grip niv. Il taisch dispona d’ina ragisch da bulieu dal tip endomicoriza; perquai furma il taisch ina da las paucas plantas da guaud, da las qualas la ragisch na furma nagina simbiosa cun bulieus da micoriza che sviluppan fritgals. === Puschas, sems e multiplicaziun === [[Datoteca:Taxus_baccata_flowers.jpg|thumb|200px|Puschas masculinas]] [[Datoteca:MG_2621_Eibe_weiblich_mit_Befruchtungstropfen.jpg|thumb|200px|Puschas femininas cun dagut d’impollinaziun]] Sut cundiziuns dal lieu optimalas portan taischs l’emprima giada puschas femininas suenter avair cuntanschì ina vegliadetgna da 15 fin 30 onns. Sut cundiziuns main bunas poi esser che la madirezza sexuala vegn cuntanschida bundant pli tard. Taischs che creschan en effectivs spess e che na vegnan pervi da quai betg provedids suffizientamain cun glisch pon er cuntanscher lur madirezza sexuala pir cun 70 fin 120 onns. Las puschas vegnan gia furmadas vers la fin da la stad. Il temp da fluriziun ha lieu vers la fin da l’enviern u l’entschatta da la primavaira da l’onn proxim, en il cas normal tranter il favrer ed il mars, en regiuns pli fraidas pir tranter l’avrigl ed il matg. Il taisch europeic è normalmain bichasan: puschas masculinas e puschas femininas sa chattan sin differentas plantas. Cas excepziunals furman exemplars monochasans cun puschas dad omaduas schlattainas vi da la medema planta; en quests cas porta per ordinari be in singul rom flurs da l’autra schlattaina. Las numerusas puschas masculinas èn da furma radunda, han in diameter da ca. 4&nbsp;mm e cuntegnan 6 fin 14 stamins en furma da scut, ils quals portan mintgamai 6 fin 8 satgs da pollen melnents. S’avran quests satgets tras chalur, vegnan ils grauns da pollen manads davent gia tras il minim moviment dal vent. Il fatg che la planta flurescha baud, d’in temp che las plantas da feglia na portan per ordinari anc nagina feglia, garantescha che la derasaziun dal pollen ha lieu senza restricziuns, er sch’il taisch è uschiglio surcuvert da plantas da feglia. [[Datoteca:Taxus_baccata_MHNT.jpg|thumb|200px|Arillus]] [[Datoteca:Taxus_baccata_MHNT_seed.jpg|thumb|200px|Sems]] Las puschas femininas han be ina grondezza da 1 fin 1,5&nbsp;mm, sa chattan mintgamai en furma da chatschs curts en ils anguls dals fegls da roma giuvna e na dattan strusch en egl pervi da lur colur verdenta. Ellas consistan da squamas che sa cuvran, da las qualas be quella sisum è fritgaivla e porta be in furmasem. Dal temp da fluriziun sa sviluppa al piz in dagut d’impollinaziun. Quel prenda si ils grauns da pollen che sgolan natiers e maina, ina giada ch’el è svapurà, ils grauns al nucellus, uschia che la puscha vegn fructifitgada.<ref>Schütt, Weisgerber, Schuck, Lang, Stimm, Roloff (ed.): ''Lexikon der Nadelbäume.'' Nikol Verlagsgesellschaft, Hamburg 2004, ISBN 3-933203-80-5, p.&nbsp;577.</ref> A la basa dal furmasem (ovulum) sa chatta ina bulscha en furma d’anè. Suenter che la flur è vegnida fructifitgada, sa sviluppa quella ad in mantè dal sem, l’arillus. Quel circumdescha il sem en furma d’in cup; sia colur mida cun sa madirar da verd sin cotschen viv. Pervi da l’arillus vegn il sem dal taisch savens designà per sbagl sco fritg u schizunt sco cocla. Quai n’è botanicamain betg correct, damai ch’i n’existan tar gimnosperms nagins ovaris, ils quals fissan necessaris per ch’i possia sa sviluppar in fritg. Er las autras spezias da la famiglia dals taischs sviluppan in tal mantè dal sem. Il mantè dal sem cotschen è mangiabel e betg toxic, be ils sems èn da tissi. Ils brumbels da las flurs vegnan furmads en il decurs da la segunda mesadad da la stad. Il sem brin blauent, da furma ovala, ha ina lunghezza da 6 fin 7 mm ed ina ladezza da 3 fin 5&nbsp;mm. Il pais dal sem giascha tranter 43 e 77&nbsp;mg. Ils sems madiran da l’avust fin l’october e schermiglian pir la segunda primavaira. La derasaziun dal sem ha lieu tras utschels che vegnan attratgs da l’arillus dultsch. L’arillus vegn digerì ed il sem passa senza donn tras il tract da digestiun. Il dumber da cromosoms da la spezia munta a 2n = 24.<ref>Erich Oberdorfer: ''Pflanzensoziologische Exkursionsflora für Deutschland und angrenzende Gebiete''. 8. ed., Stuttgart, Verlag Eugen Ulmer, 2001, p. 89s., ISBN 3-8001-3131-5.</ref> == Sistematica == Las Taxaceae vegnan attribuidas als gimnosperms ed entaifer quels a las coniferas (plantas da guglias). Interessant è il fatg ch’i manca als taischs las puschas ch’èn uschiglio tipicas entaifer questa gruppa; l’arillus charnus (che vegn numnà en la lingua da mintgadi faussamain ‹cocla›) sa furma or dal moni da l’ovulum (furmasem). A la famiglia dals taischs appartegnan en tut tschintg geners (''Amentotaxus'', ''Austrotaxus'', ''Pseudotaxus'', ''Torreya'', ''Taxus''), ils quals furman tuts sems cun in arillus. Il gener ''Taxus'' cumpiglia spezias che na sa laschan betg distinguer tuttas cleramain ina da l’autra, quai vala surtut per ils effectivs dal Himalaia e da la China. Las propostas dals taxonoms tanschan da 2 fin 24 differentas spezias. Da las datas geneticas resulta percunter ch’il taisch europeic furma – malgrà il grond territori da derasaziun – in’unitad monofiletica e la suletta spezia ch’è derasada en l’Europa. == Derasaziun == La derasaziun da ''Taxus baccata'' na sa restrenscha betg sin l’Europa, mabain tanscha da las [[Azoras]] e la muntogna da l’[[Atlas]] en l’[[Africa dal Nordvest]] sur l’[[Europa]] e l’[[Asia Minura]] fin en il [[Caucasus]] e l’[[Iran dal Nord]]. En il nord tanscha il territori da derasaziun da las [[Inslas Britannicas]] sur la [[Norvegia]] fin en [[Svezia]] e [[Finlanda]]. En l’ost maina il cunfin dal territori da derasaziun da la [[Lettonia]] per lung il cunfin polonais-russ sur las [[Carpatas orientalas]] e finescha en la [[Tirchia dal Nord]]. En il sid tanscha il cunfin da la [[Spagna dal Sid]] e parts dal [[Maroc]] e da l’[[Algeria]] fin en la [[Tirchia dal Sid]] e da là en l’[[Iran dal Nord]]. En l’Europa n’è il territori da derasaziun betg coerent, mabain sa divida en plirs areals parzials. Entaifer quels cumpara il taisch ultra da quai be pli en pitschens effectivs u sco plantas singulas. Il motiv per questa disjuncziun furma fitg probabel la surexplotaziun antropogena dals effectivs da taischs en temps passads. Effectivs natirals existan surtut en il [[Portugal dal Nord]], la [[Spagna]], la [[Bretagna]] e la [[Normandia]], sin las [[Inslas Britannicas]], en la part meridiunala da la [[Scandinavia]], en il [[Balticum]], en las [[Carpatas]], en la part settentriunala da la [[Peninsla dal Balcan]], en l’[[Italia dal Nord]] ed [[Italia Centrala]] sco er sin las inslas [[Corsica]] e [[Sardegna]]. Percunter manca la planta per exempel en il Danemarc, en las parts settentriunalas da la [[Belgia]] e dals [[Pajais Bass]] sco er per lung dal curs central ed inferiur dals flums [[Elbe]] e [[Saale]] ed en la part centrala da la [[Pologna]]. Vers nord vegn il territori da derasaziun limità dal fatg che la planta n’è betg fitg resistenta cunter schelira. Il cunfin tanscha en la [[Norvegia]] e [[Svezia]] per lung da l’isoterma dal schaner da −5° C. La planta crescha surtut là nua ch’il clima è segnà d’envierns miaivels, da stad frestgas, da blera plievgia e d’in’auta umiditad da l’aria. En las [[Alps]] crescha il taisch, tut tenor regiun, fin en autezzas tranter 1350 e 1600&nbsp;m. == Pretensiuns al lieu == [[Datoteca:Schuppenborke_einer_Eibe.JPG|thumb|200px|Scorsa]] [[Datoteca:Taxus_wood.jpg|thumb|200px|Lain]] Il taisch crescha tant en lieus umids, cun umiditad variabla e fitg sitgs sco er sin terrens acidics e basics. Er areguard il terren (chaltschina, silicat, substrat organic) è ella fitg flexibla. Bain preferescha la planta terrens plitost umids, ritgs da substanzas nutritivas; ma cumpareglià cun autras spezias è l’ecogram dal taisch segnà d’ina fitg gronda amplituda fisiologica che cumpiglia schizunt lieus situads pli ad aut ch’il cunfin dal guaud pussaivel ed er territoris, en ils quals las cundiziuns da l’ambient varieschan fitg ferm. Da tut las planta da guaud che creschan en l’[[Europa]] è il taisch la spezia che cumporta il meglier la sumbriva. Plantas giuvnas èn schizunt dependentas da lieus sumbrivauns; plantas pli veglias pon alura er crescher vinavant en lieus suleglivs. Il meglier sa sviluppan taischs en guauds maschadads betg memia spess, ma be sch’ils effectivs da selvaschina n’èn betg uschè auts che plantas giuvnas vegnan ruissas immediat. Guauds che consistan be da taischs èn percunter stgars. Pervi da la surexplotaziun chattan ins oz taischs savens en lieus da retratga, surtut sin spundas muntagnardas sumbrivauns e taissas che vegnan er guntgidas da la selvaschina. == Strategias da surviver == === Abilitad da sa generar === Er l’abilitad da sa generar dal taisch è sviluppada bundant pli ferm che tar tut las autras spezias da coniferas indigenas. Quella sa mussa per l’ina en il fatg ch’il taisch, sco suletta spezia da planta da guglias, è bun da furmar plantinas dal tschep. Per l’autra è il taisch abel, grazia a la fitg buna guariziun da blessuras, da surviver er donns pli gronds. Fin en l’auta vegliadetgna è la planta abla da reagir tras tals chatschs sin donns mecanics, ma er sin donns da schelira u d’arsentada dal sulegl. In’ulteriura strategia da surviver furma la multiplicaziun vegetativa. Roma che tutga il terren po servir a munir la planta cun substanzas alimentaras supplementaras, ma er daventar il punct da partenza per la regiuvinaziun cumpletta da l’individi. Er tar plantas ch’èn sa derschidas sa lascha constatar che la roma che vegn en contact cun il terren cumenza immediat a far ragischs. === Resistenza cunter sitgira === Cumbain che las guglias dal taisch na disponan da nagina stresa rinforzanta ubain proteginta valan ellas sco fitg resistentas cunter sitgira. Uschia è il taisch abel da supportar sperditas d’aua relativas quasi tuttina autas sco il [[tieu da guaud]]. Omaduas spezias disponan da reservas d’aua absolutas sumegliantamain autas sco plantas ritgas da suc, e quai cumbain che lur capacitad d’aua (cuntegn d’aua en il stadi da saziada) è relativamain bassa. In’ulteriura abilitad che protegia la planta cunter sitgira è quella da serrar svelt ils stomata; quest mecanissem activescha l’aviez quatter giadas pli svelt ch’il pign. === Resistenza cunter schelira === La strategia dal taisch da resister a las cundiziuns crivas da la stagiun fraida sa basa sin duas cumponentas. Per l’ina sa reducescha la transpiraziun cumpareglià cun la stad sin in tschintgavel fin in ventgavel. La reducziun è tant pli auta, pli fraida che la temperatura da l’ambient sa preschenta. Per l’autra auza il taisch la concentraziun dal suc da la cella. Tras quai sa sbassa il punct da schelira ed ensemen cun quel er la temperatura minimala ch’è necessaria per il process d’assimilaziun (da ca. −3&nbsp;°C sin ca. −8&nbsp;°C). Ha il taisch avunda temp da sa preparar sin il fraid, datti per ordinari donns da schelira pir tar temperaturas fitg bassas da sut −20&nbsp;°C. Bundant pli savens datti donns d’airiadad da schelira, quai ch’è tranter auter d’attribuir a la protecziun da transpiraziun ch’è relativamain pauc sviluppada. Quest privel exista però per il pli be tar plantas sulettas en posiziuns exponidas. En pli na patescha il taisch betg da schelira tardiva. Quai cuntanscha la planta tras quai ch’ella reducescha be plaunsieu la concentraziun dal suc da la cella; las valurs normalas da l’onn precedent vegnan pir puspè cuntanschidas il zercladur. === Toleranza envers sumbriva === Il taisch vala sco planta ordvart toleranta envers sumbriva. Ella è er abla da surviver sch’ella vegn surcuverta dal tuttafatg d’autras plantas. Er en cumparegliaziun cun autras plantas ch’èn enconuschentas per lur toleranza envers sumbriva, sco il pign u il fau verd, cumporta il taisch cleramain dapli sumbriva. Sco che quai è il cas tar in deficit d’aua, sa serran ils stomata er en cas da stgirentada svelt. Quels s’avran pir suenter avair surpassà il punct da cumpensaziun da la glisch, pia il punct tar il qual è gist anc pussaivla in’assimilaziun netto positiva. Tar il taisch munta il punct d’assimilaziun da la glisch tar ina temperatura da 20&nbsp;°C radund 300 lux. Tar il [[fau verd]] èn quai 300–500 lux, tar il [[pign]] 300–600 lux. Ina tipica planta da guaud che crescha en la glisch, sco il [[tieu da guaud]], basegna percunter valurs da 1000 fin 5000 lux per surmuntar il punct da cumpensaziun da la glisch. == Toxicitad == [[Datoteca:Taxus_baccata_tree.jpg|thumb|200px|Planta singula]] Il lain, la scorsa, las guglias ed ils sems cuntegnan cumbinaziuns chemicas che vegnan numnadas en lur totalitad taxans u derivats da taxans (diterpens). La concentraziun da las cumbinaziuns toxicas variescha en las singulas parts da la planta, dependa da la stagiun ed er da la singula planta.<ref>Vidensek N. e.a.: ''Taxol content in Bark, Wood, Root, Leaf, Twig, and seedling from several Taxus Species''. En: ''Journal of Natural Products'', tom 53, nr. 6, p. 1609s., nov.-dec. 1990.</ref> Il mantè dal sem da la planta n’è percunter betg toxic e gusta dultsch. Tar l’uman e tar auters mammals vegnan las cumbinaziuns toxicas absorbadas svelt en il tract digestiv. Sintoms d’intoxicaziun pon gia cumparair tar l’uman suenter 30 minutas. Las cumbinaziuns toxicas fan donn als organs digestivs, al sistem da la gnerva, al dir ed a la musculatura dal cor. In cuntraremedi n’exista betg. Tar ils sintoms d’ina intoxicaziun tutgan in puls accelerà, pupillas engrondidas, vomitar, sturnizi, flaivlezza da la circulaziun e svaniment. Gia ina quantitad da guglias da 50 fin 100 grams po esser mortala per l’uman. En furma manizzada è l’effect da las guglias anc tschintg giadas pli ferm. Animals da chasa reageschan a moda differenta sin las cumbinaziuns toxicas cuntegnidas en il taisch. Chavals valan sco spezialmain periclitads – tar els duain 100 fin 200 grams guglias da taisch esser mortals. Tar vatgas cumparan sintoms d’intoxicaziun a partir da ca. 500 grams. Animals che pasculeschan èn surtut periclitads sch’els consumeschan andetgamain grondas quantitads. Percunter paran almain vatgas, nursas e chauras da sviluppar ina toleranza envers ils toxins dal taisch sch’ellas èn disadas da magliar regularmain pitschnas quantitads. == Il taisch sco planta medicinala == En la medischina populara sa serviv’ins da pizs da frastgas cunter verms, sco med per il cor, per promover la menstruaziun e sco med abortiv. Pervi da la toxicitad da la planta considerescha la medischina moderna questas furmas da diever sco memia ristgantas. Ils onns 1990 èsi reussì d’isolar dal taisch europeic a moda parzialmain sintetica las substanzas paclitaxel e pli tard docetaxel ch’èn ablas da retardar la divisiun cellulara. Questas substanzas èn admessas en la chemoterapia en cas da differentas furmas da cancer. == Il taisch sco cuminanza da viver == Tipicas spezias da plantas da guaud ch’accumpognan savens il taisch èn en l’Europa Centrala ruver, charpinet, fraissen, ulm, tigl, aviez ed ischi da muntogna. Sin terren cultivà crescha il taisch savens tranter bostgaglia cun spinas sco parmuglia e frosler, las qualas protegian la planta giuvna cunter ruissas. Tar ils utschels vegn differenzià tranter spezias che s’interesseschan be per l’arillus dultsch e gidan a derasar il sem ([[sturnel]], [[filomela]], [[merlotscha]], [[tursch perniclà]] e.a.) e talas che maglian il sem ([[verdaun]], [[pitgarel]], [[maset grond]], divers [[pitgalains]] e.a.). La filomela e surtut il tursch perniclà mussan in cumportament territorial e defendan la fin da la stad ‹lur› taisch cunter auters utschels. Talas plantas portan fin il schaner u favrer ils cups da sem cotschen vivs. Diversas spezias da [[durmigliets]] raivan sin taischs per cuntanscher l’arillus dultsch. Autras spezias da mammals, sco differentas mieurs, maglian be cups da sem ch’èn crudads per terra. Invertebrads vivan, cumpareglià cun autras plantas da guaud europeicas, be paucs sin il taisch, per exempel il [[mustgin da la gala da taisch]] (''Taxomyia taxi'') e duas vespras parasitaras (''Mesopolobus diffinis'' e ''Torymus nigritarsus'') che sa servan da las galas resp. larvas da quel.<ref>Schütt, Weisgerber, Schuck, Lang, Stimm, Roloff (ed.): ''Lexikon der Nadelbäume.'' Nikol Verlagsgesellschaft, Hamburg 2004, ISBN 3-933203-80-5, p.&nbsp;581.</ref> == Il lain da taisch == === Caracteristicas e diever odiern === Il taisch furma ina planta cun lain da cor. Tar il lain da cor sa tracti en il tagl traversal da la part stgira, interiura, la quala n’è fisiologicamain betg pli activa e che sa distingua cleramain dal lain alv, la part exteriura pli clera. Il lain alv dal taisch è da colur alv melnenta, e furma ina stresa plitost graschla da diesch fin ventg rintgs annuals. Il lain da cor è da colur brin cotschnenta. Perquai ch’il lain crescha plaun, è quel persistent, spess, dir ed elastic. La duraivladad dal lain deriva da tannins che vegnan depositads en quel. In meter cubic lain da taisch paisa 640 fin 800 kilos (tieu: 510, fau: 720 kilos). Lain da taisch sia fitg bain e sa lascha elavurar tgunsch. Ozendi n’ha il taisch europeic però nagina muntada economica pli. Il lain che vegn be purschì darar sin martgà serva a lavurs da furnier, da turnar ed en la construcziun d’instruments da musica. === Diever istoric === [[Datoteca:Arc_long_anglais.jpg|thumb|140px|Artg lung englais]] En l’istorgia da l’umanitad ha il lain da taisch gì ina muntada bundant pli gronda che ozendi. Il diever dal lain per producir objects dal mintgadi (tschaduns, plats, cuppas, guglias, monis e.a.) è cumprovà gia dapi il [[temp neolitic]]. Daspera han ins stimà il lain pervi da sia resistenza cunter l’umiditad, sco che mussan restanzas da navs (t.a. dal [[temp da bronz]]), butschins, sadellas, conducts d’aua e.a. Ma la pli gronda muntada ha il lain dir ed elastic cuntanschì per fabritgar lantschas ed artgs. Ils pli vegls exemplars da lantschas fatgas da taisch derivan da Clacton-on-Sea, [[Essex]] (ca. avant 150&nbsp;000 onns) e da Lehringen, [[Saxonia Inferiura]] (ca. avant 90&nbsp;000 onns); quest’ultima vegn attribuida a l’[[uman da Neandertal]]. D’ina vegliadetgna tranter 8000 e 5000 onns èn sa conservads numerus artgs, tranter auter quel dad [[Ötzi]] d’ina vegliadetgna da ca. 5200 onns. L’emprim vegnivan ils artgs be construids dal lain da cor dal taisch. A partir dal 8avel tschientaner s.C. han ins cumenzà a trair a niz en la construcziun d’artgs las differentas caracteristicas dal lain alv e lain da cor. Sco artg lung englais vegn designà in tip d’artg dal temp medieval tardiv che vegniva construì d’in singul toc lain, ch’era ca. tuttina lung sco l’artger, pia ca. 180 centimeters, e che consistiva da ⅓ lain alv e ⅔ lain da cor vi da la part exteriura resp. interiura. Quests artgs han dominà las guerras tranter auter en il cumbat tranter Englais e Franzos durant il 11avel fin 16avel tschientaner (p.ex. [[Battaglia da Hastings]] 1066, [[Guerra da tschient onns]] a partir dal 1337). A partir dal 13avel tschientaner èn ils effectivs da taischs sin las [[Inslas Britannicas]] sa diminuids fermamain; davent da l’onn 1492 è mintga nav da commerzi che vuleva far commerzi cun l’[[Engalterra]] vegnida obligada da manar cun sai in dumber fix da lains da taisch. Be tranter il 1521 ed il 1567 han ins exportà da l’[[Austria]] e da la [[Baviera]] tranter 600&nbsp;000 ed 1 milliun tocs lain d’ina lunghezza da dus meters e ladezza da 6 cm per vegnir elavurads ad artgs. L’onn 1568 ha il duca [[Albrecht]] stuì communitgar al cussegl imperial a Nürnberg che la [[Baviera]] na disponia pli da nagins taischs pronts da vegnir tagliads. En l’Engalterra ha la mancanza da lain da taisch manà a l’ordinaziun roiala ch’ils construiders d’artgs stoppian far per mintga artg da taisch quatter da lain d’ischi da muntogna. Suenter ch’ils effectivs da taischs da l’Europa Centrala e dal Sid èn stads duvrads, ha l’Engalterra anc importà laina da las Carpatas e dal Balticum. L’onn 1595 ha la regina da l’Engalterra [[Elizabeth I]] fatg midar l’armada englaisa da l’artg lung sin la muschetta.<ref>Hagen Seehase, Ralf Krekeler: ''Der gefiederte Tod. Die Geschichte des englischen Langbogens in den Kriegen des Mittelalters.'' Hörnig, Ludwigshafen 2001, ISBN 3-9805877-6-2, p.&nbsp;34s.</ref> == Utilisaziun sco planta toxica, curativa e da nutriment == La toxicitad dal taisch è gia in tema en la mitologia greca: La dieua da la chatscha [[Artemis]] mazza cun frizzas da tissi da taisch las figlias da [[Niobe]] ch’eran sa gloriadas envers ellas pervi da lur grond dumber d’uffants. Er ils [[Celts]] faschevan diever d’in decotg da guglias da taisch per tissientar ils pizs da lur frizzas, e [[Julius Cesar]] rapporta en ses ‹De bello gallico› d’in chau da stirpa dals Eburons ch’haja pli gugent fatg suicidi cun tissi da taisch che da sa surdar als Romans. Areguard la toxicitad s’expriman [[Paracelsus]], [[Virgil]] e [[Plinius il Vegl]]. [[Dioskurides]] raquinta da taischs spagnols d’ina tala toxicitad che quels pudevan schizunt daventar privlus per tgi che seseva u durmiva en lur sumbriva. En la medischina han preparaziuns da taisch giugà ina rolla a partir dal temp medieval tempriv (cf. latiers survart). Dascha da taisch en pitschnas dosas vegniva maschadada tradiziunalmain en il pavel dal muvel per prevegnir a malsognas. En intginas regiuns, sco per exempel en l’[[Albania]], vegn quai per part pratitgà fin oz. Sper l’utilisaziun sco planta da tissi e curativa vegnan parts da taischs schizunt utilisadas sco nutriment: Dal mantè dal sem cotschen e dultsch, il qual n’è betg toxic, sa lascha preparar marmelada, sut la cundiziun ch’ils sems toxics vegnan allontanads. == Utilisaziun sco planta decorativa == [[Datoteca:Taxus_baccata_'fastigiata'.jpg|thumb|180px|La furma cultivada 'Fastigiata']] Sco suletta conifera europeica dispona il taisch d’ina buna abilitad da chatschar suenter esser vegnì taglià. Quai e la creschientscha spessa han predestinà il taisch da vegl ennà sco saiv viva en diever sco paravista. Taischs èn er adattads fitg bain per furmas geometricas u per tagliar figuras. Dapi la renaschientscha èn ils taischs semperverds perquai vegnids utilisads en l’orticultura. Surtut en ierts barocs eran saivs vivas da taischs fitg popularas; tar las pli enconuschentas tutgan las saivs vivas tagliadas en ils ierts da [[Versailles]]. En l’Engalterra han ins endrizzà stediamain labirints fatgs da saivs vivas da taischs. Da l’interess per furmas cultivadas adina pli stravagantas èn resultadas dapli che setanta differentas sorts, tranter auter: * 'Adpressa': Questa furma è vegnida cultivada l’onn 1838. Ella crescha sco chaglia (be feminina) cun roma pitschna, per part surpendenta. Las guglias a piz èn lunghent-ellipticas; ellas han be ina lunghezza da 1 cm. Igl exista er ina furma melnenta. * 'Dovastoniana': Questa furma è vegnida descritta l’emprima giada l’onn 1777. Ella cuntanscha in’autezza da 5 fin 8 meters ed ina ladezza da 6 meters. La planta posseda be in bist. La roma è ordinada en posiziun orizontala; ils pizs e frastgas lateralas pli pitschnas èn surpendents. Las guglias èn da colur verd stgira. * 'Fastigiata': Questa furma ch’è cumprovada l’emprima giada ils onns 1760 en l’[[Irlanda]] è derasada vastamain sco taisch da pitga en parcs, ierts e sin santeris. Ella crescha ad aut a moda tendida, en furma da colonna. Las guglias èn d’in verd fitg stgir ed ordinadas vi da la roma en furma da spirala. La tschima sa cumpona per ordinari da plirs chatschs; tras quai vegn la curuna cun ils onns pli lada en la part superiura. Sin las [[Inslas Britannicas]] cuntanscha il taisch da pitga autezzas da fin 15 meters. Igl existan er sorts parentadas cun guglias verd cleras, melnas u cun ina statura in pau pli bratga. * 'Fructo-luteo': Questa varianta deriva medemamain da l’Irlanda e tanscha enavos fin l’onn 1817. Ella crescha sco chaglia lada ed ha guglias verd stgiras. Ils mantels dal sem madiras n’èn betg sco uschiglio da colur cotschna, mabain da colur melna. * 'Overeynderi': La planta crescha sco chaglia ovala, cuntanscha in’autezza da 5 meters ed ina ladezza da 3 meters. Las guglias èn verd stgiras. * 'Repandens': Questa furma crescha sco pitschna chaglia cun roma planiva che sa cruscha. Suenter 10 fin 15 onns ha la planta cuntanschì in’autezza da 0,5 fin 0,6 meters; l’autezza maximala munta a 0,8 fin 1 meter. Sin la vart sura èn las guglias verd nairas e glischantas, sin la vart sut d’in verd fustg. == Toponomastica == Il num tudestg Eibe, Eibenbaum, er Ibenbaum (en furma curta Ibaum, er Ybaum) ha dà il num a numerus lieus geografics. Ad effectivs da taischs istorics renvieschan toponims sco Eiben, Eibenberg, Ibenberg, Iberg, Yberg, Iberig ed Ibach. Sper [[Hemiswil]] ([[Emmental]]) sa chatta il pli vegl taisch da la Svizra. La planta d’ina vegliadetgna da bundant 1000 onns cumpara er en la vopna da la vischnanca. In dals pli gronds effectivs da taischs da l’Europa cun var 80&nbsp;000 taischs sa chatta en il [[chantun Turitg]] sin las collinas da l’[[Albis]] e là surtut en il territori da l’[[Uetliberg]]. Il motiv per quest effectiv ha furmà la liberalisaziun da la lescha da chatscha en Svizra suenter la [[Revoluziun franzosa]]. Dal 1798 fin il 1850 han ins fatg chatscha sin las populaziuns da selvaschina fin che quellas èn bunamain stadas extirpadas dal tuttafatg. Senza donns da ruissas han ils taischs pudì crescher ad in vast effectiv, dal qual ils individis dumbran oz quasi tuts bundant 150 onns. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Fred Hageneder: ''Die Eibe in neuem Licht. Eine Monographie der Gattung Taxus.'' Neue Erde, Saarbrücken 2007, ISBN 978-3-89060-077-2. * Hassler-Schwarz Jürg: ''Die Eibe (TAXUS BACCATA L.) Eine Beschreibung unter besonderer Berücksichtigung der Verbreitung und der kulturellen Bedeutung im Kanton Graubünden (Schweiz).'' 1999. * Thomas Scheeder: ''Die Eibe (Taxus baccata L.). Hoffnung für ein fast verschwundenes Waldvolk.'' IHW-Verlag, Eching 1994, ISBN 3-930167-06-9. * Christoph Leuthold: ''Die ökologische und pflanzensoziologische Stellung der Eibe (Taxus baccata) in der Schweiz''. (''Veröffentlichungen des Geobotanischen Institutes der ETH'', nr. 67). Geobotanisches Institut der ETH, Stiftung Rübel, Turitg 1980. * Markus Kölbel, Olaf Schmidt e.a. (red.): ''Beiträge zur Eibe''. (''Berichte aus der Bayerischen Landesanstalt für Wald und Forstwirtschaft'', nr. 10), Bayerische Landesanstalt für Wald und Forstwirtschaft, Freising 1996. * Hugo Conwentz: ''Die Eibe in Westpreußen, ein aussterbender Waldbaum''. Bertling, Danzig 1892. * Angelika Haschler-Böckle: ''Magie des Eibenwaldes''. Neue Erde, Saarbrücken 2005, ISBN 3-89060-084-0. * Michael Schön: ''Forstwirtschaft und Gefäßpflanzen der Roten Liste. Arten – Standorte – Flächennutzung.'' 2. ed., Herbert Utz Verlag, Minca 1998, ISBN 3-89675-375-4. * U. Pietzarka: ''Zur ökologischen Strategie der Eibe.'' Stuttgart 2005. * Christina R. Wilson, John-Michael Sauer, Stephen B. Hooser: ''Taxines: a review of the mechanism and toxicity of yew (Taxus spp.) alkaloids.'' En: ''Toxicon'', tom 39, nr. 2–3, 2001, p. 175–185. * Lutz Roth, Max Daunderer, Kurt Kormann: ''Giftpflanzen Pflanzengifte.'' 6. ed. extendida, 2012, Nikol-Verlag, ISBN 978-3-86820-009-6. * Ingrid e Peter Schönfelder: ''Das Neue Handbuch der Heilpflanzen, Botanik Arzneidrogen, Wirkstoffe Anwendungen.'' Franckh-Kosmos Verlag, Stuttgart 2011, ISBN 978-3-440-12932-6. == Colliaziuns == {{Commonscat|Taxus baccata|Taisch europeic}} * [https://web.archive.org/web/20150923193948/http://www.botanik.univie.ac.at/hbv/download/ib_taxus_baccata.pdf Fegl d’infurmaziun davart il taisch] * Thomas Meyer: [https://web.archive.org/web/20211204204157/http://www.blumeninschwaben.de/Hauptgruppen/taxus.htm#Gewöhnliche_Eibe Infurmaziuns davart la planta e fotografias], sin: flora-de * Wolfgang Arenhövel: ''Die Eibe.'' En: Stiftung Wald in Not (ed.): ''Seltene Bäume in unseren Wäldern – Erkennen, Erhalten, Nutzen'', p. 24–26 * ETH: [https://web.archive.org/web/20140228023430/http://www.wm.ethz.ch/sebapub/seba_1/verbreitung/eibe ''Die Eibe in der Schweiz''] * [https://web.archive.org/web/20210422171845/https://www.awl.ch/heilpflanzen/taxus_baccata/eibe.htm Il taisch sco planta curativa] * [https://web.archive.org/web/20200803201519/http://www.heimat-pfalz.de/index.php/hans-wagners-naturseite/903-die-eibe-taxus-baccata-der-baum-der-auferstehung.html Davart l’istorgia culturala dal taisch] [[Categoria:Plantas]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Coniferas e plantas da feglia)]] chr062uaq2pz98u5gsrcxba7w6rgv2l Pascal Gamboni 0 14919 174528 174056 2026-10-04T01:42:26Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 174528 wikitext text/x-wiki {{Sursilvan}} [[File:Pascal Gamboni (Foto David Haas).jpg|mini|Pascal Gamboni (Foto David Haas), 2022]] '''Pascal Gamboni''' (* 1977 a [[Sedrun]]) ei in cantadur, cumponist e musicist svizra. El conta per romontsch ed engles. == Veta == Pascal Gamboni ei carschius si da lungatg-mumma romontsch a [[Sedrun]] nua ch'el ha fundau sco giuvenil il duo ''Ils Passiunai''. El ha frequentau il gimnasi da musica a Feldkirch ([[Austria]]). Suenter in sviament a [[Vienna]] eis el serendius vinavon ell'Engheltiara nua ch'el ha passentau diesch onns, igl emprem a Bristol e lu a Londra. El ha iniziau plirs projects da bands (''Cléan'', ''Temple Thief'', ''Sun gone mad'') ed ei staus support act dalla turnea dils Stranglers 2002. Suenter siu retuorn en Svizra eis el seconcentraus sin musica da lungatg romontsch, oravontut en siu dialect [[Tuatschin]]. El ha sunau al Montreux Jazz Festival, al CMJ Festival a New York, agl Openair Lumnezia, al ''Moon and Stars'' a Locarno e pliras gadas al RockSedrun, in festival en siu liug nativ.<ref>[https://www.r-tunes.ch/artists/pascal-gamboni ''Curriculum vitae da Pascal Gamboni'']; consultau ils 17 d'uost 2026.</ref> Gamboni ei in dils musicists ils pli productivs dil Grischun. El producescha dapi 2009 surtut albums da solo ch'el cumpona, registrescha, suna e conta sez. Il criticher da musica [[Benedetto Vigne]] descriva la musica da Gamboni aschia: «Schegie che sias canzuns ein minimalas e reservadas, perschuadan ellas cun ina enorma varietad, ellas resplendan aschidadir igl univers en ina crosa da nuschs.»<ref>Artechel da gasetta ''Die Suche nach dem Honig des Lebens'' ella Südostschweiz, ils 25 d'october 2024.</ref> Gamboni caracterisescha siu stil da musica sco «alpine lo-fi» per indicar che sia musica seigi francada ellas muntognas e ch'el registreschi cun siu studio portabel musica nua che ramurs secundaras astgien e dueigien haver plaz: Pli impurtont che la mischeida perfetga seigi la registraziun momentana ed immediata.<ref>[https://www.rtr.ch/play/tv/late-lounge/video/pascal-gamboni-i-late-lounge-live-1-i-rtr-stafla-1-episoda-1?urn=urn:rtr:video:0429378e-23ce-4f02-8470-347b162847e3 ''Emissiun Late Lounge Live auf RTR'']; consultau ils 17 d'uost 2026.</ref> Ina da sias pli enconuschentas canzuns ei ''Unics '09'' ch'ei daventada ella [[Surselva]] il himni inufficial dalla generaziun giuvna e vegn cantada da biars chors. En quella canzun descriva Gamboni a moda ironica veta e mintgadi dils Romontschs, il lungatg che mo paucs pli tschontschien e che seigi perquei unics ("nus essan unics"). Autras canzuns fetg enconuschentas ein ''Arva la mar'', ''Tschicago'', ni ''Da mai se''. Duas da sias chanzuns ein vegnidas elegidas il 2011 ed il 2016 per la gliesta ''Top Pop Rumantsch''.<ref>[https://www.rtr.ch/cultura/top-pop-rumantsch-survista-da-tut-las-ediziuns ''Gliesta Top Pop Rumantsch'']; consultau ils 17 d'uost 2026.</ref> Gamboni lavura adina puspei ensemen cun artists da differentas spartas. Cul scribent [[Arno Camenisch]] ha el dau sia atgna nota al gener dalla prelecziun accumpignada musicalmein<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=y6GXq2rHZyw ''Prelecziun musicala cun Arno Camenisch'']; consultau ils 17 d'uost 2026.</ref> ed el ha cumponiu la musica per l'adattaziun da teater dad in cudisch da Camenisch. Medemamein ha el cumponiu la musica per dus films svizzers (''Szenen einer Jagd (Three Weeks in September)'' da Carlo Beer e ''Suot tschêl blau (Under Blue Skies)'' dad Ivo Zen.<ref>[https://www.swissfilms.ch/en/person/pascal-gamboni/8f57d3dcc896486b8d61ad119732b58e ''Musica da film da Pascal Gamboni'']; consultau ils 17 d'uost 2026.</ref> Plinavon cooperescha Gamboni regularmein vid projects e luvratoris da scolaziun da musica en classas da scola ed accumpogna savens classas da yoga cun musica ruasseivla. Gamboni ha gudignau pliras renconuschientschas, premis e distincziuns el rom da cultura e musica, e sia veta ed ovra ei vegnida documentada sin [[Radiotelevisiun Svizra Rumantscha|RTR]]. Pascal Gamboni ei bab dad in fegl e viva a Berna.<ref>[https://www.rtr.ch/cultura/musica/live-en-il-studio-sis-giadas-pascal-gamboni-solo ''Emissiun ''Giuventetgna'' sin RTR dils 18 d'october 2019'']; consultau ils 17 d'uost 2026.</ref> == Premis e distincziuns == * 2003: Premi da la concurrenza per artistas e artists professiunals dil cantun Grischun<ref>[https://web.archive.org/web/20251014212940/https://www.gr.ch/staka/doks/2003/beilage_kultur_kw23_05-06-03.pdf ''Premi per persunas el rom da cultura dil Grischun'']; consultau ils 17 d'uost 2026.</ref> * 2015: [[Radio SRF 3]] Best Talent Award december 2015<ref>[https://www.srf.ch/radio-srf-3/musik/srf-3-best-talent/srf-3-best-talent-best-talent-december-2015-pascal-gamboni ''SRF3 Best Talent Award 2015'']; consultau ils 17 d'uost 2026.</ref> * 2015: Premi da promoziun dil cantun Grischun<ref>[https://www.gr.ch/DE/institutionen/verwaltung/ekud/afk/kfg/kulturfoerderung/wpk/Documents/wpk_%C3%Bcbersicht_werkbeitr%C3%A4ge_1998-2025.pdf ''Premi da promoziun dil cantun Grischun'']; consultau ils 17 d'uost 2026.</ref> * 2019: Bündner Music Award dalla casa editura [[Somedia]]<ref>[https://www.rtr.ch/cultura/musica/buendner-music-award-premi-per-pascal-gamboni ''Bündner Music Award'']; consultau ils 17 d'uost 2026.</ref> * 2019: Premi da renconuschientscha dil cantun Grischun: Il musicist ha chattà in tun che tira ord simpladad, profunditad e forza.<ref>[https://www.gr.ch/DE/institutionen/verwaltung/ekud/afk/kfg/kulturfoerderung/kulturpreise/Documents/Kpreise%20Preistr%C3%A4gerInnen%20Stand%202025_d.pdf ''Premi da renconuschientscha dil cantun Grischun'']; consultau ils 17 d'uost 2026.</ref> == Discografia == * 1997 Ils Passiunai – Sen Plaz Scola (EP) * 2001 Ils Passiunai – Steilas da Grep * 2002 Cléan – Room 16 (EP) * 2002 Cléan – More or Less the Truth * 2003 Cléan – Universal Language * 2005 Temple Thief – Never Tired Again * 2007 Temple Thief – Temple Thief II * 2009 Sun Gone Mad – D(r)iving Music (2 DCs) * 2009 Pascal Gamboni – Siat Vanauns * 2011 Sun Gone Mad – Yesterday Will Never Happen (EP) * 2011 Pascal Gamboni & Sun Gone Mad – As Fiug? * 2012 Pascal Gamboni – Seed of song * 2012 Pascal Gamboni & Rees Coray – I am THE SONG is me * 2012 Pascal Gamboni & & Eveline Rütschlin – Buddha Verboten * 2013 Pascal Gamboni – Tiara * 2014 Pascal Gamboni & Sander Timmermans * 2015 Pascal Gamboni – La Ventira * 2016 Pascal Gamboni & Rees Coray – Veta Gloriusa * 2018 Pascal Gamboni – Da Mai Se * 2019 Pascal Gamboni – Everybody Wants The Honey * 2020 Pascal Gamboni – Arva La Mar (Best of 2007-2020) * 2022 Pascal Gamboni – Sut La Pial * 2024 Pascal Gamboni – Caos El Paradis * 2024 Pascal Gamboni – Alpine Lo-Fi * 2026 Pascal Gamboni – Mia Barca == Discografia (ulteriurs projects) == * 2011 Arno Camenisch & Pascal Gamboni – Live (prelecziun/conzert) * 2015 Pascal Gamboni – Musica da teater per ''Las Flurs Dil Di'' dad [[Arno Camenisch]] * 2020 Pascal Gamboni – Musica da film per ''Suot Tschêl Blau (Under Blue Skies)'' von [[Ivo Zen]] == Colligiaziuns == {{Commonscat}} * [https://www.pascalgamboni.ch// Pagina persunala silla reit] * [https://mx3.ch/pascalgamboni Musica da Pascal Gamboni sin Mx3 (plattafuorma da musica) * [https://www.discogs.com/de/search?q=pascal+gamboni&type=all Pascal Gamboni sin Discogs] == Annotaziuns == <references /> {{DEFAULTSORT:Gamboni, Pascal}} [[Categoria:Musicists]] [[Categoria:Chantadurs]] [[Categoria:Cumponists]] [[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner]] [[Categoria:Persunas svizras]] [[Categoria:Persunas grischunas]] [[Categoria:Persunas rumantschas]] [[Categoria:Umens]] b9xczvad7aejwrmkzgiric63k02aoy4 Engadin Press 0 14983 174481 2026-10-03T12:32:24Z Bild-Sprache 22665 Creà la pagina cun "La chesa editura Engadin Press a Samedan, existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950. La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la Fundaziun da fotografia dal Grischun." 174481 wikitext text/x-wiki La chesa editura Engadin Press a Samedan, existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950. La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la Fundaziun da fotografia dal Grischun. nbxa7qurbp1mirqaw9zab9tx5kg4q6t 174482 174481 2026-10-03T12:34:38Z Bild-Sprache 22665 174482 wikitext text/x-wiki La chesa editura Engadin Press a Samedan, existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la Fundaziun da fotografia dal Grischun. == Indicaziuns da funtaunas == <references /> mccgq75s5kq17do5763b35js9pqhc1j 174483 174482 2026-10-03T12:34:50Z Bild-Sprache 22665 174483 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a Samedan, existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la Fundaziun da fotografia dal Grischun. == Indicaziuns da funtaunas == <references /> bijciuo2nopvv4ll4aejowcnz4hwksh 174484 174483 2026-10-03T12:35:13Z Bild-Sprache 22665 174484 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la Fundaziun da fotografia dal Grischun. == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 47rq11ji190sy46gz6q5zzx6naffg9w 174485 174484 2026-10-03T12:35:50Z Bild-Sprache 22665 174485 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 3lsjfo4jl28yq9gzv8fb7zwun123zdq 174486 174485 2026-10-03T12:37:06Z Bild-Sprache 22665 174486 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istrogia == L'an 1865 ... == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 57wkuppfny6tk3uekvk3qsmrngfa2vb 174487 174486 2026-10-03T12:38:21Z Bild-Sprache 22665 /* Istrogia */ 174487 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istrogia == L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia a Samedan e == Indicaziuns da funtaunas == <references /> qt4dzra251p7ok2gbws8rf93nhd01jq 174488 174487 2026-10-03T12:40:36Z Bild-Sprache 22665 /* Istrogia */ 174488 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istrogia == L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua cha daspö l'an gniva stampeda la giazetta rumauntscha «Fögl d'engiadina» (in vallader). == Indicaziuns da funtaunas == <references /> sf1ztfakyrlaibtvm20kodku82n78p1 174489 174488 2026-10-03T12:47:37Z Bild-Sprache 22665 /* Istrogia */ 174489 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istrogia == L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua cha daspö l'an gniva stampeda la giazetta rumauntscha «Fögl d'engiadina» (in vallader).<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> == Indicaziuns da funtaunas == <references /> gca6uqfqbgok477dmfr0addfxgkl45g 174490 174489 2026-10-03T12:48:44Z Bild-Sprache 22665 /* Istrogia */ 174490 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istrogia == L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta «Fögl d'engiadina» gniva stampeda daspö l'an 1868 in vallader.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> == Indicaziuns da funtaunas == <references /> k3hakcddq3c6xd0f24v6zl6t92o1b8p 174491 174490 2026-10-03T12:50:42Z Bild-Sprache 22665 /* Istrogia */ 174491 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istrogia == L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta «Fögl d'engiadina» gniva stampeda – in vallader – daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> == Indicaziuns da funtaunas == <references /> p2p3evtwz9bljpnurunvktq1em10ckp 174492 174491 2026-10-03T12:51:59Z Bild-Sprache 22665 /* Istrogia */ 174492 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istrogia == L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta «Fögl d'engiadina» gniva stampeda – in vallader – daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard (1878) surpigliaiva Simon Tanner la stamparia ... == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 3felu94gci6nph0a3fdidxa7ofyujux 174493 174492 2026-10-03T12:53:50Z Bild-Sprache 22665 /* Istrogia */ 174493 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istrogia == L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta «Fögl d'engiadina» in vallader, gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner la stamparia ... == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 2q9cv37c29kodrpj916wueyw7r9ihbh 174494 174493 2026-10-03T12:58:19Z Bild-Sprache 22665 /* Istrogia */ 174494 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istrogia == L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta «Fögl d'engiadina», üna giazetta in vallader, gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner la stamparia ed ho piglio sü il nouv medium, la fotografia, e publicho üna guida turistica ''Das Engadin in Wort und Bild'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias. == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 9oiesikw1r6tkny36d78qas27siscfs 174495 174494 2026-10-03T13:02:29Z Bild-Sprache 22665 /* Istrogia */ 174495 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istrogia == L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta «Fögl d'engiadina», üna giazetta in vallader, gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner la stamparia ed ho piglio sü il nouv medium, la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica ''Das Engadin in Wort und Bild'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias e que touchaiva tar la prestaziun da pionier da quel temp e nu purtaiva auncha guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eri edito la giazetta «Engadin Express». El ho eir edito la giazetta «Engadin Express». == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 2y8fb4puiz5ra2s5g6mufdq8c1xnztg 174496 174495 2026-10-03T13:04:19Z Bild-Sprache 22665 /* Istrogia */ 174496 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istrogia == L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta «Fögl d'engiadina», üna giazetta in vallader, gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner la stamparia ed ho piglio sü il nouv medium, la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica ''Das Engadin in Wort und Bild'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». == Indicaziuns da funtaunas == <references /> mjv9j17cco1v0bdbmgxqk2kzqu559v1 174497 174496 2026-10-03T13:04:29Z Bild-Sprache 22665 /* Istrogia */ 174497 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta «Fögl d'engiadina», üna giazetta in vallader, gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner la stamparia ed ho piglio sü il nouv medium, la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica ''Das Engadin in Wort und Bild'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». == Indicaziuns da funtaunas == <references /> d4ywfx8on3vroaaftpxxpsi0mncl166 174498 174497 2026-10-03T13:05:00Z Bild-Sprache 22665 /* Istorgia */ 174498 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta «Fögl d'engiadina», üna giazetta in vallader, gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner la stamparia ed ho piglio sü il nouv medium, la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 16jmdb64vsublwy3mwr91eyi1x21ny9 174499 174498 2026-10-03T13:07:32Z Bild-Sprache 22665 /* Istorgia */ 174499 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta «Fögl d'engiadina», üna giazetta in vallader, gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner la stamparia ed ho piglio sü il nouv medium, la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, l'an 1901, surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva ün nou nom «Engadin Press AG». == Indicaziuns da funtaunas == <references /> bc7erwo0hwa0od43kqsqnjb9a8sgtsl 174500 174499 2026-10-03T13:08:16Z Bild-Sprache 22665 /* Istorgia */ 174500 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta «Fögl d'engiadina», üna giazetta in vallader, gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner la stamparia ed ho piglio sü il nouv medium, la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press AG». == Indicaziuns da funtaunas == <references /> kt82i3hr8i4uhz7pahtjtv6d2m9u7qn 174501 174500 2026-10-03T13:11:31Z Bild-Sprache 22665 /* Istorgia */ 174501 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta «Fögl d'engiadina», üna giazetta in vallader, gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner la stamparia ed ho piglio sü il nouv medium, la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press AG». Tanner restaiva impiego scu directur da la stamparia e svilupaiva l'imprais tar ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 4e3tl91cwvd0ozp6qaktkbvhsbajpwh 174502 174501 2026-10-03T13:13:07Z Bild-Sprache 22665 /* Istorgia */ 174502 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta «Fögl d'engiadina», üna giazetta in vallader, gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner la stamparia ed ho piglio sü il nouv medium, la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press AG». Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla da directur l'impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 4mikjnap3r4pu6igyxulobfaphj4hhx 174503 174502 2026-10-03T13:15:11Z Bild-Sprache 22665 /* Istorgia */ 174503 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «Fögl d'engiadina» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner la stamparia ed ho piglio sü il nouv medium, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press AG». Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. == Indicaziuns da funtaunas == <references /> c2to4obyg1s3c57c2vujvs7lvazypcu 174504 174503 2026-10-03T13:16:12Z Bild-Sprache 22665 /* Istorgia */ 174504 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == === Cumanzamaint da la chesa editura === L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «Fögl d'engiadina» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner la stamparia ed ho piglio sü il nouv medium, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press AG». Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. '''Cartas postelas in quel temp''' == Indicaziuns da funtaunas == <references /> p4lcxuvv49q8yyzn3we13wpcriafczn 174505 174504 2026-10-03T13:22:54Z Bild-Sprache 22665 /* Istorgia */ 174505 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == === Cumanzamaint da la chesa editura === L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «Fögl d'engiadina» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner la stamparia ed ho piglio sü il nouv medium, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press AG». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a Samedan ed a San Murezzan. '''Cartas postelas in quel temp''' == Indicaziuns da funtaunas == <references /> d3lbcio16b1dclx2o23w41smsbqomu9 174506 174505 2026-10-03T13:23:25Z Bild-Sprache 22665 /* Cumanzamaint da la chesa editura */ 174506 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == === Cumanzamaint da la chesa editura === L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «Fögl d'engiadina» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner la stamparia ed ho piglio sü il nouv medium, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press AG». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a Samedan ed a San Murezzan. '''L'importanza da cartas postelas al cumanzamaint dal 19evel tschienter''' == Indicaziuns da funtaunas == <references /> lvs5qf8yfsjb8wg0dhmvsdbtm3skiuz 174507 174506 2026-10-03T13:24:36Z Bild-Sprache 22665 /* Cumanzamaint da la chesa editura */ 174507 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == === Cumanzamaint da la chesa editura === L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «Fögl d'engiadina» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner la stamparia ed ho piglio sü il nouv medium, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press AG». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a Samedan ed a San Murezzan. '''L'importanza da cartas postelas al cumanzamaint dal 19evel tschienter''' === La chesa editura traunter 1950 fin 2008 === == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 7w88t7q7r1a8a7akg9rtg5v0hhwbpmd 174508 174507 2026-10-03T13:25:06Z Bild-Sprache 22665 /* La chesa editura traunter 1950 fin 2008 */ 174508 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == === Cumanzamaint da la chesa editura === L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «Fögl d'engiadina» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner la stamparia ed ho piglio sü il nouv medium, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press AG». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a Samedan ed a San Murezzan. '''L'importanza da cartas postelas al cumanzamaint dal 19evel tschienter''' '''Ils motivs da fotografia''' === La chesa editura traunter 1950 fin 2008 === == Indicaziuns da funtaunas == <references /> k21jzgzvakn0cp7ada0s3o6g51qm1gv 174509 174508 2026-10-03T13:28:59Z Bild-Sprache 22665 /* Cumanzamaint da la chesa editura */ 174509 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == === Cumanzamaint da la chesa editura === L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «Fögl d'engiadina» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia ed ho piglio sü il nouv medium, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press AG». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a Samedan ed a San Murezzan. '''L'importanza da cartas postelas al cumanzamaint dal 19evel tschienter''' '''Ils motivs da fotografia''' === La chesa editura traunter 1950 fin 2008 === == Indicaziuns da funtaunas == <references /> cfbdrmcvar8n4e01b8mzqvzulho4dof 174510 174509 2026-10-03T13:34:50Z Bild-Sprache 22665 /* Istorgia */ 174510 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == === Cumanzamaint da la chesa editura === L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «Fögl d'engiadina» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press AG». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a Samedan ed a San Murezzan. '''L'importanza da cartas postelas al cumanzamaint dal 19evel tschienter''' '''Ils motivs da fotografia''' === La chesa editura traunter 1950 fin 2008 === == Indicaziuns da funtaunas == <references /> f94dzheqxj2mwoglcmm1kv0r14w4gja 174511 174510 2026-10-03T13:42:23Z Bild-Sprache 22665 174511 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == === Cumanzamaint da la chesa editura === L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «Fögl d'engiadina» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press AG». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a Samedan ed a San Murezzan. '''L'importanza da cartas postelas al cumanzamaint dal 19evel tschienter''' '''Ils motivs da fotografia''' === La chesa editura traunter 1950 fin 2008 === == Ouvras e fotografias == Il museum da comunicaziune .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 1pplr8w0h4e23zlqsxrbc6z5bdic3v8 174512 174511 2026-10-03T14:41:20Z Bild-Sprache 22665 /* Ouvras e fotografias */ 174512 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == === Cumanzamaint da la chesa editura === L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «Fögl d'engiadina» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press AG». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a Samedan ed a San Murezzan. '''L'importanza da cartas postelas al cumanzamaint dal 19evel tschienter''' '''Ils motivs da fotografia''' === La chesa editura traunter 1950 fin 2008 === == Ouvras e fotografias == Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> == Indicaziuns da funtaunas == <references /> oo76k2ig2q6evbzyeb8hgbeipvib0uu 174513 174512 2026-10-03T14:43:52Z Bild-Sprache 22665 /* La chesa editura traunter 1950 fin 2008 */ 174513 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == === Cumanzamaint da la chesa editura === L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «Fögl d'engiadina» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press AG». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a Samedan ed a San Murezzan. '''L'importanza da cartas postelas al cumanzamaint dal 19evel tschienter''' '''Ils motivs da fotografia''' === La chesa editura traunter 1950 fin 2008 === Aint ils ans 1960 surpigliaiva Herbert Haupter (1919–2001) la cheda editura «Engadin Press AG». El posiziunaiva la chesa editura scu specialist per la producziun da cudeschs da fotografia in ota qualited. == Ouvras e fotografias == Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> == Indicaziuns da funtaunas == <references /> i2rwppss0iole8ltt1bc3tae7di022w 174514 174513 2026-10-03T14:48:30Z Bild-Sprache 22665 /* La chesa editura traunter 1950 fin 2008 */ 174514 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == === Cumanzamaint da la chesa editura === L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «Fögl d'engiadina» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press AG». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a Samedan ed a San Murezzan. '''L'importanza da cartas postelas al cumanzamaint dal 19evel tschienter''' '''Ils motivs da fotografia''' === La chesa editura traunter 1950 fin 2008 === Aint ils ans 1960 surpigliaiva Herbert Haupter (1919–2001) la cheda editura «Engadin Press AG». El posiziunaiva la chesa editura scu specialist per la producziun da cudeschs da fotografia in ota qualited. Ün dals cliaints d'eira la chesa editura norvegiaisa d'arts, Aune. I d'avia ün fotograf, chi lavuraiva in Polinesia e per quêl publichaiva la chesa editura (Engadin Press AG» cartas postelas cun motivs in culur dal Mer dal Süd in ediziuns Opas. Ma eir il tom da purtrets Tahiti und seine Inseln (...), chi d'eira gnieu publicho püssas voutas. == Ouvras e fotografias == Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 7g17uep2adtd3aj37celu46iavx9ce8 174515 174514 2026-10-03T14:49:42Z Bild-Sprache 22665 /* La chesa editura traunter 1950 fin 2008 */ 174515 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == === Cumanzamaint da la chesa editura === L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «Fögl d'engiadina» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press AG». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a Samedan ed a San Murezzan. '''L'importanza da cartas postelas al cumanzamaint dal 19evel tschienter''' '''Ils motivs da fotografia''' === La chesa editura traunter 1950 fin 2008 === Aint ils ans 1960 surpigliaiva Herbert Haupter (1919–2001) la cheda editura «Engadin Press AG». El posiziunaiva la chesa editura scu specialist per la producziun da cudeschs da fotografia in ota qualited. Ün dals cliaints d'eira la chesa editura norvegiaisa d'arts, Aune. I d'avia ün fotograf, chi lavuraiva in Polinesia e per quêl publichaiva la chesa editura (Engadin Press AG» cartas postelas cun motivs in culur dal Mer dal Süd in ediziuns Opas. Ma eir il tom da purtrets Tahiti und seine Inseln (...), chi d'eira gnieu publicho püssas voutas.<ref>Raymond Bagnis: ''Tahiti und seine Inseln''. Samedan 1980, ISBN 978-2-904592-02-7</ref> == Ouvras e fotografias == Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> == Indicaziuns da funtaunas == <references /> of8xrozc9719j5aiqzhrlzl6jh2vgh3 174516 174515 2026-10-03T14:49:59Z Bild-Sprache 22665 /* La chesa editura traunter 1950 fin 2008 */ 174516 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == === Cumanzamaint da la chesa editura === L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «Fögl d'engiadina» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press AG». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a Samedan ed a San Murezzan. '''L'importanza da cartas postelas al cumanzamaint dal 19evel tschienter''' '''Ils motivs da fotografia''' === La chesa editura traunter 1950 fin 2008 === Aint ils ans 1960 surpigliaiva Herbert Haupter (1919–2001) la cheda editura «Engadin Press AG». El posiziunaiva la chesa editura scu specialist per la producziun da cudeschs da fotografia in ota qualited. Ün dals cliaints d'eira la chesa editura norvegiaisa d'arts, Aune. I d'avia ün fotograf, chi lavuraiva in Polinesia e per quêl publichaiva la chesa editura (Engadin Press AG» cartas postelas cun motivs in culur dal Mer dal Süd in ediziuns Opas. Ma eir il tom da purtrets ''Tahiti und seine Inseln'' (...), chi d'eira gnieu publicho püssas voutas.<ref>Raymond Bagnis: ''Tahiti und seine Inseln''. Samedan 1980, ISBN 978-2-904592-02-7</ref> == Ouvras e fotografias == Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> == Indicaziuns da funtaunas == <references /> swa8uqxpxt6j3aqcatn6ok4lsxfmcz0 174517 174516 2026-10-03T14:50:56Z Bild-Sprache 22665 /* La chesa editura traunter 1950 fin 2008 */ 174517 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == === Cumanzamaint da la chesa editura === L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «Fögl d'engiadina» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press AG». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a Samedan ed a San Murezzan. '''L'importanza da cartas postelas al cumanzamaint dal 19evel tschienter''' '''Ils motivs da fotografia''' === La chesa editura traunter 1950 fin 2008 === Aint ils ans 1960 surpigliaiva Herbert Haupter (1919–2001) la cheda editura «Engadin Press AG». El posiziunaiva la chesa editura scu specialist per la producziun da cudeschs da fotografia in ota qualited. Ün dals cliaints d'eira la chesa editura norvegiaisa d'arts, Aune. I d'avia ün fotograf, chi lavuraiva in Polinesia e per quêl publichaiva la chesa editura (Engadin Press AG» cartas postelas cun motivs in culur dal Mer dal Süd in ediziuns Opas. Ma eir il tom da purtrets ''Tahiti und seine Inseln'' (...), chi d'eira gnieu publicho püssas voutas.<ref>Raymond Bagnis: ''Tahiti und seine Inseln''. Samedan 1988, ISBN 978-2-904592-02-7</ref> == Ouvras e fotografias == Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 5ytz3vj9belfp3n04ycbcudm732k8jp 174518 174517 2026-10-03T14:55:39Z Bild-Sprache 22665 /* La chesa editura traunter 1950 fin 2008 */ 174518 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == === Cumanzamaint da la chesa editura === L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «Fögl d'engiadina» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press AG». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a Samedan ed a San Murezzan. '''L'importanza da cartas postelas al cumanzamaint dal 19evel tschienter''' '''Ils motivs da fotografia''' === La chesa editura traunter 1950 fin 2008 === Aint ils ans 1960 surpigliaiva Herbert Haupter (1919–2001) la cheda editura «Engadin Press AG». El posiziunaiva la chesa editura scu specialist per la producziun da cudeschs da fotografia in ota qualited. Ün dals cliaints d'eira la chesa editura norvegiaisa d'arts, Aune. I d'avia ün fotograf, chi lavuraiva in Polinesia e per quêl publichaiva la chesa editura (Engadin Press AG» cartas postelas cun motivs in culur dal Mer dal Süd in ediziuns Opas. Ma eir il tom da purtrets ''Tahiti und seine Inseln'' (...), chi d'eira gnieu publicho püssas voutas.<ref>Raymond Bagnis: ''Tahiti und seine Inseln''. Samedan 1988, ISBN 978-2-904592-02-7</ref> Per la chesa editura in Polinesia stampaiva la chesa editura «Engadin Press AG» ses missions cartas postelas ed intuorn 150'000 chalenders.<ref>Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref> == Ouvras e fotografias == Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 51m8pgr6g2juw6b4yhmz82q7oermlb7 174519 174518 2026-10-03T14:56:19Z Bild-Sprache 22665 /* Ouvras e fotografias */ 174519 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == === Cumanzamaint da la chesa editura === L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «Fögl d'engiadina» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press AG». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a Samedan ed a San Murezzan. '''L'importanza da cartas postelas al cumanzamaint dal 19evel tschienter''' '''Ils motivs da fotografia''' === La chesa editura traunter 1950 fin 2008 === Aint ils ans 1960 surpigliaiva Herbert Haupter (1919–2001) la cheda editura «Engadin Press AG». El posiziunaiva la chesa editura scu specialist per la producziun da cudeschs da fotografia in ota qualited. Ün dals cliaints d'eira la chesa editura norvegiaisa d'arts, Aune. I d'avia ün fotograf, chi lavuraiva in Polinesia e per quêl publichaiva la chesa editura (Engadin Press AG» cartas postelas cun motivs in culur dal Mer dal Süd in ediziuns Opas. Ma eir il tom da purtrets ''Tahiti und seine Inseln'' (...), chi d'eira gnieu publicho püssas voutas.<ref>Raymond Bagnis: ''Tahiti und seine Inseln''. Samedan 1988, ISBN 978-2-904592-02-7</ref> Per la chesa editura in Polinesia stampaiva la chesa editura «Engadin Press AG» ses missions cartas postelas ed intuorn 150'000 chalenders.<ref>Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref> == Ouvras e fotografias == === L'inventar da fotografias === Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 4mbhx3lp5v7ydeqyfqfxbk6zcq09mhi 174520 174519 2026-10-03T15:14:41Z Bild-Sprache 22665 /* La chesa editura traunter 1950 fin 2008 */ 174520 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == === Cumanzamaint da la chesa editura === L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «Fögl d'engiadina» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press AG». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a Samedan ed a San Murezzan. '''L'importanza da cartas postelas al cumanzamaint dal 19evel tschienter''' '''Ils motivs da fotografia''' === La chesa editura traunter 1950 fin 2008 === Collaburaziun cun l'ester.<ref>Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref> == Ouvras e fotografias == === L'inventar da fotografias === Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 51gvpvfg7r29ddoyam425jtvsa7zz9d 174521 174520 2026-10-03T15:15:39Z Bild-Sprache 22665 /* La chesa editura traunter 1950 fin 2008 */ 174521 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == === Cumanzamaint da la chesa editura === L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «Fögl d'engiadina» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press AG». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a Samedan ed a San Murezzan. '''L'importanza da cartas postelas al cumanzamaint dal 19evel tschienter''' '''Ils motivs da fotografia''' === La chesa editura traunter 1950 fin 2008 === Collaburaziun cun l'ester. L'an 1970 d'eira la chesa editura «Engadin Press AG» ... .<ref>Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref> == Ouvras e fotografias == === L'inventar da fotografias === Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> == Indicaziuns da funtaunas == <references /> k8eo4au4d110ostq10apg2l0389a8am 174522 174521 2026-10-03T15:23:53Z Bild-Sprache 22665 /* La chesa editura traunter 1950 fin 2008 */ 174522 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == === Cumanzamaint da la chesa editura === L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «Fögl d'engiadina» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a Samedan ed a San Murezzan. '''L'importanza da cartas postelas al cumanzamaint dal 19evel tschienter''' '''Ils motivs da fotografia''' === La chesa editura traunter 1950 fin 2008 === L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» cun ün stan a la faira «Paperland» a Frankfurt, ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». <ref>Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref> == Ouvras e fotografias == === L'inventar da fotografias === Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> == Indicaziuns da funtaunas == <references /> ke3frr009sse3u7ymn62yd0mzrg8axp 174523 174522 2026-10-03T15:25:37Z Bild-Sprache 22665 /* La chesa editura traunter 1950 fin 2008 */ 174523 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == === Cumanzamaint da la chesa editura === L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «Fögl d'engiadina» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a Samedan ed a San Murezzan. '''L'importanza da cartas postelas al cumanzamaint dal 19evel tschienter''' '''Ils motivs da fotografia''' === La chesa editura traunter 1950 fin 2008 === L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» cun ün stan a la faira «Paperland» a Frankfurt, ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref>Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref> == Ouvras e fotografias == === L'inventar da fotografias === Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> == Indicaziuns da funtaunas == <references /> l0a80w4f632fqohq0lg9km9cng137a8 174524 174523 2026-10-03T15:26:28Z Bild-Sprache 22665 /* La chesa editura traunter 1950 fin 2008 */ 174524 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == === Cumanzamaint da la chesa editura === L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «Fögl d'engiadina» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a Samedan ed a San Murezzan. '''L'importanza da cartas postelas al cumanzamaint dal 19evel tschienter''' === La chesa editura traunter 1950 fin 2008 === L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» cun ün stan a la faira «Paperland» a Frankfurt, ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref>Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref> == Ouvras e fotografias == === L'inventar da fotografias === Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> '''Ils motivs da fotografia''' == Indicaziuns da funtaunas == <references /> mzo08wc0ik4l7rhh3q896mskpjwjag9 174532 174524 2026-10-04T10:21:46Z Bild-Sprache 22665 /* La chesa editura traunter 1950 fin 2008 */ 174532 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == === Cumanzamaint da la chesa editura === L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «Fögl d'engiadina» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a Samedan ed a San Murezzan. '''L'importanza da cartas postelas al cumanzamaint dal 19evel tschienter''' === La chesa editura traunter 1950 fin 2008 – Export === L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» cun ün stan a la faira «Paperland» a Frankfurt, ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref>Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref> == Ouvras e fotografias == === L'inventar da fotografias === Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> '''Ils motivs da fotografia''' == Indicaziuns da funtaunas == <references /> smzhbow96st0m06mcwtoujjt9elcma7 174533 174532 2026-10-04T10:37:17Z Bild-Sprache 22665 /* La chesa editura traunter 1950 fin 2008 – Export */ 174533 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == === Cumanzamaint da la chesa editura === L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «Fögl d'engiadina» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a Samedan ed a San Murezzan. '''L'importanza da cartas postelas al cumanzamaint dal 19evel tschienter''' === La chesa editura traunter 1950 fin 2008 – Export === L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a Frankfurt, ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref> Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in Polinesia. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a Zermatt, inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a Turich cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias. Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal Meer dal Süd.<ref name=":1" /> == Ouvras e fotografias == === L'inventar da fotografias === Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> '''Ils motivs da fotografia''' == Indicaziuns da funtaunas == <references /> nsehi5k8qi37r0q4suh7jwhhtk0loqu 174534 174533 2026-10-04T10:41:23Z Bild-Sprache 22665 /* Ouvras e fotografias */ 174534 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == === Cumanzamaint da la chesa editura === L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «Fögl d'engiadina» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a Samedan ed a San Murezzan. '''L'importanza da cartas postelas al cumanzamaint dal 19evel tschienter''' === La chesa editura traunter 1950 fin 2008 – Export === L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a Frankfurt, ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref> Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in Polinesia. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a Zermatt, inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a Turich cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal Meer dal Süd, scu eir cudedeschs.<ref name=":1" /> == Ouvras e fotografias == === L'inventar da fotografias === Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> '''Ils motivs da fotografia''' == Indicaziuns da funtaunas == <references /> rqkw7l530e3b1zhjldccx0uzkpy74ps 174535 174534 2026-10-04T10:41:43Z Bild-Sprache 22665 /* La chesa editura traunter 1950 fin 2008 – Export */ 174535 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == === Cumanzamaint da la chesa editura === L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «Fögl d'engiadina» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a Samedan ed a San Murezzan. '''L'importanza da cartas postelas al cumanzamaint dal 19evel tschienter''' === La chesa editura traunter 1950 fin 2008 – Stampas per export === L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a Frankfurt, ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref> Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in Polinesia. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a Zermatt, inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a Turich cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal Meer dal Süd, scu eir cudedeschs.<ref name=":1" /> == Ouvras e fotografias == === L'inventar da fotografias === Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> '''Ils motivs da fotografia''' == Indicaziuns da funtaunas == <references /> n6y750v66fabr4y9wco28jbiakkbp1x 174536 174535 2026-10-04T10:43:05Z Bild-Sprache 22665 /* Cumanzamaint da la chesa editura */ 174536 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == === Cumanzamaint da la chesa editura === L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «Fögl d'engiadina» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium in sieu temp, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a Samedan ed a San Murezzan. '''L'importanza da cartas postelas al cumanzamaint dal 19evel tschienter''' === La chesa editura traunter 1950 fin 2008 – Stampas per export === L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a Frankfurt, ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref> Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in Polinesia. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a Zermatt, inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a Turich cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal Meer dal Süd, scu eir cudedeschs.<ref name=":1" /> == Ouvras e fotografias == === L'inventar da fotografias === Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> '''Ils motivs da fotografia''' == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 6t3r514ntj32vc4pafyb1649pjiu43e 174537 174536 2026-10-04T10:46:34Z Bild-Sprache 22665 /* Ouvras e fotografias */ 174537 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == === Cumanzamaint da la chesa editura === L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina|Fögl d'engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium in sieu temp, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]]. '''L'importanza da cartas postelas al cumanzamaint dal 19evel tschienter''' === La chesa editura traunter 1950 fin 2008 – Stampas per export === L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref> Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" /> == Ouvras e fotografias == === L'inventar da fotografias === Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> '''Ils motivs da fotografia''' == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 8muzxtibjo4hk6sccln97mzqlpaum85 174538 174537 2026-10-04T11:06:18Z Bild-Sprache 22665 /* La chesa editura traunter 1950 fin 2008 – Stampas per export */ 174538 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == === Cumanzamaint da la chesa editura === L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina|Fögl d'engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium in sieu temp, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]]. '''L'importanza da cartas postelas al cumanzamaint dal 19evel tschienter''' === La chesa editura traunter 1950 fin 2008 === ===== Stampas per export ===== L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref> Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" /> '''Stampas cun motivs da plauntas ed animels da fotografs our d'pajais''' == Ouvras e fotografias == === L'inventar da fotografias === Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> '''Ils motivs da fotografia''' == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 1wyc2h40ifbzjln6mg8reyo8ghgobqc 174539 174538 2026-10-04T11:21:17Z Bild-Sprache 22665 /* La chesa editura traunter 1950 fin 2008 */ 174539 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == === Cumanzamaint da la chesa editura === L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina|Fögl d'engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium in sieu temp, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]]. '''L'importanza da cartas postelas al cumanzamaint dal 19evel tschienter''' === La chesa editura traunter 1950 fin 2008 === ===== Stampas per export ===== L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref> Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" /> '''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais''' Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in Africa da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la Frauntscha dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la Camargue. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" /> == Ouvras e fotografias == === L'inventar da fotografias === Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> '''Ils motivs da fotografia''' == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 9femkrc1k6vp12njhpslnijvr01gjt3 174540 174539 2026-10-04T11:22:37Z Bild-Sprache 22665 /* Ouvras e fotografias */ 174540 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == === Cumanzamaint da la chesa editura === L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina|Fögl d'engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium in sieu temp, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]]. '''L'importanza da cartas postelas al cumanzamaint dal 19evel tschienter''' === La chesa editura traunter 1950 fin 2008 === ===== Stampas per export ===== L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref> Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" /> '''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais''' Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" /> == Ouvras e fotografias == === L'inventar da fotografias === Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> '''Ils motivs da fotografia''' == Indicaziuns da funtaunas == <references /> sa1v4zvpma9rin0jpxjfrfovkatj1j7 174541 174540 2026-10-04T11:54:20Z Bild-Sprache 22665 /* Ouvras e fotografias */ 174541 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == === Cumanzamaint da la chesa editura === L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina|Fögl d'engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium in sieu temp, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]]. '''L'importanza da cartas postelas al cumanzamaint dal 19evel tschienter''' === La chesa editura traunter 1950 fin 2008 === ===== Stampas per export ===== L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref> Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" /> '''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais''' Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" /> '''L'impraisa''' Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press SA» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press SA». Que per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels chi restaiva per pü lönch, d'eira Ulrich Bachmann, chi gniva l'an 1967 ed es resto per 41 ans. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang. El lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press SA» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs. == Ouvras e fotografias == === L'inventar da fotografias === Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> '''Ils motivs da fotografia''' == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 46fztsiqxfrlv2blqsia76dr8n9odtq 174542 174541 2026-10-04T11:54:38Z Bild-Sprache 22665 /* Ouvras e fotografias */ 174542 wikitext text/x-wiki La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]]. == Istorgia == === Cumanzamaint da la chesa editura === L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina|Fögl d'engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium in sieu temp, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express». Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]]. '''L'importanza da cartas postelas al cumanzamaint dal 19evel tschienter''' === La chesa editura traunter 1950 fin 2008 === ===== Stampas per export ===== L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref> Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" /> '''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais''' Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" /> '''L'impraisa''' Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press SA» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press SA». Que per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels chi restaiva per pü lönch, d'eira Ulrich Bachmann, chi gniva l'an 1967 ed es resto per 41 ans. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang. El lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press SA» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" /> == Ouvras e fotografias == === L'inventar da fotografias === Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> '''Ils motivs da fotografia''' == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 8zn58agymsqlky1bj9ikhj8rd852dkd