Wikipedia
rmwiki
https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala
MediaWiki 1.47.0-wmf.22
first-letter
Multimedia
Spezial
Discussiun
Utilisader
Utilisader discussiun
Wikipedia
Wikipedia discussiun
Datoteca
Datoteca discussiun
MediaWiki
MediaWiki discussiun
Model
Model discussiun
Agid
Agid discussiun
Categoria
Categoria discussiun
TimedText
TimedText talk
Modul
Modul Diskussion
Veranstaltung
Veranstaltung Diskussion
Chantun Grischun
0
816
174594
172915
2026-10-04T16:37:29Z
Albinfo
2471
/* Colliaziuns */ +Commonscat
174594
wikitext
text/x-wiki
{{Infochascha Unitad d'administraziun svizra
|Num = Chantun Grischun
|Tip = Chantun
|Panorama = Chur.jpg
|Descripziun = Cuira, la chapitala dal Grischun
|Vopna = CHE Graubünden COA.svg
|Bandiera = CHE Graubünden Flag.svg
|Charta = Karte Kanton Graubünden 2016.png
<!--- ADMINISTRAZIUN --->
|Chapitala = Cuira
|Lingua uffiziala = [[lingua tudestga|tudestg]] (75,2 %)<br />[[rumantsch]] (14,7 %)<br />[[lingua taliana|talian]] (13,2 %)
|Regenza = Regierungsrat, Regenza, Governo (5)
|Parlament = Grosser Rat, Cussegl Grond, Gran Consiglio (120)
<!--- TERRITORI --->
|Autezza = 585
|Surfatscha = 7105,30
|Populaziun = 200 096
|Data populaziun = 31 da december 2020<ref>[https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/bevoelkerung/stand-entwicklung.assetdetail.18344208.html Uffizi federal da statistica]</ref>
|Spessezza = 28
|Regiuns = [[:Categoria:Regiuns dal chantun Grischun|11]]
|Vischnancas = [[:Categoria:Vischnancas dal chantun Grischun|125]]
|Cunfina cun = [[Chantun Glaruna]], [[Chantun Son Gagl]], [[Chantun Tessin]], [[Liechtenstein|Liechtenstein (FL)]], [[Lombardia|Lombardia (I)]], [[Tirol (Austria)|Tirol (A)]], [[Trentino-Tirol dal Sid|Trentino-Tirol dal Sid (I)]], [[Vorarlberg|Vorarlberg (A)]]
<!--- AUTRAS INFURMAZIUNS --->
|Numer da l'auto = GR
|Abitants = Grischun, -a<br />(Grischunais, -a)
<!--- INTERNET --->
|Pagina-web = www.gr.ch/RM
|eLIR = 1168
}}
Il '''Grischun''' ([[sutsilvan]]: ''Grischùn''; [[lingua tudestga|tudestg]]: ''Graubünden''; [[lingua taliana|talian]]: ''Grigioni''; [[Lingua franzosa|franzos]]: ''Grisons''; [[latin]]: ''Grisonia'') è in [[Chantuns da la Svizra|chantun]] da la [[Svizra|Confederaziun svizra]]. El è situà il pli a l’ost dal pajais e cumpiglia la pli gronda surfatscha da tut ils chantuns. Topograficamain è il Grischun ordvart sparpaglià; el dumbra radund 150 vals, 615 lais e 937 pizs. Plinavant è il Grischun l’unic chantun da la Svizra ch’è uffizialmain triling (cun las trais linguas [[lingua tudestga|tudestg]], [[rumantsch]] e [[lingua taliana|talian]]).<ref>[http://www.admin.ch/ch/r/rs/131_226/a3.html Art. 3 da la Constituziun dal chantun Grischun]</ref>
== Num e vopna ==
Il chantun Grischun porta il num da l’anteriura [[Lia Grischa]]. Entaifer la [[Republica da las Trais Lias]] furmava quella la lia cun la pli gronda paisa politica. Sco num per l’entir territori cumpara il term ‹Grischun› a partir dal 15avel tschientaner (da quel temp però parallel sper diversas autras denominaziuns).
En il 16avel tschientaner han ils umanists er transferì il num antic ‹Rezia› sin il territori dal Grischun. Quest term fa allusiun als Rets, il pievel preistoric sesent en la part orientala dal Chantun odiern, ed al num ‹Raetia› da l’anteriura provinza romana. Il 1799 è il Grischun vegnì integrà sco ‹Chantun Rezia› en la [[Republica helvetica]] ed er oz datti anc divers nums che regordan a questa denominaziun: la [[Viafier retica]], il [[Museum retic]] e.a. Cun l’acta da mediaziun dal 1803 è ‹Grischun› daventà il num uffizial.<ref>Planta/Schorta: ''Rätisches Namenbuch.'' Berna 1964, p. 713s., 810s.</ref>
La vopna dal chantun Grischun sa cumpona da las vopnas da las anteriuras trais lias: [[Lia Grischa]] (sisum a sanestra), [[Lia da las Diesch Dretgiras]] (sisum a dretga) e [[Lia da la Chadé]] (capricorn).
== Geografia ==
[[Datoteca:PizBernina3.jpg|thumb|left|200px|Piz Bernina]]
Il chantun Grischun cuvra l’entir sidost da la [[Svizra]] ed è caracterisà topograficamain da muntognas e vals. La surfatscha dal Chantun munta a 7105 km², uschia ch’il Grischun è il pli grond chantun svizzer. Pervia da las cundiziuns geograficas/topograficas è el dentant be pauc populà. Ordinà tenor abitants sa chatta il Grischun sin la 14avla plazza. Guauds cuvran 20 % da sia surfatscha. Il Chantun è alpin e cumpiglia las muntognas da las vals dal [[Rain]] e da l’[[En]]. En il Grischun sa chattan 462 pizs che surpassan 3000 meters sur mar ed in che surpassa 4000 meters: il [[Piz Bernina]] (4049 m s.m.; cun il piz lateral [[La Spedla]] 4020 m s.m.). Il punct il pli bass furma il cunfin cun il chantun Tessin (260 m s.m.).
Il Grischun cunfinescha cun quatter auters chantuns svizzers: en il sidvest cun il [[chantun Tessin]], en il vest cun il [[chantun Uri]], en il nord cun il [[chantun Glaruna]] e cun il [[chantun Son Gagl]]. Il Grischun ha cunfins naziunals cun trais pajais: cun il [[Liechtenstein]] e cun l’[[Austria]] (pajais federativs [[Vorarlberg]] e [[Tirol]]) en il nord, cun l’Italia en l’ost ([[Tirol dal Sid]]) ed en il sid ([[Lumbardia]]). Sper il Grischun cunfinescha da tut ils chantuns svizzers be anc il chantun Son Gagl cun trais differents pajais vischins.
[[Datoteca:Malans_10.jpg|thumb|200px|Malans]]
Las auas dal Grischun sbuccan en trais differentas mars: il [[Rain]] cun ses flums da funtauna (il Rain Anteriur ed il Rain Posteriur) curra vers la [[Mar dal Nord]]. Or da l’Engiadina en l’ost dal Chantun sburfla l’[[En]] che terminescha ses viadi en la [[Mar Naira]]. Las vals italofonas dal Grischun dal Sid (la Val Mesauc cun la Val Calanca, la Val Bregaglia e la Val Puschlav) mainan lur aua vers il [[Po]] e cun quel en l’[[Adria]]. La part la pli orientala dal Chantun, la Val Müstair, maina si’aua en l’[[Etsch]] che va medemamain a finir en l’Adria. Ils trais intschess idrografics da la Mar dal Nord, da la [[Mar Mediterrana]] e da la Mar Naira sa scuntran betg lunsch davent da la funtauna da l’En datiers dal Pass Lunghin sur Malögia. Da là davent curra en direcziun nord la Gelgia che maina si’aua via il Rain en la Mar dal Nord, vers sid la Maira che maina si’aua sur il Po en la Mar Mediterrana e vers ost l’En che sbucca en il Danubi che finescha en la Mar Naira.
== Demografia ==
=== Populaziun ===
Per la fin da l’onn 2016 dumbrava il chantun Grischun 197 529 abitantas ed abitants permanents. 18,3 % da tut las abitantas e da tut ils abitants permanents en il Grischun han ina naziunalitad estra.
=== Linguas ===
[[Datoteca:Linguas grischunas oriundas.jpg|thumb|250px|Territoris linguistics tradiziunals]]
Sco unic chantun da la Svizra ha il Grischun trais linguas uffizialas: il [[lingua tudestga|tudestg]], il [[rumantsch]] ed il [[Lingua taliana|talian]]. Medemamain è el l’unic chantun, en il qual il rumantsch è ina lingua uffiziala. Pervi da quai e pervi da la diversitad culturala, ma era pervia da sia furma e ses caracter, vegn il Chantun era descrit sco pitschna Svizra entaifer la Svizra.
Las vischnancas e las regiuns pon decider autonomamain davart lur lingua uffiziala e la lingua da scola; il Chantun relascha dentant directivas, spezialmain per sustegnair las linguas minoritaras, il rumantsch ed il talian.<ref>[https://web.archive.org/web/20180630081041/https://www.gr-lex.gr.ch/frontend/versions/238/pdf_file Lescha da linguas dal chantun Grischun, en vigur dapi il 2008.]</ref>
Abitantas ed abitants tenor lingua principala (dumbraziun dal pievel da l’onn 2000):
:tudestg: 127 755 (68 %)
:rumantsch: 27 038 (14 %)
:talian: 19 106 (10 %)
:auters: 13 159 (8 %)<ref>[http://www.chatta.ch/uploads/tx_icsrg/Rumantsch_04_r_01.pdf#page=25 Lia Rumantscha: ''Rumantsch. Facts & Figures''. Cuira 2004, p. 26]</ref>
Ils dialects germans dal Grischun appartegnan a duas gruppas dialectalas dal tudestg svizzer:
* al tudestg svizzer da la Svizra Orientala che vegn discurrì a Cuira, en il Signuradi, en ils Tschintg Vitgs ed en la Tumleastga; quests dialects èn sa derasads durant il temp autmedieval ed il temp modern tempriv nà dal nord ([[Lai da Constanza]] e Val dal Rain) respectivamain nordvest (Lai Rivaun-Seeztal) ed han prendì possess d’anteriur territori da lingua rumantscha.
* al tudestg gualser che vegn discurrì en vitgs [[gualsers]] colonisads durant il temp autmedieval nà dal chantun Vallais, spezialmain en il Partenz, en il circul da Tavau ed en il Scanvetg sco er en differentas enclavas u inslas linguisticas (Avras, Mut, Sursaissa, Valragn, Stussavgia-Tschappina, Val S. Pieder). En consequenza da la regressiun dal rumantsch èn quests territoris per part creschids ensemen cun l’intschess dal tudestg svizzer da la Svizra Orientala.
* il dialect da Samignun fa, sco unic dialect da la Svizra, part dals dialects tirolais (bavarais-austriacs).
Il [[rumantsch]] che vegn discurrì en differents territoris dal Chantun (oravant tut en la Surselva, en parts dal Grischun Central, en l’Engiadina ed en la Val Müstair) sa cumpona da tschintg idioms scrits, numnadamain dal sursilvan, sutsilvan, surmiran, puter e vallader. En pli exista il rumantsch grischun sco lingua da scrittira communabla stgaffida a l’entschatta dals onns 1980.
:''→ Artitgel principal: [[Rumantsch dal Grischun]]''
Ils dialects lumbards da la Val Mesauc, da la Val Calanca, da la Bregaglia, da Beiva e da la Val Puschlav èn varietads dal lumbard alpin.
En connex cun la realisaziun d’ina lescha davart la mancanza dal dretg da burgais ha la Confederaziun repartì al chantun Grischun enturn l’onn 1850 in grond dumber da Jenics. Dapi lura ha il Grischun era ina populaziun (betg registrada statisticamain, ma stimada sin var 35 000 persunas en tut la Confederaziun) da lingua materna jenica.
=== Religiuns – confessiuns ===
[[Datoteca:Disentis Kloster.jpeg|thumb|200px|I dat trais claustras en il Grischun: Müstair, Mustér (maletg) e Cazas]]
En consequenza da l’autonomia communala ha mintga vischnanca pudì decider en il 16avel tschientaner autonomamain davart sia confessiun. Fläsch è stà l’emprima vischnanca refurmada dal Chantun, suenter èn suandads St. Antönien e blers auters vitgs. Il Grischun tutga pia tar ils chantuns paritetics.
Per gronda part catolicas èn la Val dal Rain Anteriur cun la Val Lumnezia (senza Vuorz, la Foppa e la Val Stussavgia), plinavant il Surses (senza [[Beiva]]) e la part centrala da la Val Alvra sco er la Val Mesauc e la Val Puschlav. Per gronda part refurmadas èn il Partenz, il Scanvetg ed il Landwassertal, plinavant il Valragn, la Val Schons ed Avras sco era l’Engiadina (senza Tarasp e Samignun), la Bregaglia e la Val Müstair (senza Müstair). Confessiunalmain maschadadas èn las regiuns Tschintg Vitgs, il Plaun e la Tumleastga.
== Istorgia ==
L’istorgia dal Grischun sa lascha divider en las suandantas epocas: il temp preistoric e roman, la Currezia medievala, la [[Republica da las Trais Lias]] (1524–1798), il [[Chantun Rezia]] (1799–1803) ed il chantun Grischun (a partir dal 1803).
:''→ Artitgel principal: [[Istorgia dal Grischun]]''
== Politica ==
La constituziun chantunala actuala datescha da l’onn 2003. ([http://www.gr-lex.gr.ch/frontend/versions/1157 Access direct a la versiun rumantscha])
=== Legislativa ===
[[Datoteca:Chur Grossratsgebäude 1.jpg|thumb|200px|Edifizi dal Cussegl grond a Cuira]]
[[Datoteca:Chur_Graues_Haus.jpg|thumb|200px|La Chasa grischa a Cuira (sedia da la regenza chantunala)]]
[[Datoteca:Chur_Kantonsgericht.jpg|thumb|200px|La Dretgira chantunala a Cuira]]
L’autoritad legislativa è il [[Cussegl grond]] che dumbra 120 commembers. Las deputadas ed ils deputads vegnan elegids tenor procedura da maiorz mintgamai per quatter onns. Il pievel è ultra da quai participà directamain a la legislaziun: 4000 persunas cun dretg da votar u in settavel da las vischnancas pon pretender ina midada da la constituziun, 3000 persunas cun dretg da votar u in otgavel da las vischnancas pon proponer ina lescha u ina midada da lescha (iniziativa dal pievel), 1500 persunas cun dretg da votar u in dieschavel da las vischnancas pon pretender ch’ina lescha statuida dal Cussegl grond u ina midada da tala stoppia vegnir suttamessa a la votaziun dal pievel. Midadas da la constituziun pretendan ina votaziun dal pievel.
=== Executiva ===
La Regenza (pli baud: Cussegl pitschen) dumbra tschintg commembras e commembers e vegn elegida dal pievel tenor procedura da maiorz. Ina perioda d’uffizi dura quatter onns; il presidi mida mintg’onn en roda.
Ils cussegliers guvernativs actuals (perioda d’uffizi 2023–2026) e lur departaments èn:
* Departament da construcziun, traffic e selvicultura (Carmelia Maissen, AdC)
* Departament d’economia publica e fatgs socials (Marcus Caduff, AdC)
* Departament d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambient (Jon Domenic Parolini, AdC)
* Departament da finanzas e vischnancas (Martin Bühler, PLD)
* Departament da giustia, segirezza e sanadad (Peter Peyer, SP)
President da la Regenza per l’onn 2024 è Jon Domenic Parolini, vicepresident Marcus Caduff. Manader da la Chanzlia chantunala è dapi il 2017 chancelier Daniel Spadin.<ref>[http://www.gr.ch/RM/INSTITUZIUNS/REGIERUNG/Seiten/Regierung.aspx Pagina uffiziala dal chantun Grischun]</ref>
=== Giudicativa ===
Las pli autas dretgiras dal Chantun èn la Dretgira chantunala (responsabla surtut per fatgs civils e penals) e la Dretgira administrativa (surtut responsabla per cas da dretg public). Instanzas subalternas èn las dretgiras regiunalas.
=== Represchentaziun a nivel naziunal ===
En il parlament federal deleghescha il Grischun sco mintga chantun dus represchentants per il [[Cussegl dals chantuns (Svizra)|Cussegl dals chantuns]]. En il [[Cussegl naziunal (Svizra)|Cussegl naziunal]] po il Grischun trametter tenor sia cumpart a la populaziun svizra tschintg deputadas e deputads.
=== Regiuns e vischnancas ===
[[Datoteca:Karte Kanton Graubünden Regionen 2016.png|220px|thumb|right|Regiuns dal chantun Grischun]]
Il 2016 è entrada en vigur la refurma dal territori che las votantas ed ils votants dal Grischun han approvà ils 30 da november 2014. Tenor quella è il Chantun dividì da nov en 11 regiuns che figureschan sco purtadras da las incumbensas statalas. Ellas stattan a disposiziun tant per incumbensas communalas sco er chantunalas e remplazzan ils 39 circuls, las 14 corporaziuns regiunalas ed ils 11 districts da pli baud.
{| class="wikitable"
|- class="hintergrundfarbe5"
! Regiun
! Abitants<br /><small>({{EWD|CH-GR}})</small>
! Surfatscha<br />en km²
! Dumber da<br />vischnancas
! Nr. UST
|-
| [[Regiun Alvra|Alvra]] || align="right" | {{EWZ CH|CH-GR|B1841}} || align="right" | 683,51
| align="right" | 7
| 1841
|-
| [[Regiun Bernina|Bernina]] || align="right" | {{EWZ CH|CH-GR|B1842}} || align="right" | 237,30
| align="right" | 2
| 1842
|-
| [[Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair|Engiadina Bassa/Val Müstair]] || align="right" | {{EWZ CH|CH-GR|B1843}} || align="right" | 1196,66
| align="right" | 5
| 1843
|-
| [[Regiun Plaun|Il Plaun]] || align="right" | {{EWZ CH|CH-GR|B1844}} || align="right" | 203,81
| align="right" | 7
| 1844
|-
| [[Regiun Landquart|Landquart]] || align="right" | {{EWZ CH|CH-GR|B1845}} || align="right" | 174,67
| align="right" | 8
| 1845
|-
| [[Regiun Malögia|Malögia]] || align="right" | {{EWZ CH|CH-GR|B1846}} || align="right" | 973,61
| align="right" | 12
| 1846
|-
| [[Regiun Moesa|Moesa]] || align="right" | {{EWZ CH|CH-GR|B1847}} || align="right" | 496,03
| align="right" | 12
| 1847
|-
| [[Regiun Plessur|Plessur]] || align="right" | {{EWZ CH|CH-GR|B1848}} || align="right" | 285,31
| align="right" | 6
| 1848
|-
| [[Regiun Partenz/Tavau|Partenz/Tavau]] || align="right" | {{EWZ CH|CH-GR|B1849}} || align="right" | 853,40
| align="right" | 11
| 1849
|-
| [[Regiun Surselva|Surselva]] || align="right" | {{EWZ CH|CH-GR|B1850}} || align="right" | 1373,54
| align="right" | 17
| 1850
|-
| [[Regiun Viamala|Viamala]] || align="right" | {{EWZ CH|CH-GR|B1851}} || align="right" | 627,59
| align="right" | 25
| 1851
|- class="sortbottom" style="background:#EFEFEF"
| '''Total''' (11) || align="right" | {{EWZ CH|CH-GR|CH-GR}} || align="right" | 7105,43
| align="right" | 112
|
|}
Grazia al svilup istoric giaudan las vischnancas en il chantun Grischun in’autonomia communala sco en nagin auter chantun.
:''→ Artitgel principal: [[Vischnancas dal chantun Grischun]]''
== Economia e turissem ==
[[Datoteca:Luftbild Davos.jpg|thumb|200px|Tavau, lieu da vacanzas e da congress]]
L’agricultura da muntogna ch’è indispensabla per la colonisaziun duraivla da tschertas valladas surviva grazia a la vendita da products da nischa e subvenziuns generusas tras la Confederaziun ed il Chantun. La branscha la pli impurtanta è oz dentant il turissem.
Il turissem è in factur economic enorm impurtant, tant da stad sco d’enviern, principalmain en las regiuns [[Engiadina]], [[Tavau]]/Claustra, Arosa, Lai e Flem, ma era en quasi tut il rest dal Chantun. In turissem particular è quel da cura e bogns a Val S. Pieder, Scuol, Andeer e San Murezzan.
== Traffic ==
Il traffic ha segnà dapi l’antica la colonisaziun dal territori dal Chantun odiern. Il traffic da commerzi furmava in impurtant factur economic; gia dal temp dals Romans passavan chars sur il Pass dal Güglia. Il 1387 ha l’uvestg da Cuira incumbensà l’aristocrat bregagliot [[Jakob von Castelmur]] da schlargiar il Pass dal Set ad ina via charrabla.
A l’entschatta dal 20avel tschientaner existivan en il chantun Grischun vias d’ina lunghezza da radund 1000 kilometers; ma il traffic individual motorisà è vegnì cumbattì vehementamain. Tranter il 1907 ed il 1919 ha il suveran relaschà repetidamain scumonds correspundents. L’admissiun dals autos a partir dal 1925 ha pretendì in schlargiament da la rait da vias, per il qual i mancavan però al Chantun ils meds finanzials. A partir dal 1935 ha la Confederaziun mess a disposiziun meds finanzials ch’han pussibilità d’avrir ils impurtants pass alpins al traffic motorisà. Il pass grischun il pli impurtant tranter nord e sid è ozendi il San Bernardin che collia la Valragn ed il Mesauc.
[[Datoteca:Bernina-Express..jpg|thumb|180px|Ils trens cotschens da la Viafier retica èn objects tipics en la cuntrada grischuna]]
La rait da vias chantunala odierna cumpiglia 163 kilometers vias naziunalas, 597 kilometers vias principalas e 835 kilometers vias da colliaziun. Las valladas las pli impurtantas ed ils gronds lieus da turissem dal Chantun èn ultra da quai accessibels tras ina viafier a binari stretg, la [[Viafier retica]].
== Cultura ==
L’architectura grischuna ed ils edifizis istorics èn ordvart relevants per il turissem. Il Grischun ha ina gronda spessezza da chastels e posseda cun la claustra da Müstair e la Viafier retica en la cuntrada Alvra/Bernina bains culturals da muntada mundiala (UNESCO). Dapi il 1991 è la punt dal Salginatobel sin via d’Aschera a Schuders l’unic monument mundial da la Svizra tenor la premiaziun da la ASCE (''American Society of Civil Engineers'').
Il chantun Grischun ha sviluppà in’atgna cuschina che sa differenziescha d’autras cuschinas regiunalas svizras. Products regiunals tipics èn la pulpa setgentada a l’aria ed autras spezialitads da charn setgentada sco l’andutgel. Tratgas tipicas èn [[capuns]], plain in pigna, bizochels, canedels, maluns, la turta da nuschs sco er in scuflà da charnpiertg.
== Annotaziuns ==
<references/>
== Litteratura ==
* Achim Walder: ''Graubünden entdecken, mit Rhätischer Bahn und PostAuto.'' Walder, Kreuztal 2005. ISBN 3-936575-26-6
* Myriam Engler: ''Graubünden erleben und lieben.'' Verlag Terra Grischuna, Cuira 2013. ISBN 978-3-7298-1183-6.
* ''Handbuch der Bündner Geschichte.'' Verein für Bündner Kulturforschung im Auftrag der Regierung des Kantons Graubünden. Verlag Bündner Monatsblatt, Cuira 2000. ISBN 3-9053-420-06
== Colliaziuns ==
{{commonscat | Canton of Graubünden | Chantun Grischun }}
* [https://www.gr.ch/RM/ Pagina d’internet uffiziala dal chantun Grischun]
* {{E-LIR|1168|Grischun}}
* [https://www.graubuenden.ch Grischun vacanzas] <small>(tudestg, franzos, englais)</small>
{{Chantuns svizzers}}
{{DEFAULTSORT:Grischun, Chantun}}
[[Categoria:Chantun Grischun| ]]
[[Categoria:Artitgels recumandads (Grischun)]]
37cu3dtv58dx0bb2cwnk4bnolr6qv35
Samedan
0
2927
174596
172197
2026-10-04T16:58:29Z
Albinfo
2471
/* Colliaziuns */
174596
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
{{Infochascha Unitad d'administraziun svizra
|Num = Samedan
|Tip = Vischnanca politica
|Vopna = CHE Samedan COA.svg
|Panorama = Samedan.jpg
|Descripziun = Samedan cun l'[[Eroport da l'Engiadina|eroport]]
<!--- ADMINISTRAZIUN --->
|Chantun = GR
|Regiun = Malögia
|Titel president =
|President =
|Lingua ufficiala =
<!--- TERRITORI --->
|Charta = Karte Gemeinde Samedan 2020.png
|Autezza = 1721
|Surfatscha = 113,80
|Populaziun = {{EWZ CH|CH-GR|3786}}
|Data populaziun = {{EWD|CH-GR}}
|Spessezza = 26
|Fracziuns =
|Cunfina cun =
|NS = 46.533884
|EW = 9.872214
<!--- AUTRAS INFURMAZIUNS --->
|NP = 7503
|Preselecziun = 081
|UST = 3786
|Abitants = [[Rumantsch|rum.]] Samedrin, -a<br/>[[Lingua tudestga|tud.]] Sam<u>e</u>dner, -in<br/>u Sam<u>a</u>dner, -in
|Surnum =
|Lingua tradiziunala =
|Dialect =
<!--- INTERNET --->
|Pagina-web = www.samedan.ch
|eLIR = 2659
}}
'''Samedan''' es üna vschinauncha politica [[svizra]] i'l [[Chantuns da la Svizra|chantun]] [[Chantun Grischun|Grischun]]. Ella as chatta a 1721 meters d'otezza i'l circul d'Engiadin'Ota dal [[Malögia (district)|district Malögia]].
Ils abitants da Samedan as nomnan '''Samedrin(a)s'''.
== Geografia ==
=== Fracziuns da la vschinauncha ===
{| class="prettytable"
|- bgcolor="#E3E3E3"
!Quartier
!Nr.
!Nr.-BFS
!NPA
|-
|Samedan-vitg
|1
|3782001
|7503
|-
|Punt Muragl
|2
|3782002
|7503
|-
|}
== Populaziun ==
=== Linguas ===
{| class="prettytable"
|-----
| colspan="7" align="center" bgcolor="#BFEFFF" | '''Linguas a Samedan'''
|-----
| rowspan="2" align="center" | '''Linguas''' || colspan="2" align="center" | '''Numeraziun da l'an 1980''' || colspan="2" align="center" | '''Numeraziun da l'an 1990''' || colspan="2" align="center" | '''Numeraziun da l'an 2000'''
|-----
| align="center" bgcolor=" | '''Numer''' || align="center" | '''Part''' || align="center" | '''Numer''' || align="center" | '''Part''' || align="center" | '''Numer''' || align="center" | '''Part'''
|-----
|[[Lingua tudestga|Tudas-ch]] || align=right | 1140 || align=right | 44,65 % || align=right | 1567 || align=right | 54,50 % || align=right | 1886 || align=right | 61,45 %
|-----
|[[Rumantsch|Rumauntsch]] || align=right | 841 || align=right | 32,94 % || align=right | 649 || align=right | 22,57 % || align=right | 511 || align=right | 16,65 %
|-----
|[[Lingua taliana|Talian]] || align=right | 451 || align=right | 17,67 % || align=right | 476 || align=right | 16,56 % || align=right | 458 || align=right | 14,92 %
|-----
|'''Abitants''' || align=right | 2553 || align=right | 100 % || align=right | 2875 || align=right | 100 % || align=right | 3069 || align=right | 100 %
|}
== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Samedan|Samedan|puter}}
== Annotaziuns ==
<references/>
{{Regiun Malögia}}
[[Categoria:Samedan| ]]
[[Category:Lieu en il chantun Grischun]]
[[Categoria:Vischnancas dal chantun Grischun]]
[[Category:Vischnancas grischunas - per repassar]]
[[Category:Engiadin'Ota]]
h06q1sk01ozf0ub03i77z2r62sc0fue
Model:Commonscat
10
8348
174597
170266
2026-10-04T17:05:50Z
Albinfo
2471
174597
wikitext
text/x-wiki
<onlyinclude><div class="sisterproject" style="margin:0.1em 0 0 0;">[[File:Commons-logo.svg|x16px|link=|Commons]] '''<span class="plainlinks">[{{fullurl:Commons:Category:{{{1|{{PAGENAME}}}}}|uselang=rm}} Commons: {{{2|{{{1|{{PAGENAME}}}}}}}}]</span>'''{{#switch:{{{3|}}}
| X =
| puter = – Collecziun da purtrets, videos e datotecas d'audio
| = – Collecziun da maletgs, videos e datotecas d'audio
| #default = {{{3}}}
}}</div></onlyinclude><noinclude>
;Descripziun
Colliaziun ad ina categoria en il commons.
<code><nowiki>{{Commonscat | Canton of Graubünden | Chantun Grischun }}</nowiki></code>
* 1: categoria en Commons (senza ''Category:''); <br /> sche vid: lemma da l'artitgel <br />
* 2: text da colliaziun (suenter '''Commons:''', davant ''– Collecziun da maletg …''); <br />sche vid: lemma da l'artitgel
* 3: text alternativ per descriver il link (empè da ''– Collecziun da maletg …''); <br />sche ''"puter"'' vegn duvraus ''"– Collecziun da purtrets, videos e datotecas d'audio"''; <br />sche vid: standard
; Exempels:
<code><nowiki>{{Commonscat | Canton of Graubünden | Chantun Grischun }}</nowiki></code><br />
{{Commonscat | Canton of Graubünden | Chantun Grischun }}
<code><nowiki>{{Commonscat | Canton of Graubünden | Chantun Grischun }}</nowiki></code><br />
{{Commonscat | Canton of Graubünden | Chantun Grischun }}
<code><nowiki>{{Commonscat}}</nowiki></code> en l'artitgel [[Tschlin]]
{{Commonscat|Tschlin}}
<code><nowiki>{{Commonscat|Pinus cembra|Schember| &nbsp;– Collecziun da maletgs}}
</nowiki></code>
{{Commonscat|Pinus cembra|Schember| – Collecziun da maletgs}}
<code><nowiki>{{Commonscat|Samedan|Samedan|puter}}
</nowiki></code>
{{Commonscat|Samedan|Samedan|puter}}
Descripziun detagliada:
[[:de:Wikipedia:Textbausteine/Schwesterprojekte]], [[:de:Vorlage:Commonscat]]
[[Categoria:Models da colliaziuns externas]]
</noinclude>
81tvb3ikn26kefbv2bar607rggshqe5
174599
174597
2026-10-04T17:28:55Z
Albinfo
2471
174599
wikitext
text/x-wiki
<onlyinclude><div class="sisterproject" style="margin:0.1em 0 0 0;">[[File:Commons-logo.svg|x16px|link=|Commons]] '''<span class="plainlinks">[{{fullurl:Commons:Category:{{{1|{{PAGENAME}}}}}|uselang=rm}} Commons: {{{2|{{{1|{{PAGENAME}}}}}}}}]</span>'''{{#switch:{{{3|}}}
| X =
| puter = – Collecziun da purtrets, videos e datotecas d'audio
| = – Collecziun da maletgs, videos e datotecas d'audio
| #default = {{{3}}}
}}</div></onlyinclude><noinclude>
{{Documentation}}
[[Categoria:Models da colliaziuns externas]]
</noinclude>
8hcespih223fp1tias93in4jg0bkaie
174605
174599
2026-10-04T17:59:35Z
Albinfo
2471
174605
wikitext
text/x-wiki
<onlyinclude><div class="sisterproject" style="margin:0.1em 0 0 0;">[[File:Commons-logo.svg|x16px|link=|Commons]] '''<span class="plainlinks">[{{fullurl:Commons:Category:{{{1|{{PAGENAME}}}}}|uselang=rm}} Commons: {{{2|{{{1|{{PAGENAME}}}}}}}}]</span>'''{{#switch:{{{3|}}}
| X =
| puter = – Collecziun da purtrets, videos e datotecas d'audio
| = – Collecziun da maletgs, videos e datotecas d'audio
| #default = {{{3}}}
}}</div></onlyinclude><noinclude>
{{Documentation}}
[[Categoria:Models da colliaziuns externas]]
</noinclude>
2tp8860dpajc2zsv58ecldfho1q0f70
Model:Infochascha
10
11196
174595
173073
2026-10-04T16:49:36Z
Albinfo
2471
174595
wikitext
text/x-wiki
{{#ifeq:{{{child|}}}|yes||<table class="infobox {{{bodyclass|}}}" cellspacing="3" style="border-spacing: 3px; width:25em; font-size:90%; {{{bodystyle|}}}"><!--
Caption
-->{{#if:{{{title|}}}|<caption class="{{{titleclass|}}}" style="font-size:125%; font-weight:bold; {{{titlestyle|}}}">{{{title}}}</caption>}}<!--
Header
-->{{#if:{{{above|}}}|<tr><th colspan="2" class="{{{aboveclass|}}}" style="text-align:center; font-size:125%; font-weight:bold; {{{abovestyle|}}}">{{{above}}}</th></tr>}}
}}{{#ifeq:{{{child|}}}|yes|{{#if:{{{title|}}}|'''{{{title}}}'''}}}}<!--
Subheader1
-->{{#if:{{{subheader|{{{subheader1|}}}}}}|{{Infochascha/row
|data={{{subheader|{{{subheader1|}}}}}}
|datastyle={{{subheaderstyle|{{{subheaderstyle1|}}}}}}
|class={{{subheaderclass|}}}
|rowclass={{{subheaderrowclass|{{{subheaderrowclass1|}}}}}}
}} }}<!--
Subheader2
-->{{#if:{{{subheader2|}}}|{{Infochascha/row
|data={{{subheader2}}}
|datastyle={{{subheaderstyle|{{{subheaderstyle2|}}}}}}
|class={{{subheaderclass|}}}
|rowclass={{{subheaderrowclass2|}}}
}} }}<!--
Image1
-->{{#if:{{{image|{{{image1|}}}}}}|{{Infochascha/row
|data={{{image|{{{image1}}} }}}{{#if:{{{caption|{{{caption1|}}}}}}|<br /><span style="{{{captionstyle|}}}">{{{caption|{{{caption1}}}}}}</span>}}
|datastyle={{{imagestyle|}}}
|class={{{imageclass|}}}
|rowclass={{{imagerowclass1|}}}
}} }}<!--
Image2
-->{{#if:{{{image2|}}}|{{Infochascha/row
|data={{{image2}}}{{#if:{{{caption2|}}}|<br /><span style="{{{captionstyle|}}}">{{{caption2}}}</span>}}
|datastyle={{{imagestyle|}}}
|class={{{imageclass|}}}
|rowclass={{{imagerowclass2|}}}
}} }}<!--
Image3
-->{{#if:{{{image3|}}}|{{Infochascha/row
|data={{{image3}}}{{#if:{{{caption3|}}}|<br /><span style="{{{captionstyle|}}}">{{{caption3}}}</span>}}
|datastyle={{{imagestyle|}}}
|class={{{imageclass|}}}
|rowclass={{{imagerowclass3|}}}
}} }}<!--
-->{{Infochascha/row
|header={{{header1|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label1|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data1|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class1|}}} |rowclass={{{rowclass1|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header2|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label2|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data2|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class2|}}} |rowclass={{{rowclass2|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header3|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label3|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data3|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class3|}}} |rowclass={{{rowclass3|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header4|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label4|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data4|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class4|}}} |rowclass={{{rowclass4|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header5|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label5|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data5|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class5|}}} |rowclass={{{rowclass5|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header6|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label6|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data6|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class6|}}} |rowclass={{{rowclass6|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header7|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label7|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data7|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class7|}}} |rowclass={{{rowclass7|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header8|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label8|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data8|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class8|}}} |rowclass={{{rowclass8|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header9|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label9|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data9|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class9|}}} |rowclass={{{rowclass9|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header10|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label10|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data10|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class10|}}} |rowclass={{{rowclass10|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header11|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label11|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data11|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class11|}}} |rowclass={{{rowclass11|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header12|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label12|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data12|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class12|}}} |rowclass={{{rowclass12|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header13|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label13|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data13|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class13|}}} |rowclass={{{rowclass13|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header14|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label14|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data14|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class14|}}} |rowclass={{{rowclass14|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header15|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label15|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data15|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class15|}}} |rowclass={{{rowclass15|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header16|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label16|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data16|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class16|}}} |rowclass={{{rowclass16|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header17|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label17|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data17|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class17|}}} |rowclass={{{rowclass17|}}}
}}<!--
Image18
-->{{#if:{{{image18|}}}|{{Infochascha/row
|data={{{image18}}}{{#if:{{{caption18|}}}|<br /><span style="{{{captionstyle|}}}">{{{caption18}}}</span>}}
|datastyle={{{imagestyle|}}}
|class={{{imageclass|}}}
|rowclass={{{imagerowclass18|}}}
}} }}{{Infochascha/row
|header={{{header19|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label19|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data19|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class19|}}} |rowclass={{{rowclass19|}}}
}}<!--{{Infochascha/row
|header={{{header18|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label18|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data18|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class18|}}} |rowclass={{{rowclass18|}}}
}}-->{{#if:{{{label20|}}}|{{Infochascha/row
|header={{{header20|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label20|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data20|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class20|}}} |rowclass={{{rowclass20|}}} }}
}}<!--{{Infochascha/row
|header={{{header21|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label21|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data21|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class21|}}} |rowclass={{{rowclass21|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header22|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label22|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data22|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class22|}}} |rowclass={{{rowclass22|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header23|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label23|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data23|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class23|}}} |rowclass={{{rowclass23|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header24|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label24|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data24|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class24|}}} |rowclass={{{rowclass24|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header25|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label25|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data25|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class25|}}} |rowclass={{{rowclass25|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header26|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label26|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data26|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class26|}}} |rowclass={{{rowclass26|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header27|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label27|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data27|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class27|}}} |rowclass={{{rowclass27|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header28|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label28|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data28|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class28|}}} |rowclass={{{rowclass28|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header29|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label29|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data29|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class29|}}} |rowclass={{{rowclass29|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header30|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label30|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data30|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class30|}}} |rowclass={{{rowclass30|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header31|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label31|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data31|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class31|}}} |rowclass={{{rowclass31|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header32|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label32|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data32|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class32|}}} |rowclass={{{rowclass32|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header33|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label33|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data33|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class33|}}} |rowclass={{{rowclass33|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header34|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label34|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data34|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class34|}}} |rowclass={{{rowclass34|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header35|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label35|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data35|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class35|}}} |rowclass={{{rowclass35|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header36|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label36|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data36|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class36|}}} |rowclass={{{rowclass36|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header37|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label37|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data37|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class37|}}} |rowclass={{{rowclass37|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header38|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label38|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data38|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class38|}}} |rowclass={{{rowclass38|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header39|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label39|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data39|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class39|}}} |rowclass={{{rowclass39|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header40|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label40|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data40|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class40|}}} |rowclass={{{rowclass40|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header41|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label41|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data41|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class41|}}} |rowclass={{{rowclass41|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header42|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label42|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data42|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class42|}}} |rowclass={{{rowclass42|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header43|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label43|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data43|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class43|}}} |rowclass={{{rowclass43|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header44|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label44|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data44|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class44|}}} |rowclass={{{rowclass44|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header45|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label45|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data45|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class45|}}} |rowclass={{{rowclass45|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header46|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label46|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data46|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class46|}}} |rowclass={{{rowclass46|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header47|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label47|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data47|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class47|}}} |rowclass={{{rowclass47|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header48|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label48|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data48|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class48|}}} |rowclass={{{rowclass48|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header49|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label49|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data49|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class49|}}} |rowclass={{{rowclass49|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header50|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label50|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data50|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class50|}}} |rowclass={{{rowclass50|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header51|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label51|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data51|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class51|}}} |rowclass={{{rowclass51|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header52|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label52|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data52|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class52|}}} |rowclass={{{rowclass52|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header53|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label53|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data53|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class53|}}} |rowclass={{{rowclass53|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header54|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label54|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data54|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class54|}}} |rowclass={{{rowclass54|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header55|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label55|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data55|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class55|}}} |rowclass={{{rowclass55|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header56|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label56|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data56|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class56|}}} |rowclass={{{rowclass56|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header57|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label57|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data57|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class57|}}} |rowclass={{{rowclass57|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header58|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label58|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data58|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class58|}}} |rowclass={{{rowclass58|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header59|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label59|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data59|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class59|}}} |rowclass={{{rowclass59|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header60|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label60|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data60|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class60|}}} |rowclass={{{rowclass60|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header61|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label61|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data61|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class61|}}} |rowclass={{{rowclass61|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header62|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label62|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data62|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class62|}}} |rowclass={{{rowclass62|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header63|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label63|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data63|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class63|}}} |rowclass={{{rowclass63|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header64|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label64|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data64|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class64|}}} |rowclass={{{rowclass64|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header65|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label65|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data65|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class65|}}} |rowclass={{{rowclass65|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header66|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label66|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data66|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class66|}}} |rowclass={{{rowclass66|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header67|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label67|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data67|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class67|}}} |rowclass={{{rowclass67|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header68|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label68|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data68|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class68|}}} |rowclass={{{rowclass68|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header69|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label69|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data69|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class69|}}} |rowclass={{{rowclass69|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header70|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label70|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data70|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class70|}}} |rowclass={{{rowclass70|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header71|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label71|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data71|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class71|}}} |rowclass={{{rowclass71|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header72|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label72|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data72|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class72|}}} |rowclass={{{rowclass72|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header73|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label73|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data73|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class73|}}} |rowclass={{{rowclass73|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header74|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label74|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data74|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class74|}}} |rowclass={{{rowclass74|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header75|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label75|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data75|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class75|}}} |rowclass={{{rowclass75|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header76|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label76|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data76|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class76|}}} |rowclass={{{rowclass76|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header77|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label77|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data77|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class77|}}} |rowclass={{{rowclass77|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header78|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label78|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data78|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class78|}}} |rowclass={{{rowclass78|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header79|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label79|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data79|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class79|}}} |rowclass={{{rowclass79|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header80|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label80|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data80|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class80|}}} |rowclass={{{rowclass80|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header81|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label81|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data81|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class81|}}} |rowclass={{{rowclass81|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header82|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label82|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data82|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class82|}}} |rowclass={{{rowclass82|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header83|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label83|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data83|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class83|}}} |rowclass={{{rowclass83|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header84|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label84|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data84|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class84|}}} |rowclass={{{rowclass84|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header85|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label85|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data85|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class85|}}} |rowclass={{{rowclass85|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header86|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label86|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data86|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class86|}}} |rowclass={{{rowclass86|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header87|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label87|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data87|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class87|}}} |rowclass={{{rowclass87|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header88|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label88|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data88|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class88|}}} |rowclass={{{rowclass88|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header89|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label89|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data89|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class89|}}} |rowclass={{{rowclass89|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header90|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label90|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data90|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class90|}}} |rowclass={{{rowclass90|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header91|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label91|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data91|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class91|}}} |rowclass={{{rowclass91|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header92|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label92|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data92|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class92|}}} |rowclass={{{rowclass92|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header93|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label93|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data93|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class93|}}} |rowclass={{{rowclass93|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header94|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label94|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data94|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class94|}}} |rowclass={{{rowclass94|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header95|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label95|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data95|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class95|}}} |rowclass={{{rowclass95|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header96|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label96|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data96|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class96|}}} |rowclass={{{rowclass96|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header97|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label97|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data97|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class97|}}} |rowclass={{{rowclass97|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header98|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label98|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data98|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class98|}}} |rowclass={{{rowclass98|}}}
}}{{Infochascha/row
|header={{{header99|}}} |headerstyle={{{headerstyle|}}}
|label={{{label99|}}} |labelstyle={{{labelstyle|}}}
|data={{{data99|}}} |datastyle={{{datastyle|}}}
|class={{{class99|}}} |rowclass={{{rowclass99|}}}
}}<!-- Below
-->{{#if:{{{below|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{belowclass|}}}" style="text-align:center; {{{belowstyle|}}}">{{{below}}}</td></tr>}}<!--
Navbar
-->{{#if:{{{name|}}}|<tr><td colspan="2" style="text-align:right">{{navbar|{{{name}}}|mini=1}}</td></tr>}}
{{#ifeq:{{{child|}}}|yes||</table>}}{{#switch:{{lc:{{{títol cursiva|¬}}}}}
|¬|no = <!-- no italic title -->
||force|yes = {{títol cursiva|force={{#ifeq:{{lc:{{{títol cursiva|}}}}}|force|true}}}}
}}<includeonly>{{#ifeq:{{{decat|}}}|yes||{{#if:{{{data1|}}}{{{data2|}}}{{{data3|}}}{{{data4|}}}{{{data5|}}}{{{data6|}}}{{{data7|}}}{{{data8|}}}{{{data9|}}}{{{data10|}}}{{{data11|}}}{{{data12|}}}{{{data13|}}}{{{data14|}}}{{{data15|}}}{{{data16|}}}{{{data17|}}}{{{data18|}}}{{{data19|}}}{{{data20|}}}{{{data21|}}}{{{data22|}}}{{{data23|}}}{{{data24|}}}{{{data25|}}}{{{data26|}}}{{{data27|}}}{{{data28|}}}{{{data29|}}}{{{data30|}}}{{{data31|}}}{{{data32|}}}{{{data33|}}}{{{data34|}}}{{{data35|}}}{{{data36|}}}{{{data37|}}}{{{data38|}}}{{{data39|}}}{{{data40|}}}{{{data41|}}}{{{data42|}}}{{{data43|}}}{{{data44|}}}{{{data45|}}}{{{data46|}}}{{{data47|}}}{{{data48|}}}{{{data49|}}}{{{data50|}}}{{{data51|}}}{{{data52|}}}{{{data53|}}}{{{data54|}}}{{{data55|}}}{{{data56|}}}{{{data57|}}}{{{data58|}}}{{{data59|}}}{{{data60|}}}{{{data61|}}}{{{data62|}}}{{{data63|}}}{{{data64|}}}{{{data65|}}}{{{data66|}}}{{{data67|}}}{{{data68|}}}{{{data69|}}}{{{data70|}}}{{{data71|}}}{{{data72|}}}{{{data73|}}}{{{data74|}}}{{{data75|}}}{{{data76|}}}{{{data77|}}}{{{data78|}}}{{{data79|}}}{{{data80|}}}{{{data81|}}}{{{data82|}}}{{{data83|}}}{{{data84|}}}{{{data85|}}}{{{data86|}}}{{{data87|}}}{{{data88|}}}{{{data89|}}}{{{data90|}}}{{{data91|}}}{{{data92|}}}{{{data93|}}}{{{data94|}}}{{{data95|}}}{{{data96|}}}{{{data97|}}}{{{data98|}}}{{{data99|}}}||{{detecta espai de noms|article=[[Categoria:Articles amb infotaules sense dades]]}}}}}}</includeonly><noinclude>[[Categoria:Models:Infobox]]</noinclude>
s1rjopyayw1pbhp164ls31iwsylz9hz
Utilisader:Bild-Sprache
2
14805
174578
174445
2026-10-04T15:59:13Z
Bild-Sprache
22665
/* Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta */
174578
wikitext
text/x-wiki
Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota
Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan
</gallery>
== Artichels ==
'''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas'''
* [[Pastiziers grischunais]]
* [[Tuorta da nuschs]]
* [[Tuorta Engiadinaisa]]
* [[Fuatscha grassa]]
* [[Grassins]]
* [[Iva (licör)]]
'''Musica'''
* [[Fränzli Waser]]
* [[Ils Fränzlis da Tschlin]]
* [[Paulin Nuotclà]]
* [[Chapella Open Air]]
* [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]]
'''Scripturas e scripturs'''
* [[Jessica Zuan]]
* [[Elisabeth Bardill]]
* [[Margarita Uffer]]
'''Films, cineastas e cineasts'''
* [[Susanna Fanzun]]
'''Chesamaints'''
* [[Sgrafit in Engiadina]]
'''Instituziuns'''
* [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]]
* [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]]
* [[Fundaziun grischuna per la fotografia]]
* [[Fabrica da stoffa Trun]]
'''Natüra ed animels'''
* [[Nuorsa Engiadinaisa]]
* [[Nuorsa Sursilvauna]]
* [[Dschember]]
* [[Iva (plaunta)]]
'''Sport'''
* [[Maraton da skis engiadinais]]
* [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]]
'''Artichels in oters idioms'''
* [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters
* [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters
== Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta ==
=== Stamparias ===
* [[Stampa da cudeschs]]
* [[Engadin Press]]
=== 19evel tschienter ===
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]
**[[Annalas da la Societad Retorumantscha]]
**[[Andrea Bezzola]]
**[[Gian Battista Sandri]]
**[[Florian Grand]]
**Andrea Vitali
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]]
**[[Theodor Gartner]]
**[[Alfons de Flugi]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]
**[[Adieu a l'Engiadina]]
**[[A Trun sut igl ischi]] (Sursilvan) – in collavuraziun cun oters
**[[Otto Barblan]]
**[[Hans Erni]]
**[[Festa da Chalavaina]]
**[[Hans Georg Nägeli]]
Stamparias
* Engadin Press
<small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small>
7dgx1y15z6wsarf1ouun03ooxeuzo6c
174579
174578
2026-10-04T15:59:52Z
Bild-Sprache
22665
/* Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta */
174579
wikitext
text/x-wiki
Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota
Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan
</gallery>
== Artichels ==
'''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas'''
* [[Pastiziers grischunais]]
* [[Tuorta da nuschs]]
* [[Tuorta Engiadinaisa]]
* [[Fuatscha grassa]]
* [[Grassins]]
* [[Iva (licör)]]
'''Musica'''
* [[Fränzli Waser]]
* [[Ils Fränzlis da Tschlin]]
* [[Paulin Nuotclà]]
* [[Chapella Open Air]]
* [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]]
'''Scripturas e scripturs'''
* [[Jessica Zuan]]
* [[Elisabeth Bardill]]
* [[Margarita Uffer]]
'''Films, cineastas e cineasts'''
* [[Susanna Fanzun]]
'''Chesamaints'''
* [[Sgrafit in Engiadina]]
'''Instituziuns'''
* [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]]
* [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]]
* [[Fundaziun grischuna per la fotografia]]
* [[Fabrica da stoffa Trun]]
'''Natüra ed animels'''
* [[Nuorsa Engiadinaisa]]
* [[Nuorsa Sursilvauna]]
* [[Dschember]]
* [[Iva (plaunta)]]
'''Sport'''
* [[Maraton da skis engiadinais]]
* [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]]
'''Artichels in oters idioms'''
* [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters
* [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters
== Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta ==
=== Stamparias ===
* [[Stampa da cudeschs]]
* [[Engadin Press]]
=== Refurmaziun ===
* Cudesch da Psalms
=== 19evel tschienter ===
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]
**[[Annalas da la Societad Retorumantscha]]
**[[Andrea Bezzola]]
**[[Gian Battista Sandri]]
**[[Florian Grand]]
**Andrea Vitali
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]]
**[[Theodor Gartner]]
**[[Alfons de Flugi]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]
**[[Adieu a l'Engiadina]]
**[[A Trun sut igl ischi]] (Sursilvan) – in collavuraziun cun oters
**[[Otto Barblan]]
**[[Hans Erni]]
**[[Festa da Chalavaina]]
**[[Hans Georg Nägeli]]
Stamparias
* Engadin Press
<small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small>
9ks3as3c1a8u7nk0x1s3opup4tc7juz
174587
174579
2026-10-04T16:15:47Z
Bild-Sprache
22665
/* Stamparias */
174587
wikitext
text/x-wiki
Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota
Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan
</gallery>
== Artichels ==
'''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas'''
* [[Pastiziers grischunais]]
* [[Tuorta da nuschs]]
* [[Tuorta Engiadinaisa]]
* [[Fuatscha grassa]]
* [[Grassins]]
* [[Iva (licör)]]
'''Musica'''
* [[Fränzli Waser]]
* [[Ils Fränzlis da Tschlin]]
* [[Paulin Nuotclà]]
* [[Chapella Open Air]]
* [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]]
'''Scripturas e scripturs'''
* [[Jessica Zuan]]
* [[Elisabeth Bardill]]
* [[Margarita Uffer]]
'''Films, cineastas e cineasts'''
* [[Susanna Fanzun]]
'''Chesamaints'''
* [[Sgrafit in Engiadina]]
'''Instituziuns'''
* [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]]
* [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]]
* [[Fundaziun da fotografia dal Grischun]]
* [[Fabrica da stoffa Trun]]
'''Natüra ed animels'''
* [[Nuorsa Engiadinaisa]]
* [[Nuorsa Sursilvauna]]
* [[Dschember]]
* [[Iva (plaunta)]]
'''Sport'''
* [[Maraton da skis engiadinais]]
* [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]]
'''Artichels in oters idioms'''
* [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters
* [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters
== Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta ==
=== Stamparias ===
* [[Stampa da cudeschs]]
* [[Engadin Press]]
=== Refurmaziun ===
* Cudesch da Psalms
=== 19evel tschienter ===
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]
**[[Annalas da la Societad Retorumantscha]]
**[[Andrea Bezzola]]
**[[Gian Battista Sandri]]
**[[Florian Grand]]
**Andrea Vitali
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]]
**[[Theodor Gartner]]
**[[Alfons de Flugi]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]
**[[Adieu a l'Engiadina]]
**[[A Trun sut igl ischi]] (Sursilvan) – in collavuraziun cun oters
**[[Otto Barblan]]
**[[Hans Erni]]
**[[Festa da Chalavaina]]
**[[Hans Georg Nägeli]]
Stamparias
* Engadin Press
<small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small>
rqypturjrs9z6ttncz0bdvjnez3gt1i
174590
174587
2026-10-04T16:29:28Z
Bild-Sprache
22665
/* Refurmaziun */
174590
wikitext
text/x-wiki
Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota
Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan
</gallery>
== Artichels ==
'''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas'''
* [[Pastiziers grischunais]]
* [[Tuorta da nuschs]]
* [[Tuorta Engiadinaisa]]
* [[Fuatscha grassa]]
* [[Grassins]]
* [[Iva (licör)]]
'''Musica'''
* [[Fränzli Waser]]
* [[Ils Fränzlis da Tschlin]]
* [[Paulin Nuotclà]]
* [[Chapella Open Air]]
* [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]]
'''Scripturas e scripturs'''
* [[Jessica Zuan]]
* [[Elisabeth Bardill]]
* [[Margarita Uffer]]
'''Films, cineastas e cineasts'''
* [[Susanna Fanzun]]
'''Chesamaints'''
* [[Sgrafit in Engiadina]]
'''Instituziuns'''
* [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]]
* [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]]
* [[Fundaziun da fotografia dal Grischun]]
* [[Fabrica da stoffa Trun]]
'''Natüra ed animels'''
* [[Nuorsa Engiadinaisa]]
* [[Nuorsa Sursilvauna]]
* [[Dschember]]
* [[Iva (plaunta)]]
'''Sport'''
* [[Maraton da skis engiadinais]]
* [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]]
'''Artichels in oters idioms'''
* [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters
* [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters
== Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta ==
=== Stamparias ===
* [[Stampa da cudeschs]]
* [[Engadin Press]]
=== Refurmaziun ===
* Cudesch da Psalms
=== 19evel tschienter ===
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]
**[[Annalas da la Societad Retorumantscha]]
**[[Andrea Bezzola]]
**[[Gian Battista Sandri]]
**[[Florian Grand]]
**Andrea Vitali
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]]
**[[Theodor Gartner]]
**[[Alfons de Flugi]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]
**[[Adieu a l'Engiadina]]
**[[A Trun sut igl ischi]] (Sursilvan) – in collavuraziun cun oters
**[[Otto Barblan]]
**[[Hans Erni]]
**[[Festa da Chalavaina]]
**[[Hans Georg Nägeli]]
<small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small>
2ifp9pwstbo8e968evg24t65zeq77zk
Fundaziun da fotografia dal Grischun
0
14820
174584
174435
2026-10-04T16:13:38Z
Bild-Sprache
22665
174584
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Karl-hager-tavetsch-flachs-1917.jpg|miniatura|P. Karl Hager: Duonnas, chi piglian our ils sems glin. Surselva intuorn l'an 1900]]
'''La Fundaziun da fotografia dal Grischun (FSGR)''' es üna fundaziun d' ütil public cun domizil a [[Cuira]]. Ella as dedichescha a la conservaziun e mediaziun dal patrimoni fotografic dal chantun [[Chantun Grischun|Grischun]].<ref name=":0">Fundaziun da fotografie dal Grischun: [https://www.fotogr.ch/uber-uns Sur nus]. </ref>
== Istorgia ==
La FSGR es gnida fundida l'an 2013. Ella es ün'instituziun seguainta da las societedas ''Cronica e Medioteca das Grischun''. Quellas haun fingià conservo collecziuns audiovisuelas. Hozindi archiva la FSGR relaschs, collecziuns ed ouvras da fotografs e fotografas scu eir ils ramassamaints da collecziuneders. L'inventar cumpiglia intuorn 0,5 milliunas fotografias – traunter oter fotografias da cuntregias, lös, vschinaunchas e fotografias d'architectura, sport, industria e scenarias da minchadi.<ref name=":0" /><ref>Banca da datas dalla fundaziun da fotografia dal Grischun: [https://cronica5.production.easydb.de/search Cronica - retscherchas.]</ref>
Sper sia aktivited d'archiver, organisescha la FSGR regulermaing exposiziuns, guidas e mediaziuns. Ella collavura cun instituziuns culturelas regiunelas, vschinaunchas, scoulas, universiteds scu eir cun partenaris chi' s occupan per l'archivaziun audiovisuela.
== Colliaziuns ==
* [https://www.fotogr.ch Website Fundaziun da fotografia dal Grischun]
* ''[https://www.suedostschweiz.ch/menschen-schicksale/zu-besuch-beim-visuellen-gedaechtnis-des-kantons-graubuenden Zu Besuch beim visuellen Gedächtnis des Kantons Graubünden.]'' In: ''Bündner Woche.'' Ils 6 gün 2024.
== Indicaziun da funtauna ==
<references />
[[Categoria:Cuira]]
ogzaxlnr048m07guror27fyd2gokwyw
174585
174584
2026-10-04T16:14:44Z
Bild-Sprache
22665
Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Fundaziun grischuna per la fotografia]] a [[Fundaziun da fotografia dal Grischun]]: Falsch geschriebener Name
174584
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Karl-hager-tavetsch-flachs-1917.jpg|miniatura|P. Karl Hager: Duonnas, chi piglian our ils sems glin. Surselva intuorn l'an 1900]]
'''La Fundaziun da fotografia dal Grischun (FSGR)''' es üna fundaziun d' ütil public cun domizil a [[Cuira]]. Ella as dedichescha a la conservaziun e mediaziun dal patrimoni fotografic dal chantun [[Chantun Grischun|Grischun]].<ref name=":0">Fundaziun da fotografie dal Grischun: [https://www.fotogr.ch/uber-uns Sur nus]. </ref>
== Istorgia ==
La FSGR es gnida fundida l'an 2013. Ella es ün'instituziun seguainta da las societedas ''Cronica e Medioteca das Grischun''. Quellas haun fingià conservo collecziuns audiovisuelas. Hozindi archiva la FSGR relaschs, collecziuns ed ouvras da fotografs e fotografas scu eir ils ramassamaints da collecziuneders. L'inventar cumpiglia intuorn 0,5 milliunas fotografias – traunter oter fotografias da cuntregias, lös, vschinaunchas e fotografias d'architectura, sport, industria e scenarias da minchadi.<ref name=":0" /><ref>Banca da datas dalla fundaziun da fotografia dal Grischun: [https://cronica5.production.easydb.de/search Cronica - retscherchas.]</ref>
Sper sia aktivited d'archiver, organisescha la FSGR regulermaing exposiziuns, guidas e mediaziuns. Ella collavura cun instituziuns culturelas regiunelas, vschinaunchas, scoulas, universiteds scu eir cun partenaris chi' s occupan per l'archivaziun audiovisuela.
== Colliaziuns ==
* [https://www.fotogr.ch Website Fundaziun da fotografia dal Grischun]
* ''[https://www.suedostschweiz.ch/menschen-schicksale/zu-besuch-beim-visuellen-gedaechtnis-des-kantons-graubuenden Zu Besuch beim visuellen Gedächtnis des Kantons Graubünden.]'' In: ''Bündner Woche.'' Ils 6 gün 2024.
== Indicaziun da funtauna ==
<references />
[[Categoria:Cuira]]
ogzaxlnr048m07guror27fyd2gokwyw
Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs
0
14953
174583
173926
2026-10-04T16:08:03Z
Bild-Sprache
22665
174583
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Cun la refuorma e la derasaziun da scoula clappaiva il rumauntsch '''düraunt il 19evel tschientiner pervi dals mezs d'instrucziun''' in lingua materna üna granda impurtanza. Magisters e spirituels promouvaivan la refuorma da scoula, as engaschaivan cun paschiun per mezs d'instrucziun e chaunt da scoula in rumauntsch. Per que hauni eir translato, creo e produit da tuottas sorts.
== Scoula, Istorgia ==
I'l [[Temp medieval|temp d'immez]] d'eira la scoula per granda part in maun ecclesiastic e serviva surtuot a la scolaziun dal clerus.<ref name=":0">Hans Stadler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010396/2012-11-21/ Schulwesen]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versus da l'an 2002, revedo l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026</ref> Daspera daivan maisters ambulants – homens scu duonnas – instrucziun privata.<ref>Hans–Ulrich Grunder: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/010402/2012-06-14/ Primarschule]''. In: ''Historisches Lexikon der Schweiz HLS''. Versiun da l'an 2002, reviso l'an 2012. Consulte ils 10 settember 2026.</ref> Zieva la [[Refurmaziun]] ho la scolaziun religiusa survgnieu dapü importanza, uschè cha pravendas haun giuvo üna rolla importanta per instruir il pövel d'imprender ler, incler la Bibgia, per chaunter da psalms e chaunt spirituel. L'instrucziun es gnida fatta il prüm surtuot scu instrucziun individuela.<ref name=":0" />
[[Datoteca:Johann Heinrich Pestalozzi (Real Academia de Bellas Artes de San Fernando, Madrid).jpg|miniatura|Johann Heinrich Pestalozzi]]
Las intenziuns da refuorma pedagogica seguond [[Johann Heinrich Pestalozzi]], chi cumanzaiva a la fin dal 18evel tschientiner e cuntinuaiva al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, promovaivan nouvas metodas d'instrucziun aint in gruppas da classas. Tar ils rams fundamentels tuchaivan uossa religiun, ler, scriver, chanter e fer quints.<ref name=":0" />
L'organisaziun intuorn la refuorma da scoulas es gnida schlargieda traunter ils ans 1830 fin 1840. Ün'importanza centrela ho survgnieu la scolaziun da la magistraglia ed i sun naschieus seminaris chantunels da magistraglia. Il [[Chantun Grischun|Grischun]] s'orientaiva a la ledscha da scoula zürigaisa, ''Zürcher Schulgesetz'', da l'an 1832, chi d'eira traunter oter gnieu furmo da [[Hans Georg Nägeli]] ed [[Ignaz Thomas Scherrer]]. Tar que stuvessan mez d'instrucziuns omogens e da qualited amegldrer las lecziuns da scoula.<ref name=":0" />
Siand cha las vschinaunchas possedaivan inavaunt grandas liberteds in dumandas da scoula, as svilupaiva la realisaziun da la reforma però regiunelmaing different. Pür cun la revisiun da la [[constituziun federela]] l'an 1874 sun ils chantuns finelmaing gnieus oblios da garantir ün'instrucziun da scoula primera obligatorica, chi d'eira gratuita per tuots. L'influenza dal stedi sün la scoula es gnida rinforzeda e quella da la baselgia viepü limeteda.<ref name=":0" /> Our d'ün purtet dal muond ecclesiastic as furmaiva viepü ün dal mound burgais-patriotic.
== Svilup da scoulas in Grischun düraunt il 19evel tschientiner ==
Üna figüra da clev tar l[[Illuminissem|'illuminissem]] giuvaiva in Grischun impustüt [[Ulysses von Salis-Marschlins]] (1728–1800). Per el significhaiva la scolaziun e l'edicaziun morela da la giuventüna üna necessited per il svilup da las [[Republica da las Trais Lias|Trais Lias]]. Nuovo instituts da furmaziun sun seguieus a quist müdamaint.
Intuorn l'an 1830 imigraivan a Cuira musicists tudas-chs e promovaivan il chaunt da cor seculer e las nouvas metodas d'instrucziun da chaunt in seminaris chantunels da magistraglia tenor ils princips pedagogics da Pestalozzi.
Las scoulas populeras in las valledas restettan però lönch manglusas e d'eiran organisedas in maniera differenta da vschinauncha a vschninauncha. Fin l'an 1846 dependaiva la frequentaziun regulera da la scoula per granda part da la volunted dals genituors, chi duvraivan ils iffaunts per la lavur sül champ e la chaseda. Cur cha'l chant ho survgnieu la pussaunza da decider sur la scoula, ho'l unieu las scoulas, chi d'eiran separedas confessiunelmaing, ed ho declaro la doctrina cristiauna, il ler, scriver e fer quints, scu eir la lingua materna ed il chaunt da scoula scu rams obligatorics.
== Grischun rumauntsch: scoulas e mezs d'instrucziun ==
In Grischun rumauntsch s'haun ingaschos magisters e spirituels per üna scolaziun generela: Ils haun fundo societeds, haun pretendo megldras cundiziuns per magisters e persunas d'instrucziun qualifichedas. Al listess mumaint haun els eir pretendo ün ingaschamaint pü ferm da las vschinaunchas ed ils genituors per la scolaziun.
Quists magisters e spirituels haun però al listess mumaint eir as engaschos per la chüra dal rumauntsch. Taunter oter eir il spirituel Mattli Conrad, chi svess collavuraiva vi da mezs d'instrucziun correspundents. El ho impustüt eir fat propaganda per la lingua rumauntscha, chi nu dess gnir s-chatschede, dimpersè sviluppeda inavaunt cun megldras scoulas, cudeschs da scoula e dicziunaris.
La realisaziun d'üna scoula populera oblicatorica per tuot il Grischun ho tuottüna düro fin dalönch aint il 19evel tschientiner. L'instrucziun da chaunt in lingua materna es resteda il prüm e per lönch dependenta da l'ingaschamaint da singuls magisters e spirituels, siand cha maunchaivan cudeschs da chanzuns e da scoula rumauntschs. Magisters haun suvenz stuvieu tradür svess ils mezs d'instrucziun impustüt las chanzuns da lingua tudas-cha u chanter cun ils iffaunts in tudas-ch.
=== Persunas ingaschedas ===
* [[Mattli Conrad]]
* Johann Wilhelm Immler
* [[Gion Antoni Bühler]]
* [[Hans Erni]]
* Beat Liver
* Baseli Carigiet
* Jon/Gion (Johann) Pitschen Voneschen
* Antoni Solèr
* Balthasar Fidel Arpagaus
* Gian Battista Tramêrs
* Florian Barblan
* Otto Barblan (Non dal cumponist Otto Barblan)
'''Mattli (Matthias) Conrad jun (1745–1832):''' Il ravarenda e magister d'Andeer [[Mattli Conrad]] s'ho ingascho per la scolaziun dal pövel e l'instrucziun in lingua rumauntscha. Cun ün cudesch da chanzuns da baselgia, ün dicziunari, scu eir chanzuns da scoula egnas e la traducziun d'ün cudesch da scoula ho'l creo mezs d'instrucziun rumauntschs importants ed ho cun que contribue a la chüra ed al svilup da la lingua materna.
'''Johann Wilhelm Immler (1782–1846):''' Il magister da chaunt Johann Immler ho introdüt a la scoula chantunela da [[Cuira]] scu prüm la nouva ''furmaziun da chaunt''. L'an 1827 ho'l publicho sia egna instrucziun da chaunt – ''Praktische Anleitung zum Singen für Lehrer und Lernende in Stadt- und Landschulen'' – chi incudaiva chanzuns e canons a duos vuschs ch'el ho eir tradüt in rumauntsch.
'''Gion Antoni Bühler (1825–1897):''' Gion Antoni Bühler s'ho ingascho per la scolaziun e la chüra da la lingua rumauntscha. L'an 1857 ho'l publicho 30 chanzuns da scoula rumauntschas cun cumosiziuns egnas. Cun sia lingua untara [[romontsch fusionau]] e sieu ingaschamaint per la [[Societad Retorumantscha]] ho el impü promovia il mantegnimaint e l'ulteriur svilup dal rumauntsch.
'''Hans Erni (1870–1961):''' Hans Erni d'eira magister, pur, dirigent e cumponist. Perche cha da quel temp nu existait bod üngünas cumposiziuns in lingua rumauntscha, pulichet es l'an 1890 suot il titel ''La Rosetta – 10 Canzunettas a vuschs per giuventegna'' ''romanscha'' üna seria da chanzuns da scoula.<ref>''[https://trin-verkehrsverein.ch/hans-erni/ Hans Erni. Der Trinser Komponist]''. In: ''Verkehrsverein Trin''. Conuslte ils 11 settember 2026.</ref>
'''Beat Liver:''' Beat Liver da Zezras ho tradüt scu il prüm, l'an 1837, las chanzuns in duos vuschs da [[Hans Georg Nägeli]] in sursilvan. Las chanzuns d'eiran impustüt religiusas e morelas. Ellas servivan a la furmaziun musicala e rendaivan ütilisabel materiel d'instrucziun da lingua tudas-cha per il chaunt da scoula rumauntsch.
'''Baseli Carigiet (1811-1883)''' '''e Jon Pitschen Voneschen:''' Baseli Carigiet publichet l'an 1878 üna collecziun da chanzuns. Quistas ho'l simplificho, fat landeroura chanzuns cun üna vusch per las prümas classas e per las scoulas rurelas. Il magister Jon Pitschen Voneschen ho cuntinuo cun quista lavur ed ho traunter ils ans 1882 fin 1887 edieu trais quaderns cun chanzuns ad üna, duos e trais vuschs per differents s-chelins da scoula.
'''Christian Antoni Solèr (1856-1932) e Balthasar Fidel Arpagaus (1823-1896):''' Christian Antoni Solèr e Balthasar Fidel Arpagaus haun publicho ün cudesch da chaunt per il s-chelin ot da la Surselva. Sper melodias cuntschaintas cuntgnaiva que eir chanzuns da la collecziun da Gian Battista Tramêr da [[Tschierv]], surpligliedas i'l originel ladin. Cun que haun eir chanzuns d'otras regiuns rumauntschas chatto l'entreda i'l chaunt da scoula sursilvan.
'''Gian Battista Tramêr (1812–1893):''' Il ravarenda Gian Battista Tramêr da Tschierv s'ho ingascho per la scoula ed il chaunt rumauntsch. Insembel cun Florian Barblan e sieu bap Otto Barblan (nun dal cumponist Otto Barblan) publichaiva'l per il chaunt da scoulas engiadinais, l'an 1863 ''13 Chanzuns rumauntschas'', chanzuns cuntschaintas, traunter oter er chanzuns populeras our da l'Irlanda.
'''Florian Barblan (1834–1896):''' Florian Barblan cuntinuaiva il lavur da Gian Battista Tramêr. Per sieu cudesch da chaunt da scoula ''Vusch della Patria'' our da l'an 1886 ho'l eir druvo texts da Tramêrs, ch'el ho collio cun frasas in trais vuschs da chanzuns da cor dals cumponists cuntschaints scu Friedrich Silcher, Michael Haydn, Hans Huber ed Ignaz Heim.
== Guarda eir ==
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]]
* [[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Männerchorgesang auf dem Weg zum chant rumantsch''. In: ''Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 121–131. ISBN 978-3-0340-1501-1, [[Doi:10.5167/uzh-207361|doi:10.5167/uzh-207361]]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura svizra]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:19avel tschientaner]]
[[Categoria:Scolaziun en il chantun Grischun]]
l0dn97d4n66oikb1ql5wlqtyswwfd8y
Universidade Federal de Ciência e Inovação do Rio de Janeiro
0
14976
174606
174174
2026-10-04T20:03:30Z
Terfili
3328
174606
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Cefetentrada.jpg|200px|right|thumb|Universidade Federal de Ciência e Inovação do Rio de Janeiro]]
'''Universidade Federal de Ciência e Inovação do Rio de Janeiro''' ('''Universitad federala per scienza ed innovaziun da Rio de Janeiro''', '''UFCIRJ'''), precedent '''Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca''' ('''Center Federal per la furmaziun tecnologica Celso Suckow da Fonseca''', '''Cefet-RJ''') è ina universitad en las citads da [[Rio de Janeiro]], Petrópolis, Nova Friburgo, Angra dos Reis, Valença e Itaguaí, en il stadi federativ da Rio de Janeiro, en [[Brasilia]].
Ella è vegnida fundada l’onn 1917.<ref>[https://web.archive.org/web/20260122223920/https://www.cefet-rj.br/index.php/2015-06-02-16-38-34 Histórico], UFCIRJ</ref>
==Annotaziuns==
<references/>
==Colliaziuns==
*[https://www.cefet-rj.br/ Pagina principala]
[[Stub stidar}}
[[Categoria:Brasilia]]
[[Categoria:Educaziun]]
kb7x8p4ohzzjogj0i4tbfr26045qtrj
174608
174606
2026-10-04T20:03:51Z
Terfili
3328
174608
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Cefetentrada.jpg|200px|right|thumb|Universidade Federal de Ciência e Inovação do Rio de Janeiro]]
'''Universidade Federal de Ciência e Inovação do Rio de Janeiro''' ('''Universitad federala per scienza ed innovaziun da Rio de Janeiro''', '''UFCIRJ'''), precedent '''Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca''' ('''Center Federal per la furmaziun tecnologica Celso Suckow da Fonseca''', '''Cefet-RJ''') è ina universitad en las citads da [[Rio de Janeiro]], Petrópolis, Nova Friburgo, Angra dos Reis, Valença e Itaguaí, en il stadi federativ da Rio de Janeiro, en [[Brasilia]].
Ella è vegnida fundada l’onn 1917.<ref>[https://web.archive.org/web/20260122223920/https://www.cefet-rj.br/index.php/2015-06-02-16-38-34 Histórico], UFCIRJ</ref>
==Annotaziuns==
<references/>
==Colliaziuns==
*[https://www.cefet-rj.br/ Pagina principala]
{{Stub stidar}}
[[Categoria:Brasilia]]
[[Categoria:Educaziun]]
3k26e8hnhnx7kl1ppzqepgdeivffd9a
Universidade Federal de Ciência e Inovação de Minas Gerais
0
14977
174607
174175
2026-10-04T20:03:44Z
Terfili
3328
174607
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Cefetmgentradacampusi.jpg|200px|right|thumb|Universidade Federal de Ciência e Inovação de Minas Gerais]]
'''Universidade Federal de Ciência e Inovação de Minas Gerais''' ('''Universitad federala per scienza ed innovaziun da Minas Gerais''', '''UFCIMG'''), precedent '''Centro Federal de Educação Tecnológica de Minas Gerais''' ('''Center Federal per la furmaziun tecnologica da Minas Gerais''', '''Cefet-MG''') è ina universitad en las citads da Belo Horizonte, Leopoldina, Araxá, Divinópolis, Timóteo, Varginha, Nepomuceno, Curvelo e Contagem, en il stadi federativ da Minas Gerais, en [[Brasilia]].
Ella è vegnida fundada l’onn 1910.<ref>[https://web.archive.org/web/20260122221802/https://www.cefetmg.br/instituicao/historia/ História], UFCIMG</ref>
==Annotaziuns==
<references/>
==Colliaziuns==
*[https://www.cefetmg.br/ Pagina principala]
{{Stub stidar}}
[[Categoria:Brasilia]]
[[Categoria:Educaziun]]
byd4u5v3ezoaek5pmmktevjedinhus4
Instituto Federal de Educação, Ciência e Tecnologia da Bahia
0
14978
174609
174176
2026-10-04T20:03:58Z
Terfili
3328
174609
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:IFBA - Reitoria.jpg|200px|right|thumb|Instituto Federal de Educação, Ciência e Tecnologia da Bahia]]
'''Instituto Federal de Educação, Ciência e Tecnologia da Bahia''' ('''Institut federal per la furmaziun, la scienza e la tecnologia da Bahia''', '''IFBA''') è ina universitad en il stadi federativ da Bahia, en [[Brasilia]].
Ella è vegnida fundada l’onn 1910.<ref>[https://web.archive.org/web/20260122225412/https://portal.ifba.edu.br/acessoainformacao/institucional O Instituto], IFBA</ref>
==Annotaziuns==
<references/>
==Colliaziuns==
*[https://www.ifba.edu.br/ Pagina principala]
{{Stub stidar}}
[[Categoria:Brasilia]]
[[Categoria:Educaziun]]
0ugj6zzx7gmu14muk1ls4l1p39eza2z
Engadin Press
0
14983
174543
174542
2026-10-04T12:09:37Z
Bild-Sprache
22665
/* Ouvras e fotografias */
174543
wikitext
text/x-wiki
La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina|Fögl d'engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium in sieu temp, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].
'''L'importanza da cartas postelas al cumanzamaint dal 19evel tschienter'''
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
===== Stampas per export =====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
'''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais'''
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
'''L'impraisa'''
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press SA» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press SA», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels chi restaiva per pü lönch , per 41 ans, d'eira Ulrich Bachmann. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang ed el lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press SA» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press SA» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia). L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press SA».
Ella faiva ... fotografias da ....
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
'''Ils motivs da fotografia'''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
76k4vpnqeiookf0re8j7y64lk3xj8pm
174544
174543
2026-10-04T12:09:52Z
Bild-Sprache
22665
/* Ouvras e fotografias */
174544
wikitext
text/x-wiki
La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina|Fögl d'engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium in sieu temp, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].
'''L'importanza da cartas postelas al cumanzamaint dal 19evel tschienter'''
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
===== Stampas per export =====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
'''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais'''
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
'''L'impraisa'''
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press SA» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press SA», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels chi restaiva per pü lönch , per 41 ans, d'eira Ulrich Bachmann. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang ed el lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press SA» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press SA» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia). L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
Ella faiva ... fotografias da ....
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
'''Ils motivs da fotografia'''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
tw4tu8k0v9rtzohfs523d0vyao9quxr
174545
174544
2026-10-04T12:14:15Z
Bild-Sprache
22665
/* Ouvras e fotografias */
174545
wikitext
text/x-wiki
La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina|Fögl d'engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium in sieu temp, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].
'''L'importanza da cartas postelas al cumanzamaint dal 19evel tschienter'''
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
===== Stampas per export =====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
'''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais'''
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
'''L'impraisa'''
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press SA» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press SA», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels chi restaiva per pü lönch, per 41 ans, d'eira Ulrich Bachmann. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang ed el lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press SA» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press SA» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia). L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
Ella faiva ... fotografias da ....
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
'''Ils motivs da fotografia'''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
enkzxq985f3oz68kzdjqwwpm2i4lml3
174546
174545
2026-10-04T13:02:35Z
Bild-Sprache
22665
/* Cumanzamaint da la chesa editura */
174546
wikitext
text/x-wiki
La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina|Fögl d'engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium in sieu temp, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].
'''L'importanza da cartas postelas al cumanzamaint dal 20evel tschienter'''
A partir da la mited dals ans 1890 ho ca cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in Engiadin'Ota. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
===== Stampas per export =====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
'''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais'''
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
'''L'impraisa'''
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press SA» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press SA», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels chi restaiva per pü lönch, per 41 ans, d'eira Ulrich Bachmann. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang ed el lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press SA» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press SA» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia). L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
Ella faiva ... fotografias da ....
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
'''Ils motivs da fotografia'''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
73mfjzupar2yoflbc0i50swdyfnp73u
174547
174546
2026-10-04T13:07:21Z
Bild-Sprache
22665
/* Cumanzamaint da la chesa editura */
174547
wikitext
text/x-wiki
La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina|Fögl d'engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium in sieu temp, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].
'''L'importanza da cartas postelas al cumanzamaint dal 20evel tschienter'''
A partir da la mited dals ans 1890 ho ca cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in Engiadin'Ota. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
===== Stampas per export =====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
'''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais'''
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
'''L'impraisa'''
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press SA» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press SA», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels chi restaiva per pü lönch, per 41 ans, d'eira Ulrich Bachmann. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang ed el lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press SA» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press SA» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia). L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
Ella faiva ... fotografias da ....
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
'''Ils motivs da fotografia'''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
euywapjwagysf7m4l19onomx10p0tlh
174548
174547
2026-10-04T13:24:15Z
Bild-Sprache
22665
/* Cumanzamaint da la chesa editura */
174548
wikitext
text/x-wiki
La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina|Fögl d'engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium in sieu temp, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].
'''Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter'''
A partir da la mited dals ans 1890 ho ca cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in Engiadin'Ota. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualiteds per stamper purtrets, ma na per text, chi nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura traunter 1950 fin 2008
===== Stampas per export =====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
'''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais'''
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
'''L'impraisa'''
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press SA» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press SA», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels chi restaiva per pü lönch, per 41 ans, d'eira Ulrich Bachmann. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang ed el lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press SA» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press SA» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia). L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
Ella faiva ... fotografias da ....
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
'''Ils motivs da fotografia'''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
lrx2sdcgq45gdcj2ee6vjaq9ayye7z3
174549
174548
2026-10-04T13:24:54Z
Bild-Sprache
22665
/* Stampas per export */
174549
wikitext
text/x-wiki
La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina|Fögl d'engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium in sieu temp, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].
'''Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter'''
A partir da la mited dals ans 1890 ho ca cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in Engiadin'Ota. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualiteds per stamper purtrets, ma na per text, chi nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
===== Stampas per export =====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
'''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais'''
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
'''L'impraisa'''
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press SA» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press SA», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels chi restaiva per pü lönch, per 41 ans, d'eira Ulrich Bachmann. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang ed el lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press SA» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press SA» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia). L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
Ella faiva ... fotografias da ....
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
'''Ils motivs da fotografia'''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
aes71aqnm6axtah3bqs3y4sy820y1kn
174550
174549
2026-10-04T13:32:41Z
Bild-Sprache
22665
/* Ouvras e fotografias */
174550
wikitext
text/x-wiki
La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina|Fögl d'engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium in sieu temp, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].
'''Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter'''
A partir da la mited dals ans 1890 ho ca cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in Engiadin'Ota. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualiteds per stamper purtrets, ma na per text, chi nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
===== Stampas per export =====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
'''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais'''
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
'''L'impraisa'''
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press SA» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press SA», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels chi restaiva per pü lönch, per 41 ans, d'eira Ulrich Bachmann. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang ed el lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press SA» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press SA» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
Ella faiva ... fotografias da ....
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
'''Ils motivs da fotografia'''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
fbn90naf442te7pefzni3jq3i6in16q
174551
174550
2026-10-04T13:38:52Z
Bild-Sprache
22665
174551
wikitext
text/x-wiki
La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref>Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina|Fögl d'engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium in sieu temp, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].
'''Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter'''
A partir da la mited dals ans 1890 ho ca cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in Engiadin'Ota. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualiteds per stamper purtrets, ma na per text, chi nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
===== Stampas per export =====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
'''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais'''
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
'''L'impraisa'''
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press SA» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press SA», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels chi restaiva per pü lönch, per 41 ans, d'eira Ulrich Bachmann. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang ed el lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press SA» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press SA» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
Ella faiva ... fotografias da ....
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
'''Ils motivs da fotografia'''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
9sgm5n3v45g2sp44smacux20bdlr69q
174552
174551
2026-10-04T13:43:12Z
Bild-Sprache
22665
/* Cumanzamaint da la chesa editura */
174552
wikitext
text/x-wiki
La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina|Fögl d'engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium in sieu temp, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
'''Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter'''
A partir da la mited dals ans 1890 ho ca cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in Engiadin'Ota. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualiteds per stamper purtrets, ma na per text, chi nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
===== Stampas per export =====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
'''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais'''
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
'''L'impraisa'''
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press SA» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press SA», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels chi restaiva per pü lönch, per 41 ans, d'eira Ulrich Bachmann. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang ed el lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press SA» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press SA» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
Ella faiva ... fotografias da ....
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
'''Ils motivs da fotografia'''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
auezf9amdxx45gzasaddkhx5vf8bh3d
174553
174552
2026-10-04T14:05:00Z
Bild-Sprache
22665
/* La chesa editura traunter 1950 fin 2008 */
174553
wikitext
text/x-wiki
La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina|Fögl d'engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium in sieu temp, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
'''Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter'''
A partir da la mited dals ans 1890 ho ca cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in Engiadin'Ota. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualiteds per stamper purtrets, ma na per text, chi nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press SA» d'eira üna da las prümas stamparias spezialiseda sün cartulinas. Fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours elavuraivan il purtret cun sia tipografia – ün grans lavur.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
===== Stampas per export =====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
'''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais'''
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
'''L'impraisa'''
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press SA» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press SA», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels chi restaiva per pü lönch, per 41 ans, d'eira Ulrich Bachmann. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang ed el lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press SA» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press SA» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
Ella faiva ... fotografias da ....
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
'''Ils motivs da fotografia'''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
3of9fngyprofu5vnhhaufhego9b6m8e
174554
174553
2026-10-04T14:06:32Z
Bild-Sprache
22665
/* Stampas per export */
174554
wikitext
text/x-wiki
La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina|Fögl d'engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium in sieu temp, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
'''Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter'''
A partir da la mited dals ans 1890 ho ca cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in Engiadin'Ota. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualiteds per stamper purtrets, ma na per text, chi nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press SA» d'eira üna da las prümas stamparias spezialiseda sün cartulinas. Fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours elavuraivan il purtret cun sia tipografia.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
===== Stampas per export =====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
'''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais'''
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
'''L'impraisa'''
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press SA» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press SA», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels chi restaiva per pü lönch, per 41 ans, d'eira Ulrich Bachmann. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang ed el lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press SA» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press SA» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
Ella faiva ... fotografias da ....
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
Aint ils ans 1960 cumpraiva il museum da communicaziun l'inventar da fotografias da la chesa editura Engadin Press AG, pervi las bgeras fotografias da charozzas da posta, auto da postas veglias in Engiadina e postas. Daspö l'an 2019 vegnan digitalisos purtrets e fotografias da quist Museum. Eir la fundaziun da fotografias dal Grischun ho bgers originels da l'inventar da Engadin Press AG. Il museum da communicaziun ho do inavous l'inventar al Grischun. Que es üna raritet, cha quist es uschè. Las fotografias sun veglias e per que libras pel public. .... .... <ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
'''Ils motivs da fotografia'''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
e9b1ve3qhndncdlekouam3bgrkmr340
174555
174554
2026-10-04T14:24:38Z
Bild-Sprache
22665
/* L'inventar da fotografias */
174555
wikitext
text/x-wiki
La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina|Fögl d'engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium in sieu temp, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
'''Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter'''
A partir da la mited dals ans 1890 ho ca cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in Engiadin'Ota. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualiteds per stamper purtrets, ma na per text, chi nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press SA» d'eira üna da las prümas stamparias spezialiseda sün cartulinas. Fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours elavuraivan il purtret cun sia tipografia.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
===== Stampas per export =====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
'''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais'''
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
'''L'impraisa'''
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press SA» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press SA», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels chi restaiva per pü lönch, per 41 ans, d'eira Ulrich Bachmann. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang ed el lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press SA» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press SA» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
Ella faiva ... fotografias da ....
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a Berna per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press SA». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al Grischun, chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
'''Ils motivs da fotografia'''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
57uifkgfykv99rddignqit6a5wngysp
174556
174555
2026-10-04T14:24:52Z
Bild-Sprache
22665
/* L'inventar da fotografias */
174556
wikitext
text/x-wiki
La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina|Fögl d'engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium in sieu temp, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
'''Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter'''
A partir da la mited dals ans 1890 ho ca cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in Engiadin'Ota. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualiteds per stamper purtrets, ma na per text, chi nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press SA» d'eira üna da las prümas stamparias spezialiseda sün cartulinas. Fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours elavuraivan il purtret cun sia tipografia.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
===== Stampas per export =====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
'''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais'''
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
'''L'impraisa'''
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press SA» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press SA», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels chi restaiva per pü lönch, per 41 ans, d'eira Ulrich Bachmann. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang ed el lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press SA» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press SA» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
Ella faiva ... fotografias da ....
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a Berna per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press SA». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al Grischun, chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
'''Ils motivs da fotografia'''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
9yudnmeq6lc7h7s2lnh3ecmwiazasu6
174557
174556
2026-10-04T14:51:39Z
Bild-Sprache
22665
/* L'inventar da fotografias */
174557
wikitext
text/x-wiki
La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina|Fögl d'engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium in sieu temp, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
'''Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter'''
A partir da la mited dals ans 1890 ho ca cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in Engiadin'Ota. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualiteds per stamper purtrets, ma na per text, chi nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press SA» d'eira üna da las prümas stamparias spezialiseda sün cartulinas. Fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours elavuraivan il purtret cun sia tipografia.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
===== Stampas per export =====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
'''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais'''
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
'''L'impraisa'''
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press SA» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press SA», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels chi restaiva per pü lönch, per 41 ans, d'eira Ulrich Bachmann. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang ed el lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press SA» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press SA» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
Ella faiva ... fotografias da ....
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a Berna per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press SA». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al Grischun, chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
'''Fotografias e lur motivs'''
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinisme, l'ir cul bob, il skeleton ed ils patins. La revista «Engadin Express & Alpine Post» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs.
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
dlri6b9jcqpfwxg4ij6bb7i64sswwb5
174558
174557
2026-10-04T14:56:18Z
Bild-Sprache
22665
/* Indicaziuns da funtaunas */
174558
wikitext
text/x-wiki
La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina|Fögl d'engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium in sieu temp, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
'''Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter'''
A partir da la mited dals ans 1890 ho ca cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in Engiadin'Ota. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualiteds per stamper purtrets, ma na per text, chi nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press SA» d'eira üna da las prümas stamparias spezialiseda sün cartulinas. Fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours elavuraivan il purtret cun sia tipografia.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
===== Stampas per export =====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
'''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais'''
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
'''L'impraisa'''
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press SA» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press SA», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels chi restaiva per pü lönch, per 41 ans, d'eira Ulrich Bachmann. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang ed el lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press SA» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press SA» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
Ella faiva ... fotografias da ....
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a Berna per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press SA». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al Grischun, chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
'''Fotografias e lur motivs'''
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinisme, l'ir cul bob, il skeleton ed ils patins. La revista «Engadin Express & Alpine Post» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs. Il motiv centrel da las fotografias d'alpinists nu d'eiran las alps, diapersè la prestaziun dals sporitists, perche cha nu's po localiser adüna il lö. Il fotografer svess d'eira da quel temp tecnicamaing auncha da fer cun bgera lavur, da purter l'equipamaint ed sia tecnica pretensiusa.
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
ivbodswcm6euqob6dwrave3ti99qswx
174559
174558
2026-10-04T15:01:39Z
Bild-Sprache
22665
/* Indicaziuns da funtaunas */
174559
wikitext
text/x-wiki
La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina|Fögl d'engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium in sieu temp, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
'''Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter'''
A partir da la mited dals ans 1890 ho ca cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in Engiadin'Ota. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualiteds per stamper purtrets, ma na per text, chi nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press SA» d'eira üna da las prümas stamparias spezialiseda sün cartulinas. Fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours elavuraivan il purtret cun sia tipografia.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
===== Stampas per export =====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
'''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais'''
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
'''L'impraisa'''
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press SA» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press SA», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels chi restaiva per pü lönch, per 41 ans, d'eira Ulrich Bachmann. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang ed el lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press SA» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press SA» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
Ella faiva ... fotografias da ....
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a Berna per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press SA». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al Grischun, chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
'''Fotografias e lur motivs'''
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinisme, l'ir cul bob, il skeleton ed ils patins. La revista «Engadin Express & Alpine Post» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs. Il motiv centrel da las fotografias d'alpinists nu d'eiran las alps, diapersè la prestaziun dals sporitists, perche cha nu's po localiser adüna il lö. Il fotografer svess d'eira da quel temp tecnicamaing auncha da fer cun bgera lavur, da purter l'equipamaint ed sia tecnica pretensiusa.
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
gtl6tj6bniivnu49nuxizz9slw2mdnl
174560
174559
2026-10-04T15:04:32Z
Bild-Sprache
22665
/* L'inventar da fotografias */
174560
wikitext
text/x-wiki
La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina|Fögl d'engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium in sieu temp, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
'''Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter'''
A partir da la mited dals ans 1890 ho ca cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in Engiadin'Ota. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualiteds per stamper purtrets, ma na per text, chi nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press SA» d'eira üna da las prümas stamparias spezialiseda sün cartulinas. Fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours elavuraivan il purtret cun sia tipografia.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
===== Stampas per export =====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
'''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais'''
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
'''L'impraisa'''
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press SA» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press SA», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels chi restaiva per pü lönch, per 41 ans, d'eira Ulrich Bachmann. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang ed el lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press SA» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press SA» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
Ella faiva ... fotografias da ....
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a Berna per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press SA». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al Grischun, chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
'''Fotografias e lur motivs'''
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinisme, l'ir cul bob, il skeleton ed ils patins. La revista «Engadin Express & Alpine Post» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs. Il motiv centrel da las fotografias d'alpinists nu d'eiran las alps, diapersè la prestaziun dals sporitists, perche cha nu's po localiser adüna il lö. Il fotografer svess d'eira da quel temp tecnicamaing auncha da fer cun bgera lavur, da purter l'equipamaint ed sia tecnica pretensiusa. <gallery>
Datoteca:Golfpartei vor dem Hotel Kulm St.Moritz 1923.png|Partida da golf davaunt l'hotel Kulm a San Murezzan, l'an 1923.
Datoteca:Pferderennen St.Moritz 1930-35.jpg|Cuorsa da chavagls sül lej da San Murezzan (1930–35).
Datoteca:Skitourenfahrer auf dem Morterartschgletscher 1935.jpg|Tura da skis sül vadret da Morteratsch, 1935.
</gallery>
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
dqyokubrct61738sv6x8yzqadu91hvw
174561
174560
2026-10-04T15:07:55Z
Bild-Sprache
22665
/* L'inventar da fotografias */
174561
wikitext
text/x-wiki
La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina|Fögl d'engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium in sieu temp, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
'''Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter'''
A partir da la mited dals ans 1890 ho ca cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in Engiadin'Ota. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualiteds per stamper purtrets, ma na per text, chi nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press SA» d'eira üna da las prümas stamparias spezialiseda sün cartulinas. Fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours elavuraivan il purtret cun sia tipografia.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
===== Stampas per export =====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
'''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais'''
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
'''L'impraisa'''
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press SA» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press SA», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels chi restaiva per pü lönch, per 41 ans, d'eira Ulrich Bachmann. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang ed el lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press SA» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press SA» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
Ella faiva ... fotografias da ....
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a Berna per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press SA». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al Grischun, chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
'''Fotografias e lur motivs'''
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinisme, l'ir cul bob, il skeleton ed ils patins. La revista «Engadin Express & Alpine Post» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs. Il motiv centrel da las fotografias d'alpinists nu d'eiran las alps, diapersè la prestaziun dals sporitists, perche cha nu's po localiser adüna il lö. Il fotografer svess d'eira da quel temp tecnicamaing auncha da fer cun bgera lavur, da purter l'equipamaint ed sia tecnica pretensiusa. <gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Golfpartei vor dem Hotel Kulm St.Moritz 1923.png|Partida da golf davaunt l'hotel Kulm a San Murezzan, l'an 1923.
Datoteca:Pferderennen St.Moritz 1930-35.jpg|Cuorsa da chavagls sül lej da San Murezzan (1930–35).
Datoteca:Skitourenfahrer auf dem Morterartschgletscher 1935.jpg|Tura da skis sül vadret da Morteratsch, 1935.
</gallery>
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
8z0rorfmzeigq9s7ee38a4y3j9x9auy
174562
174561
2026-10-04T15:08:24Z
Bild-Sprache
22665
/* Ouvras e fotografias */
174562
wikitext
text/x-wiki
La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina|Fögl d'engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium in sieu temp, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
'''Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter'''
A partir da la mited dals ans 1890 ho ca cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in Engiadin'Ota. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualiteds per stamper purtrets, ma na per text, chi nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press SA» d'eira üna da las prümas stamparias spezialiseda sün cartulinas. Fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours elavuraivan il purtret cun sia tipografia.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
===== Stampas per export =====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
'''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais'''
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
'''L'impraisa'''
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press SA» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press SA», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels chi restaiva per pü lönch, per 41 ans, d'eira Ulrich Bachmann. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang ed el lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press SA» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press SA» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a Berna per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press SA». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al Grischun, chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
'''Fotografias e lur motivs'''
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinisme, l'ir cul bob, il skeleton ed ils patins. La revista «Engadin Express & Alpine Post» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs. Il motiv centrel da las fotografias d'alpinists nu d'eiran las alps, diapersè la prestaziun dals sporitists, perche cha nu's po localiser adüna il lö. Il fotografer svess d'eira da quel temp tecnicamaing auncha da fer cun bgera lavur, da purter l'equipamaint ed sia tecnica pretensiusa. <gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Golfpartei vor dem Hotel Kulm St.Moritz 1923.png|Partida da golf davaunt l'hotel Kulm a San Murezzan, l'an 1923.
Datoteca:Pferderennen St.Moritz 1930-35.jpg|Cuorsa da chavagls sül lej da San Murezzan (1930–35).
Datoteca:Skitourenfahrer auf dem Morterartschgletscher 1935.jpg|Tura da skis sül vadret da Morteratsch, 1935.
</gallery>
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
driq1had56xtrz6xchmkdgicxkl00wx
174563
174562
2026-10-04T15:09:17Z
Bild-Sprache
22665
/* Indicaziuns da funtaunas */
174563
wikitext
text/x-wiki
La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina|Fögl d'engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium in sieu temp, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
'''Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter'''
A partir da la mited dals ans 1890 ho ca cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in Engiadin'Ota. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualiteds per stamper purtrets, ma na per text, chi nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press SA» d'eira üna da las prümas stamparias spezialiseda sün cartulinas. Fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours elavuraivan il purtret cun sia tipografia.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
===== Stampas per export =====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
'''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais'''
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
'''L'impraisa'''
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press SA» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press SA», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels chi restaiva per pü lönch, per 41 ans, d'eira Ulrich Bachmann. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang ed el lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press SA» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press SA» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a Berna per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press SA». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al Grischun, chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
'''Fotografias e lur motivs'''
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinisme, l'ir cul bob, il skeleton ed ils patins. La revista «Engadin Express & Alpine Post» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs. Il motiv centrel da las fotografias d'alpinists nu d'eiran las alps, diapersè la prestaziun dals sporitists, perche cha nu's po localiser adüna il lö. Il fotografer svess d'eira da quel temp tecnicamaing auncha da fer cun bgera lavur, da purter l'equipamaint ed sia tecnica pretensiusa. <gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Golfpartei vor dem Hotel Kulm St.Moritz 1923.png|Partida da golf davaunt l'hotel Kulm a San Murezzan, l'an 1923.
Datoteca:Pferderennen St.Moritz 1930-35.jpg|Cuorsa da chavagls sül lej da San Murezzan (1930–35).
Datoteca:Skitourenfahrer auf dem Morterartschgletscher 1935.jpg|Tura da skis sül vadret da Morteratsch, 1935.
</gallery>
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
t5vmcd9eyg5k2e4v1pw4snfqy9alyct
174564
174563
2026-10-04T15:16:50Z
Bild-Sprache
22665
/* Indicaziuns da funtaunas */
174564
wikitext
text/x-wiki
La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina|Fögl d'engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium in sieu temp, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
'''Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter'''
A partir da la mited dals ans 1890 ho ca cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in Engiadin'Ota. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualiteds per stamper purtrets, ma na per text, chi nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press SA» d'eira üna da las prümas stamparias spezialiseda sün cartulinas. Fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours elavuraivan il purtret cun sia tipografia.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
===== Stampas per export =====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
'''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais'''
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
'''L'impraisa'''
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press SA» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press SA», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels chi restaiva per pü lönch, per 41 ans, d'eira Ulrich Bachmann. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang ed el lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press SA» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press SA» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a Berna per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press SA». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al Grischun, chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
'''Fotografias e lur motivs'''
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinisme, l'ir cul bob, il skeleton ed ils patins. La revista «Engadin Express & Alpine Post» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs. Il motiv centrel da las fotografias d'alpinists nu d'eiran las alps, diapersè la prestaziun dals sporitists, perche cha nu's po localiser adüna il lö. Il fotografer svess d'eira da quel temp tecnicamaing auncha da fer cun bgera lavur, da purter l'equipamaint ed sia tecnica pretensiusa. <gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Golfpartei vor dem Hotel Kulm St.Moritz 1923.png|Partida da golf davaunt l'hotel Kulm a San Murezzan, l'an 1923.
Datoteca:Pferderennen St.Moritz 1930-35.jpg|Cuorsa da chavagls sül lej da San Murezzan (1930–35).
Datoteca:Skitourenfahrer auf dem Morterartschgletscher 1935.jpg|Tura da skis sül vadret da Morteratsch, 1935.
</gallery>Eir üsaunzas scu il Chalandamarz e la Schlitteda e la vita da las societeds e lur festas sun gnidas documentedas cun fotografias. La papeteria, chi tuochaiva tiers a la chesa editura «Engadin Press» expuonaiva las ouvras fotograficas in sia vaidrina e las vendaiva.
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
0rs0kfv9cqeyq7zdvkqu28gf4h6rl1f
174565
174564
2026-10-04T15:25:38Z
Bild-Sprache
22665
/* L'inventar da fotografias */
174565
wikitext
text/x-wiki
La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina|Fögl d'engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium in sieu temp, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
'''Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter'''
A partir da la mited dals ans 1890 ho ca cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in Engiadin'Ota. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualiteds per stamper purtrets, ma na per text, chi nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press SA» d'eira üna da las prümas stamparias spezialiseda sün cartulinas. Fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours elavuraivan il purtret cun sia tipografia.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
===== Stampas per export =====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
'''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais'''
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
'''L'impraisa'''
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press SA» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press SA», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels chi restaiva per pü lönch, per 41 ans, d'eira Ulrich Bachmann. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang ed el lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press SA» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press SA» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a Berna per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press SA». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al Grischun, chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
'''Fotografias e lur motivs'''
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinisme, l'ir cul bob, il skeleton ed ils patins. La revista «Engadin Express & Alpine Post» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs. Il motiv centrel da las fotografias d'alpinists nu d'eiran las alps, diapersè la prestaziun dals sporitists, perche cha nu's po localiser adüna il lö. Il fotografer svess d'eira da quel temp tecnicamaing auncha da fer cun bgera lavur, da purter l'equipamaint ed sia tecnica pretensiusa.<ref name=":2" /> <gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Golfpartei vor dem Hotel Kulm St.Moritz 1923.png|Partida da golf davaunt l'hotel Kulm a San Murezzan, l'an 1923.
Datoteca:Pferderennen St.Moritz 1930-35.jpg|Cuorsa da chavagls sül lej da San Murezzan (1930–35).
Datoteca:Skitourenfahrer auf dem Morterartschgletscher 1935.jpg|Tura da skis sül vadret da Morteratsch, 1935.
</gallery>Eir üsaunzas scu il Chalandamarz e la Schlitteda e la vita da las societeds e lur festas sun gnidas documentedas cun fotografias. La papeteria, chi tuochaiva tiers a la chesa editura «Engadin Press» expuonaiva las ouvras fotograficas in sia vaidrina e las vendaiva.<ref name=":2" />
Ün motiv pupuler d'eiran iffaunts. I do fotografias dals iffaunts dal prinzi taliaun davaunt l'hotel Palace, i do purtrets dad infaunts in scoula, our da chesas d'iffaunts, our da champ da vacanzas ed eir purtrets d'iffaunts da purs muntagnards in lur vita da minchadi. A partir da l'an 1921 ho la chesa editura «Engadin Press» impü mno ün atelier da fotografia egen, inua cha s'ho traunter oter fat purtrets da passaports.<ref name=":2" />
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
0kt143km1lj4k37r0l7fkwp2t9kz5pq
174566
174565
2026-10-04T15:31:17Z
Bild-Sprache
22665
174566
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Pontresina Winter 1925.jpg|miniatura|Puntraschigna, 1925. Fotografia da l'archiv chesa editura «Engadin Press».]]
La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina|Fögl d'engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium in sieu temp, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
'''Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter'''
A partir da la mited dals ans 1890 ho ca cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in Engiadin'Ota. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualiteds per stamper purtrets, ma na per text, chi nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press SA» d'eira üna da las prümas stamparias spezialiseda sün cartulinas. Fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours elavuraivan il purtret cun sia tipografia.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
===== Stampas per export =====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
'''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais'''
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
'''L'impraisa'''
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press SA» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press SA», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels chi restaiva per pü lönch, per 41 ans, d'eira Ulrich Bachmann. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang ed el lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press SA» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press SA» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a Berna per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press SA». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al Grischun, chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
'''Fotografias e lur motivs'''
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinisme, l'ir cul bob, il skeleton ed ils patins. La revista «Engadin Express & Alpine Post» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs. Il motiv centrel da las fotografias d'alpinists nu d'eiran las alps, diapersè la prestaziun dals sporitists, perche cha nu's po localiser adüna il lö. Il fotografer svess d'eira da quel temp tecnicamaing auncha da fer cun bgera lavur, da purter l'equipamaint ed sia tecnica pretensiusa.<ref name=":2" /> <gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Golfpartei vor dem Hotel Kulm St.Moritz 1923.png|Partida da golf davaunt l'hotel Kulm a San Murezzan, l'an 1923.
Datoteca:Pferderennen St.Moritz 1930-35.jpg|Cuorsa da chavagls sül lej da San Murezzan (1930–35).
Datoteca:Skitourenfahrer auf dem Morterartschgletscher 1935.jpg|Tura da skis sül vadret da Morteratsch, 1935.
</gallery>Eir üsaunzas scu il Chalandamarz e la Schlitteda e la vita da las societeds e lur festas sun gnidas documentedas cun fotografias. La papeteria, chi tuochaiva tiers a la chesa editura «Engadin Press» expuonaiva las ouvras fotograficas in sia vaidrina e las vendaiva.<ref name=":2" />
Ün motiv pupuler d'eiran iffaunts. I do fotografias dals iffaunts dal prinzi taliaun davaunt l'hotel Palace, i do purtrets dad infaunts in scoula, our da chesas d'iffaunts, our da champ da vacanzas ed eir purtrets d'iffaunts da purs muntagnards in lur vita da minchadi. A partir da l'an 1921 ho la chesa editura «Engadin Press» impü mno ün atelier da fotografia egen, inua cha s'ho traunter oter fat purtrets da passaports.<ref name=":2" />
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
9gji41pxmkocbiysmfvk9qkt36ia5oy
174567
174566
2026-10-04T15:34:16Z
Bild-Sprache
22665
/* Indicaziuns da funtaunas */
174567
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Pontresina Winter 1925.jpg|miniatura|Puntraschigna, 1925. Fotografia da l'archiv chesa editura «Engadin Press».]]
La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina|Fögl d'engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium in sieu temp, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
'''Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter'''
A partir da la mited dals ans 1890 ho ca cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in Engiadin'Ota. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualiteds per stamper purtrets, ma na per text, chi nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press SA» d'eira üna da las prümas stamparias spezialiseda sün cartulinas. Fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours elavuraivan il purtret cun sia tipografia.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
===== Stampas per export =====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
'''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais'''
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
'''L'impraisa'''
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press SA» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press SA», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels chi restaiva per pü lönch, per 41 ans, d'eira Ulrich Bachmann. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang ed el lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press SA» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press SA» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a Berna per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press SA». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al Grischun, chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
'''Fotografias e lur motivs'''
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinisme, l'ir cul bob, il skeleton ed ils patins. La revista «Engadin Express & Alpine Post» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs. Il motiv centrel da las fotografias d'alpinists nu d'eiran las alps, diapersè la prestaziun dals sporitists, perche cha nu's po localiser adüna il lö. Il fotografer svess d'eira da quel temp tecnicamaing auncha da fer cun bgera lavur, da purter l'equipamaint ed sia tecnica pretensiusa.<ref name=":2" /> <gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Golfpartei vor dem Hotel Kulm St.Moritz 1923.png|Partida da golf davaunt l'hotel Kulm a San Murezzan, l'an 1923.
Datoteca:Pferderennen St.Moritz 1930-35.jpg|Cuorsa da chavagls sül lej da San Murezzan (1930–35).
Datoteca:Skitourenfahrer auf dem Morterartschgletscher 1935.jpg|Tura da skis sül vadret da Morteratsch, 1935.
</gallery>Eir üsaunzas scu il Chalandamarz e la Schlitteda e la vita da las societeds e lur festas sun gnidas documentedas cun fotografias. La papeteria, chi tuochaiva tiers a la chesa editura «Engadin Press» expuonaiva las ouvras fotograficas in sia vaidrina e las vendaiva.<ref name=":2" />
Ün motiv pupuler d'eiran iffaunts. I do fotografias dals iffaunts dal prinzi taliaun davaunt l'hotel Palace, i do purtrets dad infaunts in scoula, our da chesas d'iffaunts, our da champ da vacanzas ed eir purtrets d'iffaunts da purs muntagnards in lur vita da minchadi. A partir da l'an 1921 ho la chesa editura «Engadin Press» impü mno ün atelier da fotografia egen, inua cha s'ho traunter oter fat purtrets da passaports.<ref name=":2" /><gallery heights="160">
Datoteca:Engadin-Chalandamarz-1945.jpg|Chalandamarz, 1945.
Datoteca:Jassen-Engadin-1890.jpg|Homens chi faun il jass, 1890.
Datoteca:Engadin-Säumer-1910-1920.jpg|Chavallers (1910–1920).
</gallery>
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
7e0xzxhj0jg5gb6iqh4q8t91bocm070
174568
174567
2026-10-04T15:35:11Z
Bild-Sprache
22665
/* Indicaziuns da funtaunas */
174568
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Pontresina Winter 1925.jpg|miniatura|Puntraschigna, 1925. Fotografia da l'archiv chesa editura «Engadin Press».]]
La chesa editura '''Engadin Press SA''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina|Fögl d'engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium in sieu temp, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press SA». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
'''Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter'''
A partir da la mited dals ans 1890 ho ca cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in Engiadin'Ota. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualiteds per stamper purtrets, ma na per text, chi nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press SA» d'eira üna da las prümas stamparias spezialiseda sün cartulinas. Fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours elavuraivan il purtret cun sia tipografia.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
===== Stampas per export =====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press SA» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press SA». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press SA» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
'''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais'''
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
'''L'impraisa'''
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press SA» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press SA», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels chi restaiva per pü lönch, per 41 ans, d'eira Ulrich Bachmann. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang ed el lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press SA» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press SA» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a Berna per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press SA». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al Grischun, chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
'''Fotografias e lur motivs'''
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinisme, l'ir cul bob, il skeleton ed ils patins. La revista «Engadin Express & Alpine Post» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs. Il motiv centrel da las fotografias d'alpinists nu d'eiran las alps, diapersè la prestaziun dals sporitists, perche cha nu's po localiser adüna il lö. Il fotografer svess d'eira da quel temp tecnicamaing auncha da fer cun bgera lavur, da purter l'equipamaint ed sia tecnica pretensiusa.<ref name=":2" /> <gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Golfpartei vor dem Hotel Kulm St.Moritz 1923.png|Partida da golf davaunt l'hotel Kulm a San Murezzan, l'an 1923.
Datoteca:Pferderennen St.Moritz 1930-35.jpg|Cuorsa da chavagls sül lej da San Murezzan (1930–35).
Datoteca:Skitourenfahrer auf dem Morterartschgletscher 1935.jpg|Tura da skis sül vadret da Morteratsch, 1935.
</gallery>Eir üsaunzas scu il Chalandamarz e la Schlitteda e la vita da las societeds e lur festas sun gnidas documentedas cun fotografias. La papeteria, chi tuochaiva tiers a la chesa editura «Engadin Press» expuonaiva las ouvras fotograficas in sia vaidrina e las vendaiva.<ref name=":2" />
Ün motiv pupuler d'eiran iffaunts. I do fotografias dals iffaunts dal prinzi taliaun davaunt l'hotel Palace, i do purtrets dad infaunts in scoula, our da chesas d'iffaunts, our da champ da vacanzas ed eir purtrets d'iffaunts da purs muntagnards in lur vita da minchadi. A partir da l'an 1921 ho la chesa editura «Engadin Press» impü mno ün atelier da fotografia egen, inua cha s'ho traunter oter fat purtrets da passaports.<ref name=":2" /><gallery heights="160" mode="packed">
Datoteca:Engadin-Chalandamarz-1945.jpg|Chalandamarz, 1945.
Datoteca:Jassen-Engadin-1890.jpg|Homens chi faun il jass, 1890.
Datoteca:Engadin-Säumer-1910-1920.jpg|Chavallers (1910–1920).
</gallery>
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
3wlfxh9r327m9mzk3pj8if8smfu0jfn
174569
174568
2026-10-04T15:37:08Z
Bild-Sprache
22665
174569
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Pontresina Winter 1925.jpg|miniatura|Puntraschigna, 1925. Fotografia da l'archiv chesa editura «Engadin Press».]]
La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs, cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina|Fögl d'engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium in sieu temp, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
'''Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter'''
A partir da la mited dals ans 1890 ho ca cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in Engiadin'Ota. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualiteds per stamper purtrets, ma na per text, chi nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press» d'eira üna da las prümas stamparias spezialiseda sün cartulinas. Fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours elavuraivan il purtret cun sia tipografia.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
===== Stampas per export =====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
'''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais'''
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
'''L'impraisa'''
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels chi restaiva per pü lönch, per 41 ans, d'eira Ulrich Bachmann. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang ed el lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press SA» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a Berna per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al Grischun, chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
'''Fotografias e lur motivs'''
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinisme, l'ir cul bob, il skeleton ed ils patins. La revista «Engadin Express & Alpine Post» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs. Il motiv centrel da las fotografias d'alpinists nu d'eiran las alps, diapersè la prestaziun dals sporitists, perche cha nu's po localiser adüna il lö. Il fotografer svess d'eira da quel temp tecnicamaing auncha da fer cun bgera lavur, da purter l'equipamaint ed sia tecnica pretensiusa.<ref name=":2" /> <gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Golfpartei vor dem Hotel Kulm St.Moritz 1923.png|Partida da golf davaunt l'hotel Kulm a San Murezzan, l'an 1923.
Datoteca:Pferderennen St.Moritz 1930-35.jpg|Cuorsa da chavagls sül lej da San Murezzan (1930–35).
Datoteca:Skitourenfahrer auf dem Morterartschgletscher 1935.jpg|Tura da skis sül vadret da Morteratsch, 1935.
</gallery>Eir üsaunzas scu il Chalandamarz e la Schlitteda e la vita da las societeds e lur festas sun gnidas documentedas cun fotografias. La papeteria, chi tuochaiva tiers a la chesa editura «Engadin Press» expuonaiva las ouvras fotograficas in sia vaidrina e las vendaiva.<ref name=":2" />
Ün motiv pupuler d'eiran iffaunts. I do fotografias dals iffaunts dal prinzi taliaun davaunt l'hotel Palace, i do purtrets dad infaunts in scoula, our da chesas d'iffaunts, our da champ da vacanzas ed eir purtrets d'iffaunts da purs muntagnards in lur vita da minchadi. A partir da l'an 1921 ho la chesa editura «Engadin Press» impü mno ün atelier da fotografia egen, inua cha s'ho traunter oter fat purtrets da passaports.<ref name=":2" /><gallery heights="160" mode="packed">
Datoteca:Engadin-Chalandamarz-1945.jpg|Chalandamarz, 1945.
Datoteca:Jassen-Engadin-1890.jpg|Homens chi faun il jass, 1890.
Datoteca:Engadin-Säumer-1910-1920.jpg|Chavallers (1910–1920).
</gallery>
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
qmz49qsjdvigq8hffjamvs8ow1w02xu
174570
174569
2026-10-04T15:38:09Z
Bild-Sprache
22665
174570
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Pontresina Winter 1925.jpg|miniatura|Puntraschigna, 1925. Fotografia da l'archiv chesa editura «Engadin Press».]]
La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs. Lur archiv cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina|Fögl d'engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü il nouv medium in sieu temp, nempe la fotografia. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, ouvraiva una papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
'''Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter'''
A partir da la mited dals ans 1890 ho ca cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in Engiadin'Ota. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualiteds per stamper purtrets, ma na per text, chi nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press» d'eira üna da las prümas stamparias spezialiseda sün cartulinas. Fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours elavuraivan il purtret cun sia tipografia.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
===== Stampas per export =====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
'''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais'''
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
'''L'impraisa'''
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels chi restaiva per pü lönch, per 41 ans, d'eira Ulrich Bachmann. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang ed el lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press SA» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a Berna per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al Grischun, chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
'''Fotografias e lur motivs'''
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinisme, l'ir cul bob, il skeleton ed ils patins. La revista «Engadin Express & Alpine Post» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs. Il motiv centrel da las fotografias d'alpinists nu d'eiran las alps, diapersè la prestaziun dals sporitists, perche cha nu's po localiser adüna il lö. Il fotografer svess d'eira da quel temp tecnicamaing auncha da fer cun bgera lavur, da purter l'equipamaint ed sia tecnica pretensiusa.<ref name=":2" /> <gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Golfpartei vor dem Hotel Kulm St.Moritz 1923.png|Partida da golf davaunt l'hotel Kulm a San Murezzan, l'an 1923.
Datoteca:Pferderennen St.Moritz 1930-35.jpg|Cuorsa da chavagls sül lej da San Murezzan (1930–35).
Datoteca:Skitourenfahrer auf dem Morterartschgletscher 1935.jpg|Tura da skis sül vadret da Morteratsch, 1935.
</gallery>Eir üsaunzas scu il Chalandamarz e la Schlitteda e la vita da las societeds e lur festas sun gnidas documentedas cun fotografias. La papeteria, chi tuochaiva tiers a la chesa editura «Engadin Press» expuonaiva las ouvras fotograficas in sia vaidrina e las vendaiva.<ref name=":2" />
Ün motiv pupuler d'eiran iffaunts. I do fotografias dals iffaunts dal prinzi taliaun davaunt l'hotel Palace, i do purtrets dad infaunts in scoula, our da chesas d'iffaunts, our da champ da vacanzas ed eir purtrets d'iffaunts da purs muntagnards in lur vita da minchadi. A partir da l'an 1921 ho la chesa editura «Engadin Press» impü mno ün atelier da fotografia egen, inua cha s'ho traunter oter fat purtrets da passaports.<ref name=":2" /><gallery heights="160" mode="packed">
Datoteca:Engadin-Chalandamarz-1945.jpg|Chalandamarz, 1945.
Datoteca:Jassen-Engadin-1890.jpg|Homens chi faun il jass, 1890.
Datoteca:Engadin-Säumer-1910-1920.jpg|Chavallers (1910–1920).
</gallery>
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
bwgkbdwb003sh4eirouliziprfknys5
174571
174570
2026-10-04T15:44:28Z
Bild-Sprache
22665
/* Cumanzamaint da la chesa editura */
174571
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Pontresina Winter 1925.jpg|miniatura|Puntraschigna, 1925. Fotografia da l'archiv chesa editura «Engadin Press».]]
La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs. Lur archiv cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina|Fögl d'engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü la fotografia, chi d'eira ün nouv medium in quel temp. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, avraiva üna papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
'''Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter'''
A partir da la mited dals ans 1890 ho la cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in Engiadin'Ota. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualited per stamper purtrets, ma na per text. Quist nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press» d'eira üna da las prümas stamparias spezialiseda sün cartulinas. Fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours elavuraivan il purtret cun sia tipografia per la cartulina.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
===== Stampas per export =====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
'''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais'''
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
'''L'impraisa'''
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels chi restaiva per pü lönch, per 41 ans, d'eira Ulrich Bachmann. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang ed el lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press SA» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a Berna per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al Grischun, chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
'''Fotografias e lur motivs'''
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinisme, l'ir cul bob, il skeleton ed ils patins. La revista «Engadin Express & Alpine Post» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs. Il motiv centrel da las fotografias d'alpinists nu d'eiran las alps, diapersè la prestaziun dals sporitists, perche cha nu's po localiser adüna il lö. Il fotografer svess d'eira da quel temp tecnicamaing auncha da fer cun bgera lavur, da purter l'equipamaint ed sia tecnica pretensiusa.<ref name=":2" /> <gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Golfpartei vor dem Hotel Kulm St.Moritz 1923.png|Partida da golf davaunt l'hotel Kulm a San Murezzan, l'an 1923.
Datoteca:Pferderennen St.Moritz 1930-35.jpg|Cuorsa da chavagls sül lej da San Murezzan (1930–35).
Datoteca:Skitourenfahrer auf dem Morterartschgletscher 1935.jpg|Tura da skis sül vadret da Morteratsch, 1935.
</gallery>Eir üsaunzas scu il Chalandamarz e la Schlitteda e la vita da las societeds e lur festas sun gnidas documentedas cun fotografias. La papeteria, chi tuochaiva tiers a la chesa editura «Engadin Press» expuonaiva las ouvras fotograficas in sia vaidrina e las vendaiva.<ref name=":2" />
Ün motiv pupuler d'eiran iffaunts. I do fotografias dals iffaunts dal prinzi taliaun davaunt l'hotel Palace, i do purtrets dad infaunts in scoula, our da chesas d'iffaunts, our da champ da vacanzas ed eir purtrets d'iffaunts da purs muntagnards in lur vita da minchadi. A partir da l'an 1921 ho la chesa editura «Engadin Press» impü mno ün atelier da fotografia egen, inua cha s'ho traunter oter fat purtrets da passaports.<ref name=":2" /><gallery heights="160" mode="packed">
Datoteca:Engadin-Chalandamarz-1945.jpg|Chalandamarz, 1945.
Datoteca:Jassen-Engadin-1890.jpg|Homens chi faun il jass, 1890.
Datoteca:Engadin-Säumer-1910-1920.jpg|Chavallers (1910–1920).
</gallery>
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
28ew6kt6apxvrl0xr6l31p98kk34hsn
174572
174571
2026-10-04T15:45:55Z
Bild-Sprache
22665
/* La chesa editura traunter 1950 fin 2008 */
174572
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Pontresina Winter 1925.jpg|miniatura|Puntraschigna, 1925. Fotografia da l'archiv chesa editura «Engadin Press».]]
La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs. Lur archiv cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü la fotografia, chi d'eira ün nouv medium in quel temp. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, avraiva üna papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
'''Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter'''
A partir da la mited dals ans 1890 ho la cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in [[Engiadina|Engiadin'Ota]]. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualited per stamper purtrets, ma na per text. Quist nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press» d'eira üna da las prümas stamparias spezialiseda sün cartulinas. Fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours elavuraivan il purtret cun sia tipografia per la cartulina.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
===== Stampas per export =====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press SA». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
'''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais'''
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press SA».<ref name=":1" />
'''L'impraisa'''
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels chi restaiva per pü lönch, per 41 ans, d'eira Ulrich Bachmann. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang ed el lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press SA» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a Berna per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al Grischun, chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
'''Fotografias e lur motivs'''
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinisme, l'ir cul bob, il skeleton ed ils patins. La revista «Engadin Express & Alpine Post» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs. Il motiv centrel da las fotografias d'alpinists nu d'eiran las alps, diapersè la prestaziun dals sporitists, perche cha nu's po localiser adüna il lö. Il fotografer svess d'eira da quel temp tecnicamaing auncha da fer cun bgera lavur, da purter l'equipamaint ed sia tecnica pretensiusa.<ref name=":2" /> <gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Golfpartei vor dem Hotel Kulm St.Moritz 1923.png|Partida da golf davaunt l'hotel Kulm a San Murezzan, l'an 1923.
Datoteca:Pferderennen St.Moritz 1930-35.jpg|Cuorsa da chavagls sül lej da San Murezzan (1930–35).
Datoteca:Skitourenfahrer auf dem Morterartschgletscher 1935.jpg|Tura da skis sül vadret da Morteratsch, 1935.
</gallery>Eir üsaunzas scu il Chalandamarz e la Schlitteda e la vita da las societeds e lur festas sun gnidas documentedas cun fotografias. La papeteria, chi tuochaiva tiers a la chesa editura «Engadin Press» expuonaiva las ouvras fotograficas in sia vaidrina e las vendaiva.<ref name=":2" />
Ün motiv pupuler d'eiran iffaunts. I do fotografias dals iffaunts dal prinzi taliaun davaunt l'hotel Palace, i do purtrets dad infaunts in scoula, our da chesas d'iffaunts, our da champ da vacanzas ed eir purtrets d'iffaunts da purs muntagnards in lur vita da minchadi. A partir da l'an 1921 ho la chesa editura «Engadin Press» impü mno ün atelier da fotografia egen, inua cha s'ho traunter oter fat purtrets da passaports.<ref name=":2" /><gallery heights="160" mode="packed">
Datoteca:Engadin-Chalandamarz-1945.jpg|Chalandamarz, 1945.
Datoteca:Jassen-Engadin-1890.jpg|Homens chi faun il jass, 1890.
Datoteca:Engadin-Säumer-1910-1920.jpg|Chavallers (1910–1920).
</gallery>
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
rjw6k82rxpri56892blpjn3akpu258p
174573
174572
2026-10-04T15:53:48Z
Bild-Sprache
22665
/* Stampas per export */
174573
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Pontresina Winter 1925.jpg|miniatura|Puntraschigna, 1925. Fotografia da l'archiv chesa editura «Engadin Press».]]
La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs. Lur archiv cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü la fotografia, chi d'eira ün nouv medium in quel temp. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, avraiva üna papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
'''Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter'''
A partir da la mited dals ans 1890 ho la cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in [[Engiadina|Engiadin'Ota]]. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualited per stamper purtrets, ma na per text. Quist nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press» d'eira üna da las prümas stamparias spezialiseda sün cartulinas. Fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours elavuraivan il purtret cun sia tipografia per la cartulina.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
===== Stampas per export =====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
'''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais'''
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
'''L'impraisa'''
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la Bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels, Ulrich Bachmann, restaiva per pü lönch, nempe per 41 ans. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang, chi lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a la stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a [[Berna]] per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al [[Chantun Grischun|Grischun]], chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
'''Fotografias e lur motivs'''
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinisme, l'ir cul [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina|bob]], il skeleton ed ils patins. La revista «[[Engadin Express & Alpine Post]]» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs. Il motiv centrel da las fotografias d'alpinists nu d'eiran las alps, diapersè la prestaziun dals sporitists, perche cha nu's po localiser adüna il lö. Il fotografer svess d'eira da quel temp tecnicamaing auncha da fer cun bgera lavur, da purter l'equipamaint ed sia tecnica pretensiusa.<ref name=":2" /> <gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Golfpartei vor dem Hotel Kulm St.Moritz 1923.png|Partida da golf davaunt l'hotel Kulm a San Murezzan, l'an 1923.
Datoteca:Pferderennen St.Moritz 1930-35.jpg|Cuorsa da chavagls sül lej da San Murezzan (1930–35).
Datoteca:Skitourenfahrer auf dem Morterartschgletscher 1935.jpg|Tura da skis sül vadret da Morteratsch, 1935.
</gallery>Eir üsaunzas scu il [[Chalandamarz]] e la [[Schlitteda]] e la vita da las societeds e lur festas sun gnidas documentedas cun fotografias. La papeteria, chi tuochaiva tiers a la chesa editura «Engadin Press» expuonaiva las ouvras fotograficas in sia vaidrina e las vendaiva.<ref name=":2" />
Ün motiv pupuler d'eiran iffaunts. I do fotografias dals iffaunts dal prinzi taliaun davaunt l'[[hotel Palace]], i do purtrets dad infaunts in scoula, our da chesas d'iffaunts, our da champ da vacanzas ed eir purtrets d'iffaunts da purs muntagnards in lur vita da minchadi. A partir da l'an 1921 ho la chesa editura «Engadin Press» impü mno ün atelier da fotografia egen, inua cha s'ho traunter oter fat purtrets da passaports.<ref name=":2" /><gallery heights="160" mode="packed">
Datoteca:Engadin-Chalandamarz-1945.jpg|Chalandamarz, 1945.
Datoteca:Jassen-Engadin-1890.jpg|Homens chi faun il jass, 1890.
Datoteca:Engadin-Säumer-1910-1920.jpg|Chavallers (1910–1920).
</gallery>
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
dhdgcozl0p5jy98oxf1k352ulvjb81u
174574
174573
2026-10-04T15:54:10Z
Bild-Sprache
22665
Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Engadin Presss]] a [[Engadin Press]]
174573
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Pontresina Winter 1925.jpg|miniatura|Puntraschigna, 1925. Fotografia da l'archiv chesa editura «Engadin Press».]]
La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs. Lur archiv cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü la fotografia, chi d'eira ün nouv medium in quel temp. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, avraiva üna papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
'''Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter'''
A partir da la mited dals ans 1890 ho la cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in [[Engiadina|Engiadin'Ota]]. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualited per stamper purtrets, ma na per text. Quist nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press» d'eira üna da las prümas stamparias spezialiseda sün cartulinas. Fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours elavuraivan il purtret cun sia tipografia per la cartulina.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
===== Stampas per export =====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
'''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais'''
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
'''L'impraisa'''
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la Bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels, Ulrich Bachmann, restaiva per pü lönch, nempe per 41 ans. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang, chi lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a la stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a [[Berna]] per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al [[Chantun Grischun|Grischun]], chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
'''Fotografias e lur motivs'''
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinisme, l'ir cul [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina|bob]], il skeleton ed ils patins. La revista «[[Engadin Express & Alpine Post]]» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs. Il motiv centrel da las fotografias d'alpinists nu d'eiran las alps, diapersè la prestaziun dals sporitists, perche cha nu's po localiser adüna il lö. Il fotografer svess d'eira da quel temp tecnicamaing auncha da fer cun bgera lavur, da purter l'equipamaint ed sia tecnica pretensiusa.<ref name=":2" /> <gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Golfpartei vor dem Hotel Kulm St.Moritz 1923.png|Partida da golf davaunt l'hotel Kulm a San Murezzan, l'an 1923.
Datoteca:Pferderennen St.Moritz 1930-35.jpg|Cuorsa da chavagls sül lej da San Murezzan (1930–35).
Datoteca:Skitourenfahrer auf dem Morterartschgletscher 1935.jpg|Tura da skis sül vadret da Morteratsch, 1935.
</gallery>Eir üsaunzas scu il [[Chalandamarz]] e la [[Schlitteda]] e la vita da las societeds e lur festas sun gnidas documentedas cun fotografias. La papeteria, chi tuochaiva tiers a la chesa editura «Engadin Press» expuonaiva las ouvras fotograficas in sia vaidrina e las vendaiva.<ref name=":2" />
Ün motiv pupuler d'eiran iffaunts. I do fotografias dals iffaunts dal prinzi taliaun davaunt l'[[hotel Palace]], i do purtrets dad infaunts in scoula, our da chesas d'iffaunts, our da champ da vacanzas ed eir purtrets d'iffaunts da purs muntagnards in lur vita da minchadi. A partir da l'an 1921 ho la chesa editura «Engadin Press» impü mno ün atelier da fotografia egen, inua cha s'ho traunter oter fat purtrets da passaports.<ref name=":2" /><gallery heights="160" mode="packed">
Datoteca:Engadin-Chalandamarz-1945.jpg|Chalandamarz, 1945.
Datoteca:Jassen-Engadin-1890.jpg|Homens chi faun il jass, 1890.
Datoteca:Engadin-Säumer-1910-1920.jpg|Chavallers (1910–1920).
</gallery>
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
dhdgcozl0p5jy98oxf1k352ulvjb81u
174576
174574
2026-10-04T15:54:38Z
Bild-Sprache
22665
174576
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Pontresina Winter 1925.jpg|miniatura|Puntraschigna, 1925. Fotografia da l'archiv chesa editura «Engadin Press».]]
La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs. Lur archiv cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü la fotografia, chi d'eira ün nouv medium in quel temp. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, avraiva üna papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
'''Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter'''
A partir da la mited dals ans 1890 ho la cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in [[Engiadina|Engiadin'Ota]]. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualited per stamper purtrets, ma na per text. Quist nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press» d'eira üna da las prümas stamparias spezialiseda sün cartulinas. Fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours elavuraivan il purtret cun sia tipografia per la cartulina.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
===== Stampas per export =====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
'''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais'''
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
'''L'impraisa'''
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la Bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels, Ulrich Bachmann, restaiva per pü lönch, nempe per 41 ans. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang, chi lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a la stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a [[Berna]] per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al [[Chantun Grischun|Grischun]], chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
'''Fotografias e lur motivs'''
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinisme, l'ir cul [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina|bob]], il skeleton ed ils patins. La revista «[[Engadin Express & Alpine Post]]» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs. Il motiv centrel da las fotografias d'alpinists nu d'eiran las alps, diapersè la prestaziun dals sporitists, perche cha nu's po localiser adüna il lö. Il fotografer svess d'eira da quel temp tecnicamaing auncha da fer cun bgera lavur, da purter l'equipamaint ed sia tecnica pretensiusa.<ref name=":2" /> <gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Golfpartei vor dem Hotel Kulm St.Moritz 1923.png|Partida da golf davaunt l'hotel Kulm a San Murezzan, l'an 1923.
Datoteca:Pferderennen St.Moritz 1930-35.jpg|Cuorsa da chavagls sül lej da San Murezzan (1930–35).
Datoteca:Skitourenfahrer auf dem Morterartschgletscher 1935.jpg|Tura da skis sül vadret da Morteratsch, 1935.
</gallery>Eir üsaunzas scu il [[Chalandamarz]] e la [[Schlitteda]] e la vita da las societeds e lur festas sun gnidas documentedas cun fotografias. La papeteria, chi tuochaiva tiers a la chesa editura «Engadin Press» expuonaiva las ouvras fotograficas in sia vaidrina e las vendaiva.<ref name=":2" />
Ün motiv pupuler d'eiran iffaunts. I do fotografias dals iffaunts dal prinzi taliaun davaunt l'[[hotel Palace]], i do purtrets dad infaunts in scoula, our da chesas d'iffaunts, our da champ da vacanzas ed eir purtrets d'iffaunts da purs muntagnards in lur vita da minchadi. A partir da l'an 1921 ho la chesa editura «Engadin Press» impü mno ün atelier da fotografia egen, inua cha s'ho traunter oter fat purtrets da passaports.<ref name=":2" /><gallery heights="160" mode="packed">
Datoteca:Engadin-Chalandamarz-1945.jpg|Chalandamarz, 1945.
Datoteca:Jassen-Engadin-1890.jpg|Homens chi faun il jass, 1890.
Datoteca:Engadin-Säumer-1910-1920.jpg|Chavallers (1910–1920).
</gallery>
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
pyw5e4gbyg6pkwjw58cg9ki841dtmzt
174577
174576
2026-10-04T15:56:06Z
Bild-Sprache
22665
174577
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Pontresina Winter 1925.jpg|miniatura|Puntraschigna, 1925. Fotografia da l'archiv chesa editura «Engadin Press».]]
La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs. Lur archiv cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü la fotografia, chi d'eira ün nouv medium in quel temp. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, avraiva üna papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
'''Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter'''
A partir da la mited dals ans 1890 ho la cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in [[Engiadina|Engiadin'Ota]]. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualited per stamper purtrets, ma na per text. Quist nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press» d'eira üna da las prümas stamparias spezialiseda sün cartulinas. Fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours elavuraivan il purtret cun sia tipografia per la cartulina.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
===== Stampas per export =====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
'''Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais'''
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
'''L'impraisa'''
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la Bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels, Ulrich Bachmann, restaiva per pü lönch, nempe per 41 ans. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang, chi lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a la stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a [[Berna]] per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al [[Chantun Grischun|Grischun]], chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
'''Fotografias e lur motivs'''
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinisme, l'ir cul [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina|bob]], il skeleton ed ils patins. La revista «[[Engadin Express & Alpine Post]]» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs. Il motiv centrel da las fotografias d'alpinists nu d'eiran las alps, diapersè la prestaziun dals sporitists, perche cha nu's po localiser adüna il lö. Il fotografer svess d'eira da quel temp tecnicamaing auncha da fer cun bgera lavur, da purter l'equipamaint ed sia tecnica pretensiusa.<ref name=":2" /> <gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Golfpartei vor dem Hotel Kulm St.Moritz 1923.png|Partida da golf davaunt l'hotel Kulm a San Murezzan, l'an 1923.
Datoteca:Pferderennen St.Moritz 1930-35.jpg|Cuorsa da chavagls sül lej da San Murezzan (1930–35).
Datoteca:Skitourenfahrer auf dem Morterartschgletscher 1935.jpg|Tura da skis sül vadret da Morteratsch, 1935.
</gallery>Eir üsaunzas scu il [[Chalandamarz]] e la [[Schlitteda]] e la vita da las societeds e lur festas sun gnidas documentedas cun fotografias. La papeteria, chi tuochaiva tiers a la chesa editura «Engadin Press» expuonaiva las ouvras fotograficas in sia vaidrina e las vendaiva.<ref name=":2" />
Ün motiv pupuler d'eiran iffaunts. I do fotografias dals iffaunts dal prinzi taliaun davaunt l'[[hotel Palace]], i do purtrets dad infaunts in scoula, our da chesas d'iffaunts, our da champ da vacanzas ed eir purtrets d'iffaunts da purs muntagnards in lur vita da minchadi. A partir da l'an 1921 ho la chesa editura «Engadin Press» impü mno ün atelier da fotografia egen, inua cha s'ho traunter oter fat purtrets da passaports.<ref name=":2" /><gallery heights="160" mode="packed">
Datoteca:Engadin-Chalandamarz-1945.jpg|Chalandamarz, 1945.
Datoteca:Jassen-Engadin-1890.jpg|Homens chi faun il jass, 1890.
Datoteca:Engadin-Säumer-1910-1920.jpg|Chavallers (1910–1920).
</gallery>
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Engiadin'Ota]]
jrvslfd9fogg7nyii9w2jgoj94o3rp2
174580
174577
2026-10-04T16:02:40Z
Bild-Sprache
22665
174580
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Pontresina Winter 1925.jpg|miniatura|Puntraschigna, 1925. Fotografia da l'archiv chesa editura «Engadin Press».]]
La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs. Lur archiv cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü la fotografia, chi d'eira ün nouv medium in quel temp. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, avraiva üna papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
==== Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter ====
A partir da la mited dals ans 1890 ho la cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in [[Engiadina|Engiadin'Ota]]. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualited per stamper purtrets, ma na per text. Quist nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press» d'eira üna da las prümas stamparias spezialiseda sün cartulinas. Fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours elavuraivan il purtret cun sia tipografia per la cartulina.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
==== Stampas per export ====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
==== Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais ====
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
==== L'impraisa ====
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la Bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels, Ulrich Bachmann, restaiva per pü lönch, nempe per 41 ans. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang, chi lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a la stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a [[Berna]] per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al [[Chantun Grischun|Grischun]], chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
=== Fotografias e lur motivs ===
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinisme, l'ir cul [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina|bob]], il skeleton ed ils patins. La revista «[[Engadin Express & Alpine Post]]» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs. Il motiv centrel da las fotografias d'alpinists nu d'eiran las alps, diapersè la prestaziun dals sporitists, perche cha nu's po localiser adüna il lö. Il fotografer svess d'eira da quel temp tecnicamaing auncha da fer cun bgera lavur, da purter l'equipamaint ed sia tecnica pretensiusa.<ref name=":2" /> <gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Golfpartei vor dem Hotel Kulm St.Moritz 1923.png|Partida da golf davaunt l'hotel Kulm a San Murezzan, l'an 1923.
Datoteca:Pferderennen St.Moritz 1930-35.jpg|Cuorsa da chavagls sül lej da San Murezzan (1930–35).
Datoteca:Skitourenfahrer auf dem Morterartschgletscher 1935.jpg|Tura da skis sül vadret da Morteratsch, 1935.
</gallery>Eir üsaunzas scu il [[Chalandamarz]] e la [[Schlitteda]] e la vita da las societeds e lur festas sun gnidas documentedas cun fotografias. La papeteria, chi tuochaiva tiers a la chesa editura «Engadin Press» expuonaiva las ouvras fotograficas in sia vaidrina e las vendaiva.<ref name=":2" />
Ün motiv pupuler d'eiran iffaunts. I do fotografias dals iffaunts dal prinzi taliaun davaunt l'[[hotel Palace]], i do purtrets dad infaunts in scoula, our da chesas d'iffaunts, our da champ da vacanzas ed eir purtrets d'iffaunts da purs muntagnards in lur vita da minchadi. A partir da l'an 1921 ho la chesa editura «Engadin Press» impü mno ün atelier da fotografia egen, inua cha s'ho traunter oter fat purtrets da passaports.<ref name=":2" /><gallery heights="160" mode="packed">
Datoteca:Engadin-Chalandamarz-1945.jpg|Chalandamarz, 1945.
Datoteca:Jassen-Engadin-1890.jpg|Homens chi faun il jass, 1890.
Datoteca:Engadin-Säumer-1910-1920.jpg|Chavallers (1910–1920).
</gallery>
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Engiadin'Ota]]
apfj8qioigj63l3dzy87nej4ulyeo0s
174581
174580
2026-10-04T16:03:08Z
Bild-Sprache
22665
/* Fotografias e lur motivs */
174581
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Pontresina Winter 1925.jpg|miniatura|Puntraschigna, 1925. Fotografia da l'archiv chesa editura «Engadin Press».]]
La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs. Lur archiv cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü la fotografia, chi d'eira ün nouv medium in quel temp. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, avraiva üna papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
==== Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter ====
A partir da la mited dals ans 1890 ho la cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in [[Engiadina|Engiadin'Ota]]. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualited per stamper purtrets, ma na per text. Quist nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press» d'eira üna da las prümas stamparias spezialiseda sün cartulinas. Fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours elavuraivan il purtret cun sia tipografia per la cartulina.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
==== Stampas per export ====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
==== Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais ====
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
==== L'impraisa ====
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la Bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels, Ulrich Bachmann, restaiva per pü lönch, nempe per 41 ans. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang, chi lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a la stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a [[Berna]] per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al [[Chantun Grischun|Grischun]], chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
=== Fotografias e lur motivs ===
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinisme, l'ir cul [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina|bob]], il skeleton ed ils patins. La revista «[[Engadin Express & Alpine Post]]» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs. Il motiv centrel da las fotografias d'alpinists nu d'eiran las alps, diapersè la prestaziun dals sporitists, perche cha nu's po localiser adüna il lö. Il fotografer svess d'eira da quel temp tecnicamaing auncha da fer cun bgera lavur, da purter l'equipamaint ed sia tecnica pretensiusa.<ref name=":2" /> <gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Golfpartei vor dem Hotel Kulm St.Moritz 1923.png|Partida da golf davaunt l'hotel Kulm a San Murezzan, l'an 1923.
Datoteca:Pferderennen St.Moritz 1930-35.jpg|Cuorsa da chavagls sül lej da San Murezzan (1930–35).
Datoteca:Skitourenfahrer auf dem Morterartschgletscher 1935.jpg|Tura da skis sül vadret da Morteratsch, 1935.
</gallery>Eir üsaunzas scu il [[Chalandamarz]] e la [[Schlitteda]] e la vita da las societeds e lur festas sun gnidas documentedas cun fotografias. La papeteria, chi tuochaiva tiers a la chesa editura «Engadin Press» expuonaiva las ouvras fotograficas in sia vaidrina e las vendaiva.<ref name=":2" />
Ün motiv pupuler d'eiran iffaunts. I do fotografias dals iffaunts dal prinzi taliaun davaunt l'[[hotel Palace]], i do purtrets dad infaunts in scoula, our da chesas d'iffaunts, our da champ da vacanzas ed eir purtrets d'iffaunts da purs muntagnards in lur vita da minchadi. A partir da l'an 1921 ho la chesa editura «Engadin Press» impü mno ün atelier da fotografia egen, inua cha s'ho traunter oter fat purtrets da passaports.<ref name=":2" /><gallery heights="160" mode="packed">
Datoteca:Engadin-Chalandamarz-1945.jpg|Chalandamarz, 1945.
Datoteca:Jassen-Engadin-1890.jpg|Homens chi faun il jass, 1890.
Datoteca:Engadin-Säumer-1910-1920.jpg|Chavallers (1910–1920).
</gallery>
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Engiadin'Ota]]
ayoxlcag7rsg2auyudfhjtizuv8xvbt
174582
174581
2026-10-04T16:06:59Z
Bild-Sprache
22665
174582
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Pontresina Winter 1925.jpg|miniatura|Puntraschigna, 1925. Fotografia da l'archiv chesa editura «Engadin Press».]]
La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs. Lur archiv cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü la fotografia, chi d'eira ün nouv medium in quel temp. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, avraiva üna papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
==== Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter ====
A partir da la mited dals ans 1890 ho la cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in [[Engiadina|Engiadin'Ota]]. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualited per stamper purtrets, ma na per text. Quist nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press» d'eira üna da las prümas stamparias spezialiseda sün cartulinas. Fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours elavuraivan il purtret cun sia tipografia per la cartulina.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
==== Stampas per export ====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
==== Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais ====
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
==== L'impraisa ====
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la Bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels, Ulrich Bachmann, restaiva per pü lönch, nempe per 41 ans. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang, chi lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a la stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a [[Berna]] per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al [[Chantun Grischun|Grischun]], chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
=== Fotografias e lur motivs ===
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinisme, l'ir cul [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina|bob]], il skeleton ed ils patins. La revista «[[Engadin Express & Alpine Post]]» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs. Il motiv centrel da las fotografias d'alpinists nu d'eiran las alps, diapersè la prestaziun dals sporitists, perche cha nu's po localiser adüna il lö. Il fotografer svess d'eira da quel temp tecnicamaing auncha da fer cun bgera lavur, da purter l'equipamaint ed sia tecnica pretensiusa.<ref name=":2" /> <gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Golfpartei vor dem Hotel Kulm St.Moritz 1923.png|Partida da golf davaunt l'hotel Kulm a San Murezzan, l'an 1923.
Datoteca:Pferderennen St.Moritz 1930-35.jpg|Cuorsa da chavagls sül lej da San Murezzan (1930–35).
Datoteca:Skitourenfahrer auf dem Morterartschgletscher 1935.jpg|Tura da skis sül vadret da Morteratsch, 1935.
</gallery>Eir üsaunzas scu il [[Chalandamarz]] e la [[Schlitteda]] e la vita da las societeds e lur festas sun gnidas documentedas cun fotografias. La papeteria, chi tuochaiva tiers a la chesa editura «Engadin Press» expuonaiva las ouvras fotograficas in sia vaidrina e las vendaiva.<ref name=":2" />
Ün motiv pupuler d'eiran iffaunts. I do fotografias dals iffaunts dal prinzi taliaun davaunt l'[[hotel Palace]], i do purtrets dad infaunts in scoula, our da chesas d'iffaunts, our da champ da vacanzas ed eir purtrets d'iffaunts da purs muntagnards in lur vita da minchadi. A partir da l'an 1921 ho la chesa editura «Engadin Press» impü mno ün atelier da fotografia egen, inua cha s'ho traunter oter fat purtrets da passaports.<ref name=":2" /><gallery heights="160" mode="packed">
Datoteca:Engadin-Chalandamarz-1945.jpg|Chalandamarz, 1945.
Datoteca:Jassen-Engadin-1890.jpg|Homens chi faun il jass, 1890.
Datoteca:Engadin-Säumer-1910-1920.jpg|Chavallers (1910–1920).
</gallery>
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Engiadin'Ota]]
[[Categoria:Interpresas da la Svizra]]
q1od6e01fa6uyc59iy485ltlb0ded6j
174588
174582
2026-10-04T16:25:38Z
Bild-Sprache
22665
/* Indicaziuns da funtaunas */
174588
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Pontresina Winter 1925.jpg|miniatura|Puntraschigna, 1925. Fotografia da l'archiv chesa editura «Engadin Press».]]
La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs. Lur archiv cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü la fotografia, chi d'eira ün nouv medium in quel temp. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, avraiva üna papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
==== Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter ====
A partir da la mited dals ans 1890 ho la cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in [[Engiadina|Engiadin'Ota]]. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualited per stamper purtrets, ma na per text. Quist nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press» d'eira üna da las prümas stamparias spezialiseda sün cartulinas. Fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours elavuraivan il purtret cun sia tipografia per la cartulina.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
==== Stampas per export ====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
==== Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais ====
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
==== L'impraisa ====
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la Bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels, Ulrich Bachmann, restaiva per pü lönch, nempe per 41 ans. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang, chi lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a la stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a [[Berna]] per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al [[Chantun Grischun|Grischun]], chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
=== Fotografias e lur motivs ===
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinisme, l'ir cul [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina|bob]], il skeleton ed ils patins. La revista «[[Engadin Express & Alpine Post]]» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs. Il motiv centrel da las fotografias d'alpinists nu d'eiran las alps, diapersè la prestaziun dals sporitists, perche cha nu's po localiser adüna il lö. Il fotografer svess d'eira da quel temp tecnicamaing auncha da fer cun bgera lavur, da purter l'equipamaint ed sia tecnica pretensiusa.<ref name=":2" /> <gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Golfpartei vor dem Hotel Kulm St.Moritz 1923.png|Partida da golf davaunt l'hotel Kulm a San Murezzan, l'an 1923.
Datoteca:Pferderennen St.Moritz 1930-35.jpg|Cuorsa da chavagls sül lej da San Murezzan (1930–35).
Datoteca:Skitourenfahrer auf dem Morterartschgletscher 1935.jpg|Tura da skis sül vadret da Morteratsch, 1935.
</gallery>Eir üsaunzas scu il [[Chalandamarz]] e la [[Schlitteda]] e la vita da las societeds e lur festas sun gnidas documentedas cun fotografias. La papeteria, chi tuochaiva tiers a la chesa editura «Engadin Press» expuonaiva las ouvras fotograficas in sia vaidrina e las vendaiva.<ref name=":2" />
Ün motiv pupuler d'eiran iffaunts. I do fotografias dals iffaunts dal prinzi taliaun davaunt l'[[hotel Palace]], i do purtrets dad infaunts in scoula, our da chesas d'iffaunts, our da champ da vacanzas ed eir purtrets d'iffaunts da purs muntagnards in lur vita da minchadi. A partir da l'an 1921 ho la chesa editura «Engadin Press» impü mno ün atelier da fotografia egen, inua cha s'ho traunter oter fat purtrets da passaports.<ref name=":2" /><gallery heights="160" mode="packed">
Datoteca:Engadin-Chalandamarz-1945.jpg|Chalandamarz, 1945.
Datoteca:Jassen-Engadin-1890.jpg|Homens chi faun il jass, 1890.
Datoteca:Engadin-Säumer-1910-1920.jpg|Chavallers (1910–1920).
</gallery>
== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Engadin Press}}
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Engiadin'Ota]]
[[Categoria:Interpresas da la Svizra]]
a1v05nw6ape5iqltsdl6ln8c562sv50
174589
174588
2026-10-04T16:28:11Z
Bild-Sprache
22665
/* Colliaziuns */
174589
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Pontresina Winter 1925.jpg|miniatura|Puntraschigna, 1925. Fotografia da l'archiv chesa editura «Engadin Press».]]
La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs. Lur archiv cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü la fotografia, chi d'eira ün nouv medium in quel temp. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, avraiva üna papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
==== Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter ====
A partir da la mited dals ans 1890 ho la cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in [[Engiadina|Engiadin'Ota]]. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualited per stamper purtrets, ma na per text. Quist nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press» d'eira üna da las prümas stamparias spezialiseda sün cartulinas. Fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours elavuraivan il purtret cun sia tipografia per la cartulina.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
==== Stampas per export ====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
==== Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais ====
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
==== L'impraisa ====
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la Bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels, Ulrich Bachmann, restaiva per pü lönch, nempe per 41 ans. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang, chi lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a la stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
== Ouvras e fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a [[Berna]] per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al [[Chantun Grischun|Grischun]], chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
=== Fotografias e lur motivs ===
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinisme, l'ir cul [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina|bob]], il skeleton ed ils patins. La revista «[[Engadin Express & Alpine Post]]» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs. Il motiv centrel da las fotografias d'alpinists nu d'eiran las alps, diapersè la prestaziun dals sporitists, perche cha nu's po localiser adüna il lö. Il fotografer svess d'eira da quel temp tecnicamaing auncha da fer cun bgera lavur, da purter l'equipamaint ed sia tecnica pretensiusa.<ref name=":2" /> <gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Golfpartei vor dem Hotel Kulm St.Moritz 1923.png|Partida da golf davaunt l'hotel Kulm a San Murezzan, l'an 1923.
Datoteca:Pferderennen St.Moritz 1930-35.jpg|Cuorsa da chavagls sül lej da San Murezzan (1930–35).
Datoteca:Skitourenfahrer auf dem Morterartschgletscher 1935.jpg|Tura da skis sül vadret da Morteratsch, 1935.
</gallery>Eir üsaunzas scu il [[Chalandamarz]] e la [[Schlitteda]] e la vita da las societeds e lur festas sun gnidas documentedas cun fotografias. La papeteria, chi tuochaiva tiers a la chesa editura «Engadin Press» expuonaiva las ouvras fotograficas in sia vaidrina e las vendaiva.<ref name=":2" />
Ün motiv pupuler d'eiran iffaunts. I do fotografias dals iffaunts dal prinzi taliaun davaunt l'[[hotel Palace]], i do purtrets dad infaunts in scoula, our da chesas d'iffaunts, our da champ da vacanzas ed eir purtrets d'iffaunts da purs muntagnards in lur vita da minchadi. A partir da l'an 1921 ho la chesa editura «Engadin Press» impü mno ün atelier da fotografia egen, inua cha s'ho traunter oter fat purtrets da passaports.<ref name=":2" /><gallery heights="160" mode="packed">
Datoteca:Engadin-Chalandamarz-1945.jpg|Chalandamarz, 1945.
Datoteca:Jassen-Engadin-1890.jpg|Homens chi faun il jass, 1890.
Datoteca:Engadin-Säumer-1910-1920.jpg|Chavallers (1910–1920).
</gallery>
== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Engadin Press|Engadin Press|puter}}
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Engiadin'Ota]]
[[Categoria:Interpresas da la Svizra]]
mhobaje5z5924ym6pgwndeogo8co0sk
174591
174589
2026-10-04T16:31:03Z
Bild-Sprache
22665
/* Ouvras e fotografias */
174591
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Pontresina Winter 1925.jpg|miniatura|Puntraschigna, 1925. Fotografia da l'archiv chesa editura «Engadin Press».]]
La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs. Lur archiv cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü la fotografia, chi d'eira ün nouv medium in quel temp. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, avraiva üna papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
==== Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter ====
A partir da la mited dals ans 1890 ho la cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in [[Engiadina|Engiadin'Ota]]. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualited per stamper purtrets, ma na per text. Quist nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press» d'eira üna da las prümas stamparias spezialiseda sün cartulinas. Fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours elavuraivan il purtret cun sia tipografia per la cartulina.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
==== Stampas per export ====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
==== Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais ====
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
==== L'impraisa ====
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la Bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels, Ulrich Bachmann, restaiva per pü lönch, nempe per 41 ans. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang, chi lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a la stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
== Fotografias ==
=== L'inventar da fotografias ===
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a [[Berna]] per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al [[Chantun Grischun|Grischun]], chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
=== Fotografias e lur motivs ===
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinisme, l'ir cul [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina|bob]], il skeleton ed ils patins. La revista «[[Engadin Express & Alpine Post]]» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs. Il motiv centrel da las fotografias d'alpinists nu d'eiran las alps, diapersè la prestaziun dals sporitists, perche cha nu's po localiser adüna il lö. Il fotografer svess d'eira da quel temp tecnicamaing auncha da fer cun bgera lavur, da purter l'equipamaint ed sia tecnica pretensiusa.<ref name=":2" /> <gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Golfpartei vor dem Hotel Kulm St.Moritz 1923.png|Partida da golf davaunt l'hotel Kulm a San Murezzan, l'an 1923.
Datoteca:Pferderennen St.Moritz 1930-35.jpg|Cuorsa da chavagls sül lej da San Murezzan (1930–35).
Datoteca:Skitourenfahrer auf dem Morterartschgletscher 1935.jpg|Tura da skis sül vadret da Morteratsch, 1935.
</gallery>Eir üsaunzas scu il [[Chalandamarz]] e la [[Schlitteda]] e la vita da las societeds e lur festas sun gnidas documentedas cun fotografias. La papeteria, chi tuochaiva tiers a la chesa editura «Engadin Press» expuonaiva las ouvras fotograficas in sia vaidrina e las vendaiva.<ref name=":2" />
Ün motiv pupuler d'eiran iffaunts. I do fotografias dals iffaunts dal prinzi taliaun davaunt l'[[hotel Palace]], i do purtrets dad infaunts in scoula, our da chesas d'iffaunts, our da champ da vacanzas ed eir purtrets d'iffaunts da purs muntagnards in lur vita da minchadi. A partir da l'an 1921 ho la chesa editura «Engadin Press» impü mno ün atelier da fotografia egen, inua cha s'ho traunter oter fat purtrets da passaports.<ref name=":2" /><gallery heights="160" mode="packed">
Datoteca:Engadin-Chalandamarz-1945.jpg|Chalandamarz, 1945.
Datoteca:Jassen-Engadin-1890.jpg|Homens chi faun il jass, 1890.
Datoteca:Engadin-Säumer-1910-1920.jpg|Chavallers (1910–1920).
</gallery>
== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Engadin Press|Engadin Press|puter}}
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Engiadin'Ota]]
[[Categoria:Interpresas da la Svizra]]
4wc3gqmfp5dd90qqhghqs7vpw960sf9
174592
174591
2026-10-04T16:31:32Z
Bild-Sprache
22665
/* Fotografias */
174592
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Pontresina Winter 1925.jpg|miniatura|Puntraschigna, 1925. Fotografia da l'archiv chesa editura «Engadin Press».]]
La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs. Lur archiv cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü la fotografia, chi d'eira ün nouv medium in quel temp. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, avraiva üna papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
==== Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter ====
A partir da la mited dals ans 1890 ho la cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in [[Engiadina|Engiadin'Ota]]. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualited per stamper purtrets, ma na per text. Quist nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press» d'eira üna da las prümas stamparias spezialiseda sün cartulinas. Fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours elavuraivan il purtret cun sia tipografia per la cartulina.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
==== Stampas per export ====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
==== Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais ====
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
==== L'impraisa ====
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la Bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels, Ulrich Bachmann, restaiva per pü lönch, nempe per 41 ans. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang, chi lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a la stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
== L'inventar da fotografias ==
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a [[Berna]] per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al [[Chantun Grischun|Grischun]], chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
=== Fotografias e lur motivs ===
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinisme, l'ir cul [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina|bob]], il skeleton ed ils patins. La revista «[[Engadin Express & Alpine Post]]» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs. Il motiv centrel da las fotografias d'alpinists nu d'eiran las alps, diapersè la prestaziun dals sporitists, perche cha nu's po localiser adüna il lö. Il fotografer svess d'eira da quel temp tecnicamaing auncha da fer cun bgera lavur, da purter l'equipamaint ed sia tecnica pretensiusa.<ref name=":2" /> <gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Golfpartei vor dem Hotel Kulm St.Moritz 1923.png|Partida da golf davaunt l'hotel Kulm a San Murezzan, l'an 1923.
Datoteca:Pferderennen St.Moritz 1930-35.jpg|Cuorsa da chavagls sül lej da San Murezzan (1930–35).
Datoteca:Skitourenfahrer auf dem Morterartschgletscher 1935.jpg|Tura da skis sül vadret da Morteratsch, 1935.
</gallery>Eir üsaunzas scu il [[Chalandamarz]] e la [[Schlitteda]] e la vita da las societeds e lur festas sun gnidas documentedas cun fotografias. La papeteria, chi tuochaiva tiers a la chesa editura «Engadin Press» expuonaiva las ouvras fotograficas in sia vaidrina e las vendaiva.<ref name=":2" />
Ün motiv pupuler d'eiran iffaunts. I do fotografias dals iffaunts dal prinzi taliaun davaunt l'[[hotel Palace]], i do purtrets dad infaunts in scoula, our da chesas d'iffaunts, our da champ da vacanzas ed eir purtrets d'iffaunts da purs muntagnards in lur vita da minchadi. A partir da l'an 1921 ho la chesa editura «Engadin Press» impü mno ün atelier da fotografia egen, inua cha s'ho traunter oter fat purtrets da passaports.<ref name=":2" /><gallery heights="160" mode="packed">
Datoteca:Engadin-Chalandamarz-1945.jpg|Chalandamarz, 1945.
Datoteca:Jassen-Engadin-1890.jpg|Homens chi faun il jass, 1890.
Datoteca:Engadin-Säumer-1910-1920.jpg|Chavallers (1910–1920).
</gallery>
== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Engadin Press|Engadin Press|puter}}
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Engiadin'Ota]]
[[Categoria:Interpresas da la Svizra]]
2g3rlwr0gp7dbgcfesyyk422d6si704
174593
174592
2026-10-04T16:32:07Z
Bild-Sprache
22665
/* L'inventar da fotografias */
174593
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Pontresina Winter 1925.jpg|miniatura|Puntraschigna, 1925. Fotografia da l'archiv chesa editura «Engadin Press».]]
La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs. Lur archiv cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü la fotografia, chi d'eira ün nouv medium in quel temp. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner (1901) surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, avraiva üna papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
==== Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter ====
A partir da la mited dals ans 1890 ho la cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in [[Engiadina|Engiadin'Ota]]. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualited per stamper purtrets, ma na per text. Quist nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press» d'eira üna da las prümas stamparias spezialiseda sün cartulinas. Fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours elavuraivan il purtret cun sia tipografia per la cartulina.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
==== Stampas per export ====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
==== Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais ====
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
==== L'impraisa ====
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la Bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels, Ulrich Bachmann, restaiva per pü lönch, nempe per 41 ans. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang, chi lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a la stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
== L'archiv da fotografias ==
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a [[Berna]] per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al [[Chantun Grischun|Grischun]], chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
=== Fotografias e lur motivs ===
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinisme, l'ir cul [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina|bob]], il skeleton ed ils patins. La revista «[[Engadin Express & Alpine Post]]» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs. Il motiv centrel da las fotografias d'alpinists nu d'eiran las alps, diapersè la prestaziun dals sporitists, perche cha nu's po localiser adüna il lö. Il fotografer svess d'eira da quel temp tecnicamaing auncha da fer cun bgera lavur, da purter l'equipamaint ed sia tecnica pretensiusa.<ref name=":2" /> <gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Golfpartei vor dem Hotel Kulm St.Moritz 1923.png|Partida da golf davaunt l'hotel Kulm a San Murezzan, l'an 1923.
Datoteca:Pferderennen St.Moritz 1930-35.jpg|Cuorsa da chavagls sül lej da San Murezzan (1930–35).
Datoteca:Skitourenfahrer auf dem Morterartschgletscher 1935.jpg|Tura da skis sül vadret da Morteratsch, 1935.
</gallery>Eir üsaunzas scu il [[Chalandamarz]] e la [[Schlitteda]] e la vita da las societeds e lur festas sun gnidas documentedas cun fotografias. La papeteria, chi tuochaiva tiers a la chesa editura «Engadin Press» expuonaiva las ouvras fotograficas in sia vaidrina e las vendaiva.<ref name=":2" />
Ün motiv pupuler d'eiran iffaunts. I do fotografias dals iffaunts dal prinzi taliaun davaunt l'[[hotel Palace]], i do purtrets dad infaunts in scoula, our da chesas d'iffaunts, our da champ da vacanzas ed eir purtrets d'iffaunts da purs muntagnards in lur vita da minchadi. A partir da l'an 1921 ho la chesa editura «Engadin Press» impü mno ün atelier da fotografia egen, inua cha s'ho traunter oter fat purtrets da passaports.<ref name=":2" /><gallery heights="160" mode="packed">
Datoteca:Engadin-Chalandamarz-1945.jpg|Chalandamarz, 1945.
Datoteca:Jassen-Engadin-1890.jpg|Homens chi faun il jass, 1890.
Datoteca:Engadin-Säumer-1910-1920.jpg|Chavallers (1910–1920).
</gallery>
== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Engadin Press|Engadin Press|puter}}
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Engiadin'Ota]]
[[Categoria:Interpresas da la Svizra]]
anp02obe14lf63orewambvo1fsheudr
174610
174593
2026-10-04T21:09:59Z
Bild-Sprache
22665
/* Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter */
174610
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Pontresina Winter 1925.jpg|miniatura|Puntraschigna, 1925. Fotografia da l'archiv chesa editura «Engadin Press».]]
La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs. Lur archiv cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü la fotografia, chi d'eira ün nouv medium in quel temp. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, l'an 1901, surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, avriva üna papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
==== Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter ====
A partir da la mited dals ans 1890 ho la cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in [[Engiadina|Engiadin'Ota]]. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' las qualited per stamper purtrets, ma na per text. Quist nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press» d'eira üna da las prümas stamparias spezialiseda sün cartulinas. Fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours elavuraivan il purtret cun sia tipografia per la cartulina.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
==== Stampas per export ====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
==== Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais ====
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
==== L'impraisa ====
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la Bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels, Ulrich Bachmann, restaiva per pü lönch, nempe per 41 ans. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang, chi lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a la stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
== L'archiv da fotografias ==
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a [[Berna]] per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al [[Chantun Grischun|Grischun]], chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
=== Fotografias e lur motivs ===
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinisme, l'ir cul [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina|bob]], il skeleton ed ils patins. La revista «[[Engadin Express & Alpine Post]]» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs. Il motiv centrel da las fotografias d'alpinists nu d'eiran las alps, diapersè la prestaziun dals sporitists, perche cha nu's po localiser adüna il lö. Il fotografer svess d'eira da quel temp tecnicamaing auncha da fer cun bgera lavur, da purter l'equipamaint ed sia tecnica pretensiusa.<ref name=":2" /> <gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Golfpartei vor dem Hotel Kulm St.Moritz 1923.png|Partida da golf davaunt l'hotel Kulm a San Murezzan, l'an 1923.
Datoteca:Pferderennen St.Moritz 1930-35.jpg|Cuorsa da chavagls sül lej da San Murezzan (1930–35).
Datoteca:Skitourenfahrer auf dem Morterartschgletscher 1935.jpg|Tura da skis sül vadret da Morteratsch, 1935.
</gallery>Eir üsaunzas scu il [[Chalandamarz]] e la [[Schlitteda]] e la vita da las societeds e lur festas sun gnidas documentedas cun fotografias. La papeteria, chi tuochaiva tiers a la chesa editura «Engadin Press» expuonaiva las ouvras fotograficas in sia vaidrina e las vendaiva.<ref name=":2" />
Ün motiv pupuler d'eiran iffaunts. I do fotografias dals iffaunts dal prinzi taliaun davaunt l'[[hotel Palace]], i do purtrets dad infaunts in scoula, our da chesas d'iffaunts, our da champ da vacanzas ed eir purtrets d'iffaunts da purs muntagnards in lur vita da minchadi. A partir da l'an 1921 ho la chesa editura «Engadin Press» impü mno ün atelier da fotografia egen, inua cha s'ho traunter oter fat purtrets da passaports.<ref name=":2" /><gallery heights="160" mode="packed">
Datoteca:Engadin-Chalandamarz-1945.jpg|Chalandamarz, 1945.
Datoteca:Jassen-Engadin-1890.jpg|Homens chi faun il jass, 1890.
Datoteca:Engadin-Säumer-1910-1920.jpg|Chavallers (1910–1920).
</gallery>
== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Engadin Press|Engadin Press|puter}}
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Engiadin'Ota]]
[[Categoria:Interpresas da la Svizra]]
6c5u2vczd7dggqk6jz6xg1gdzmiqf48
174611
174610
2026-10-04T21:15:40Z
Bild-Sprache
22665
/* Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter */
174611
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Pontresina Winter 1925.jpg|miniatura|Puntraschigna, 1925. Fotografia da l'archiv chesa editura «Engadin Press».]]
La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs. Lur archiv cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü la fotografia, chi d'eira ün nouv medium in quel temp. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, l'an 1901, surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, avriva üna papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
==== Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter ====
A partir da la mited dals ans 1890 ho la cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in [[Engiadina|Engiadin'Ota]]. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' la qualited per stamper purtrets, ma na per text. Quist nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press» d'eira üna da las prümas stamparias spezialisedas sün cartulinas e per quellas collavuraivan differents misteris: ils fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
==== Stampas per export ====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – squitscher minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas vaiva la chesa editura «Engadin Press» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press». Duos dis zieva quista scuvierta s'ho il fotograf inscuntro a [[Turitg|Turich]] cun Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, ed ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]], scu eir cudedeschs.<ref name=":1" />
==== Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais ====
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
==== L'impraisa ====
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la Bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels, Ulrich Bachmann, restaiva per pü lönch, nempe per 41 ans. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang, chi lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a la stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
== L'archiv da fotografias ==
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a [[Berna]] per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al [[Chantun Grischun|Grischun]], chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
=== Fotografias e lur motivs ===
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinisme, l'ir cul [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina|bob]], il skeleton ed ils patins. La revista «[[Engadin Express & Alpine Post]]» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs. Il motiv centrel da las fotografias d'alpinists nu d'eiran las alps, diapersè la prestaziun dals sporitists, perche cha nu's po localiser adüna il lö. Il fotografer svess d'eira da quel temp tecnicamaing auncha da fer cun bgera lavur, da purter l'equipamaint ed sia tecnica pretensiusa.<ref name=":2" /> <gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Golfpartei vor dem Hotel Kulm St.Moritz 1923.png|Partida da golf davaunt l'hotel Kulm a San Murezzan, l'an 1923.
Datoteca:Pferderennen St.Moritz 1930-35.jpg|Cuorsa da chavagls sül lej da San Murezzan (1930–35).
Datoteca:Skitourenfahrer auf dem Morterartschgletscher 1935.jpg|Tura da skis sül vadret da Morteratsch, 1935.
</gallery>Eir üsaunzas scu il [[Chalandamarz]] e la [[Schlitteda]] e la vita da las societeds e lur festas sun gnidas documentedas cun fotografias. La papeteria, chi tuochaiva tiers a la chesa editura «Engadin Press» expuonaiva las ouvras fotograficas in sia vaidrina e las vendaiva.<ref name=":2" />
Ün motiv pupuler d'eiran iffaunts. I do fotografias dals iffaunts dal prinzi taliaun davaunt l'[[hotel Palace]], i do purtrets dad infaunts in scoula, our da chesas d'iffaunts, our da champ da vacanzas ed eir purtrets d'iffaunts da purs muntagnards in lur vita da minchadi. A partir da l'an 1921 ho la chesa editura «Engadin Press» impü mno ün atelier da fotografia egen, inua cha s'ho traunter oter fat purtrets da passaports.<ref name=":2" /><gallery heights="160" mode="packed">
Datoteca:Engadin-Chalandamarz-1945.jpg|Chalandamarz, 1945.
Datoteca:Jassen-Engadin-1890.jpg|Homens chi faun il jass, 1890.
Datoteca:Engadin-Säumer-1910-1920.jpg|Chavallers (1910–1920).
</gallery>
== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Engadin Press|Engadin Press|puter}}
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Engiadin'Ota]]
[[Categoria:Interpresas da la Svizra]]
mqy63pvjgqlu65368f2sop5cjk1f2l7
174612
174611
2026-10-04T21:20:24Z
Bild-Sprache
22665
/* La chesa editura traunter 1950 fin 2008 */
174612
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Pontresina Winter 1925.jpg|miniatura|Puntraschigna, 1925. Fotografia da l'archiv chesa editura «Engadin Press».]]
La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs. Lur archiv cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü la fotografia, chi d'eira ün nouv medium in quel temp. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, l'an 1901, surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, avriva üna papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
==== Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter ====
A partir da la mited dals ans 1890 ho la cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in [[Engiadina|Engiadin'Ota]]. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' la qualited per stamper purtrets, ma na per text. Quist nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press» d'eira üna da las prümas stamparias spezialisedas sün cartulinas e per quellas collavuraivan differents misteris: ils fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
==== Stampas per export ====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – stamper minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas avaiva la chesa editura «Engadin Press» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press». Duos dis zieva quista scuvierta s'haun il fotograf e Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, inscuntro a [[Turitg|Turich]], inua il fotograf ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e sia chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]]. Ma eir cudeschs.<ref name=":1" />
==== Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais ====
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
==== L'impraisa ====
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira una rarited da quel temp, uschè cha stampaduors da la Germania e da la Bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels, Ulrich Bachmann, restaiva per pü lönch, nempe per 41 ans. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang, chi lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a la stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
== L'archiv da fotografias ==
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a [[Berna]] per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al [[Chantun Grischun|Grischun]], chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
=== Fotografias e lur motivs ===
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinisme, l'ir cul [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina|bob]], il skeleton ed ils patins. La revista «[[Engadin Express & Alpine Post]]» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs. Il motiv centrel da las fotografias d'alpinists nu d'eiran las alps, diapersè la prestaziun dals sporitists, perche cha nu's po localiser adüna il lö. Il fotografer svess d'eira da quel temp tecnicamaing auncha da fer cun bgera lavur, da purter l'equipamaint ed sia tecnica pretensiusa.<ref name=":2" /> <gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Golfpartei vor dem Hotel Kulm St.Moritz 1923.png|Partida da golf davaunt l'hotel Kulm a San Murezzan, l'an 1923.
Datoteca:Pferderennen St.Moritz 1930-35.jpg|Cuorsa da chavagls sül lej da San Murezzan (1930–35).
Datoteca:Skitourenfahrer auf dem Morterartschgletscher 1935.jpg|Tura da skis sül vadret da Morteratsch, 1935.
</gallery>Eir üsaunzas scu il [[Chalandamarz]] e la [[Schlitteda]] e la vita da las societeds e lur festas sun gnidas documentedas cun fotografias. La papeteria, chi tuochaiva tiers a la chesa editura «Engadin Press» expuonaiva las ouvras fotograficas in sia vaidrina e las vendaiva.<ref name=":2" />
Ün motiv pupuler d'eiran iffaunts. I do fotografias dals iffaunts dal prinzi taliaun davaunt l'[[hotel Palace]], i do purtrets dad infaunts in scoula, our da chesas d'iffaunts, our da champ da vacanzas ed eir purtrets d'iffaunts da purs muntagnards in lur vita da minchadi. A partir da l'an 1921 ho la chesa editura «Engadin Press» impü mno ün atelier da fotografia egen, inua cha s'ho traunter oter fat purtrets da passaports.<ref name=":2" /><gallery heights="160" mode="packed">
Datoteca:Engadin-Chalandamarz-1945.jpg|Chalandamarz, 1945.
Datoteca:Jassen-Engadin-1890.jpg|Homens chi faun il jass, 1890.
Datoteca:Engadin-Säumer-1910-1920.jpg|Chavallers (1910–1920).
</gallery>
== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Engadin Press|Engadin Press|puter}}
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Engiadin'Ota]]
[[Categoria:Interpresas da la Svizra]]
tjhj146bfmjm074rzxive45vm5x9rab
174613
174612
2026-10-04T21:23:30Z
Bild-Sprache
22665
/* L'impraisa */
174613
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Pontresina Winter 1925.jpg|miniatura|Puntraschigna, 1925. Fotografia da l'archiv chesa editura «Engadin Press».]]
La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs. Lur archiv cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü la fotografia, chi d'eira ün nouv medium in quel temp. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, l'an 1901, surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, avriva üna papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
==== Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter ====
A partir da la mited dals ans 1890 ho la cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in [[Engiadina|Engiadin'Ota]]. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' la qualited per stamper purtrets, ma na per text. Quist nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press» d'eira üna da las prümas stamparias spezialisedas sün cartulinas e per quellas collavuraivan differents misteris: ils fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
==== Stampas per export ====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – stamper minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas avaiva la chesa editura «Engadin Press» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press». Duos dis zieva quista scuvierta s'haun il fotograf e Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, inscuntro a [[Turitg|Turich]], inua il fotograf ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e sia chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]]. Ma eir cudeschs.<ref name=":1" />
==== Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais ====
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
==== L'impraisa ====
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira üna rarited da quel temp. Stampaduors da la Germania e da la Bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels, Ulrich Bachmann, restaiva per pü lönch, nempe per 41 ans. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang, chi lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a la stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
== L'archiv da fotografias ==
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a [[Berna]] per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al [[Chantun Grischun|Grischun]], chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
=== Fotografias e lur motivs ===
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinisme, l'ir cul [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina|bob]], il skeleton ed ils patins. La revista «[[Engadin Express & Alpine Post]]» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs. Il motiv centrel da las fotografias d'alpinists nu d'eiran las alps, diapersè la prestaziun dals sporitists, perche cha nu's po localiser adüna il lö. Il fotografer svess d'eira da quel temp tecnicamaing auncha da fer cun bgera lavur, da purter l'equipamaint ed sia tecnica pretensiusa.<ref name=":2" /> <gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Golfpartei vor dem Hotel Kulm St.Moritz 1923.png|Partida da golf davaunt l'hotel Kulm a San Murezzan, l'an 1923.
Datoteca:Pferderennen St.Moritz 1930-35.jpg|Cuorsa da chavagls sül lej da San Murezzan (1930–35).
Datoteca:Skitourenfahrer auf dem Morterartschgletscher 1935.jpg|Tura da skis sül vadret da Morteratsch, 1935.
</gallery>Eir üsaunzas scu il [[Chalandamarz]] e la [[Schlitteda]] e la vita da las societeds e lur festas sun gnidas documentedas cun fotografias. La papeteria, chi tuochaiva tiers a la chesa editura «Engadin Press» expuonaiva las ouvras fotograficas in sia vaidrina e las vendaiva.<ref name=":2" />
Ün motiv pupuler d'eiran iffaunts. I do fotografias dals iffaunts dal prinzi taliaun davaunt l'[[hotel Palace]], i do purtrets dad infaunts in scoula, our da chesas d'iffaunts, our da champ da vacanzas ed eir purtrets d'iffaunts da purs muntagnards in lur vita da minchadi. A partir da l'an 1921 ho la chesa editura «Engadin Press» impü mno ün atelier da fotografia egen, inua cha s'ho traunter oter fat purtrets da passaports.<ref name=":2" /><gallery heights="160" mode="packed">
Datoteca:Engadin-Chalandamarz-1945.jpg|Chalandamarz, 1945.
Datoteca:Jassen-Engadin-1890.jpg|Homens chi faun il jass, 1890.
Datoteca:Engadin-Säumer-1910-1920.jpg|Chavallers (1910–1920).
</gallery>
== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Engadin Press|Engadin Press|puter}}
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Engiadin'Ota]]
[[Categoria:Interpresas da la Svizra]]
7cfwm5a9kn76sxs9s5707inslabh9gl
174614
174613
2026-10-04T21:24:53Z
Bild-Sprache
22665
/* Fotografias e lur motivs */
174614
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Pontresina Winter 1925.jpg|miniatura|Puntraschigna, 1925. Fotografia da l'archiv chesa editura «Engadin Press».]]
La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs. Lur archiv cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü la fotografia, chi d'eira ün nouv medium in quel temp. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, l'an 1901, surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, avriva üna papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
==== Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter ====
A partir da la mited dals ans 1890 ho la cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in [[Engiadina|Engiadin'Ota]]. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' la qualited per stamper purtrets, ma na per text. Quist nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press» d'eira üna da las prümas stamparias spezialisedas sün cartulinas e per quellas collavuraivan differents misteris: ils fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
==== Stampas per export ====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – stamper minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas avaiva la chesa editura «Engadin Press» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press». Duos dis zieva quista scuvierta s'haun il fotograf e Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, inscuntro a [[Turitg|Turich]], inua il fotograf ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e sia chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]]. Ma eir cudeschs.<ref name=":1" />
==== Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais ====
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
==== L'impraisa ====
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira üna rarited da quel temp. Stampaduors da la Germania e da la Bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels, Ulrich Bachmann, restaiva per pü lönch, nempe per 41 ans. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang, chi lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a la stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
== L'archiv da fotografias ==
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a [[Berna]] per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al [[Chantun Grischun|Grischun]], chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
=== Fotografias e lur motivs ===
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinissem, l'ir cul [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina|bob]], il skeleton ed ils patins. La revista «[[Engadin Express & Alpine Post]]» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs. Il motiv centrel da las fotografias d'alpinists nu d'eiran las alps, diapersè la prestaziun dals sporitists, perche cha nu's po localiser adüna il lö. Il fotografer svess d'eira da quel temp tecnicamaing auncha da fer cun bgera lavur, da purter l'equipamaint ed sia tecnica pretensiusa.<ref name=":2" /> <gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Golfpartei vor dem Hotel Kulm St.Moritz 1923.png|Partida da golf davaunt l'hotel Kulm a San Murezzan, l'an 1923.
Datoteca:Pferderennen St.Moritz 1930-35.jpg|Cuorsa da chavagls sül lej da San Murezzan (1930–35).
Datoteca:Skitourenfahrer auf dem Morterartschgletscher 1935.jpg|Tura da skis sül vadret da Morteratsch, 1935.
</gallery>Eir üsaunzas scu il [[Chalandamarz]] e la [[Schlitteda]] e la vita da las societeds e lur festas sun gnidas documentedas cun fotografias. La papeteria, chi tuochaiva tiers a la chesa editura «Engadin Press» expuonaiva las ouvras fotograficas in sia vaidrina e las vendaiva.<ref name=":2" />
Ün motiv pupuler d'eiran iffaunts. I do fotografias dals iffaunts dal prinzi taliaun davaunt l'[[hotel Palace]], i do purtrets dad infaunts in scoula, our da chesas d'iffaunts, our da champ da vacanzas ed eir purtrets d'iffaunts da purs muntagnards in lur vita da minchadi. A partir da l'an 1921 ho la chesa editura «Engadin Press» impü mno ün atelier da fotografia egen, inua cha s'ho traunter oter fat purtrets da passaports.<ref name=":2" /><gallery heights="160" mode="packed">
Datoteca:Engadin-Chalandamarz-1945.jpg|Chalandamarz, 1945.
Datoteca:Jassen-Engadin-1890.jpg|Homens chi faun il jass, 1890.
Datoteca:Engadin-Säumer-1910-1920.jpg|Chavallers (1910–1920).
</gallery>
== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Engadin Press|Engadin Press|puter}}
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Engiadin'Ota]]
[[Categoria:Interpresas da la Svizra]]
0vzq5378xbap1ti7rli3b3zh0m74vcb
174615
174614
2026-10-04T21:28:04Z
Bild-Sprache
22665
/* Fotografias e lur motivs */
174615
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Pontresina Winter 1925.jpg|miniatura|Puntraschigna, 1925. Fotografia da l'archiv chesa editura «Engadin Press».]]
La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs. Lur archiv cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü la fotografia, chi d'eira ün nouv medium in quel temp. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, l'an 1901, surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, avriva üna papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
==== Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter ====
A partir da la mited dals ans 1890 ho la cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in [[Engiadina|Engiadin'Ota]]. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' la qualited per stamper purtrets, ma na per text. Quist nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press» d'eira üna da las prümas stamparias spezialisedas sün cartulinas e per quellas collavuraivan differents misteris: ils fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
==== Stampas per export ====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – stamper minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas avaiva la chesa editura «Engadin Press» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press». Duos dis zieva quista scuvierta s'haun il fotograf e Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, inscuntro a [[Turitg|Turich]], inua il fotograf ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e sia chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]]. Ma eir cudeschs.<ref name=":1" />
==== Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais ====
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
==== L'impraisa ====
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira üna rarited da quel temp. Stampaduors da la Germania e da la Bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels, Ulrich Bachmann, restaiva per pü lönch, nempe per 41 ans. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang, chi lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a la stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
== L'archiv da fotografias ==
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a [[Berna]] per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al [[Chantun Grischun|Grischun]], chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
=== Fotografias e lur motivs ===
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinissem, l'ir cul [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina|bob]], il skeleton ed ils patins. La revista «[[Engadin Express & Alpine Post]]» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs. Il motiv centrel da las fotografias d'alpinists nu d'eiran las alps, dimpersè la prestaziun dals sportists, perche cha nu's po localiser adüna il lö. Il fotografer svess d'eira da quel temp tecnicamaing auncha da fer cun bgera lavur, da purter l'equipamaint e sia tecnica pretensiusa.<ref name=":2" /> <gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Golfpartei vor dem Hotel Kulm St.Moritz 1923.png|Partida da golf davaunt l'hotel Kulm a San Murezzan, l'an 1923.
Datoteca:Pferderennen St.Moritz 1930-35.jpg|Cuorsa da chavagls sül lej da San Murezzan (1930–35).
Datoteca:Skitourenfahrer auf dem Morterartschgletscher 1935.jpg|Tura da skis sül vadret da Morteratsch, 1935.
</gallery>Eir üsaunzas scu il [[Chalandamarz]] e la [[Schlitteda]] e la vita da las societeds e lur festas sun gnidas documentedas cun fotografias. La papeteria, chi tuochaiva tiers a la chesa editura «Engadin Press» expuonaiva las ouvras fotograficas in sia vaidrina e las vendaiva.<ref name=":2" /> Ün motiv pupuler d'eiran iffaunts. I do fotografias dals iffaunts dal prinzi taliaun davaunt l'[[hotel Palace]], i do purtrets dad infaunts in scoula, our da chesas d'iffaunts, our da champ da vacanzas ed eir purtrets d'iffaunts da purs muntagnards in lur vita da minchadi. A partir da l'an 1921 ho la chesa editura «Engadin Press» impü mno ün atelier da fotografia egen, inua cha s'ho traunter oter fat purtrets da passaports.<ref name=":2" /><gallery heights="160" mode="packed">
Datoteca:Engadin-Chalandamarz-1945.jpg|Chalandamarz, 1945.
Datoteca:Jassen-Engadin-1890.jpg|Homens chi faun il jass, 1890.
Datoteca:Engadin-Säumer-1910-1920.jpg|Chavallers (1910–1920).
</gallery>
== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Engadin Press|Engadin Press|puter}}
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Engiadin'Ota]]
[[Categoria:Interpresas da la Svizra]]
920vsnsm0qvrlvcmw44nsjnh8c12ht6
174616
174615
2026-10-04T21:29:16Z
Bild-Sprache
22665
/* Colliaziuns */
174616
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Pontresina Winter 1925.jpg|miniatura|Puntraschigna, 1925. Fotografia da l'archiv chesa editura «Engadin Press».]]
La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs. Lur archiv cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü la fotografia, chi d'eira ün nouv medium in quel temp. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, l'an 1901, surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, avriva üna papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
==== Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter ====
A partir da la mited dals ans 1890 ho la cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in [[Engiadina|Engiadin'Ota]]. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' la qualited per stamper purtrets, ma na per text. Quist nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press» d'eira üna da las prümas stamparias spezialisedas sün cartulinas e per quellas collavuraivan differents misteris: ils fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
==== Stampas per export ====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – stamper minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas avaiva la chesa editura «Engadin Press» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press». Duos dis zieva quista scuvierta s'haun il fotograf e Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, inscuntro a [[Turitg|Turich]], inua il fotograf ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e sia chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]]. Ma eir cudeschs.<ref name=":1" />
==== Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais ====
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
==== L'impraisa ====
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira üna rarited da quel temp. Stampaduors da la Germania e da la Bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels, Ulrich Bachmann, restaiva per pü lönch, nempe per 41 ans. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang, chi lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a la stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
== L'archiv da fotografias ==
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a [[Berna]] per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al [[Chantun Grischun|Grischun]], chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
=== Fotografias e lur motivs ===
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinissem, l'ir cul [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina|bob]], il skeleton ed ils patins. La revista «[[Engadin Express & Alpine Post]]» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs. Il motiv centrel da las fotografias d'alpinists nu d'eiran las alps, dimpersè la prestaziun dals sportists, perche cha nu's po localiser adüna il lö. Il fotografer svess d'eira da quel temp tecnicamaing auncha da fer cun bgera lavur, da purter l'equipamaint e sia tecnica pretensiusa.<ref name=":2" /> <gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Golfpartei vor dem Hotel Kulm St.Moritz 1923.png|Partida da golf davaunt l'hotel Kulm a San Murezzan, l'an 1923.
Datoteca:Pferderennen St.Moritz 1930-35.jpg|Cuorsa da chavagls sül lej da San Murezzan (1930–35).
Datoteca:Skitourenfahrer auf dem Morterartschgletscher 1935.jpg|Tura da skis sül vadret da Morteratsch, 1935.
</gallery>Eir üsaunzas scu il [[Chalandamarz]] e la [[Schlitteda]] e la vita da las societeds e lur festas sun gnidas documentedas cun fotografias. La papeteria, chi tuochaiva tiers a la chesa editura «Engadin Press» expuonaiva las ouvras fotograficas in sia vaidrina e las vendaiva.<ref name=":2" /> Ün motiv pupuler d'eiran iffaunts. I do fotografias dals iffaunts dal prinzi taliaun davaunt l'[[hotel Palace]], i do purtrets dad infaunts in scoula, our da chesas d'iffaunts, our da champ da vacanzas ed eir purtrets d'iffaunts da purs muntagnards in lur vita da minchadi. A partir da l'an 1921 ho la chesa editura «Engadin Press» impü mno ün atelier da fotografia egen, inua cha s'ho traunter oter fat fotografias da pass.<ref name=":2" /><gallery heights="160" mode="packed">
Datoteca:Engadin-Chalandamarz-1945.jpg|Chalandamarz, 1945.
Datoteca:Jassen-Engadin-1890.jpg|Homens chi faun il jass, 1890.
Datoteca:Engadin-Säumer-1910-1920.jpg|Chavallers (1910–1920).
</gallery>
== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Engadin Press|Engadin Press|puter}}
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Engiadin'Ota]]
[[Categoria:Interpresas da la Svizra]]
6i5d5hc1lxej2v388qh5qp92y23id2p
Utilisader:Bild-Sprache/Engadin Presss
2
14984
174575
2026-10-04T15:54:10Z
Bild-Sprache
22665
Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Engadin Presss]] a [[Engadin Press]]
174575
wikitext
text/x-wiki
#RENVIAMENT [[Engadin Press]]
kc51x0mi22gv8g0o6h18jgpsqzsjv5w
Fundaziun grischuna per la fotografia
0
14985
174586
2026-10-04T16:14:44Z
Bild-Sprache
22665
Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Fundaziun grischuna per la fotografia]] a [[Fundaziun da fotografia dal Grischun]]: Falsch geschriebener Name
174586
wikitext
text/x-wiki
#RENVIAMENT [[Fundaziun da fotografia dal Grischun]]
nnkee004q4fvhrgtfqovg7nduvydwts
Model:Commonscat/doc
10
14986
174598
2026-10-04T17:25:10Z
Albinfo
2471
Creà la pagina cun ";Descripziun Colliaziun ad ina categoria en il commons. <code><nowiki>{{Commonscat | Canton of Graubünden | Chantun Grischun }}</nowiki></code> * 1: categoria en Commons (senza ''Category:''); <br /> sche vid: lemma da l'artitgel <br /> * 2: text da colliaziun (suenter '''Commons:''', davant ''– Collecziun da maletg …''); <br />sche vid: lemma da l'artitgel * 3: text alternativ per descriver il link (empè da ''– Collecziun da maletg …''); <br />sche ''"put…"
174598
wikitext
text/x-wiki
;Descripziun
Colliaziun ad ina categoria en il commons.
<code><nowiki>{{Commonscat | Canton of Graubünden | Chantun Grischun }}</nowiki></code>
* 1: categoria en Commons (senza ''Category:''); <br /> sche vid: lemma da l'artitgel <br />
* 2: text da colliaziun (suenter '''Commons:''', davant ''– Collecziun da maletg …''); <br />sche vid: lemma da l'artitgel
* 3: text alternativ per descriver il link (empè da ''– Collecziun da maletg …''); <br />sche ''"puter"'' vegn duvraus ''"– Collecziun da purtrets, videos e datotecas d'audio"''; <br />sche vid: standard
; Exempels:
<code><nowiki>{{Commonscat | Canton of Graubünden | Chantun Grischun }}</nowiki></code><br />
{{Commonscat | Canton of Graubünden | Chantun Grischun }}
<code><nowiki>{{Commonscat | Canton of Graubünden | Chantun Grischun }}</nowiki></code><br />
{{Commonscat | Canton of Graubünden | Chantun Grischun }}
<code><nowiki>{{Commonscat}}</nowiki></code> en l'artitgel [[Tschlin]]
{{Commonscat|Tschlin}}
<code><nowiki>{{Commonscat|Pinus cembra|Schember| &nbsp;– Collecziun da maletgs}}
</nowiki></code>
{{Commonscat|Pinus cembra|Schember| – Collecziun da maletgs}}
<code><nowiki>{{Commonscat|Samedan|Samedan|puter}}
</nowiki></code>
{{Commonscat|Samedan|Samedan|puter}}
Descripziun detagliada:
[[:de:Wikipedia:Textbausteine/Schwesterprojekte]], [[:de:Vorlage:Commonscat]]
cdfxbyfe3249hf4tf3x0kid27pvv2wu
174602
174598
2026-10-04T17:51:26Z
Albinfo
2471
174602
wikitext
text/x-wiki
;Descripziun
Colliaziun ad ina categoria en il commons.
<code><nowiki>{{Commonscat | Canton of Graubünden | Chantun Grischun }}</nowiki></code>
* 1: categoria en Commons (senza ''Category:''); <br /> sche vid: lemma da l'artitgel <br />
* 2: text da colliaziun (suenter '''Commons:''', davant ''– Collecziun da maletg …''); <br />sche vid: lemma da l'artitgel
* 3: text alternativ per descriver il link (empè da ''– Collecziun da maletg …''); <br />sche ''"puter"'' vegn duvraus ''"– Collecziun da purtrets, videos e datotecas d'audio"''; <br />sche vid: standard
; Exempels:
<code><nowiki>{{Commonscat | Canton of Graubünden | Chantun Grischun }}</nowiki></code><br />
{{Commonscat | Canton of Graubünden | Chantun Grischun }}
<code><nowiki>{{Commonscat | Canton of Graubünden | Chantun Grischun }}</nowiki></code><br />
{{Commonscat | Canton of Graubünden | Chantun Grischun }}
<code><nowiki>{{Commonscat}}</nowiki></code> en l'artitgel [[Tschlin]]
{{Commonscat|Tschlin}}
<code><nowiki>{{Commonscat|Pinus cembra|Schember| &nbsp;– Collecziun da maletgs}}
</nowiki></code>
{{Commonscat|Pinus cembra|Schember| – Collecziun da maletgs}}
<code><nowiki>{{Commonscat|Samedan|Samedan|puter}}
</nowiki></code>
{{Commonscat|Samedan|Samedan|puter}}
Descripziun detagliada:
[[:de:Wikipedia:Textbausteine/Schwesterprojekte]], [[:de:Vorlage:Commonscat]]
== TemplateData ==
{{TemplateData header}}
<TemplateData>
{
"description": "This template creates a small box containing a link to a category on Commons. If no value is provided the Commons category value from Wikidata is used, and if none was provided there then the page name is used.",
"params": {
"1": {
"label": "Num da la categoria",
"description": "Titel da la categoria en Commons. Sch'i n'è inditgada nagina valur, vegn duvrà il lemma da l'artitgel.",
"type": "string",
"required": false
},
"2": {
"label": "Text inditgà per la categoria",
"description": "Text da colliaziun alternativ, p.ex. num da la categoria per rumantsch. Sch'i n'è inditgada nagina valur, vegn duvrà il num da la categoria.",
"type": "string",
"required": false
},
"3": {
"label": "Descripziun dal link",
"description": "Text alternativ per descriver il link. Sch'i vegn inditgà puter cumpara il text per puter. Sch'i vegn inditgà X na cumpara nagut. Sche nagut vegn inditgà, cumpara il text da Stadard.",
"type": "string",
"required": false
}
}
}
</TemplateData>
1xbmacubrk5lqnapeb687nh56zylr5y
Model:TemplateData header
10
14987
174600
2026-10-04T17:36:59Z
Albinfo
2471
Creà la pagina cun "<div class="templatedata-header">{{#if:{{{noheader|}}}|<!-- noheader: -->|<!-- +header: -->Qua èn {{#if:{{{nolink|}}}|<!-- +header, nolink TD -->TemplateData|<!-- +header, +link [[TD]]; DEFAULT: -->[[w:en:Wikipedia:TemplateData|TemplateData]]}}<!-- e.o. #if:nolink; DEFAULT: --> per quest model che vegnan duvrads en [[mw:Extension:TemplateWizard|TemplateWizard]], [[Wikipedia:VisualEditor|VisualEditor]] e differents ulteriurs tools.<!-- e.o. #if:noheader…"
174600
wikitext
text/x-wiki
<div class="templatedata-header">{{#if:{{{noheader|}}}|<!--
noheader:
-->|<!--
+header:
-->Qua èn {{#if:{{{nolink|}}}|<!--
+header, nolink TD
-->TemplateData|<!--
+header, +link [[TD]]; DEFAULT:
-->[[w:en:Wikipedia:TemplateData|TemplateData]]}}<!--
e.o. #if:nolink; DEFAULT:
--> per quest model che vegnan duvrads en [[mw:Extension:TemplateWizard|TemplateWizard]], [[Wikipedia:VisualEditor|VisualEditor]] e differents ulteriurs tools.<!--
e.o. #if:noheader
-->}}
'''TemplateData per model "{{{1|{{BASEPAGENAME}}}}}"'''
</div><includeonly><!--
check parameters
-->{{#invoke:Check for unknown parameters|check
|unknown={{template other|1=[[Category:Pages using TemplateData header with unknown parameters|_VALUE_]]}}
|template=Template:TemplateData header
|1 |nolink |noheader
|preview=<div class="error" style="font-weight:normal">Parametër i panjohur '_VALUE_' te [[Template:TemplateData header]].</div>
}}<!--
-->{{template other|{{sandbox other||
[[Category:Templates using TemplateData]]
}}}}</includeonly><!--
--><noinclude>{{Documentation}}</noinclude>
4oxhz56ds5bv35ngwt00ibujgltfiim
Model:TemplateData
10
14988
174601
2026-10-04T17:39:33Z
Albinfo
2471
Creà la pagina cun "<includeonly>{{#ifeq:{{yesno-yes|{{{header}}}}}|yes|{{TemplateData header}} }}{{#invoke:Format TemplateData| f |classNoNumTOC=nonumtoc |cssParams=border:#B3B7FF 1px solid;|docpageCreate=%s/doc |docpageDetect=/doc$ |msgDescMiss=Missing description |cat=Templates with TemplateData errors}}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude>"
174601
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>{{#ifeq:{{yesno-yes|{{{header}}}}}|yes|{{TemplateData header}}
}}{{#invoke:Format TemplateData| f |classNoNumTOC=nonumtoc |cssParams=border:#B3B7FF 1px solid;|docpageCreate=%s/doc |docpageDetect=/doc$ |msgDescMiss=Missing description |cat=Templates with TemplateData errors}}</includeonly><noinclude>
{{Documentation}}
</noinclude>
in0weol9sija4upagvbgx1pbjtrzw7q
Model:Template other
10
14989
174603
2026-10-04T17:54:09Z
Albinfo
2471
Creà la pagina cun "{{#switch: <!--If no or empty "demospace" parameter then detect namespace--> {{#if:{{{demospace|}}} | {{lc: {{{demospace}}} }} <!--Use lower case "demospace"--> | {{#ifeq:{{NAMESPACE}}|{{ns:Template}} | template | other }} }} | template = {{{1|}}} | other | #default = {{{2|}}} }}<!--End switch--><noinclude> {{documentation}} <!-- Add categories and interwikis to the /doc subpage, not here! --> </noinclude>"
174603
wikitext
text/x-wiki
{{#switch:
<!--If no or empty "demospace" parameter then detect namespace-->
{{#if:{{{demospace|}}}
| {{lc: {{{demospace}}} }} <!--Use lower case "demospace"-->
| {{#ifeq:{{NAMESPACE}}|{{ns:Template}}
| template
| other
}}
}}
| template = {{{1|}}}
| other
| #default = {{{2|}}}
}}<!--End switch--><noinclude>
{{documentation}}
<!-- Add categories and interwikis to the /doc subpage, not here! -->
</noinclude>
0tcssjmltwl7y5v3f5wj2kqciaabqly
Modul:Check for unknown parameters
828
14990
174604
2026-10-04T17:56:36Z
Albinfo
2471
Creà la pagina cun "-- This module may be used to compare the arguments passed to the parent -- with a list of arguments, returning a specified result if an argument is -- not on the list require ('strict'); local p = {} local pushpin_map_params = { 'coordinates', 'pushpin_caption', 'pushpin_relief', 'pushpin_label', 'pushpin_label_position', 'pushpin_label_size', 'pushpin_map', 'pushpin_mark', 'pushpin_mark_size', 'pushpin_alt', 'pushpin_background', 'pushpin_map_size' }…"
174604
Scribunto
text/plain
-- This module may be used to compare the arguments passed to the parent
-- with a list of arguments, returning a specified result if an argument is
-- not on the list
require ('strict');
local p = {}
local pushpin_map_params = {
'coordinates',
'pushpin_caption',
'pushpin_relief',
'pushpin_label',
'pushpin_label_position',
'pushpin_label_size',
'pushpin_map',
'pushpin_mark',
'pushpin_mark_size',
'pushpin_alt',
'pushpin_background',
'pushpin_map_size'
}
local mapframe_params = {
'coord',
'coordinates',
'id',
'qid',
'mapframe',
'mapframe-area_km2',
'mapframe-area_mi2',
'mapframe-caption',
'mapframe-coord',
'mapframe-coordinates',
'mapframe-custom',
'mapframe-frame-coord',
'mapframe-frame-coordinates',
'mapframe-frame-height',
'mapframe-frame-width',
'mapframe-geomask',
'mapframe-geomask-fill',
'mapframe-geomask-fill-opacity',
'mapframe-geomask-stroke-color',
'mapframe-geomask-stroke-colour',
'mapframe-geomask-stroke-width',
'mapframe-height',
'mapframe-id',
'mapframe-length_km',
'mapframe-length_mi',
'mapframe-line',
'mapframe-line-stroke-color',
'mapframe-line-stroke-colour',
'mapframe-marker',
'mapframe-marker-color',
'mapframe-marker-colour',
'mapframe-point',
'mapframe-population',
'mapframe-shape',
'mapframe-shape-fill',
'mapframe-shape-fill-opacity',
'mapframe-shape-stroke-color',
'mapframe-shape-stroke-colour',
'mapframe-stroke-color',
'mapframe-stroke-colour',
'mapframe-stroke-width',
'mapframe-switcher',
'mapframe-type',
'mapframe-width',
'mapframe-wikidata',
'mapframe-zoom'
}
local function trim(s)
return s:match('^%s*(.-)%s*$')
end
local function isnotempty(s)
return s and s:match('%S')
end
local function clean(text)
-- Return text cleaned for display and truncated if too long.
-- Strip markers are replaced with dummy text representing the original wikitext.
local pos, truncated
local function truncate(text)
if truncated then
return ''
end
if mw.ustring.len(text) > 25 then
truncated = true
text = mw.ustring.sub(text, 1, 25) .. '...'
end
return mw.text.nowiki(text)
end
local parts = {}
for before, tag, remainder in text:gmatch('([^\127]*)\127[^\127]*%-(%l+)%-[^\127]*\127()') do
pos = remainder
table.insert(parts, truncate(before) .. '<' .. tag .. '>...</' .. tag .. '>')
end
table.insert(parts, truncate(text:sub(pos or 1)))
return table.concat(parts)
end
function p._check(args, pargs)
if type(args) ~= "table" or type(pargs) ~= "table" then
-- TODO: error handling
return
end
-- create the list of known args, regular expressions, and the return string
local knownargs = {}
if isnotempty(args['mapframe_args']) then
for _, v in ipairs(mapframe_params) do
knownargs[v] = 1
end
end
if isnotempty(args['pushpin_map_args']) then
for _, v in ipairs(pushpin_map_params) do
knownargs[v] = 1
end
end
local regexps = {}
for k, v in pairs(args) do
if type(k) == 'number' then
v = trim(v)
knownargs[v] = 1
elseif k:find('^regexp[1-9][0-9]*$') then
table.insert(regexps, '^' .. v .. '$')
end
end
-- loop over the parent args, and make sure they are on the list
local ignoreblank = isnotempty(args['ignoreblank'])
local showblankpos = isnotempty(args['showblankpositional'])
local values = {}
for k, v in pairs(pargs) do
if type(k) == 'string' and knownargs[k] == nil then
local knownflag = false
for _, regexp in ipairs(regexps) do
if mw.ustring.match(k, regexp) then
knownflag = true
break
end
end
if not knownflag and ( not ignoreblank or isnotempty(v) ) then
table.insert(values, clean(k))
end
elseif type(k) == 'number' and knownargs[tostring(k)] == nil then
local knownflag = false
for _, regexp in ipairs(regexps) do
if mw.ustring.match(tostring(k), regexp) then
knownflag = true
break
end
end
if not knownflag and ( showblankpos or isnotempty(v) ) then
table.insert(values, k .. ' = ' .. clean(v))
end
end
end
-- add results to the output tables
local res = {}
if #values > 0 then
local unknown_text = args['unknown'] or 'Found _VALUE_, '
if mw.getCurrentFrame():preprocess( "{{REVISIONID}}" ) == "" then
local preview_text = args['preview']
if isnotempty(preview_text) then
preview_text = require('Module:If preview')._warning({preview_text})
elseif preview_text == nil then
preview_text = unknown_text
end
unknown_text = preview_text
end
for _, v in pairs(values) do
-- Fix odd bug for | = which gets stripped to the empty string and
-- breaks category links
if v == '' then v = ' ' end
-- avoid error with v = 'example%2' ("invalid capture index")
local r = unknown_text:gsub('_VALUE_', {_VALUE_ = v})
table.insert(res, r)
end
end
return table.concat(res)
end
function p.check(frame)
local args = frame.argsa
local pargs = frame:getParent().args
return p._check(args, pargs)
end
return p
ckukfd9jjbl4mkois05iftkx48szevk