Wikipedia
rmwiki
https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala
MediaWiki 1.47.0-wmf.22
first-letter
Multimedia
Spezial
Discussiun
Utilisader
Utilisader discussiun
Wikipedia
Wikipedia discussiun
Datoteca
Datoteca discussiun
MediaWiki
MediaWiki discussiun
Model
Model discussiun
Agid
Agid discussiun
Categoria
Categoria discussiun
TimedText
TimedText talk
Modul
Modul Diskussion
Veranstaltung
Veranstaltung Diskussion
Engadin Press
0
14983
174617
174616
2026-10-06T07:08:11Z
Bild-Sprache
22665
/* Fotografias e lur motivs */
174617
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Pontresina Winter 1925.jpg|miniatura|Puntraschigna, 1925. Fotografia da l'archiv chesa editura «Engadin Press».]]
La chesa editura '''Engadin Press''' a [[Samedan]], existaiva daspö l'an 1901 fin 2008. Ella ho edito cartas postelas, giazettas e cudeschs. Lur archiv cumpiglia var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950.<ref>''[https://raetischesmuseum.gr.ch/rm/ausstellungen/rueckschau-sonderausstellungen/Seiten/Engadin-Press-–-Einblicke-ins-Bildarchiv.aspx Engadin Press]''. In: ''Museum retic''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref> La collecziun da fotografias istoricas es üna da las pü grandas dal Grischun ed as rechatta hoz aint la [[Fundaziun grischuna per la fotografia|Fundaziun da fotografia dal Grischun]].<ref name=":2">Daniel Leutenegger: ''[https://ch-cultura.ch/kulturfoerderung-kulturvermittlung-kultur-und-medienpolitik/engadin-press-einblicke-ins-bildarchiv/ «Engadin Press» – Einblicke ins Bildarchiv]''. In: ch-cultura. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref>
== Istorgia ==
=== Cumanzamaint da la chesa editura ===
L'an 1865 avaiva Samuel Fissler miss in vita sia stamparia «S.Fissler» a Samedan, inua la giazetta in vallader – «[[Fögl d'Engiadina]]» – gniva stampeda daspö l'an 1868.<ref>''Güdisch federal Andrea Bezzola: 19 Avrigl 1840 – 10 Schner 1897''. In: Annalas da la Societed Retorumauntscha. Tom 23, Samedan 1909, Pagina: 10. ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001%3A1909%3A23%3A%3A25 DOI 10.5169/seals-187519]). Consulto ils 3 ottober 2026.</ref> Desch ans pü tard, l'an 1878, surpigliaiva Simon Tanner (1846–1929) la stamparia<ref>Dolf Kaiser: ''[https://www.e-lir.ch/index.php?id=3041&lemma=Tanner&chavazzin=&lang=r Tanner, Simon]''. In: ''Lexicon Istoric Retic (LIR)''. Consulto ils 3 octobre 2026. </ref> ed ho piglio sü la fotografia, chi d'eira ün nouv medium in quel temp. El avaiva publicho üna guida turistica «Das Engadin in Wort und Bild''»'' (L'Engidaina in pleds e purtrets), chi d'eria illustreda cun fotografias – üna prestaziun da pionier da quel temp, chi nu purtaiva guadagn al cumanzamaint. Al listess mumaint ho'l eir edito la giazetta «Engadin Express».<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dal 19evel tschientiner, l'an 1901, surpigliaiva Geo Edwards, ün engiadinais, la stamparia e daiva il nouv nom «Engadin Press». Simon Tanner restaiva impiego e svilupaiva in sia rolla scu directur quist' impraisa tra ün producent da cudeschs, cartas postelas e stampas da reclama. Ultra da que faiva'l fotografias per giazettas e revistas, avriva üna papeteria ed ün studio da fotografia a [[Samedan]] ed a [[San Murezzan]].<ref name=":2" />
==== Dumanda da cartulinas al cumanzamaint dal 20evel tschienter ====
A partir da la mited dals ans 1890 ho la cartulina – üna carta postela cun illustraziuns, p.ex. fotografia – fat sia granda ruotta. Cun tuot ils nouvs mez da trafic scu bastimaint da vapur e tren, chi as furmaivan düraunt il temp da l'industrialisaziun, as sviluppaiva il turissem – eir in [[Engiadina|Engiadin'Ota]]. In consequenza da que sun gnidas spedidas bgeras cartulinas.<ref>Thomas Fürst, Günter Formery: ''Die Welt des Ansichtskartensammelns (= Ratgeber für Briefmarkensammler, Band 7)''. Ediziun Phil*Creative, Schwalmtal 2011. Pagina: 37. ISBN 978-3-932198-91-5</ref> Id avaiva bsögn da fotografs e stamparias. Quistas stuvaivan applicher cun differentas metodas da stampa per prodür cartulinas. Uschè avaiva la metoda da ''stampa plauna'' la qualited per stamper purtrets, ma na per text. Quist nu d'eira gnieu cler. Invezza d'eira il möd da ''stampa ota'' adatto per stamper texts, ma na per purtrets. Üna stamparia druvaiva spezialists.<ref>Thomas Fürst, Günter Formey: ''Die Welt der Ansichtskarten (= Ratgeber für Briefmarkensammler. Tom 7)''. Ediziun Phil*Creativ, Schwalmtal 2011. Pagina: 43. ISBN 978-3-932198-91-5</ref>
La chesa editura «Engadin Press» d'eira üna da las prümas stamparias spezialisedas sün cartulinas e per quellas collavuraivan differents misteris: ils fotografs, pittüreders, illustraturs, graficers e stampadours.<ref name=":2" />
=== La chesa editura traunter 1950 fin 2008 ===
==== Stampas per export ====
L'an 1970 cumparsaiva la chesa editura «Engadin Press» – uossa in maun da Herbert Haueter (1919–2001) – cun ün stan a la faira «Paperland» a [[Frankfurt]], ad üna faira da palperi, urdegns da büro e roba da scriver. Cò es naschida aint ils ans 1970 üna collavuraziun cul scheffotograf e partenari da la chesa editura norvegiaisa d'art «Ediziun Aune». La chesa editura norvegiaisa laschaiva – pervi la buna qualited da stampa – stamper minch'an ses milliuns cartulinas e var 150'000 chalenders a Samedan tar la chesa editura «Engadin Press». <ref name=":1">Urs Oskar Keller: ''[https://www.suedostschweiz.ch/schweiz-und-welt/von-tahiti-bis-trondheim-der-engadiner-blick-praegte-die-welt-1082510 Von Tahiti bis Trondheim: Der Engadiner Blick prägte die Welt].'' In: ''Südostschweiz,'' ils 19 schner 2020. Consulte ils 3 ottober 2026. </ref>
Ün'otra incumbenza per l'export da stampas avaiva la chesa editura «Engadin Press» pervi d'ün fotograf tudas-ch, chi vivaiva in [[Polinesia]]. A la fin dals ans 1960 es quist fotograf viagio a [[Zermatt]], inua ch'el ho scuviert in commerzi cartas postelas d'ota qualited, stampedas tra la chesa editura «Engadin Press». Duos dis zieva quista scuvierta s'haun il fotograf e Herbert Hauter, il propriatari da la chesa editura, inscuntro a [[Turitg|Turich]], inua il fotograf ho do l'incumbenza da stamper cartulinas per sias fotografias e sia chesa editura «Kea Éditions». Uschè bandunaivan minch'an trais tonnas cartulinas l'Engiadina in direcziun Polinesia cun motivs culurieus dal [[Meer dal Süd]]. Ma eir cudeschs.<ref name=":1" />
==== Stampas cun motivs da fotografs our d'pajais ====
Herbert Haueter collavuraiva cun fotografs da l'ester. Uschè cul fotograf tudas-ch Hans Reinhard, chi's avaiva spezialiso sün la fotografia d'animels e plauntas. Bgers da sieus purtrets sun gnieus stampos a Samedan. L'an 1971 es Herbert Haueter viagio insembel cul fotograf düraunt quatter eivnas in [[Africa]] da l'Ost, per fotografer animels. Pü tard suni viagios in la [[Frantscha|Frauntscha]] dal Süd, per fotografer ils chavagls alvs sulvedis aint la [[Camargue]]. Eir Gerhard Kalden, il fotograf e biolog tudas-ch, ho publicho sias ouvras fotograficas da natüra aint la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
==== L'impraisa ====
Aint ils ans 1960 stampaiva la chesa editura «Engadin Press» cul stampadur «Original Heidelberger Zylinder», ün stampadur in quatter culuors cun stampas in ota qualited. Que d'eira üna rarited da quel temp. Stampaduors da la Germania e da la Bassa lavuraivan zieva lur giarsunedi temporelmaing in la chesa editura «Engadin Press», per praticher cun la stampa in quatter culurs. Ün da quels, Ulrich Bachmann, restaiva per pü lönch, nempe per 41 ans. L'an 1963 sun rivos 35 fügitivs tibetans a Samedan, traunter quels eir Thubetan Lobsang, chi lavuraiva per bgers ans aint in la chesa editura «Engadin Press» scu mneder da la partiziun da liadüra da cudeschs.<ref name=":1" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho Herbert Hauter rimplazzo ils stampadurs tra las nouvas proceduras da stampa d'offset e l'an 1980 es Herbert Hauter gnieu purtreto aint'la revista «Illustrierte», uschè cha la chesa editura «Engadin Press» es gnida cuntschainta eir giò la Bassa. Zieva sia pension l'an 1884 ho mno Fred Platter la gestiun e pü tard Georg Caviezel. La situaziun economica dvantet adüna pü difficila cun sieu cumbat da predschs aint la branscha da grafica, uschè cha Georg Caviezel vendet l'an 2001 la chesa editura a la stamparia «Südostschweiz-Mediengruppe» (hozindi: Ediziun Somedia).<ref>''[https://www.kleinreport.ch/news/engadin-press-fusioniert-mit-suedostschweiz-print-49944/?utm_source=chatgpt.com «Engadin Press» fusioniert mit «Südostschweiz Print»]''. In: Klein Report, ils 20 dezember 2001. Consulto ils 4 ottober 2026. </ref> L'an 2008 es gnida fermeda la chesa editura «Engadin Press».<ref name=":1" />
== L'archiv da fotografias ==
L'an 1960 ho cumpro il Museum da comunicaziun a [[Berna]] per 2'500 francs l'archiv da la chesa editura «Engadin Press». L'archiv cuntegna var 50'000 fotografias our dals ans 1880 fin 1950 ed es üna da las pü grandas collecziuns da fotografias istoricas dal Grischun.<ref name=":2" /> Il Musueum da comunicaziun ho do inavous l'archiv al [[Chantun Grischun|Grischun]], chi's rechatta uossa in la Fundaziun da fotografia dal Grischun.<ref>Johannes Sauter: ''[https://www.mfk.ch/austauschen/blog/eine-fotosammlung-findet-ihren-weg-nach-hause Eine Fotosammlung findet ihren Weg nach Hause]''. In: ''Museum für Kommunikation (mfk)''. Consulto ils 3 ottober 2026. </ref>
=== Fotografias e lur motivs ===
Las fotografias documenteschan il müdamaint da la regiun tres il turissem creschaint. Sper la lavur tradiziunela muossan las fotografias eir ils nouvs misteris, scu eir ils nouvs sports, chi sun rivos in Engiadina culs giasts da cura ed il turissem d'inviern: il tennis, il golf, l'alpinissem, l'ir cul [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina|bob]], il skeleton ed ils patins. La revista «[[Engadin Express & Alpine Post]]» ho rapporto in tudas-ch ed inglais cun numerusas fotografias davart ils evenimaints sportivs. Il motiv centrel da las fotografias d'alpinists nu d'eiran las alps, dimpersè la prestaziun dals sportists, uschè cha sün las fotografias nu's po localiser adüna il lö. Il fotografer svess d'eira da quel temp tecnicamaing auncha da fer cun bgera lavur, da purter l'equipamaint e sia tecnica pretensiusa.<ref name=":2" /> <gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Golfpartei vor dem Hotel Kulm St.Moritz 1923.png|Partida da golf davaunt l'hotel Kulm a San Murezzan, l'an 1923.
Datoteca:Pferderennen St.Moritz 1930-35.jpg|Cuorsa da chavagls sül lej da San Murezzan (1930–35).
Datoteca:Skitourenfahrer auf dem Morterartschgletscher 1935.jpg|Tura da skis sül vadret da Morteratsch, 1935.
</gallery>Eir üsaunzas scu il [[Chalandamarz]] e la [[Schlitteda]] e la vita da las societeds e lur festas sun gnidas documentedas cun fotografias. La papeteria, chi tuochaiva tiers a la chesa editura «Engadin Press» expuonaiva las ouvras fotograficas in sia vaidrina e las vendaiva.<ref name=":2" /> Ün motiv pupuler d'eiran iffaunts. I do fotografias dals iffaunts dal prinzi taliaun davaunt l'[[hotel Palace]], i do purtrets dad infaunts in scoula, our da chesas d'iffaunts, our da champ da vacanzas ed eir purtrets d'iffaunts da purs muntagnards in lur vita da minchadi. A partir da l'an 1921 ho la chesa editura «Engadin Press» impü mno ün atelier da fotografia egen, inua cha s'ho traunter oter fat fotografias da pass.<ref name=":2" /><gallery heights="160" mode="packed">
Datoteca:Engadin-Chalandamarz-1945.jpg|Chalandamarz, 1945.
Datoteca:Jassen-Engadin-1890.jpg|Homens chi faun il jass, 1890.
Datoteca:Engadin-Säumer-1910-1920.jpg|Chavallers (1910–1920).
</gallery>
== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Engadin Press|Engadin Press|puter}}
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Engiadin'Ota]]
[[Categoria:Interpresas da la Svizra]]
a79x7q74468xm50hkxr78f3kaakxmij