Utilisader:Bild-Sprache

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="rm">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>rmwiki</dbname>
    <base>https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Multimedia</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Spezial</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Discussiun</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Utilisader</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Utilisader discussiun</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia discussiun</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Datoteca</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Datoteca discussiun</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki discussiun</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Model</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Model discussiun</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Agid</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Agid discussiun</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Categoria discussiun</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modul Diskussion</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Veranstaltung</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Veranstaltung Diskussion</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Utilisader:Bild-Sprache</title>
    <ns>2</ns>
    <id>14805</id>
    <revision>
      <id>174789</id>
      <parentid>174777</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T12:30:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta */</comment>
      <origin>174789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3023" sha1="ba3qi9o9ay0tqcq43ryyd1sza3tbcj5" xml:space="preserve">Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota
Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan
&lt;/gallery&gt;

== &amp;nbsp;Artichels ==
'''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas'''

* [[Pastiziers grischunais]]
* [[Tuorta da nuschs]]
* [[Tuorta Engiadinaisa]]
* [[Fuatscha grassa]]
* [[Grassins]]
* [[Iva (licör)]]

'''Musica'''

* [[Fränzli Waser]]
* [[Ils Fränzlis da Tschlin]]
* [[Paulin Nuotclà]]
* [[Chapella Open Air]]
* [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]]

'''Scripturas e scripturs'''

* [[Jessica Zuan]]
* [[Elisabeth Bardill]]
* [[Margarita Uffer]] 
'''Films, cineastas e cineasts'''

* [[Susanna Fanzun]]

'''Chesamaints'''

* [[Sgrafit in Engiadina]]

'''Instituziuns''' 

* [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]]
* [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]]
* [[Fundaziun da fotografia dal Grischun]]
* [[Fabrica da stoffa Trun]]

'''Natüra ed animels'''

* [[Nuorsa Engiadinaisa]]
* [[Nuorsa Sursilvauna]]
* [[Dschember]]
* [[Iva (plaunta)]]

'''Sport'''

* [[Maraton da skis engiadinais]] 
* [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]] 
'''Artichels in oters idioms''' 

* [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun)  – in collavuraziun cun oters
* [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters
'''''digidi'' 2026'''

* [[Utilisader:Bild-Sprache/«digidi» 2026: Propostas da projects per la Vichipedia]]

== Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta ==

=== Stamparias ===
* [[Stampa da cudeschs]]
* [[Engadin Press]]

=== Refurmaziun ===

* Cudesch da Psalms

=== 19evel tschienter ===
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]
**[[Annalas da la Societad Retorumantscha]]
**[[Andrea Bezzola]]
**[[Gian Battista Sandri]]
**[[Florian Grand]]
**Andrea Vitali
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]]
**[[Theodor Gartner]]
**[[Alfons de Flugi]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]
**[[Adieu a l'Engiadina]]
**[[A Trun sut igl ischi]] (Sursilvan) – in collavuraziun cun oters
**[[Otto Barblan]]
**[[Hans Erni]]
**[[Festa da Chalavaina]]
**[[Hans Georg Nägeli]] 
digidi 2026

* Utilisader:Bild-Sprache/«digidi» 2026: Propostas da projects per la Vichipedia

&lt;small&gt;→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]&lt;/small&gt;</text>
      <sha1>ba3qi9o9ay0tqcq43ryyd1sza3tbcj5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174795</id>
      <parentid>174789</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T12:55:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Stamparias */</comment>
      <origin>174795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2926" sha1="f9nzmko8ppa7370to6z8s7edzz0ddgb" xml:space="preserve">Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota
Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan
&lt;/gallery&gt;

== &amp;nbsp;Artichels ==
'''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas'''

* [[Pastiziers grischunais]]
* [[Tuorta da nuschs]]
* [[Tuorta Engiadinaisa]]
* [[Fuatscha grassa]]
* [[Grassins]]
* [[Iva (licör)]]

'''Musica'''

* [[Fränzli Waser]]
* [[Ils Fränzlis da Tschlin]]
* [[Paulin Nuotclà]]
* [[Chapella Open Air]]
* [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]]

'''Scripturas e scripturs'''

* [[Jessica Zuan]]
* [[Elisabeth Bardill]]
* [[Margarita Uffer]] 
'''Films, cineastas e cineasts'''

* [[Susanna Fanzun]]

'''Chesamaints'''

* [[Sgrafit in Engiadina]]

'''Instituziuns''' 

* [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]]
* [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]]
* [[Fundaziun da fotografia dal Grischun]]
* [[Fabrica da stoffa Trun]]

'''Natüra ed animels'''

* [[Nuorsa Engiadinaisa]]
* [[Nuorsa Sursilvauna]]
* [[Dschember]]
* [[Iva (plaunta)]]

'''Sport'''

* [[Maraton da skis engiadinais]] 
* [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]] 
'''Artichels in oters idioms''' 

* [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun)  – in collavuraziun cun oters
* [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters
'''''digidi'' 2026'''

* [[Utilisader:Bild-Sprache/«digidi» 2026: Propostas da projects per la Vichipedia]]

== Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta ==

=== Stamparias ===
* [[Stampa da cudeschs]]
* [[Engadin Press]]

=== Refurmaziun ===

* Cudesch da Psalms

=== 19evel tschienter ===
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]
**[[Annalas da la Societad Retorumantscha]]
**[[Andrea Bezzola]]
**[[Gian Battista Sandri]]
**[[Florian Grand]]
**Andrea Vitali
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]]
**[[Theodor Gartner]]
**[[Alfons de Flugi]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]
**[[Adieu a l'Engiadina]]
**[[A Trun sut igl ischi]] (Sursilvan) – in collavuraziun cun oters
**[[Otto Barblan]]
**[[Hans Erni]]
**[[Festa da Chalavaina]]
**[[Hans Georg Nägeli]] 
&lt;small&gt;→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]&lt;/small&gt;</text>
      <sha1>f9nzmko8ppa7370to6z8s7edzz0ddgb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Agid:Utensils</title>
    <ns>12</ns>
    <id>14991</id>
    <revision>
      <id>174807</id>
      <parentid>174749</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T13:35:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Abonnieren» */</comment>
      <origin>174807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9764" sha1="jzb1jk8bfbab0ff9vll0al9yy9h5e7p" xml:space="preserve">Significaziun dals «Utensils», ils links en la colonna dretga:

== Acziuns ==
=== Spustar ===
…

=== Abunar ===
Ti pos avisà , sch'i sa mida insatge sin la «Pagina principala». Medemamain pos ți vegnir avisà, sch'instatge vegn scrit e disutà sin «La Pinta». Qua pos ti specifitgar en tias preferenzas sur tge canal da communicaziun che ti vuls survegnir tge infurmaziuns: [[Spezial:Einstellungen#mw-prefsection-echo|Preferenzas]]

== General ==

=== Colliaziuns sin questa pagina ===
Qua vesas ti tge autras paginas da Vichipedia che collian cun questa pagina. I sa tracta da links interns. 

=== '''Modificaziuns sin paginas colladas''' ===
In artitgel da Vichipedia cuntegna colliaziuns ad auters artitgels. Cun la funcziun «Modificaziuns sin paginas colladas» pos ti vesair tgenins da quests artitgels colliads ch'èn vegnids modifitgads dacurt. 

=== Chargiar si ina datoteca ===
Il link «Chargiar si ina datoteca» serva per chiargiar si datotecas (datotecas d'audio, datotecas da fil, pdf's e.u.v.). &gt;&gt; '''Questa funcziun duess dentant vegnir duvrada mo excepziunalmain!!!''' Normalmain vegnan chargiadas si datotecas sin «Wikimedia Commons» per ch'ella possian vegnir duvradas en tut ils projects da Wikimedia e tuttas linguas: [[c:Special:Upload|Wikimedia Commons]]. 

=== Colliaziun permanenta ===
Tut ils artitgels vegnan midads permanentamain. Il link «Colliaziun permanenta» renviescha ad ina tscherta versiun en la «Cronologia».

=== Clamar URL curta ===

Qua cumparan a la pagina correspundenta ina curta URL ed in code QR per telechargiar. 

=== '''«Modifitgar las colliaziuns tar autras linguas» u «Agiuntar colliaziuns sin paginas en autras linguas»''' ===
…

== En auters projects ==
La Wikimedia cumpiglia sedesch projects. Il pli enconuschent è la Vichipedia, l'enciclopedia libra. Sut «En auters projects» vegnan enumeradas paginas davart il medem tema en auters projects da Wikimedia. Sin la pagina principala vegnan enumeradas las bleras.

=== Ils sedesch projects da la Wikimedia (Wikiversum): ===
&lt;div style=&quot;padding-bottom:0.25em; padding-right:1.25em; float:left;&quot;&gt;[[Datoteca:Wikipedia-logo-v2-25-alt.svg|30px|Wikipedia-Logo]]&lt;/div&gt;'''Vichipedia, l'enciclopedia libra''' è in lexicon online gratuit e pluriling che vegn creà cuminaivlamain da voluntaris da tut il mund e vegn actualisà cuntinuadamain. Tuts pon leger e gidar a crear Vichipedia cun resquardar tschertas reglas. Ils cuntegns èn libramain accessibels e pon vegnir duvrads vinavant observond las cundiziuns da licenza. I dat (l'an 2026) radund 247 linguas activas e 16 linguas che n'èn betg pli tar Vichipedia.

&lt;div style=&quot;padding-bottom:0.25em; padding-right:1.25em; float:left;&quot;&gt;[[Datoteca:Wikidata-logo.svg|35px|link=d:Wikidata:Main Page|Wikidata]]&lt;/div&gt;'''[[d:Wikidata:Main_Page|Wikidata]]''' è ina banca da datas da savida plurilingua libramain accessibla da Wikimedia. Ella rimna infurmaziuns structuradas davart persunas, lieus, organisaziuns ed auters temas. La Wikidata collia artitgels da Vichipedia correspundents en differentas linguas. 

&lt;div style=&quot;padding-bottom:0.25em; padding-right:1.25em; float:left;&quot;&gt;[[Datoteca:Wikifunctions-logo.svg|30px|link=https://www.wikifunctions.org/wiki/|Wikifunctions]]&lt;/div&gt;'''[[f:Wikifunctions:Main_Page|Wikifunctions]]''' è in project da Wikimedia accessibel libramain, nua che funcziuns pon vegnir creadas, testadas e druvadas communablamain. Questas funcziuns elavuran datas e fan calculaziuns u autras incumbensas. Els pon vegnir duvradas sur las linguas ora.

&lt;div style=&quot;padding-bottom:0.25em; padding-right:1.25em; float:left;&quot;&gt;[[Datoteca:Commons-logo.svg|30px|link=:c:Main Page|Commons]]&lt;/div&gt;'''[[c:Main Page|Wikimedia Commons]]''' è ina banca da datas da medias plurilingua libramain accessibla cun maletgs, graficas, datoteca d'audio e video sco er documents digitalisads. Las datotecas pon vegnir duvradas da tut ils projects da Wikimedia, tranter auter la Vichipedia e Wikisource, e pon vegnir duvradas vinavant observond las cundiziuns da licenza respectivas.

&lt;div style=&quot;padding-bottom:0.25em; padding-right:1.25em; float:left;&quot;&gt;[[Datoteca:Wiktionary-logo.svg|30px|link=:wikt:de:Wiktionary:Hauptseite|Wiktionary]]&lt;/div&gt;'''Wiktionary''' è in vocabulari online liber pluriling da Wikimedia che vegn creà communablamain da voluntaris. El cuntegna infurmaziuns davart ils pleds, lur significaziun, traducziun, pronunzia, derivanza e diever grammatical. I na dat nagina versiun rumantscha per Wiktionary. 

&lt;div style=&quot;padding-bottom:0.25em; padding-right:1.25em; float:left;&quot;&gt;[[Datoteca:Wikibooks-logo.svg|30px|link=Wikipedia:Cudeschs]]&lt;/div&gt;'''[[Wikipedia:Cudeschs|Wikibooks]]''' è in project liber da Wikimedia, en il qual voluntaris creeschan ed elavuran communablamain cudeschs d'instrucziun, cudeschs tematics e materialias d'emprender davart differents temas. Ils cuntegns èn accessibels gratuitamain e pon vegnir duvrads vinavant observond las cundiziuns da licenza. 

&lt;div style=&quot;padding-bottom:0.25em; padding-right:1.25em; float:left;&quot;&gt;[[Datoteca:Wikiquote-logo.svg|30px|link=https://rm.wikiquote.org/]]&lt;/div&gt;'''Wikiquote''' è ina libra da citats plurilingua da Wikimedia che vegn creada communablamain da voluntaris. Ella cuntegna citats cumprovads da persunas enconuschentas, d'ovras litteraras, da films e d'autras funtaunas sco er proverbis e locuziuns. 

&lt;div style=&quot;padding-bottom:0.25em; padding-right:1.25em; float:left;&quot;&gt;[[Datoteca:Wikisource-logo.svg|30px|link=s:Main_Page/Rumantsch|Wikisource]]&lt;/div&gt;'''[[:s:Main_Page/Rumantsch|Wikisource]]''' è ina biblioteca digitala libra, plurilingua da Wikimedia, en la quala voluntaris digitaliseschan, transcrivan e correcteschan cudeschs istorics, ovras litteraras ed auters texts da dretg public u licenziads libramain. Ils texts èn accessibels gratuitamain e pon vegnir duvrads vinavant observond las condiziuns da licenza. 

&lt;div style=&quot;padding-bottom:0.25em; padding-right:1.25em; float:left;&quot;&gt;[[Datoteca:Wikiversity-logo.svg|30px|link=https://www.wikiversity.org/]]&lt;/div&gt;'''[[:v:de:Hauptseite|Wikiversity]]''' è ina plattafurma d'emprender e da perscrutaziun libra, plurilingua da Wikimedia, sin la quala voluntaris e voluntarias sviluppan communablamain materials d'instrucziun e d'emprender, curs e projects da furmaziun. Ella pussibilitescha d'emprender independentamain, da barattar savida e d'activitads da perscrutaziun cuminaivlas.

&lt;div style=&quot;padding-bottom:0.25em; padding-right:1.25em; float:left;&quot;&gt;[[Datoteca:Wikivoyage-logo.svg|30px|link=:voy:en:Main Page]]&lt;/div&gt;'''[[:voy:en:Main Page|Wikivoyage]]''' è in guid da viadi online liber pluriling da Wikimedia che vegn creà communablamain da voluntaris. El porscha infurmaziuns davart destinaziuns da viadi, attracziuns, alloschis, meds da transport e tips pratics da viadi. Ils cuntegns èn accessibels gratuitamain e pon vegnir duvrads vinavant observond las cundiziuns da licenza.

&lt;div style=&quot;padding-bottom:0.25em; padding-right:1.25em; float:left;&quot;&gt;[[Datoteca:Wikispecies-logo.svg|30px|link=:species:Main Page]]&lt;/div&gt;'''[[:species:Main Page|Wikispecies]]''' è in register da las spezias liber orientà scientificamain da Wikimedia che vegn creà communablamain da voluntaris. El documentescha la diversitad biologica e porscha infurmaziuns davart la classificaziun e denominaziun scientifica d'animals, plantas, bulieus ed autras creatiras.

&lt;div style=&quot;padding-bottom:0.25em; padding-right:1.25em; float:left;&quot;&gt;[[Datoteca:Incubator-logo.svg|30px|link=:incubator:Incubator:Main Page]]&lt;/div&gt;'''[[:incubator:Incubator:Main Page|Wikimedia Incubator]]''' è ina plattafurma da Wikimedia, sin la quala vegnan preparadas e testadas novas versiuns linguisticas da Vichipedia, Wiktionary ed auters projects da Wikimedia. Voluntaris pon crear là cuntegns en lur lingua e sviluppar ensemen la basa per in project independent da Wikimedia.

&lt;div style=&quot;padding-bottom:0.25em; padding-right:1.25em; float:left;&quot;&gt;[[Datoteca:Wikimedia Community Logo-0.svg|30px|link=:meta:Main Page]]&lt;/div&gt;'''[[:meta:Main Page|Meta-Wiki]]''' è ina plattafurma centrala per la collavuraziun, coordinaziun ed organisaziun da la cuminanza internaziunala da Wikimedia. Qua vegnan discutads temas, strategias, directivas ed iniziativas che cumpiglian dapli projects sco er mess a disposiziun infurmaziuns davart occurrenzas e programs da promoziun.

&lt;div style=&quot;padding-bottom:0.25em; padding-right:1.25em; float:left;&quot;&gt;[[Datoteca:MediaWiki-2020-icon.svg|30px|link=:mw:MediaWiki]]&lt;/div&gt;'''[[:mw:MediaWiki|MediaWiki]]''' è ina software libra open source, sin la quala sa basan Vichipedia e numerus auters projects da Wikimedia. Ella pussibilitescha da crear, elavurar ed administrar communablamain paginas-web e lur cuntegns. La software po er vegnir duvrada per agens wikis.

&lt;div style=&quot;padding-bottom:0.25em; padding-right:1.25em; float:left;&quot;&gt;[[Datoteca:Wikimania2011stock.svg|30px|link=:wikimania:Wikimania]]&lt;/div&gt;'''[[:wikimania:Wikimania|Wikimania]]''' è ina conferenza internaziunala annuala dal moviment Wikimedia. Ella reunescha voluntaris, persunas dal fatg ed organisaziuns da tut il mund per sa barattar davart Vichipedia ed auters projects da Wikimedia, per parter savida e per promover l'ulteriur svilup communabel dals projects.

&lt;div style=&quot;padding-bottom:0.25em; padding-right:1.25em; float:left;&quot;&gt;[[Datoteca:Wikimedia-logo.svg|30px|link=:outreach:Main Page]]&lt;/div&gt;'''[[outreach:Main Page|Wikimedia Outreach]]''' cumpiglia activitads ed iniziativas che rendan pli enconuschents projects da Wikimedia, ch'attiran novs voluntaris e che promovan la collavuraziun cun instituziuns da furmaziun, cultura e perscrutaziun. La finamira è da motivar dapli persunas da collavurar e barattar libramain savida.
[[Categoria:Vichipedia:Paginas dal project]]</text>
      <sha1>jzb1jk8bfbab0ff9vll0al9yy9h5e7p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174808</id>
      <parentid>174807</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T13:53:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Spustar */</comment>
      <origin>174808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10294" sha1="74dy4m9hg3e5je7z4lwvp63q9lospad" xml:space="preserve">Significaziun dals «Utensils», ils links en la colonna dretga:

== Acziuns ==
=== Spustar ===
Sche ti scrivas in artitgel da nov, p. ex. davart «Piz Linard», pos crear quai sin ina pagina zuppada.

* Cliccar sin il cham da tschertga
* Endatar Utillisader: «tes num d'untilisader»
* Scriver en il segn: /
* Scriver en il num da l'artitgel: Piz Linard
* P. ex. «Utilisader:Muntagnard/Piz Linard»
* Suenter avair scrit l'artitgel: smatgar «spustar»
* Titel nov: smatgar «Utilisader», tscherner: (principal)
* Titel nov: strizzer «Utilisader:Muntagnard/» i resta il titel.
* Smatgar il buttun blau «Spustar la pagina»

=== Abunar ===
Ti pos avisà , sch'i sa mida insatge sin la «Pagina principala». Medemamain pos ți vegnir avisà, sch'instatge vegn scrit e disutà sin «La Pinta». Qua pos ti specifitgar en tias preferenzas sur tge canal da communicaziun che ti vuls survegnir tge infurmaziuns: [[Spezial:Einstellungen#mw-prefsection-echo|Preferenzas]]

== General ==

=== Colliaziuns sin questa pagina ===
Qua vesas ti tge autras paginas da Vichipedia che collian cun questa pagina. I sa tracta da links interns. 

=== '''Modificaziuns sin paginas colladas''' ===
In artitgel da Vichipedia cuntegna colliaziuns ad auters artitgels. Cun la funcziun «Modificaziuns sin paginas colladas» pos ti vesair tgenins da quests artitgels colliads ch'èn vegnids modifitgads dacurt. 

=== Chargiar si ina datoteca ===
Il link «Chargiar si ina datoteca» serva per chiargiar si datotecas (datotecas d'audio, datotecas da fil, pdf's e.u.v.). &gt;&gt; '''Questa funcziun duess dentant vegnir duvrada mo excepziunalmain!!!''' Normalmain vegnan chargiadas si datotecas sin «Wikimedia Commons» per ch'ella possian vegnir duvradas en tut ils projects da Wikimedia e tuttas linguas: [[c:Special:Upload|Wikimedia Commons]]. 

=== Colliaziun permanenta ===
Tut ils artitgels vegnan midads permanentamain. Il link «Colliaziun permanenta» renviescha ad ina tscherta versiun en la «Cronologia».

=== Clamar URL curta ===

Qua cumparan a la pagina correspundenta ina curta URL ed in code QR per telechargiar. 

=== '''«Modifitgar las colliaziuns tar autras linguas» u «Agiuntar colliaziuns sin paginas en autras linguas»''' ===
…

== En auters projects ==
La Wikimedia cumpiglia sedesch projects. Il pli enconuschent è la Vichipedia, l'enciclopedia libra. Sut «En auters projects» vegnan enumeradas paginas davart il medem tema en auters projects da Wikimedia. Sin la pagina principala vegnan enumeradas las bleras.

=== Ils sedesch projects da la Wikimedia (Wikiversum): ===
&lt;div style=&quot;padding-bottom:0.25em; padding-right:1.25em; float:left;&quot;&gt;[[Datoteca:Wikipedia-logo-v2-25-alt.svg|30px|Wikipedia-Logo]]&lt;/div&gt;'''Vichipedia, l'enciclopedia libra''' è in lexicon online gratuit e pluriling che vegn creà cuminaivlamain da voluntaris da tut il mund e vegn actualisà cuntinuadamain. Tuts pon leger e gidar a crear Vichipedia cun resquardar tschertas reglas. Ils cuntegns èn libramain accessibels e pon vegnir duvrads vinavant observond las cundiziuns da licenza. I dat (l'an 2026) radund 247 linguas activas e 16 linguas che n'èn betg pli tar Vichipedia.

&lt;div style=&quot;padding-bottom:0.25em; padding-right:1.25em; float:left;&quot;&gt;[[Datoteca:Wikidata-logo.svg|35px|link=d:Wikidata:Main Page|Wikidata]]&lt;/div&gt;'''[[d:Wikidata:Main_Page|Wikidata]]''' è ina banca da datas da savida plurilingua libramain accessibla da Wikimedia. Ella rimna infurmaziuns structuradas davart persunas, lieus, organisaziuns ed auters temas. La Wikidata collia artitgels da Vichipedia correspundents en differentas linguas. 

&lt;div style=&quot;padding-bottom:0.25em; padding-right:1.25em; float:left;&quot;&gt;[[Datoteca:Wikifunctions-logo.svg|30px|link=https://www.wikifunctions.org/wiki/|Wikifunctions]]&lt;/div&gt;'''[[f:Wikifunctions:Main_Page|Wikifunctions]]''' è in project da Wikimedia accessibel libramain, nua che funcziuns pon vegnir creadas, testadas e druvadas communablamain. Questas funcziuns elavuran datas e fan calculaziuns u autras incumbensas. Els pon vegnir duvradas sur las linguas ora.

&lt;div style=&quot;padding-bottom:0.25em; padding-right:1.25em; float:left;&quot;&gt;[[Datoteca:Commons-logo.svg|30px|link=:c:Main Page|Commons]]&lt;/div&gt;'''[[c:Main Page|Wikimedia Commons]]''' è ina banca da datas da medias plurilingua libramain accessibla cun maletgs, graficas, datoteca d'audio e video sco er documents digitalisads. Las datotecas pon vegnir duvradas da tut ils projects da Wikimedia, tranter auter la Vichipedia e Wikisource, e pon vegnir duvradas vinavant observond las cundiziuns da licenza respectivas.

&lt;div style=&quot;padding-bottom:0.25em; padding-right:1.25em; float:left;&quot;&gt;[[Datoteca:Wiktionary-logo.svg|30px|link=:wikt:de:Wiktionary:Hauptseite|Wiktionary]]&lt;/div&gt;'''Wiktionary''' è in vocabulari online liber pluriling da Wikimedia che vegn creà communablamain da voluntaris. El cuntegna infurmaziuns davart ils pleds, lur significaziun, traducziun, pronunzia, derivanza e diever grammatical. I na dat nagina versiun rumantscha per Wiktionary. 

&lt;div style=&quot;padding-bottom:0.25em; padding-right:1.25em; float:left;&quot;&gt;[[Datoteca:Wikibooks-logo.svg|30px|link=Wikipedia:Cudeschs]]&lt;/div&gt;'''[[Wikipedia:Cudeschs|Wikibooks]]''' è in project liber da Wikimedia, en il qual voluntaris creeschan ed elavuran communablamain cudeschs d'instrucziun, cudeschs tematics e materialias d'emprender davart differents temas. Ils cuntegns èn accessibels gratuitamain e pon vegnir duvrads vinavant observond las cundiziuns da licenza. 

&lt;div style=&quot;padding-bottom:0.25em; padding-right:1.25em; float:left;&quot;&gt;[[Datoteca:Wikiquote-logo.svg|30px|link=https://rm.wikiquote.org/]]&lt;/div&gt;'''Wikiquote''' è ina libra da citats plurilingua da Wikimedia che vegn creada communablamain da voluntaris. Ella cuntegna citats cumprovads da persunas enconuschentas, d'ovras litteraras, da films e d'autras funtaunas sco er proverbis e locuziuns. 

&lt;div style=&quot;padding-bottom:0.25em; padding-right:1.25em; float:left;&quot;&gt;[[Datoteca:Wikisource-logo.svg|30px|link=s:Main_Page/Rumantsch|Wikisource]]&lt;/div&gt;'''[[:s:Main_Page/Rumantsch|Wikisource]]''' è ina biblioteca digitala libra, plurilingua da Wikimedia, en la quala voluntaris digitaliseschan, transcrivan e correcteschan cudeschs istorics, ovras litteraras ed auters texts da dretg public u licenziads libramain. Ils texts èn accessibels gratuitamain e pon vegnir duvrads vinavant observond las condiziuns da licenza. 

&lt;div style=&quot;padding-bottom:0.25em; padding-right:1.25em; float:left;&quot;&gt;[[Datoteca:Wikiversity-logo.svg|30px|link=https://www.wikiversity.org/]]&lt;/div&gt;'''[[:v:de:Hauptseite|Wikiversity]]''' è ina plattafurma d'emprender e da perscrutaziun libra, plurilingua da Wikimedia, sin la quala voluntaris e voluntarias sviluppan communablamain materials d'instrucziun e d'emprender, curs e projects da furmaziun. Ella pussibilitescha d'emprender independentamain, da barattar savida e d'activitads da perscrutaziun cuminaivlas.

&lt;div style=&quot;padding-bottom:0.25em; padding-right:1.25em; float:left;&quot;&gt;[[Datoteca:Wikivoyage-logo.svg|30px|link=:voy:en:Main Page]]&lt;/div&gt;'''[[:voy:en:Main Page|Wikivoyage]]''' è in guid da viadi online liber pluriling da Wikimedia che vegn creà communablamain da voluntaris. El porscha infurmaziuns davart destinaziuns da viadi, attracziuns, alloschis, meds da transport e tips pratics da viadi. Ils cuntegns èn accessibels gratuitamain e pon vegnir duvrads vinavant observond las cundiziuns da licenza.

&lt;div style=&quot;padding-bottom:0.25em; padding-right:1.25em; float:left;&quot;&gt;[[Datoteca:Wikispecies-logo.svg|30px|link=:species:Main Page]]&lt;/div&gt;'''[[:species:Main Page|Wikispecies]]''' è in register da las spezias liber orientà scientificamain da Wikimedia che vegn creà communablamain da voluntaris. El documentescha la diversitad biologica e porscha infurmaziuns davart la classificaziun e denominaziun scientifica d'animals, plantas, bulieus ed autras creatiras.

&lt;div style=&quot;padding-bottom:0.25em; padding-right:1.25em; float:left;&quot;&gt;[[Datoteca:Incubator-logo.svg|30px|link=:incubator:Incubator:Main Page]]&lt;/div&gt;'''[[:incubator:Incubator:Main Page|Wikimedia Incubator]]''' è ina plattafurma da Wikimedia, sin la quala vegnan preparadas e testadas novas versiuns linguisticas da Vichipedia, Wiktionary ed auters projects da Wikimedia. Voluntaris pon crear là cuntegns en lur lingua e sviluppar ensemen la basa per in project independent da Wikimedia.

&lt;div style=&quot;padding-bottom:0.25em; padding-right:1.25em; float:left;&quot;&gt;[[Datoteca:Wikimedia Community Logo-0.svg|30px|link=:meta:Main Page]]&lt;/div&gt;'''[[:meta:Main Page|Meta-Wiki]]''' è ina plattafurma centrala per la collavuraziun, coordinaziun ed organisaziun da la cuminanza internaziunala da Wikimedia. Qua vegnan discutads temas, strategias, directivas ed iniziativas che cumpiglian dapli projects sco er mess a disposiziun infurmaziuns davart occurrenzas e programs da promoziun.

&lt;div style=&quot;padding-bottom:0.25em; padding-right:1.25em; float:left;&quot;&gt;[[Datoteca:MediaWiki-2020-icon.svg|30px|link=:mw:MediaWiki]]&lt;/div&gt;'''[[:mw:MediaWiki|MediaWiki]]''' è ina software libra open source, sin la quala sa basan Vichipedia e numerus auters projects da Wikimedia. Ella pussibilitescha da crear, elavurar ed administrar communablamain paginas-web e lur cuntegns. La software po er vegnir duvrada per agens wikis.

&lt;div style=&quot;padding-bottom:0.25em; padding-right:1.25em; float:left;&quot;&gt;[[Datoteca:Wikimania2011stock.svg|30px|link=:wikimania:Wikimania]]&lt;/div&gt;'''[[:wikimania:Wikimania|Wikimania]]''' è ina conferenza internaziunala annuala dal moviment Wikimedia. Ella reunescha voluntaris, persunas dal fatg ed organisaziuns da tut il mund per sa barattar davart Vichipedia ed auters projects da Wikimedia, per parter savida e per promover l'ulteriur svilup communabel dals projects.

&lt;div style=&quot;padding-bottom:0.25em; padding-right:1.25em; float:left;&quot;&gt;[[Datoteca:Wikimedia-logo.svg|30px|link=:outreach:Main Page]]&lt;/div&gt;'''[[outreach:Main Page|Wikimedia Outreach]]''' cumpiglia activitads ed iniziativas che rendan pli enconuschents projects da Wikimedia, ch'attiran novs voluntaris e che promovan la collavuraziun cun instituziuns da furmaziun, cultura e perscrutaziun. La finamira è da motivar dapli persunas da collavurar e barattar libramain savida.
[[Categoria:Vichipedia:Paginas dal project]]</text>
      <sha1>74dy4m9hg3e5je7z4lwvp63q9lospad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lista da scriptur:as rumantschs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15002</id>
    <revision>
      <id>174787</id>
      <parentid>174775</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T12:17:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Vesair er */</comment>
      <origin>174787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13388" sha1="h3svfclkkd8cndu6zhtuiyatxxdkez1" xml:space="preserve">Quai è ina glista da scripturs e scripturas rumantschas, ordinata tenor l'alfabet. Veair er: [[Litteratura rumantscha|Litteratura rumantscha.]]{{TOC}}

== A ==

* [[Dumenic Andry]] (* 1960), da [[Ramosch]] ([[Vallader]])
* [[Aluis Arpagaus]] (1920–1969), da [[Cumbel]] (Sursilvan)

== B ==

* [[Flurina Badel]] (* 1983), da [[Guarda]] (Vallader)
* [[Gian Pitschen Balastèr]] (1833–1894), da [[Zuoz]] ([[Puter]])
* [[Gudench Barblan]] (1860–1916), da [[Vnà]] (Vallader)
* [[Chasper Bardola]] (1831–1921), da Vnà (Vallader)
* [[Cristoffel Bardola]] (1867–1935), da Vnà (Vallader)
* [[Linard Bardill]] (* 1956), da [[Cazas|Cazis]] cun ragischs en Engiadina Bassa (Vallader)
* [[Maria Beer-Maissen]] (1921–2012), da [[Sumvitg|Rabius]] (Sursilvan)
* [[Toni Berther]] (1927–2015), da [[Sedrun]] (Sursilvan)
* [[Annamengia Bertogg–Caviezel]] (* 1928), da [[Pitasch]] ([[Sursilvan]])
* [[Andrea Bezzola]] (1840–1897), da [[Zernez]] (Vallader)
* Clo Duri Bezzola (1945–2004), da [[Scuol]] (Vallader, [[Rumantsch grischun|Rumantsch Grischun]])
* [[Eduard Bezzola]] (1875–1948), da Zernez (Vallader)
* [[Cla Biert]] (1920–1981), da [[Sent]] (Vallader)
* [[Jachiam Bifrun|Jachiam Tütschett Bifrun]] (1506–1572), da [[Samedan]] (Puter)
* [[Attilio Bivetti]] (* 1945), da [[Vicosoprano|Visavraun]] (Puter)
* [[Anna Borer]] (''Anna Borer-Moritz''; 1867–1941), da Scuol (Vallader)
* [[Julia Braun–Brunies]] (* 1864, onn da mort nunenconuschent), da [[Cinuos-chel]] (Puter)
* [[Gion Antoni Bühler]] (1825–1897), da [[Domat (sursilvan)|Domat]] (Sursilvan, [[Gion Antoni Bühler|Romontsch fusionau]])
* [[Gian Bundi]] (1872–1936), da [[Berlin]] cun ragischs a [[Bever]] (Puter)
* [[Tona Sonder da Burvain]] ( 1850–1925), da [[Salouf]] ([[Surmiran]])

== C ==

* [[Gian Fadri Caderas]] (1830–1891), da Modena cun ragischs en Samedan (Puter)
* [[Gion Cadieli]] (1876–1952), da [[Sagogn]] (Sursilvan)
* [[Gianna Olinda Cadonau]] (* 1983) da Scuol cun ragischs en Panaji (Vallader)
* [[Peder Cadotsch]] (1922–2002), da [[Panaduz|Bonaduz]], creschì si a [[Savognin]] (Surmiran)
* [[Claudia Cadruvi]] (* 1965), da [[Zweisimmen]] (Sursilvan, Rumantsch Grischun)
* [[Donat Cadruvi]] (1923–1998), da [[Schluein]] (Sursilvan)
* [[Viola Cadruvi]] (* 1992), da la [[Surselva (district)|Surselva]], creschì si a Uznach (Rumantsch Grischun)
* [[Carin Caduff]] (* 1988), da [[Lumnezia]] (Sursilvan)
* [[Leonard Caduff]] (1925–2015), da Tavanasa (Sursilvan)
* [[Arhur Caflisch]] (1883–1972), da Zuoz (Puter, Vallader)
* [[Florentina Camartin]] (* 1943), da [[Breil]] (Sursilvan)
* [[Iso Camartin]] (* 1944), da [[Mustér]] (Sursilvan)
* [[Flurin Camathias]] (1871–1946), da [[Laax]] (Sursilvan)
* [[Arno Camenisch]] (* 1978), da Danis-Tavanasa (Sursilvan)
* [[Nina Camenisch]] (1826–1912), da [[Sarn]] ([[Sutsilvan]])
* [[Silvio Camenisch]] (* 1953), da [[Rueun]] (Sursilvan)
* [[Theo Candinas]] (1929–2020), da [[Surrein (Sumvitg)|Surrein]] sper [[Sumvitg]] (Sursilvan)
* [[Linard Candreia]] (* 1957), da [[Casti]] (Surmiran)
* [[Anna Capadrutt]] (1925–1985), da [[Preaz|Präz]] (Sutsilvan)
* [[Dumeni Capeder]] (1934–2017), da [[Trun]] (Sursilvan)
* [[Johannes Caprez]] (1701–1777), da [[Trin]] (Sursilvan)
* [[Reto Caratsch]] (1901–1978), da Turin cun ragischs a [[S-chanf]] (Puter)
* [[Simeon Caratsch]] (1826–1892), da S-chanf (Puter)
* [[Fabiola Carigiet]] (* 1963), da [[Domat (sursilvan)|Domat]]
* [[Maurus Carnot]] (1865–1935), da [[Samignun|Samnaun]], ha operà en Surselva (Sursilvan)
* [[Gion Theodor de Castelberg]] (1748–1818), da Mustér (Sursilvan)
* [[Paula Casutt-Vincenz]] (* 1968), da Breil (Sursilvan)
* [[Walter Cavegn]] (* 1957), da [[Breil]] (Sursilvan)
* [[Flurin Caviezel (Autor)|Flurin Caviezel]] (1934–2008), da [[Luven]] (Sursilvan)
* [[Jovita Cavigelli]] (* 1962), da [[Siat]] (Sursilvan)
* [[Durich Chiampell]] (1510–1582), da [[Susch]] (Vallader)
* [[Selina Chönz]] (1910–2000), da Samedan (Puter)
* [[Gian Gianett Cloetta]] (1874–1965), da [[Bravuogn]] ([[Bargunsegner]], Puter, Vallader)
* [[Alfons Clalüna]] (* 1938), da Samedan (Puter)
* [[Ursina Clavuot-Geer]] (1898–1983), da Zuoz (Puter)
* [[Mattli Conrad]] (1745–1832), d'[[Andeer]] (Sutsilvan)
* [[Imelda Coray–Monn]] (1933–2009), da Mustér (Sursilvan)

== D ==

* [[Flurin Darms]] (1918–2009), da [[Flond]] (Sursilvan)
* [[Gion Martin Darms]] (1823–1907), da [[Ilanz/Glion|Glion]]  (Sursilvan)
* [[Nina Dazzi]] (* 1961), da Zuoz (Puter)
* [[Caspar Decurtins]] (1855–1916), da Trun (Sursilvan)
* [[Maria Luisa Decurtins-Cavigelli]] (1892–1963), derivanza nunenconuschenta (Sursilvan)
* [[Jon Demarmels]] (1889–1973), da Susch (Vallader)
* [[Alma Denoth-Melcher]] (1911–1995), da Vná (Vallader)
* [[Gion Deplazes]] (1918–2015), da [[Surrein (Sumvitg)|Surrein]] sper [[Sumvitg]] (Sursilvan)
* [[Lothar Deplazes]] (1939–2015), da [[Sagogn]], (Sursilvan)
* [[Ursicin G. G. Derungs]] (1935–2024), da [[Vella]] (Sursilvan)
* [[Mengia Barla Derungs-Pelican]] (* 1928), da [[Vrin]] (Sursilvan)
* [[Tani Dolf]] (1913–1999), da Casti-Vargistagn (Sutsilvan)
* [[Tumasch Dolf]] (1889–1963), da [[Maton]] (Sutsilvan)
* [[Dominique Dosch]] (* 1995), da [[Tinizong-Rona|Tinizong]] (Surmiran)
* [[Giusep Durschei]] (1911–1983), da Mustér (Sursilvan)
* [[Victor Durschei]] (1917–2011), da Segnas (Sursilvan)

== F ==

* [[Luisa Famos]] (1930–1974), da [[Ramosch]] (Vallader)
* [[Susanna Fanzun]] (* 1963), da Scuol (Vallader)
* [[Chatrina Filli]] (1914–1983), da [[Santa Maria Val Müstair]] ([[Jauer]])
* [[Conradin de Flugi|Conradin Flugi]] (1787–1874), da [[San Murezzan]] (Puter)
* [[Gian Fontana]] (1897–1935), da Fidaz (Sursilvan)
* [[Martin Fontana]] (* 1934), da [[Flem|Flims]] (Sursilvan)
* [[Carli Fry]] (1897–1956), da Mustér (Sursilvan)

== G ==

* [[Luzi Gabriel|Lucius Gabriel]] (1597–1663), da Glion (Sursilvan)
* [[Men-Fort Gabriel]] (1608–1672), da Glion (Sursilvan)
* [[Steffan Gabriel|Stefan Gabriel]] (1570–1638), da [[Ftan]] (Vallader)
* [[Guglielm Gadola]] (1902–1961), da Mustér (Sursilvan)
* [[Filip Gallicius|Philipp Gallicius]] (1504–1566), da Müstair (Jauer, Vallader)
* [[Margarita Gangale-Uffer]] (1921–2010), da [[Son Gagl]] cun ragigschs a Savognin (Surmiran, Puter, Sutsilvan)
* [[Romana Ganzoni]] (* 1967), da Scuol (Vallader, Puter)
* [[Chatrina Gaudenz]] (* 1972), (Derivanza ed idiom nunenconuschents)
* [[Duri Gaudenz]] (* 1929), da [[Zernez]] (Vallader)
* [[Men Gaudenz]] (1899–1982), da [[Schlarigna]] (Puter)
* [[Otto Gaudenz]] (1869–1927), da Scuol (Vallader)
* [[Florian Grand]] (1847–um 1930), da [[Ramosch]] (Vallader)
* [[Conradin Giger]] (1928–1992), da [[Surrein (Sumvitg)|Surrein]] sper [[Sumvitg]] (Sursilvan)
* [[Felix Giger]] (* 1946) da [[Surrein (Sumvitg)|Surrein]] sper [[Sumvitg]] (Sursilvan)
* [[Clementina Gilly]] (1858–1942), da Zuoz (Puter)
* [[Chasper Ans Grass]] (1900–1963), da [[Strada en Engiadina|Strada]] (Vallader)
* [[Anna Pitschna Grob-Ganzoni]] (1922–2009), da Schlarigna (Puter)
* [[Jacques Guidon]] (1931–2021), da Zernez (Vallader)
* [[Jon Guidon]] (1892–1966), da Zernez (Vallader)
* [[Otto Guidon]] (1831–1921), da Zernez (Vallader)

== H ==

* [[Toni Halter]] (1914–1986), da [[Valata]] in [[Sursaissa|Obersaxen]] (Sursilvan)
* [[Asa S. Hendry]] (* 1999), da [[Vella]] (Sursilvan)
* [[Ludivic Hendry|Vic Hendry]] (1920–2014), da [[Tujetsch]] (Sursilvan)
* [[Gion Antoni Huonder]] (1824–1867), da Segnas (Sursilvan)

== K ==

* [[Dolf Kaiser]] (1928–2017), da Samedan (Puter)
* [[Göri Klainguti]] (* 1945), da [[Puntraschigna]] (Puter)
* [[Irma Klainguti]] (1917–2000), da Zuoz (Puter)

== L ==

* [[Peider Lansel]] (1863–1943), da Sent (Vallader)
* [[Leontina Lergier-Caviezel]] (* 1956), da [[Vrin]] (Sursilvan)
* [[Lina Liun]] (1875–1943), da Schlarigna (Puter)
* [[Eduard Lombriser]] (1917–2008), da Zignau (Sursilvan)
* [[Ludivica Lombriser]] (1902–1985), da Zignau (Sursilvan)
* [[Alexander Lozza]] (1880–1953), da [[Murmarera|Marmorera]] (Surmiran)
* [[Erica Lozza]] (1935–2022), dal [[Surmeir]] (Surmiran)
* [[Jachen Luzzi]] (1880–1949), da Ramosch (Vallader)
* [[Robert Luzzi]] (1927–1997), da [[Lü]] (Jauer)

== M ==

* [[Michel Maissen]] (1901–1978), da Sumvitg (Sursilvan)
* [[Rosmarie Maissen]] (* 1946), da Sumvitg (Sursilvan)
* [[Curo Mani]] (1918–1997), da [[Pignia]] (Sutsilvan)
* [[Johannes Martinus]] (1644–1733), da Ramosch (Vallader)
* [[Giovannes Mathis]] (1824–1912), da Schlarigna (Puter)
* [[Plinio Meyer]] (* 1962), da [[Müstair]] (Jauer)
* [[Jacob Michael]] (1916–2003), da [[Casti-Vargistagn]] (Sutsilvan)
* [[Giacun Hasper Muoth]] (1844–1906), da [[Breil]] (Sursilvan)
* [[Tista Murk]] (1915–1992), da [[Müstair]] (Jauer)

== N ==

* [[Giachen Michel Nay]] (1860–1920), da Trun (Sursilvan)
* [[Sep Mudest Nay]] (1892–1945), da Danis-Tavanasa (Sursilvan)
* [[Giovanni Netzer]] (* 1967), da Savognin (Surmiran)
* [[Curdin Nicolay]] (* 1981), da [[Bever]] (Vallader)
* [[Pol Clo Nicolay]] (* 1942), da Bravuogn (Bargunsegner)
* [[Tina Nolfi]] (* 1946), da [[Lavin]] (Vallader)
* [[Jon Nuotclà]] (1934–2017), da Ftan (Vallader)
* [[Paulin Nuotclà]] (1951–2026), da Scuol (Vallader)

== O ==

* [[Angelika Overath]] (* 1957), da Karlsruhe, domicil a Sent (Vallader)

== P ==

* [[Mario Pacchioli]] (* 1981), da Glion (Sursilvan)
* [[Zaccaria Pallioppi]] (1820–1873), da Schlarigna (Puter)
* [[Clemens Pally]] (1919–2010), da [[Medel/Lucmagn|Curaglia]] (Sursilvan)
* [[Andri Peer]] (1921–1985), da Sent (Vallader)
* [[Oscar Peer]] (1928–2013), da [[Lavin]] (Vallader)
* [[Gion Martin Pelican]] (1930–2012), da [[Vrin]] (Sursilvan)
* [[Florin Pitsch]] (um 1850–1935), da Müstair (Jauer)
* [[Armon Planta]] (1917–1986), da Susch (Vallader)
* [[Tina Planta-Vital]] (* 1956), da [[Cuira]], domicil en [[Engiadina|Engiadina Bassa]] (Vallader)
* [[Otto Planta-Wildenberg]] (1868–1897), da [[Guarda]] (Vallader)
* [[Rut Plouda|Rut Plouda-Stecher]] (* 1948), da [[Tarasp]] (Vallader)
* [[Chasper Po]] (1856–um 1930), da Sent (Vallader)
* [[Chasper Pult]] (1869–1939), da Sent (Vallader)
* [[Jon Pult]] (1911–1991), da San Gogl cun ragischs a Sent (Vallader)
* [[Balser Puorger]] (1864–1943), da [[Seraplana]] (Vallader)

== R ==

* [[Anna Ratti]] (* 1947), da [[Malögia]] (Puter)
* [[Men Rauch]] (1888–1958), da Scuol (Vallader)
* [[Eva Riedi]] (* 1975), da [[Murissen|Morissen]] (Sursilvan)
* [[Trommeta spirituala|Conradin Riola]] (1667–1743), da Sent (Vallader)
* [[Walter Rosselli]] (* 1956), da [[Preonzo]] (Idiom nuneconuschent)
* [[Tresa Rüthers-Seeli]] (* 1931), da [[Falera]] (Sursilvan)

== S ==

* [[Peider Not Saluz]] (1758–1808), da [[Lavin]] (Vallader)
* [[Chatrina C. Sartea]] (Emprima mesadas dal 19avel tschientaner), da l'Engiadina Bassa (Vallader)
* [[Martin Peider Schmid]] (1743–1821), da Ftan (Vallader)
* [[Jon Semadeni]] (1910–1981), da Vnà (Vallader)
* [[Leta Semadeni]] (* 1944), da Scuol (Vallader)
* [[Gion Battesta Sialm]] (1897–1977), da Mustér (Sursilvan)
* [[Gisep Angel Sigron]] (um 1930–2005), da Casti (Surmiran)
* [[Gion Duno Simeon]] (1906–2000), da [[Lantsch|Lantsch/Lenz]] (Surmiran)
* [[Gian Singer]] (1829–1903), da Zuoz (Puter)
* [[Pia Solèr]] (* 1971), da Vrin (Sursilvan)
* [[Gion Not Spegnas]] (1888–1971), da Tinizong (Surmiran)
* [[Arnold Spescha]] (* 1941), da [[Pigniu]] (Sursilvan)
* [[Flurin Spescha]] (1958–2000), da Domat (Sursilvan, Rumantsch Grischun)
* [[Gion Battesta Spescha]] (* 1944), d'[[Andiast]] (Sursilvan)
* [[Placidus a Spescha]] (1752–1833), da Glion (Sursilvan)
* [[Hendri Spescha]] (1928–1982), da Trun (Sursilvan)
* [[Otto Spinas]] (um 1870–1945), da Tinizong (Surmiran)
* [[Aita Stricker]] (1906–1995), da Scuol (Vallader)
* [[Victor Stupan]] (1907–2002), da Sent (Vallader)
* [[Madlaina Stuppan-Pitsch]] (* 1930), da Zuoz (Puter, Vallader, Jauer)

== T ==

* [[Warren Thew]] (1927–1984), da Perinton, el a vivì temporarmain a Sent (Vallader)
* [[Gion Peder Thöni]] (1921–2014), da [[Stierva]] (Surmiran)
* [[Gian Travers]] (1483–1563), da Zuoz (Puter)
* [[Giari la Tscheppa]] (um 1860–1935), da [[Calantgil|Innerferrera]] (Sutsilvan)
* [[Mariano Tschuor]] (* 1958), da [[Laax|Lags]] (Sursilvan), ex-schurnalist
* [[Alfons Tuor]] (1871–1904), da [[Sumvitg|Rabius]] (Sursilvan)
* [[Leo Tuor]] (* 1959), da Sumvitg (Sursilvan)
* [[Peter Tuor]] (1876–1957), da Lags (Sursilvan)

== U ==

* [[Leza Uffer]] (1912–1982), da Tinizong (Surmiran)

== V ==

* [[Bianca Mayer|Bibi Vaplan]] (civil: Bianca Mayer) (* 1979), da Sent (Vallader)
* [[Benedetto Vigne]] (* 1951), da [[Salouf]] (Surmiran, Rumantsch Grischun)
* [[Alfons Vinzens]] (1915–1991), da Zignau (Sursilvan)
* [[Angiolina Vonmoos]] (1862–1955), da [[Sur En (Sent)]] (Vallader)
* [[Schimun Vonmoos]] (1868–1940), da Ramosch (Vallader)
* [[Jachen Tönet Vulpius]] (17avel tschientaner), da Scuol (Vallader)

== W ==

* [[Mengia Violanda-Bisazia]] (1713–1781), da Scuol (Vallader)
* [[Lurainz Wietzel]] (1627–1670), da Zuoz (Puter)

== Z ==

* [[Jessica Zuan]] (* 1984), da [[Segl|Sils-Maria]] (Puter)
* [[Annalisa Zumthor]] (1947–2026) da [[Susch]] (Vallader)

== Guarda er ==

* [[Litteratura rumantscha]]

[[Categoria:Cultura dal chantun Grischun]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Scripturs rumantschs]]</text>
      <sha1>h3svfclkkd8cndu6zhtuiyatxxdkez1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Utilisader:Bild-Sprache/«digidi» 2026: Propostas da projects per la Vichipedia</title>
    <ns>2</ns>
    <id>15003</id>
    <revision>
      <id>174784</id>
      <parentid>174783</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T12:04:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2. Artitgels davart chanzuns, poesias e texts */</comment>
      <origin>174784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6805" sha1="duh44x3dioautmghqsocdnsh1h0fz4q" xml:space="preserve">La lingua e cultura rumantscha porscha ina gronda varietad d’interessants temas per scriver latiers artitgels da Vichipedia. Il scriver d’artitgels serva dentant er per la cultivaziun ed il svilup da la lingua scritta.

Sin questa pagina chattais vus ina collecziun da propostas da trais projects. Questas servan sco inspiraziun e londeror pon vegnir scrittas gruppas d’ artitgels da Vichipedia, che collian ad in tema superiur. Las propostas èn vegnidas creadas sco punct da partenza '''per il lavuratori da Vichipedia al ''digidi'' ils 24 d'october 2026'''.

== Project: Artitgels davart la digitalisaziun en la Rumauntscha ==
A chaschun dal digidi dals 24 d'october 2026 vuless la Vichipedia Rumantscha lantschar in nov project che sa deditgescha a scriver artitgels enturn la digitalisaziun en la Rumantscha.

'''Propostas:'''

* ''digidi'' 

* Age of Empires: Computerspiel, bei dem ein Teil der Schweizer Armee in diesem militärischen Taktikspiel Rätoromanisch sprechen soll. 

* Prototyp eines Computerprogramms, das alle fünf Idiome sowie Rumantsch Grischun sprechen kann.

* Chatbots «idiomVoice»: finale Version, mit dem das Idiom Sursilvan erlernt werden kann. 

* «ALAS» – il nouv sistem da translaziun

* Pledari Grond

* Programm da correctura

* Atlas dal Grischun Rumantsch

Projects per scolars da WIkimedia

Ils project vegnan aunc testaus, perquei san ins aunc buca scriver in artechel sil termin dad oz (digidi 2026).

== Project: 500 onns lingua scritta rumantscha – Giubileum 2027 ==
L’an 1527 aveva Gian Travers da Zuoz scrit la chanzun «Chianzun dalla guerra dal Chaste da Müs». Sia ovra vala sco ina da las emprimas perditgas litteraras da la lingua scritta rumantscha.

Uschia marchescha l’an 2027 il giubileum, numnà «500 onns lingua scritta rumantscha», che’d è er daventà in project per la Vichipedia Rumantscha.

=== '''Gruppa da lavur ''digidi'' 2026: Collavuraziun al project da «500 onns lingua scritta rumantscha»''' ===
Vi dal project per il giubileum «500 onns lingua scritta rumantscha» pos er ti collavurar:

* Scriver novs artitgels
* Translatar artitgels
* Fabritgar ora e concurrenzar artitgels davart il tema
* Far glistas sco p.ex. «gasettas rumantschas»
* Realisar atgnas ideas
* Fotografar per Wikimedia Commons

=== Propostas ===

=== '''1. Scriver biografias davart persunas undradas cun il «Premi grischun da litteratura»''' ===
Mintga onn vegn surdà il Premi grischun da litteratura. I mancan dentant anc bleras biografias sin la Vichipedia Rumantscha davart ils premiads e las premiadas. Ti pos contribuir al project «500 onns lingua scritta rumantscha» cun elavurar las biografias che mancan. Ina glista da las persunas undradas chattas ti en l'artitgel da la Wikipedia «[[Premi grischun da litteratura]]»

'''Funtaunas per las biografias:''' Questas chattas ti en l'internet: p.ex. chasa editura, sin paginas-web d’organisaturs da cultura, artitgels da gasetta, nua ch’d è vegnì rapportà insatge dals premiads. Ma er en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtauna per artitgels».

=== '''2. Artitgels davart chanzuns, poesias e texts''' ===
I dat chanzuns veglias, popularas ed enconuschentas, sco p.ex. «Adieu a l’Engiadina», ina da las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch. In'autra chanzun veglia ed enconuschenta che tutga er tar las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch è:

* A Trun sut igl ischi

'''Funtauna:''' Ina funtauna interessanta per l’artitgel «A Trun sut igl ischi» chattas ti en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtaunas» en la dissertaziun da Laura Decurtins ''Chanti rumantsch!'' sin las paginas: 162–163 e 166–167).

'''Citar texts'''

'''Resguardar il dretg da l'autur:''' En l'artitgel da la chanzun da cor viril «Adieu a l’Engiadina» cumpara il text da la chanzun. Il dretg d'autur scada 70 onns suenter il di da la mort da l'autur. En cas da la chanzun «Adieu a l’Engiadina» è il dretg d’autur scadì.

'''Instrucziun per inserir il citat:'''

* Tscherna empè da «Modifitgar» la funcziun «Modifitgar il code»
* Scriva l'entschatta dal code: {{Citat|’’’Titel da la chanzun&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
* Lingia vida
* Scriva en l'emprima lingia da la chanzun, metter en in spazi vid, suenter il code:
* Scriva la proxima lingia, metta en in spazi vid e puspè il code: &lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;
* A la fin: ina lingia vida
* Inseri il code: |
* Scriver il num da l’autur:a
* &lt;nowiki&gt;Per finir il code: }}&lt;/nowiki&gt;

'''Instrucziun per Citat cursiv:''' Sche ti vul avair il citat cursiv, stos ti tar mintga lingia anc metter en il suandant code a l'entschatta ed a la fin: ’’

'''Exempel concret'''

'''&lt;nowiki&gt;{{Citat|&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''O nà, o madinà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki/&gt;''''&lt;nowiki/&gt;'ch'eu non at he smanchà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''meis char comün natal …

'''|'''Andrea Bezzola'''&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;'''

=== '''3. Artitgels ch'i dat gia en la Wikipedia Tudestga''' ===
Sche ti chattas buns artitgels en autras linguas davart in tema che t'interessa, pos ti er far ina translaziun en rumantsch. Mintgatant èn ils artitgels d'autras linguas però er interessants pervi da las funtaunas, ch'èn nizzaivlas per scriver in agen artitgel davart il tema.

'''Translaziuns en general'''

Las translaziuns vegnan fatgas cun in utensil da la Wikipedia, in tool, nua che duas colonnas da text sa chattan dasper – en la colonna sanestra cumpara il text original ed en la colonna dretga sa scriva la translaziun. I sa tracta d'ina procedura correcta tenor il dretg d'autur. N'emblida betg d'era translatar las funtaunas da l’artitgel.

'''Instrucziun:'''

* Selecziunar l'artitgel da la lingua originala
* Selecziunar cun in clic «Sprachen» (survart a dretga sur l'artitgel)
* Selecziunar cun in clic il link «+ Translate this page»
* Examinar las linguas: tudestg - rumantsch
* Selecziunar cun in clic «Start Übersetzung»

'''Propostas per translaziuns (u per scriver da nov) davart il tema «500 onns lingua scritta»'''
'''Cudeschs vegls'''

* Cudesch da Psalms

'''Revistas e gasettas rumantschas'''

* Babylonia (Zeitschrift)
* Casa Paterna/La Pùnt
* Engadiner Wochenzeitung
* Gasetta Romontscha
* Nossa Baselgia
* Novitats
* Pöschtli
* Rhiiblatt

== Litteratura e funtaunas per Artitgels «500 onns lingua scritta» ==

* [https://chasaeditura.ch/auturs/ Chasa edittura rumatnscha]
* [https://www.rtr.ch/play/tv/detail/dis-da-litteratura?id=14112eb9-e609-463f-8150-78c1f76d650c RTR: Dis da litteratur]
* Dissertaziun da Laura Decurtins
* Lexicon istoric retic (LIR)
* [https://www.e-periodica.ch/ e-periodica.ch]
* [https://www.e-periodica.ch/digbib/volumes?UID=ann-001 Annalas da la Societed Retorumantscha]</text>
      <sha1>duh44x3dioautmghqsocdnsh1h0fz4q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174785</id>
      <parentid>174784</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T12:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1. Scriver biografias davart persunas undradas cun il «Premi grischun da litteratura» */</comment>
      <origin>174785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12956" sha1="ekmecg3qrm15xqfb9j20dc410uhj5j5" xml:space="preserve">La lingua e cultura rumantscha porscha ina gronda varietad d’interessants temas per scriver latiers artitgels da Vichipedia. Il scriver d’artitgels serva dentant er per la cultivaziun ed il svilup da la lingua scritta.

Sin questa pagina chattais vus ina collecziun da propostas da trais projects. Questas servan sco inspiraziun e londeror pon vegnir scrittas gruppas d’ artitgels da Vichipedia, che collian ad in tema superiur. Las propostas èn vegnidas creadas sco punct da partenza '''per il lavuratori da Vichipedia al ''digidi'' ils 24 d'october 2026'''.

== '''I. Project: Artitgels davart la digitalisaziun en la Rumauntscha''' ==
A chaschun dal digidi dals 24 d'october 2026 vuless la Vichipedia Rumantscha lantschar in nov project che sa deditgescha a scriver artitgels enturn la digitalisaziun en la Rumantscha.

'''Propostas:'''

* ''digidi'' 

* Age of Empires: Computerspiel, bei dem ein Teil der Schweizer Armee in diesem militärischen Taktikspiel Rätoromanisch sprechen soll. 

* Prototyp eines Computerprogramms, das alle fünf Idiome sowie Rumantsch Grischun sprechen kann.

* Chatbots «idiomVoice»: finale Version, mit dem das Idiom Sursilvan erlernt werden kann. 

* «ALAS» – il nouv sistem da translaziun

* Pledari Grond

* Programm da correctura

* Atlas dal Grischun Rumantsch

Projects per scolars da WIkimedia

Ils project vegnan aunc testaus, perquei san ins aunc buca scriver in artechel sil termin dad oz (digidi 2026).

== '''II. Project: 500 onns lingua scritta rumantscha – Giubileum 2027''' ==
L’an 1527 aveva Gian Travers da Zuoz scrit la chanzun «Chianzun dalla guerra dal Chaste da Müs». Sia ovra vala sco ina da las emprimas perditgas litteraras da la lingua scritta rumantscha.

Uschia marchescha l’an 2027 il giubileum, numnà «500 onns lingua scritta rumantscha», che’d è er daventà in project per la Vichipedia Rumantscha.

=== '''Gruppa da lavur ''digidi'' 2026: Collavuraziun al project da «500 onns lingua scritta rumantscha»''' ===
Vi dal project per il giubileum «500 onns lingua scritta rumantscha» pos er ti collavurar:

* Scriver novs artitgels
* Translatar artitgels
* Fabritgar ora e concurrenzar artitgels davart il tema
* Far glistas sco p.ex. «gasettas rumantschas»
* Realisar atgnas ideas
* Fotografar per Wikimedia Commons

=== Propostas ===

=== '''1. Scriver biografias davart persunas undradas cun il «Premi grischun da litteratura»''' ===
Mintga onn vegn surdà il Premi grischun da litteratura. I mancan dentant anc bleras biografias sin la Vichipedia Rumantscha davart ils premiads e las premiadas. Ti pos contribuir al project «500 onns lingua scritta rumantscha» cun elavurar las biografias che mancan. 

* Ina glista da las persunas undradas chattas ti en l'artitgel da la Wikipedia «[[Premi grischun da litteratura]]».
* I dat era ina glista da scripturs e scripturas rumantschas: [[Lista da scriptur:as rumantschs]].

'''Funtaunas per las biografias:''' Questas chattas ti en l'internet: p.ex. chasa editura, sin paginas-web d’organisaturs da cultura, artitgels da gasetta, nua ch’d è vegnì rapportà insatge dals premiads. Ma er en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtauna per artitgels».

=== '''2. Artitgels davart chanzuns, poesias e texts''' ===
I dat chanzuns veglias, popularas ed enconuschentas, sco p.ex. «Adieu a l’Engiadina», ina da las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch. In'autra chanzun veglia ed enconuschenta che tutga er tar las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch è:

* A Trun sut igl ischi

'''Funtauna:''' Ina funtauna interessanta per l’artitgel «A Trun sut igl ischi» chattas ti en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtaunas» en la dissertaziun da Laura Decurtins ''Chanti rumantsch!'' sin las paginas: 162–163 e 166–167).

'''Citar texts'''

'''Resguardar il dretg da l'autur:''' En l'artitgel da la chanzun da cor viril «Adieu a l’Engiadina» cumpara il text da la chanzun. Il dretg d'autur scada 70 onns suenter il di da la mort da l'autur. En cas da la chanzun «Adieu a l’Engiadina» è il dretg d’autur scadì.

'''Instrucziun per inserir il citat:'''

* Tscherna empè da «Modifitgar» la funcziun «Modifitgar il code»
* Scriva l'entschatta dal code: {{Citat|’’’Titel da la chanzun&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
* Lingia vida
* Scriva en l'emprima lingia da la chanzun, metter en in spazi vid, suenter il code:
* Scriva la proxima lingia, metta en in spazi vid e puspè il code: &lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;
* A la fin: ina lingia vida
* Inseri il code: |
* Scriver il num da l’autur:a
* &lt;nowiki&gt;Per finir il code: }}&lt;/nowiki&gt;

'''Instrucziun per Citat cursiv:''' Sche ti vul avair il citat cursiv, stos ti tar mintga lingia anc metter en il suandant code a l'entschatta ed a la fin: ’’

'''Exempel concret'''

'''&lt;nowiki&gt;{{Citat|&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''O nà, o madinà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki/&gt;''''&lt;nowiki/&gt;'ch'eu non at he smanchà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''meis char comün natal …

'''|'''Andrea Bezzola'''&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;'''

=== '''3. Artitgels ch'i dat gia en la Wikipedia Tudestga''' ===
Sche ti chattas buns artitgels en autras linguas davart in tema che t'interessa, pos ti er far ina translaziun en rumantsch. Mintgatant èn ils artitgels d'autras linguas però er interessants pervi da las funtaunas, ch'èn nizzaivlas per scriver in agen artitgel davart il tema.

'''Translaziuns en general'''

Las translaziuns vegnan fatgas cun in utensil da la Wikipedia, in tool, nua che duas colonnas da text sa chattan dasper – en la colonna sanestra cumpara il text original ed en la colonna dretga sa scriva la translaziun. I sa tracta d'ina procedura correcta tenor il dretg d'autur. N'emblida betg d'era translatar las funtaunas da l’artitgel.

'''Instrucziun:'''

* Selecziunar l'artitgel da la lingua originala
* Selecziunar cun in clic «Sprachen» (survart a dretga sur l'artitgel)
* Selecziunar cun in clic il link «+ Translate this page»
* Examinar las linguas: tudestg - rumantsch
* Selecziunar cun in clic «Start Übersetzung»

'''Propostas per translaziuns (u per scriver da nov) davart il tema «500 onns lingua scritta»'''
'''Cudeschs vegls'''

* Cudesch da Psalms

'''Revistas e gasettas rumantschas'''

* Babylonia (Zeitschrift)
* Casa Paterna/La Pùnt
* Engadiner Wochenzeitung
* Gasetta Romontscha
* Nossa Baselgia
* Novitats
* Pöschtli
* Rhiiblatt

== Litteratura e funtaunas per Artitgels «500 onns lingua scritta» ==

* [https://chasaeditura.ch/auturs/ Chasa edittura rumatnscha]
* [https://www.rtr.ch/play/tv/detail/dis-da-litteratura?id=14112eb9-e609-463f-8150-78c1f76d650c RTR: Dis da litteratur]
* Dissertaziun da Laura Decurtins
* Lexicon istoric retic (LIR)
* [https://www.e-periodica.ch/ e-periodica.ch]
* [https://www.e-periodica.ch/digbib/volumes?UID=ann-001 Annalas da la Societed Retorumantscha]

== '''III. Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital''' ==

=== '''Laschar vesair la vart svanida da l’istoriografia.''' '''Il passà ha bleras vistas – masculinas sco femininas''' ===
'''Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital'''

Durant tschientaners n'eran las prestaziuns da las dunnas betg documentadas e appreziadas, uschia che dunnas èn fitg main preschentas en il mund digital ed er sin la Wikipedia.Il mund da la scienza digitala na duai betg mantegnair las inegualitads dal passà, mabain descriver la diversitad da nossa societad. Quella sa spievla en il mund digital e cun quel er sias inegualitads dal passà.Tras agens projects vul la Wikipedia midar questa situaziun torta cun Editathons ed inscunters per elavurar biografias da dunnas. Projects sco quests gidan a serrar questa rusna istorica. Las dunnas ch'eran speras da pli baud, duain puspè survegnir ina vista e daventar visiblas.

'''Decleraziun da la scienza sur da quai:'''

* '''Tradiziuns istoricas:''' Tradiziunalmain rimnavan ils archivs dal stadi surtut documents da politica, administraziun, militar ed economia. Quai èn tut champs, nua che umens d’ eran activs. Las prestaziuns da dunnas en la vita sociala, culturala e famigliara n'èn betg vegnidas documentadas uffizialmain e pli darar.

* '''Funtaunas zuppadas:''' documents davart dunnas existan per part bain, ma èn grevs da chattar. Savens vegnivan per exempel ils relaschs da dunnas archivads sut il num da lur consorts u parents masculins.

* '''Criteris da relevanza da Vichipedia:''' Per biografias independentas dovri funtaunas independentas suffizientas.

Betg tut las dunnas èn svanidas ord l’istografia, tschertas èn numnadamain zuppadas en ils archivs. Cunzunt la collavuraziun tranter vichipedianas e vichipedians cun bibliotecas, archivs ed instituziuns da perscrutaziun istorica po chaschunar bler per gist la preschientscha da las dunnas.

'''Projects da Vichipedia e Wikimedia'''

I dat numerus projects da Vichipedia ed era da Wikimedia enturn il mund che intervegnan per elavurar biografias da dunnas e lur preschientscha en il mund digital. La Vichipedia sa vesa confruntada cun la suandanta situaziun: Tge documents istorics èn gia vegnids publitgads, tgenins pon ins chattar e tgenins mancan anc sco funtaunas per l'enciclopedia che dovra els per publitgar biografias?

Archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas fan ina lavur da valur cun lur rimnadas e publicaziuns da documents che transmettan infurmaziuns or da la vita e las activitads da dunnas dal passà. Quai è ina basa preziusa per artitgels da Vichipedia, che po cun biografias curreger l'invisibladad en il mund digital.

=== Biografias per dunnas en la Rumantschia ===
Er en il Grischun e la Rumantschia sa chatta questa lavur da valur dad archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas, perquai che’l project da la Vichipedia pudess er sa sviluppar sco in dals temas da la Rumantschia en collavuraziun cun archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns, bibliotecas ed auter pli. Uschia pudess ins sviluppar quest project sco in dals projects da la Vichipedia Rumantscha. Per quels ch'èn interessads dettia er la pussaivladad da prender part ad inscunters naziunals ed internaziunals davart il tema.

'''Plattafurmas cun funtaunas dal Grischun e da la Rumantscha sco exempel:'''

* Fundaziun, Chesa Planta, Samedan: Dunnas, Program da cultura 2021.
* Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden)
* Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna.
* Claustra San Jon Müstair

'''Descripziun curta dals exempels indumbrabels'''

'''Fundaziun, Chesa Planta:''' È vegnida fundada l'onn 1943 da las quatter descendentas da la famiglia de Planta Elisabeth von Planta, Marie von Planta, Nina von Gugelberg von Planta ed Anne Elisabeth Vischer von Planta. La finamira da la fundaziun: conservar la biblioteca rumantscha e da mantegnair e promover la lingua e cultura rumantscha. L’an 2021 stevan Dunnas en il center dal program da cultura da la chasa.

'''Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden):''' Ina fundaziun d'utilitad publica ch'è vegnida fundada l'onn 1997. Da quel temp mancavan documentaziuns davart la vita da dunnas en ils archivs istorics ed er lur nums na chattav'ins strusch en ils cudeschs istorics e lexicons. Dapi l'onn 1997 rimna l'Archiv cultural da dunnas dal Grischun documents scrits, ma er purtrets e portatuns da persunas privatas: diaris, fotografias, chartas, autras actas, documents da dunnas activas (schurnalistas, architectas, dunnas d'affars, politicras etc.), documents d'uniuns, archivs d'associaziuns, archivs da partidas ed organisaziuns politicas sco er archivs d'interpresas e da fotografias. Tranter ils onns 2003 fin 2006 ha l’Archiv cultural da dunnas dal Grischun edì quatter toms cun var 1600 paginas davart il tema «Fraubünden» (Dunnas grischunas): «FrauenRecht» – «FrauenKörper» – «Frauenarbeit» – «fremdeFrau».

'''Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna:''' El sa deditgescha er a l'elavuraziun da l'istorgia feministica. Era qua cumparan publicaziuns davart il tema sco per exempel il cudesch da Laura Decurtins: Starke Stimmen - Frauen in der Bündner Musikkultur. La publicaziun tematisescha l'invisibladad da dunnas en il mund da la musica dal Grischun, che sa preschenta sco sche mo umens avessan fatg sulettas istorgia da musica. Laura Decurtins è s'occupada cun la dumonda quant fitg che la cultura da musica en il Grischun era propi fatga senza dunnas. Cun las respostas a sias dumondas è vegnida reconstruida l'existenza da dunnas ch'èn s'engaschadas culturalmain en l'istorgia da musica dal Grischun.

'''Claustra San Jon Müstair:''' è vegnida fundada tenor ina legenda l'onn 775 da Carl il Grond. Enturn l’an 1200 èsi daventà ina claustra da dunnas e dapi lura èn dunnas sco abadessas e priuras s'occupadas dal convent e scrit istorgia.</text>
      <sha1>ekmecg3qrm15xqfb9j20dc410uhj5j5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174786</id>
      <parentid>174785</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T12:14:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Biografias per dunnas en la Rumantschia */</comment>
      <origin>174786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13092" sha1="fl440u0ld6tftx2yiw8ku41c0t9h2vs" xml:space="preserve">La lingua e cultura rumantscha porscha ina gronda varietad d’interessants temas per scriver latiers artitgels da Vichipedia. Il scriver d’artitgels serva dentant er per la cultivaziun ed il svilup da la lingua scritta.

Sin questa pagina chattais vus ina collecziun da propostas da trais projects. Questas servan sco inspiraziun e londeror pon vegnir scrittas gruppas d’ artitgels da Vichipedia, che collian ad in tema superiur. Las propostas èn vegnidas creadas sco punct da partenza '''per il lavuratori da Vichipedia al ''digidi'' ils 24 d'october 2026'''.

== '''I. Project: Artitgels davart la digitalisaziun en la Rumauntscha''' ==
A chaschun dal digidi dals 24 d'october 2026 vuless la Vichipedia Rumantscha lantschar in nov project che sa deditgescha a scriver artitgels enturn la digitalisaziun en la Rumantscha.

'''Propostas:'''

* ''digidi'' 

* Age of Empires: Computerspiel, bei dem ein Teil der Schweizer Armee in diesem militärischen Taktikspiel Rätoromanisch sprechen soll. 

* Prototyp eines Computerprogramms, das alle fünf Idiome sowie Rumantsch Grischun sprechen kann.

* Chatbots «idiomVoice»: finale Version, mit dem das Idiom Sursilvan erlernt werden kann. 

* «ALAS» – il nouv sistem da translaziun

* Pledari Grond

* Programm da correctura

* Atlas dal Grischun Rumantsch

Projects per scolars da WIkimedia

Ils project vegnan aunc testaus, perquei san ins aunc buca scriver in artechel sil termin dad oz (digidi 2026).

== '''II. Project: 500 onns lingua scritta rumantscha – Giubileum 2027''' ==
L’an 1527 aveva Gian Travers da Zuoz scrit la chanzun «Chianzun dalla guerra dal Chaste da Müs». Sia ovra vala sco ina da las emprimas perditgas litteraras da la lingua scritta rumantscha.

Uschia marchescha l’an 2027 il giubileum, numnà «500 onns lingua scritta rumantscha», che’d è er daventà in project per la Vichipedia Rumantscha.

=== '''Gruppa da lavur ''digidi'' 2026: Collavuraziun al project da «500 onns lingua scritta rumantscha»''' ===
Vi dal project per il giubileum «500 onns lingua scritta rumantscha» pos er ti collavurar:

* Scriver novs artitgels
* Translatar artitgels
* Fabritgar ora e concurrenzar artitgels davart il tema
* Far glistas sco p.ex. «gasettas rumantschas»
* Realisar atgnas ideas
* Fotografar per Wikimedia Commons

=== Propostas ===

=== '''1. Scriver biografias davart persunas undradas cun il «Premi grischun da litteratura»''' ===
Mintga onn vegn surdà il Premi grischun da litteratura. I mancan dentant anc bleras biografias sin la Vichipedia Rumantscha davart ils premiads e las premiadas. Ti pos contribuir al project «500 onns lingua scritta rumantscha» cun elavurar las biografias che mancan. 

* Ina glista da las persunas undradas chattas ti en l'artitgel da la Wikipedia «[[Premi grischun da litteratura]]».
* I dat era ina glista da scripturs e scripturas rumantschas: [[Lista da scriptur:as rumantschs]].

'''Funtaunas per las biografias:''' Questas chattas ti en l'internet: p.ex. chasa editura, sin paginas-web d’organisaturs da cultura, artitgels da gasetta, nua ch’d è vegnì rapportà insatge dals premiads. Ma er en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtauna per artitgels».

=== '''2. Artitgels davart chanzuns, poesias e texts''' ===
I dat chanzuns veglias, popularas ed enconuschentas, sco p.ex. «Adieu a l’Engiadina», ina da las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch. In'autra chanzun veglia ed enconuschenta che tutga er tar las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch è:

* A Trun sut igl ischi

'''Funtauna:''' Ina funtauna interessanta per l’artitgel «A Trun sut igl ischi» chattas ti en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtaunas» en la dissertaziun da Laura Decurtins ''Chanti rumantsch!'' sin las paginas: 162–163 e 166–167).

'''Citar texts'''

'''Resguardar il dretg da l'autur:''' En l'artitgel da la chanzun da cor viril «Adieu a l’Engiadina» cumpara il text da la chanzun. Il dretg d'autur scada 70 onns suenter il di da la mort da l'autur. En cas da la chanzun «Adieu a l’Engiadina» è il dretg d’autur scadì.

'''Instrucziun per inserir il citat:'''

* Tscherna empè da «Modifitgar» la funcziun «Modifitgar il code»
* Scriva l'entschatta dal code: {{Citat|’’’Titel da la chanzun&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
* Lingia vida
* Scriva en l'emprima lingia da la chanzun, metter en in spazi vid, suenter il code:
* Scriva la proxima lingia, metta en in spazi vid e puspè il code: &lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;
* A la fin: ina lingia vida
* Inseri il code: |
* Scriver il num da l’autur:a
* &lt;nowiki&gt;Per finir il code: }}&lt;/nowiki&gt;

'''Instrucziun per Citat cursiv:''' Sche ti vul avair il citat cursiv, stos ti tar mintga lingia anc metter en il suandant code a l'entschatta ed a la fin: ’’

'''Exempel concret'''

'''&lt;nowiki&gt;{{Citat|&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''O nà, o madinà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki/&gt;''''&lt;nowiki/&gt;'ch'eu non at he smanchà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''meis char comün natal …

'''|'''Andrea Bezzola'''&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;'''

=== '''3. Artitgels ch'i dat gia en la Wikipedia Tudestga''' ===
Sche ti chattas buns artitgels en autras linguas davart in tema che t'interessa, pos ti er far ina translaziun en rumantsch. Mintgatant èn ils artitgels d'autras linguas però er interessants pervi da las funtaunas, ch'èn nizzaivlas per scriver in agen artitgel davart il tema.

'''Translaziuns en general'''

Las translaziuns vegnan fatgas cun in utensil da la Wikipedia, in tool, nua che duas colonnas da text sa chattan dasper – en la colonna sanestra cumpara il text original ed en la colonna dretga sa scriva la translaziun. I sa tracta d'ina procedura correcta tenor il dretg d'autur. N'emblida betg d'era translatar las funtaunas da l’artitgel.

'''Instrucziun:'''

* Selecziunar l'artitgel da la lingua originala
* Selecziunar cun in clic «Sprachen» (survart a dretga sur l'artitgel)
* Selecziunar cun in clic il link «+ Translate this page»
* Examinar las linguas: tudestg - rumantsch
* Selecziunar cun in clic «Start Übersetzung»

'''Propostas per translaziuns (u per scriver da nov) davart il tema «500 onns lingua scritta»'''
'''Cudeschs vegls'''

* Cudesch da Psalms

'''Revistas e gasettas rumantschas'''

* Babylonia (Zeitschrift)
* Casa Paterna/La Pùnt
* Engadiner Wochenzeitung
* Gasetta Romontscha
* Nossa Baselgia
* Novitats
* Pöschtli
* Rhiiblatt

== Litteratura e funtaunas per Artitgels «500 onns lingua scritta» ==

* [https://chasaeditura.ch/auturs/ Chasa edittura rumatnscha]
* [https://www.rtr.ch/play/tv/detail/dis-da-litteratura?id=14112eb9-e609-463f-8150-78c1f76d650c RTR: Dis da litteratur]
* Dissertaziun da Laura Decurtins
* Lexicon istoric retic (LIR)
* [https://www.e-periodica.ch/ e-periodica.ch]
* [https://www.e-periodica.ch/digbib/volumes?UID=ann-001 Annalas da la Societed Retorumantscha]

== '''III. Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital''' ==

=== '''Laschar vesair la vart svanida da l’istoriografia.''' '''Il passà ha bleras vistas – masculinas sco femininas''' ===
'''Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital'''

Durant tschientaners n'eran las prestaziuns da las dunnas betg documentadas e appreziadas, uschia che dunnas èn fitg main preschentas en il mund digital ed er sin la Wikipedia.Il mund da la scienza digitala na duai betg mantegnair las inegualitads dal passà, mabain descriver la diversitad da nossa societad. Quella sa spievla en il mund digital e cun quel er sias inegualitads dal passà.Tras agens projects vul la Wikipedia midar questa situaziun torta cun Editathons ed inscunters per elavurar biografias da dunnas. Projects sco quests gidan a serrar questa rusna istorica. Las dunnas ch'eran speras da pli baud, duain puspè survegnir ina vista e daventar visiblas.

'''Decleraziun da la scienza sur da quai:'''

* '''Tradiziuns istoricas:''' Tradiziunalmain rimnavan ils archivs dal stadi surtut documents da politica, administraziun, militar ed economia. Quai èn tut champs, nua che umens d’ eran activs. Las prestaziuns da dunnas en la vita sociala, culturala e famigliara n'èn betg vegnidas documentadas uffizialmain e pli darar.

* '''Funtaunas zuppadas:''' documents davart dunnas existan per part bain, ma èn grevs da chattar. Savens vegnivan per exempel ils relaschs da dunnas archivads sut il num da lur consorts u parents masculins.

* '''Criteris da relevanza da Vichipedia:''' Per biografias independentas dovri funtaunas independentas suffizientas.

Betg tut las dunnas èn svanidas ord l’istografia, tschertas èn numnadamain zuppadas en ils archivs. Cunzunt la collavuraziun tranter vichipedianas e vichipedians cun bibliotecas, archivs ed instituziuns da perscrutaziun istorica po chaschunar bler per gist la preschientscha da las dunnas.

'''Projects da Vichipedia e Wikimedia'''

I dat numerus projects da Vichipedia ed era da Wikimedia enturn il mund che intervegnan per elavurar biografias da dunnas e lur preschientscha en il mund digital. La Vichipedia sa vesa confruntada cun la suandanta situaziun: Tge documents istorics èn gia vegnids publitgads, tgenins pon ins chattar e tgenins mancan anc sco funtaunas per l'enciclopedia che dovra els per publitgar biografias?

Archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas fan ina lavur da valur cun lur rimnadas e publicaziuns da documents che transmettan infurmaziuns or da la vita e las activitads da dunnas dal passà. Quai è ina basa preziusa per artitgels da Vichipedia, che po cun biografias curreger l'invisibladad en il mund digital.

=== Biografias per dunnas en la Rumantschia ===
Er en il Grischun e la Rumantschia sa chatta questa lavur da valur dad archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas, perquai che’l project da la Vichipedia pudess er sa sviluppar sco in dals temas da la Rumantschia en collavuraziun cun archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns, bibliotecas ed auter pli. Uschia pudess ins sviluppar quest project sco in dals projects da la Vichipedia Rumantscha. Per quels ch'èn interessads dettia er la pussaivladad da prender part ad inscunters naziunals ed internaziunals davart il tema.

'''Plattafurmas cun funtaunas dal Grischun e da la Rumantscha sco exempel:'''

* Fundaziun, Chesa Planta, Samedan: Dunnas, Program da cultura 2021.
* Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden)
* Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna.
* Claustra San Jon Müstair

'''Descripziun curta dals exempels indumbrabels'''

'''Fundaziun, Chesa Planta:''' È vegnida fundada l'onn 1943 da las quatter descendentas da la famiglia de Planta Elisabeth von Planta, Marie von Planta, Nina von Gugelberg von Planta ed Anne Elisabeth Vischer von Planta. La finamira da la fundaziun: conservar la biblioteca rumantscha e da mantegnair e promover la lingua e cultura rumantscha. L’an 2021 stevan Dunnas en il center dal program da cultura da la chasa.

'''Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden):''' Ina fundaziun d'utilitad publica ch'è vegnida fundada l'onn 1997. Da quel temp mancavan documentaziuns davart la vita da dunnas en ils archivs istorics ed er lur nums na chattav'ins strusch en ils cudeschs istorics e lexicons. Dapi l'onn 1997 rimna l'Archiv cultural da dunnas dal Grischun documents scrits, ma er purtrets e portatuns da persunas privatas: diaris, fotografias, chartas, autras actas, documents da dunnas activas (schurnalistas, architectas, dunnas d'affars, politicras etc.), documents d'uniuns, archivs d'associaziuns, archivs da partidas ed organisaziuns politicas sco er archivs d'interpresas e da fotografias. Tranter ils onns 2003 fin 2006 ha l’Archiv cultural da dunnas dal Grischun edì quatter toms cun var 1600 paginas davart il tema «Fraubünden» (Dunnas grischunas): «FrauenRecht» – «FrauenKörper» – «Frauenarbeit» – «fremdeFrau».

'''Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna:''' El sa deditgescha er a l'elavuraziun da l'istorgia feministica. Era qua cumparan publicaziuns davart il tema sco per exempel il cudesch da Laura Decurtins: Starke Stimmen - Frauen in der Bündner Musikkultur. La publicaziun tematisescha l'invisibladad da dunnas en il mund da la musica dal Grischun, che sa preschenta sco sche mo umens avessan fatg sulettas istorgia da musica. Laura Decurtins è s'occupada cun la dumonda quant fitg che la cultura da musica en il Grischun era propi fatga senza dunnas. Cun las respostas a sias dumondas è vegnida reconstruida l'existenza da dunnas ch'èn s'engaschadas culturalmain en l'istorgia da musica dal Grischun.

'''Claustra San Jon Müstair:''' è vegnida fundada tenor ina legenda l'onn 775 da Carl il Grond. Enturn l’an 1200 èsi daventà ina claustra da dunnas e dapi lura èn dunnas sco abadessas e priuras s'occupadas dal convent e scrit istorgia.

=== Propostas ===

* DUNNA Preis
* Angelina de Planta (
* Anna de Planta (1858–1934)
* Chatrina C. Sartea 
* Lina Luin (1875–1943)</text>
      <sha1>fl440u0ld6tftx2yiw8ku41c0t9h2vs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174788</id>
      <parentid>174786</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T12:27:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* I. Project: Artitgels davart la digitalisaziun en la Rumauntscha */</comment>
      <origin>174788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13596" sha1="lrmy8bhjvcqh2ne6jx7ajbnd7og5qmt" xml:space="preserve">La lingua e cultura rumantscha porscha ina gronda varietad d’interessants temas per scriver latiers artitgels da Vichipedia. Il scriver d’artitgels serva dentant er per la cultivaziun ed il svilup da la lingua scritta.

Sin questa pagina chattais vus ina collecziun da propostas da trais projects. Questas servan sco inspiraziun e londeror pon vegnir scrittas gruppas d’ artitgels da Vichipedia, che collian ad in tema superiur. Las propostas èn vegnidas creadas sco punct da partenza '''per il lavuratori da Vichipedia al ''digidi'' ils 24 d'october 2026'''.

== '''I. Project: Artitgels davart la digitalisaziun en la Rumauntscha''' ==
A chaschun dal digidi dals 24 d'october 2026 vuless la Vichipedia Rumantscha lantschar in nov project che sa deditgescha a scriver artitgels enturn la digitalisaziun en la Rumantscha.

'''Propostas:'''

* ''digidi'' 

* Age of Empires: Computerspiel, bei dem ein Teil der Schweizer Armee in diesem militärischen Taktikspiel Rätoromanisch sprechen soll. 

* Prototyp eines Computerprogramms, das alle fünf Idiome sowie Rumantsch Grischun sprechen kann.

* Chatbots «idiomVoice»: finale Version, mit dem das Idiom Sursilvan erlernt werden kann. 

* «ALAS» – il nouv sistem da translaziun

* Pledari Grond

* Programm da correctura

* Atlas dal Grischun Rumantsch

* Projects per scolars da WIkimedia: Ils project vegnan aunc testaus, perquei san ins aunc buca scriver in artechel sil termin dad oz (digidi 2026).

== '''II. Project: 500 onns lingua scritta rumantscha – Giubileum 2027''' ==
L’an 1527 aveva Gian Travers da Zuoz scrit la chanzun «Chianzun dalla guerra dal Chaste da Müs». Sia ovra vala sco ina da las emprimas perditgas litteraras da la lingua scritta rumantscha.

Uschia marchescha l’an 2027 il giubileum, numnà «500 onns lingua scritta rumantscha», che’d è er daventà in project per la Vichipedia Rumantscha.

=== '''Gruppa da lavur ''digidi'' 2026: Collavuraziun al project da «500 onns lingua scritta rumantscha»''' ===
Vi dal project per il giubileum «500 onns lingua scritta rumantscha» pos er ti collavurar:

* Scriver novs artitgels
* Translatar artitgels
* Fabritgar ora e concurrenzar artitgels davart il tema
* Far glistas sco p.ex. «gasettas rumantschas»
* Realisar atgnas ideas
* Fotografar per Wikimedia Commons

=== Propostas ===

=== '''1. Scriver biografias davart persunas undradas cun il «Premi grischun da litteratura»''' ===
Mintga onn vegn surdà il Premi grischun da litteratura. I mancan dentant anc bleras biografias sin la Vichipedia Rumantscha davart ils premiads e las premiadas. Ti pos contribuir al project «500 onns lingua scritta rumantscha» cun elavurar las biografias che mancan. 

* Ina glista da las persunas undradas chattas ti en l'artitgel da la Wikipedia «[[Premi grischun da litteratura]]».
* I dat era ina glista da scripturs e scripturas rumantschas: [[Lista da scriptur:as rumantschs]].

'''Funtaunas per las biografias:''' Questas chattas ti en l'internet: p.ex. chasa editura, sin paginas-web d’organisaturs da cultura, artitgels da gasetta, nua ch’d è vegnì rapportà insatge dals premiads. Ma er en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtauna per artitgels».

=== '''2. Artitgels davart chanzuns, poesias e texts''' ===
I dat chanzuns veglias, popularas ed enconuschentas, sco p.ex. «Adieu a l’Engiadina», ina da las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch. In'autra chanzun veglia ed enconuschenta che tutga er tar las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch è:

* A Trun sut igl ischi

'''Funtauna:''' Ina funtauna interessanta per l’artitgel «A Trun sut igl ischi» chattas ti en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtaunas» en la dissertaziun da Laura Decurtins ''Chanti rumantsch!'' sin las paginas: 162–163 e 166–167).

'''Citar texts'''

'''Resguardar il dretg da l'autur:''' En l'artitgel da la chanzun da cor viril «Adieu a l’Engiadina» cumpara il text da la chanzun. Il dretg d'autur scada 70 onns suenter il di da la mort da l'autur. En cas da la chanzun «Adieu a l’Engiadina» è il dretg d’autur scadì.

'''Instrucziun per inserir il citat:'''

* Tscherna empè da «Modifitgar» la funcziun «Modifitgar il code»
* Scriva l'entschatta dal code: {{Citat|’’’Titel da la chanzun&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
* Lingia vida
* Scriva en l'emprima lingia da la chanzun, metter en in spazi vid, suenter il code:
* Scriva la proxima lingia, metta en in spazi vid e puspè il code: &lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;
* A la fin: ina lingia vida
* Inseri il code: |
* Scriver il num da l’autur:a
* &lt;nowiki&gt;Per finir il code: }}&lt;/nowiki&gt;

'''Instrucziun per Citat cursiv:''' Sche ti vul avair il citat cursiv, stos ti tar mintga lingia anc metter en il suandant code a l'entschatta ed a la fin: ’’

'''Exempel concret'''

'''&lt;nowiki&gt;{{Citat|&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''O nà, o madinà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki/&gt;''''&lt;nowiki/&gt;'ch'eu non at he smanchà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''meis char comün natal …

'''|'''Andrea Bezzola'''&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;'''

=== '''3. Artitgels ch'i dat gia en la Wikipedia Tudestga''' ===
Sche ti chattas buns artitgels en autras linguas davart in tema che t'interessa, pos ti er far ina translaziun en rumantsch. Mintgatant èn ils artitgels d'autras linguas però er interessants pervi da las funtaunas, ch'èn nizzaivlas per scriver in agen artitgel davart il tema.

'''Translaziuns en general'''

Las translaziuns vegnan fatgas cun in utensil da la Wikipedia, in tool, nua che duas colonnas da text sa chattan dasper – en la colonna sanestra cumpara il text original ed en la colonna dretga sa scriva la translaziun. I sa tracta d'ina procedura correcta tenor il dretg d'autur. N'emblida betg d'era translatar las funtaunas da l’artitgel.

'''Instrucziun:'''

* Selecziunar l'artitgel da la lingua originala
* Selecziunar cun in clic «Sprachen» (survart a dretga sur l'artitgel)
* Selecziunar cun in clic il link «+ Translate this page»
* Examinar las linguas: tudestg - rumantsch
* Selecziunar cun in clic «Start Übersetzung»

'''Propostas per translaziuns (u per scriver da nov) davart il tema «500 onns lingua scritta»'''
'''Cudeschs vegls'''

* Cudesch da Psalms

'''Revistas e gasettas rumantschas'''

* Babylonia (Zeitschrift)
* Casa Paterna/La Pùnt
* Engadiner Wochenzeitung
* Gasetta Romontscha
* Nossa Baselgia
* Novitats
* Pöschtli
* Rhiiblatt

== Litteratura e funtaunas per Artitgels «500 onns lingua scritta» ==

* [https://chasaeditura.ch/auturs/ Chasa edittura rumatnscha]
* [https://www.rtr.ch/play/tv/detail/dis-da-litteratura?id=14112eb9-e609-463f-8150-78c1f76d650c RTR: Dis da litteratur]
* Dissertaziun da Laura Decurtins
* Lexicon istoric retic (LIR)
* [https://www.e-periodica.ch/ e-periodica.ch]
* [https://www.e-periodica.ch/digbib/volumes?UID=ann-001 Annalas da la Societed Retorumantscha]

== '''III. Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital''' ==

=== '''Laschar vesair la vart svanida da l’istoriografia.''' '''Il passà ha bleras vistas – masculinas sco femininas''' ===
'''Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital'''

Durant tschientaners n'eran las prestaziuns da las dunnas betg documentadas e appreziadas, uschia che dunnas èn fitg main preschentas en il mund digital ed er sin la Wikipedia.Il mund da la scienza digitala na duai betg mantegnair las inegualitads dal passà, mabain descriver la diversitad da nossa societad. Quella sa spievla en il mund digital e cun quel er sias inegualitads dal passà.Tras agens projects vul la Wikipedia midar questa situaziun torta cun Editathons ed inscunters per elavurar biografias da dunnas. Projects sco quests gidan a serrar questa rusna istorica. Las dunnas ch'eran speras da pli baud, duain puspè survegnir ina vista e daventar visiblas.

'''Decleraziun da la scienza sur da quai:'''

* '''Tradiziuns istoricas:''' Tradiziunalmain rimnavan ils archivs dal stadi surtut documents da politica, administraziun, militar ed economia. Quai èn tut champs, nua che umens d’ eran activs. Las prestaziuns da dunnas en la vita sociala, culturala e famigliara n'èn betg vegnidas documentadas uffizialmain e pli darar.

* '''Funtaunas zuppadas:''' documents davart dunnas existan per part bain, ma èn grevs da chattar. Savens vegnivan per exempel ils relaschs da dunnas archivads sut il num da lur consorts u parents masculins.

* '''Criteris da relevanza da Vichipedia:''' Per biografias independentas dovri funtaunas independentas suffizientas.

Betg tut las dunnas èn svanidas ord l’istografia, tschertas èn numnadamain zuppadas en ils archivs. Cunzunt la collavuraziun tranter vichipedianas e vichipedians cun bibliotecas, archivs ed instituziuns da perscrutaziun istorica po chaschunar bler per gist la preschientscha da las dunnas.

'''Projects da Vichipedia e Wikimedia'''

I dat numerus projects da Vichipedia ed era da Wikimedia enturn il mund che intervegnan per elavurar biografias da dunnas e lur preschientscha en il mund digital. La Vichipedia sa vesa confruntada cun la suandanta situaziun: Tge documents istorics èn gia vegnids publitgads, tgenins pon ins chattar e tgenins mancan anc sco funtaunas per l'enciclopedia che dovra els per publitgar biografias?

Archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas fan ina lavur da valur cun lur rimnadas e publicaziuns da documents che transmettan infurmaziuns or da la vita e las activitads da dunnas dal passà. Quai è ina basa preziusa per artitgels da Vichipedia, che po cun biografias curreger l'invisibladad en il mund digital.

=== Biografias per dunnas en la Rumantschia ===
Er en il Grischun e la Rumantschia sa chatta questa lavur da valur dad archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas, perquai che’l project da la Vichipedia pudess er sa sviluppar sco in dals temas da la Rumantschia en collavuraziun cun archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns, bibliotecas ed auter pli. Uschia pudess ins sviluppar quest project sco in dals projects da la Vichipedia Rumantscha. Per quels ch'èn interessads dettia er la pussaivladad da prender part ad inscunters naziunals ed internaziunals davart il tema.

'''Plattafurmas cun funtaunas dal Grischun e da la Rumantscha sco exempel:'''

* Fundaziun, Chesa Planta, Samedan: Dunnas, Program da cultura 2021.
* Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden)
* Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna.
* Claustra San Jon Müstair

'''Descripziun curta dals exempels indumbrabels'''

'''Fundaziun, Chesa Planta:''' È vegnida fundada l'onn 1943 da las quatter descendentas da la famiglia de Planta Elisabeth von Planta, Marie von Planta, Nina von Gugelberg von Planta ed Anne Elisabeth Vischer von Planta. La finamira da la fundaziun: conservar la biblioteca rumantscha e da mantegnair e promover la lingua e cultura rumantscha. L’an 2021 stevan Dunnas en il center dal program da cultura da la chasa.

'''Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden):''' Ina fundaziun d'utilitad publica ch'è vegnida fundada l'onn 1997. Da quel temp mancavan documentaziuns davart la vita da dunnas en ils archivs istorics ed er lur nums na chattav'ins strusch en ils cudeschs istorics e lexicons. Dapi l'onn 1997 rimna l'Archiv cultural da dunnas dal Grischun documents scrits, ma er purtrets e portatuns da persunas privatas: diaris, fotografias, chartas, autras actas, documents da dunnas activas (schurnalistas, architectas, dunnas d'affars, politicras etc.), documents d'uniuns, archivs d'associaziuns, archivs da partidas ed organisaziuns politicas sco er archivs d'interpresas e da fotografias. Tranter ils onns 2003 fin 2006 ha l’Archiv cultural da dunnas dal Grischun edì quatter toms cun var 1600 paginas davart il tema «Fraubünden» (Dunnas grischunas): «FrauenRecht» – «FrauenKörper» – «Frauenarbeit» – «fremdeFrau».

'''Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna:''' El sa deditgescha er a l'elavuraziun da l'istorgia feministica. Era qua cumparan publicaziuns davart il tema sco per exempel il cudesch da Laura Decurtins: Starke Stimmen - Frauen in der Bündner Musikkultur. La publicaziun tematisescha l'invisibladad da dunnas en il mund da la musica dal Grischun, che sa preschenta sco sche mo umens avessan fatg sulettas istorgia da musica. Laura Decurtins è s'occupada cun la dumonda quant fitg che la cultura da musica en il Grischun era propi fatga senza dunnas. Cun las respostas a sias dumondas è vegnida reconstruida l'existenza da dunnas ch'èn s'engaschadas culturalmain en l'istorgia da musica dal Grischun.

'''Claustra San Jon Müstair:''' è vegnida fundada tenor ina legenda l'onn 775 da Carl il Grond. Enturn l’an 1200 èsi daventà ina claustra da dunnas e dapi lura èn dunnas sco abadessas e priuras s'occupadas dal convent e scrit istorgia.

=== Propostas ===

* DUNNA Preis
* Anna de Planta (1858–1934)
* Chatrina C. Sartea (Emprima mesadas dal 19avel tschientaner), Scirptura rumantscha, da l'Engiadina Bassa (Vallader).
* Lina Luin (1875–1943), da Schlarigna (Puter).
* Anna Wilhelmina Theobald
* Strias: (ina figura marginala «centrala»)

== Funtaunas per ==

* DUNNA Preis
* Anna de Planta: Historisches Lexikon Schweiz (HLS) 
* Chatrina C. Sartea: 
* Lina Luin: 
* Anna Wilhemina Theobold: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2013:126::93 Annalas, Tom 126]
* Strias: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2011:124::193 Annalas, Tom 124]</text>
      <sha1>lrmy8bhjvcqh2ne6jx7ajbnd7og5qmt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174790</id>
      <parentid>174788</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T12:32:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Litteratura e funtaunas per Artitgels «500 onns lingua scritta» */</comment>
      <origin>174790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13620" sha1="bwldahuun09gly92ejtto4xmwws8soj" xml:space="preserve">La lingua e cultura rumantscha porscha ina gronda varietad d’interessants temas per scriver latiers artitgels da Vichipedia. Il scriver d’artitgels serva dentant er per la cultivaziun ed il svilup da la lingua scritta.

Sin questa pagina chattais vus ina collecziun da propostas da trais projects. Questas servan sco inspiraziun e londeror pon vegnir scrittas gruppas d’ artitgels da Vichipedia, che collian ad in tema superiur. Las propostas èn vegnidas creadas sco punct da partenza '''per il lavuratori da Vichipedia al ''digidi'' ils 24 d'october 2026'''.

== '''I. Project: Artitgels davart la digitalisaziun en la Rumauntscha''' ==
A chaschun dal digidi dals 24 d'october 2026 vuless la Vichipedia Rumantscha lantschar in nov project che sa deditgescha a scriver artitgels enturn la digitalisaziun en la Rumantscha.

'''Propostas:'''

* ''digidi'' 

* Age of Empires: Computerspiel, bei dem ein Teil der Schweizer Armee in diesem militärischen Taktikspiel Rätoromanisch sprechen soll. 

* Prototyp eines Computerprogramms, das alle fünf Idiome sowie Rumantsch Grischun sprechen kann.

* Chatbots «idiomVoice»: finale Version, mit dem das Idiom Sursilvan erlernt werden kann. 

* «ALAS» – il nouv sistem da translaziun

* Pledari Grond

* Programm da correctura

* Atlas dal Grischun Rumantsch

* Projects per scolars da WIkimedia: Ils project vegnan aunc testaus, perquei san ins aunc buca scriver in artechel sil termin dad oz (digidi 2026).

== '''II. Project: 500 onns lingua scritta rumantscha – Giubileum 2027''' ==
L’an 1527 aveva Gian Travers da Zuoz scrit la chanzun «Chianzun dalla guerra dal Chaste da Müs». Sia ovra vala sco ina da las emprimas perditgas litteraras da la lingua scritta rumantscha.

Uschia marchescha l’an 2027 il giubileum, numnà «500 onns lingua scritta rumantscha», che’d è er daventà in project per la Vichipedia Rumantscha.

=== '''Gruppa da lavur ''digidi'' 2026: Collavuraziun al project da «500 onns lingua scritta rumantscha»''' ===
Vi dal project per il giubileum «500 onns lingua scritta rumantscha» pos er ti collavurar:

* Scriver novs artitgels
* Translatar artitgels
* Fabritgar ora e concurrenzar artitgels davart il tema
* Far glistas sco p.ex. «gasettas rumantschas»
* Realisar atgnas ideas
* Fotografar per Wikimedia Commons

=== Propostas ===

=== '''1. Scriver biografias davart persunas undradas cun il «Premi grischun da litteratura»''' ===
Mintga onn vegn surdà il Premi grischun da litteratura. I mancan dentant anc bleras biografias sin la Vichipedia Rumantscha davart ils premiads e las premiadas. Ti pos contribuir al project «500 onns lingua scritta rumantscha» cun elavurar las biografias che mancan. 

* Ina glista da las persunas undradas chattas ti en l'artitgel da la Wikipedia «[[Premi grischun da litteratura]]».
* I dat era ina glista da scripturs e scripturas rumantschas: [[Lista da scriptur:as rumantschs]].

'''Funtaunas per las biografias:''' Questas chattas ti en l'internet: p.ex. chasa editura, sin paginas-web d’organisaturs da cultura, artitgels da gasetta, nua ch’d è vegnì rapportà insatge dals premiads. Ma er en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtauna per artitgels».

=== '''2. Artitgels davart chanzuns, poesias e texts''' ===
I dat chanzuns veglias, popularas ed enconuschentas, sco p.ex. «Adieu a l’Engiadina», ina da las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch. In'autra chanzun veglia ed enconuschenta che tutga er tar las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch è:

* A Trun sut igl ischi

'''Funtauna:''' Ina funtauna interessanta per l’artitgel «A Trun sut igl ischi» chattas ti en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtaunas» en la dissertaziun da Laura Decurtins ''Chanti rumantsch!'' sin las paginas: 162–163 e 166–167).

'''Citar texts'''

'''Resguardar il dretg da l'autur:''' En l'artitgel da la chanzun da cor viril «Adieu a l’Engiadina» cumpara il text da la chanzun. Il dretg d'autur scada 70 onns suenter il di da la mort da l'autur. En cas da la chanzun «Adieu a l’Engiadina» è il dretg d’autur scadì.

'''Instrucziun per inserir il citat:'''

* Tscherna empè da «Modifitgar» la funcziun «Modifitgar il code»
* Scriva l'entschatta dal code: {{Citat|’’’Titel da la chanzun&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
* Lingia vida
* Scriva en l'emprima lingia da la chanzun, metter en in spazi vid, suenter il code:
* Scriva la proxima lingia, metta en in spazi vid e puspè il code: &lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;
* A la fin: ina lingia vida
* Inseri il code: |
* Scriver il num da l’autur:a
* &lt;nowiki&gt;Per finir il code: }}&lt;/nowiki&gt;

'''Instrucziun per Citat cursiv:''' Sche ti vul avair il citat cursiv, stos ti tar mintga lingia anc metter en il suandant code a l'entschatta ed a la fin: ’’

'''Exempel concret'''

'''&lt;nowiki&gt;{{Citat|&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''O nà, o madinà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki/&gt;''''&lt;nowiki/&gt;'ch'eu non at he smanchà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''meis char comün natal …

'''|'''Andrea Bezzola'''&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;'''

=== '''3. Artitgels ch'i dat gia en la Wikipedia Tudestga''' ===
Sche ti chattas buns artitgels en autras linguas davart in tema che t'interessa, pos ti er far ina translaziun en rumantsch. Mintgatant èn ils artitgels d'autras linguas però er interessants pervi da las funtaunas, ch'èn nizzaivlas per scriver in agen artitgel davart il tema.

'''Translaziuns en general'''

Las translaziuns vegnan fatgas cun in utensil da la Wikipedia, in tool, nua che duas colonnas da text sa chattan dasper – en la colonna sanestra cumpara il text original ed en la colonna dretga sa scriva la translaziun. I sa tracta d'ina procedura correcta tenor il dretg d'autur. N'emblida betg d'era translatar las funtaunas da l’artitgel.

'''Instrucziun:'''

* Selecziunar l'artitgel da la lingua originala
* Selecziunar cun in clic «Sprachen» (survart a dretga sur l'artitgel)
* Selecziunar cun in clic il link «+ Translate this page»
* Examinar las linguas: tudestg - rumantsch
* Selecziunar cun in clic «Start Übersetzung»

'''Propostas per translaziuns (u per scriver da nov) davart il tema «500 onns lingua scritta»'''
'''Cudeschs vegls'''

* Cudesch da Psalms
* Cudesch da Schlarigna

'''Revistas e gasettas rumantschas'''

* Babylonia (Zeitschrift)
* Casa Paterna/La Pùnt
* Engadiner Wochenzeitung
* Gasetta Romontscha
* Nossa Baselgia
* Novitats
* Pöschtli
* Rhiiblatt

== Litteratura e funtaunas per Artitgels «500 onns lingua scritta» ==

* [https://chasaeditura.ch/auturs/ Chasa edittura rumatnscha]
* [https://www.rtr.ch/play/tv/detail/dis-da-litteratura?id=14112eb9-e609-463f-8150-78c1f76d650c RTR: Dis da litteratur]
* Dissertaziun da Laura Decurtins
* Lexicon istoric retic (LIR)
* [https://www.e-periodica.ch/ e-periodica.ch]
* [https://www.e-periodica.ch/digbib/volumes?UID=ann-001 Annalas da la Societed Retorumantscha]

== '''III. Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital''' ==

=== '''Laschar vesair la vart svanida da l’istoriografia.''' '''Il passà ha bleras vistas – masculinas sco femininas''' ===
'''Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital'''

Durant tschientaners n'eran las prestaziuns da las dunnas betg documentadas e appreziadas, uschia che dunnas èn fitg main preschentas en il mund digital ed er sin la Wikipedia.Il mund da la scienza digitala na duai betg mantegnair las inegualitads dal passà, mabain descriver la diversitad da nossa societad. Quella sa spievla en il mund digital e cun quel er sias inegualitads dal passà.Tras agens projects vul la Wikipedia midar questa situaziun torta cun Editathons ed inscunters per elavurar biografias da dunnas. Projects sco quests gidan a serrar questa rusna istorica. Las dunnas ch'eran speras da pli baud, duain puspè survegnir ina vista e daventar visiblas.

'''Decleraziun da la scienza sur da quai:'''

* '''Tradiziuns istoricas:''' Tradiziunalmain rimnavan ils archivs dal stadi surtut documents da politica, administraziun, militar ed economia. Quai èn tut champs, nua che umens d’ eran activs. Las prestaziuns da dunnas en la vita sociala, culturala e famigliara n'èn betg vegnidas documentadas uffizialmain e pli darar.

* '''Funtaunas zuppadas:''' documents davart dunnas existan per part bain, ma èn grevs da chattar. Savens vegnivan per exempel ils relaschs da dunnas archivads sut il num da lur consorts u parents masculins.

* '''Criteris da relevanza da Vichipedia:''' Per biografias independentas dovri funtaunas independentas suffizientas.

Betg tut las dunnas èn svanidas ord l’istografia, tschertas èn numnadamain zuppadas en ils archivs. Cunzunt la collavuraziun tranter vichipedianas e vichipedians cun bibliotecas, archivs ed instituziuns da perscrutaziun istorica po chaschunar bler per gist la preschientscha da las dunnas.

'''Projects da Vichipedia e Wikimedia'''

I dat numerus projects da Vichipedia ed era da Wikimedia enturn il mund che intervegnan per elavurar biografias da dunnas e lur preschientscha en il mund digital. La Vichipedia sa vesa confruntada cun la suandanta situaziun: Tge documents istorics èn gia vegnids publitgads, tgenins pon ins chattar e tgenins mancan anc sco funtaunas per l'enciclopedia che dovra els per publitgar biografias?

Archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas fan ina lavur da valur cun lur rimnadas e publicaziuns da documents che transmettan infurmaziuns or da la vita e las activitads da dunnas dal passà. Quai è ina basa preziusa per artitgels da Vichipedia, che po cun biografias curreger l'invisibladad en il mund digital.

=== Biografias per dunnas en la Rumantschia ===
Er en il Grischun e la Rumantschia sa chatta questa lavur da valur dad archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas, perquai che’l project da la Vichipedia pudess er sa sviluppar sco in dals temas da la Rumantschia en collavuraziun cun archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns, bibliotecas ed auter pli. Uschia pudess ins sviluppar quest project sco in dals projects da la Vichipedia Rumantscha. Per quels ch'èn interessads dettia er la pussaivladad da prender part ad inscunters naziunals ed internaziunals davart il tema.

'''Plattafurmas cun funtaunas dal Grischun e da la Rumantscha sco exempel:'''

* Fundaziun, Chesa Planta, Samedan: Dunnas, Program da cultura 2021.
* Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden)
* Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna.
* Claustra San Jon Müstair

'''Descripziun curta dals exempels indumbrabels'''

'''Fundaziun, Chesa Planta:''' È vegnida fundada l'onn 1943 da las quatter descendentas da la famiglia de Planta Elisabeth von Planta, Marie von Planta, Nina von Gugelberg von Planta ed Anne Elisabeth Vischer von Planta. La finamira da la fundaziun: conservar la biblioteca rumantscha e da mantegnair e promover la lingua e cultura rumantscha. L’an 2021 stevan Dunnas en il center dal program da cultura da la chasa.

'''Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden):''' Ina fundaziun d'utilitad publica ch'è vegnida fundada l'onn 1997. Da quel temp mancavan documentaziuns davart la vita da dunnas en ils archivs istorics ed er lur nums na chattav'ins strusch en ils cudeschs istorics e lexicons. Dapi l'onn 1997 rimna l'Archiv cultural da dunnas dal Grischun documents scrits, ma er purtrets e portatuns da persunas privatas: diaris, fotografias, chartas, autras actas, documents da dunnas activas (schurnalistas, architectas, dunnas d'affars, politicras etc.), documents d'uniuns, archivs d'associaziuns, archivs da partidas ed organisaziuns politicas sco er archivs d'interpresas e da fotografias. Tranter ils onns 2003 fin 2006 ha l’Archiv cultural da dunnas dal Grischun edì quatter toms cun var 1600 paginas davart il tema «Fraubünden» (Dunnas grischunas): «FrauenRecht» – «FrauenKörper» – «Frauenarbeit» – «fremdeFrau».

'''Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna:''' El sa deditgescha er a l'elavuraziun da l'istorgia feministica. Era qua cumparan publicaziuns davart il tema sco per exempel il cudesch da Laura Decurtins: Starke Stimmen - Frauen in der Bündner Musikkultur. La publicaziun tematisescha l'invisibladad da dunnas en il mund da la musica dal Grischun, che sa preschenta sco sche mo umens avessan fatg sulettas istorgia da musica. Laura Decurtins è s'occupada cun la dumonda quant fitg che la cultura da musica en il Grischun era propi fatga senza dunnas. Cun las respostas a sias dumondas è vegnida reconstruida l'existenza da dunnas ch'èn s'engaschadas culturalmain en l'istorgia da musica dal Grischun.

'''Claustra San Jon Müstair:''' è vegnida fundada tenor ina legenda l'onn 775 da Carl il Grond. Enturn l’an 1200 èsi daventà ina claustra da dunnas e dapi lura èn dunnas sco abadessas e priuras s'occupadas dal convent e scrit istorgia.

=== Propostas ===

* DUNNA Preis
* Anna de Planta (1858–1934)
* Chatrina C. Sartea (Emprima mesadas dal 19avel tschientaner), Scirptura rumantscha, da l'Engiadina Bassa (Vallader).
* Lina Luin (1875–1943), da Schlarigna (Puter).
* Anna Wilhelmina Theobald
* Strias: (ina figura marginala «centrala»)

== Funtaunas per ==

* DUNNA Preis
* Anna de Planta: Historisches Lexikon Schweiz (HLS) 
* Chatrina C. Sartea: 
* Lina Luin: 
* Anna Wilhemina Theobold: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2013:126::93 Annalas, Tom 126]
* Strias: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2011:124::193 Annalas, Tom 124]</text>
      <sha1>bwldahuun09gly92ejtto4xmwws8soj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174791</id>
      <parentid>174790</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T12:32:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Litteratura e funtaunas per Artitgels «500 onns lingua scritta» */</comment>
      <origin>174791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13627" sha1="2ubm1gct6tznq55u0uavj0tjo6al7d2" xml:space="preserve">La lingua e cultura rumantscha porscha ina gronda varietad d’interessants temas per scriver latiers artitgels da Vichipedia. Il scriver d’artitgels serva dentant er per la cultivaziun ed il svilup da la lingua scritta.

Sin questa pagina chattais vus ina collecziun da propostas da trais projects. Questas servan sco inspiraziun e londeror pon vegnir scrittas gruppas d’ artitgels da Vichipedia, che collian ad in tema superiur. Las propostas èn vegnidas creadas sco punct da partenza '''per il lavuratori da Vichipedia al ''digidi'' ils 24 d'october 2026'''.

== '''I. Project: Artitgels davart la digitalisaziun en la Rumauntscha''' ==
A chaschun dal digidi dals 24 d'october 2026 vuless la Vichipedia Rumantscha lantschar in nov project che sa deditgescha a scriver artitgels enturn la digitalisaziun en la Rumantscha.

'''Propostas:'''

* ''digidi'' 

* Age of Empires: Computerspiel, bei dem ein Teil der Schweizer Armee in diesem militärischen Taktikspiel Rätoromanisch sprechen soll. 

* Prototyp eines Computerprogramms, das alle fünf Idiome sowie Rumantsch Grischun sprechen kann.

* Chatbots «idiomVoice»: finale Version, mit dem das Idiom Sursilvan erlernt werden kann. 

* «ALAS» – il nouv sistem da translaziun

* Pledari Grond

* Programm da correctura

* Atlas dal Grischun Rumantsch

* Projects per scolars da WIkimedia: Ils project vegnan aunc testaus, perquei san ins aunc buca scriver in artechel sil termin dad oz (digidi 2026).

== '''II. Project: 500 onns lingua scritta rumantscha – Giubileum 2027''' ==
L’an 1527 aveva Gian Travers da Zuoz scrit la chanzun «Chianzun dalla guerra dal Chaste da Müs». Sia ovra vala sco ina da las emprimas perditgas litteraras da la lingua scritta rumantscha.

Uschia marchescha l’an 2027 il giubileum, numnà «500 onns lingua scritta rumantscha», che’d è er daventà in project per la Vichipedia Rumantscha.

=== '''Gruppa da lavur ''digidi'' 2026: Collavuraziun al project da «500 onns lingua scritta rumantscha»''' ===
Vi dal project per il giubileum «500 onns lingua scritta rumantscha» pos er ti collavurar:

* Scriver novs artitgels
* Translatar artitgels
* Fabritgar ora e concurrenzar artitgels davart il tema
* Far glistas sco p.ex. «gasettas rumantschas»
* Realisar atgnas ideas
* Fotografar per Wikimedia Commons

=== Propostas ===

=== '''1. Scriver biografias davart persunas undradas cun il «Premi grischun da litteratura»''' ===
Mintga onn vegn surdà il Premi grischun da litteratura. I mancan dentant anc bleras biografias sin la Vichipedia Rumantscha davart ils premiads e las premiadas. Ti pos contribuir al project «500 onns lingua scritta rumantscha» cun elavurar las biografias che mancan. 

* Ina glista da las persunas undradas chattas ti en l'artitgel da la Wikipedia «[[Premi grischun da litteratura]]».
* I dat era ina glista da scripturs e scripturas rumantschas: [[Lista da scriptur:as rumantschs]].

'''Funtaunas per las biografias:''' Questas chattas ti en l'internet: p.ex. chasa editura, sin paginas-web d’organisaturs da cultura, artitgels da gasetta, nua ch’d è vegnì rapportà insatge dals premiads. Ma er en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtauna per artitgels».

=== '''2. Artitgels davart chanzuns, poesias e texts''' ===
I dat chanzuns veglias, popularas ed enconuschentas, sco p.ex. «Adieu a l’Engiadina», ina da las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch. In'autra chanzun veglia ed enconuschenta che tutga er tar las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch è:

* A Trun sut igl ischi

'''Funtauna:''' Ina funtauna interessanta per l’artitgel «A Trun sut igl ischi» chattas ti en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtaunas» en la dissertaziun da Laura Decurtins ''Chanti rumantsch!'' sin las paginas: 162–163 e 166–167).

'''Citar texts'''

'''Resguardar il dretg da l'autur:''' En l'artitgel da la chanzun da cor viril «Adieu a l’Engiadina» cumpara il text da la chanzun. Il dretg d'autur scada 70 onns suenter il di da la mort da l'autur. En cas da la chanzun «Adieu a l’Engiadina» è il dretg d’autur scadì.

'''Instrucziun per inserir il citat:'''

* Tscherna empè da «Modifitgar» la funcziun «Modifitgar il code»
* Scriva l'entschatta dal code: {{Citat|’’’Titel da la chanzun&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
* Lingia vida
* Scriva en l'emprima lingia da la chanzun, metter en in spazi vid, suenter il code:
* Scriva la proxima lingia, metta en in spazi vid e puspè il code: &lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;
* A la fin: ina lingia vida
* Inseri il code: |
* Scriver il num da l’autur:a
* &lt;nowiki&gt;Per finir il code: }}&lt;/nowiki&gt;

'''Instrucziun per Citat cursiv:''' Sche ti vul avair il citat cursiv, stos ti tar mintga lingia anc metter en il suandant code a l'entschatta ed a la fin: ’’

'''Exempel concret'''

'''&lt;nowiki&gt;{{Citat|&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''O nà, o madinà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki/&gt;''''&lt;nowiki/&gt;'ch'eu non at he smanchà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''meis char comün natal …

'''|'''Andrea Bezzola'''&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;'''

=== '''3. Artitgels ch'i dat gia en la Wikipedia Tudestga''' ===
Sche ti chattas buns artitgels en autras linguas davart in tema che t'interessa, pos ti er far ina translaziun en rumantsch. Mintgatant èn ils artitgels d'autras linguas però er interessants pervi da las funtaunas, ch'èn nizzaivlas per scriver in agen artitgel davart il tema.

'''Translaziuns en general'''

Las translaziuns vegnan fatgas cun in utensil da la Wikipedia, in tool, nua che duas colonnas da text sa chattan dasper – en la colonna sanestra cumpara il text original ed en la colonna dretga sa scriva la translaziun. I sa tracta d'ina procedura correcta tenor il dretg d'autur. N'emblida betg d'era translatar las funtaunas da l’artitgel.

'''Instrucziun:'''

* Selecziunar l'artitgel da la lingua originala
* Selecziunar cun in clic «Sprachen» (survart a dretga sur l'artitgel)
* Selecziunar cun in clic il link «+ Translate this page»
* Examinar las linguas: tudestg - rumantsch
* Selecziunar cun in clic «Start Übersetzung»

=== '''Propostas per translaziuns (u per scriver da nov) davart il tema «500 onns lingua scritta»''' '''Cudeschs vegls''' ===
* Cudesch da Psalms
* Cudesch da Schlarigna

'''Revistas e gasettas rumantschas'''

* Babylonia (Zeitschrift)
* Casa Paterna/La Pùnt
* Engadiner Wochenzeitung
* Gasetta Romontscha
* Nossa Baselgia
* Novitats
* Pöschtli
* Rhiiblatt

== Litteratura e funtaunas per Artitgels «500 onns lingua scritta» ==

* [https://chasaeditura.ch/auturs/ Chasa edittura rumatnscha]
* [https://www.rtr.ch/play/tv/detail/dis-da-litteratura?id=14112eb9-e609-463f-8150-78c1f76d650c RTR: Dis da litteratur]
* Dissertaziun da Laura Decurtins
* Lexicon istoric retic (LIR)
* [https://www.e-periodica.ch/ e-periodica.ch]
* [https://www.e-periodica.ch/digbib/volumes?UID=ann-001 Annalas da la Societed Retorumantscha]

== '''III. Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital''' ==

=== '''Laschar vesair la vart svanida da l’istoriografia.''' '''Il passà ha bleras vistas – masculinas sco femininas''' ===
'''Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital'''

Durant tschientaners n'eran las prestaziuns da las dunnas betg documentadas e appreziadas, uschia che dunnas èn fitg main preschentas en il mund digital ed er sin la Wikipedia.Il mund da la scienza digitala na duai betg mantegnair las inegualitads dal passà, mabain descriver la diversitad da nossa societad. Quella sa spievla en il mund digital e cun quel er sias inegualitads dal passà.Tras agens projects vul la Wikipedia midar questa situaziun torta cun Editathons ed inscunters per elavurar biografias da dunnas. Projects sco quests gidan a serrar questa rusna istorica. Las dunnas ch'eran speras da pli baud, duain puspè survegnir ina vista e daventar visiblas.

'''Decleraziun da la scienza sur da quai:'''

* '''Tradiziuns istoricas:''' Tradiziunalmain rimnavan ils archivs dal stadi surtut documents da politica, administraziun, militar ed economia. Quai èn tut champs, nua che umens d’ eran activs. Las prestaziuns da dunnas en la vita sociala, culturala e famigliara n'èn betg vegnidas documentadas uffizialmain e pli darar.

* '''Funtaunas zuppadas:''' documents davart dunnas existan per part bain, ma èn grevs da chattar. Savens vegnivan per exempel ils relaschs da dunnas archivads sut il num da lur consorts u parents masculins.

* '''Criteris da relevanza da Vichipedia:''' Per biografias independentas dovri funtaunas independentas suffizientas.

Betg tut las dunnas èn svanidas ord l’istografia, tschertas èn numnadamain zuppadas en ils archivs. Cunzunt la collavuraziun tranter vichipedianas e vichipedians cun bibliotecas, archivs ed instituziuns da perscrutaziun istorica po chaschunar bler per gist la preschientscha da las dunnas.

'''Projects da Vichipedia e Wikimedia'''

I dat numerus projects da Vichipedia ed era da Wikimedia enturn il mund che intervegnan per elavurar biografias da dunnas e lur preschientscha en il mund digital. La Vichipedia sa vesa confruntada cun la suandanta situaziun: Tge documents istorics èn gia vegnids publitgads, tgenins pon ins chattar e tgenins mancan anc sco funtaunas per l'enciclopedia che dovra els per publitgar biografias?

Archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas fan ina lavur da valur cun lur rimnadas e publicaziuns da documents che transmettan infurmaziuns or da la vita e las activitads da dunnas dal passà. Quai è ina basa preziusa per artitgels da Vichipedia, che po cun biografias curreger l'invisibladad en il mund digital.

=== Biografias per dunnas en la Rumantschia ===
Er en il Grischun e la Rumantschia sa chatta questa lavur da valur dad archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas, perquai che’l project da la Vichipedia pudess er sa sviluppar sco in dals temas da la Rumantschia en collavuraziun cun archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns, bibliotecas ed auter pli. Uschia pudess ins sviluppar quest project sco in dals projects da la Vichipedia Rumantscha. Per quels ch'èn interessads dettia er la pussaivladad da prender part ad inscunters naziunals ed internaziunals davart il tema.

'''Plattafurmas cun funtaunas dal Grischun e da la Rumantscha sco exempel:'''

* Fundaziun, Chesa Planta, Samedan: Dunnas, Program da cultura 2021.
* Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden)
* Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna.
* Claustra San Jon Müstair

'''Descripziun curta dals exempels indumbrabels'''

'''Fundaziun, Chesa Planta:''' È vegnida fundada l'onn 1943 da las quatter descendentas da la famiglia de Planta Elisabeth von Planta, Marie von Planta, Nina von Gugelberg von Planta ed Anne Elisabeth Vischer von Planta. La finamira da la fundaziun: conservar la biblioteca rumantscha e da mantegnair e promover la lingua e cultura rumantscha. L’an 2021 stevan Dunnas en il center dal program da cultura da la chasa.

'''Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden):''' Ina fundaziun d'utilitad publica ch'è vegnida fundada l'onn 1997. Da quel temp mancavan documentaziuns davart la vita da dunnas en ils archivs istorics ed er lur nums na chattav'ins strusch en ils cudeschs istorics e lexicons. Dapi l'onn 1997 rimna l'Archiv cultural da dunnas dal Grischun documents scrits, ma er purtrets e portatuns da persunas privatas: diaris, fotografias, chartas, autras actas, documents da dunnas activas (schurnalistas, architectas, dunnas d'affars, politicras etc.), documents d'uniuns, archivs d'associaziuns, archivs da partidas ed organisaziuns politicas sco er archivs d'interpresas e da fotografias. Tranter ils onns 2003 fin 2006 ha l’Archiv cultural da dunnas dal Grischun edì quatter toms cun var 1600 paginas davart il tema «Fraubünden» (Dunnas grischunas): «FrauenRecht» – «FrauenKörper» – «Frauenarbeit» – «fremdeFrau».

'''Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna:''' El sa deditgescha er a l'elavuraziun da l'istorgia feministica. Era qua cumparan publicaziuns davart il tema sco per exempel il cudesch da Laura Decurtins: Starke Stimmen - Frauen in der Bündner Musikkultur. La publicaziun tematisescha l'invisibladad da dunnas en il mund da la musica dal Grischun, che sa preschenta sco sche mo umens avessan fatg sulettas istorgia da musica. Laura Decurtins è s'occupada cun la dumonda quant fitg che la cultura da musica en il Grischun era propi fatga senza dunnas. Cun las respostas a sias dumondas è vegnida reconstruida l'existenza da dunnas ch'èn s'engaschadas culturalmain en l'istorgia da musica dal Grischun.

'''Claustra San Jon Müstair:''' è vegnida fundada tenor ina legenda l'onn 775 da Carl il Grond. Enturn l’an 1200 èsi daventà ina claustra da dunnas e dapi lura èn dunnas sco abadessas e priuras s'occupadas dal convent e scrit istorgia.

=== Propostas ===

* DUNNA Preis
* Anna de Planta (1858–1934)
* Chatrina C. Sartea (Emprima mesadas dal 19avel tschientaner), Scirptura rumantscha, da l'Engiadina Bassa (Vallader).
* Lina Luin (1875–1943), da Schlarigna (Puter).
* Anna Wilhelmina Theobald
* Strias: (ina figura marginala «centrala»)

== Funtaunas per ==

* DUNNA Preis
* Anna de Planta: Historisches Lexikon Schweiz (HLS) 
* Chatrina C. Sartea: 
* Lina Luin: 
* Anna Wilhemina Theobold: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2013:126::93 Annalas, Tom 126]
* Strias: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2011:124::193 Annalas, Tom 124]</text>
      <sha1>2ubm1gct6tznq55u0uavj0tjo6al7d2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174792</id>
      <parentid>174791</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T12:50:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <origin>174792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13933" sha1="kc5kg4ao6xujiqf2eejbyez6w71dv1n" xml:space="preserve">La lingua e cultura rumantscha porscha ina gronda varietad d’interessants temas per scriver latiers artitgels da Vichipedia. Il scriver d’artitgels serva dentant er per la cultivaziun ed il svilup da la lingua scritta.

Sin questa pagina chattais vus ina collecziun da propostas da trais projects. Questas servan sco inspiraziun e londeror pon vegnir scrittas gruppas d’ artitgels da Vichipedia, che collian ad in tema superiur. Las propostas èn vegnidas creadas sco punct da partenza '''per il lavuratori da Vichipedia al ''digidi'' ils 24 d'october 2026'''.

== '''I. Project: Artitgels davart la digitalisaziun en la Rumauntscha''' ==
A chaschun dal digidi dals 24 d'october 2026 vuless la Vichipedia Rumantscha lantschar in nov project che sa deditgescha a scriver artitgels enturn la digitalisaziun en la Rumantscha.

'''Propostas:'''

* ''digidi'' 

* Age of Empires: Computerspiel, bei dem ein Teil der Schweizer Armee in diesem militärischen Taktikspiel Rätoromanisch sprechen soll. 

* Prototyp eines Computerprogramms, das alle fünf Idiome sowie Rumantsch Grischun sprechen kann.

* Chatbots «idiomVoice»: finale Version, mit dem das Idiom Sursilvan erlernt werden kann. 

* «ALAS» – il nouv sistem da translaziun

* Pledari Grond

* Programm da correctura

* Atlas dal Grischun Rumantsch

* Projects per scolars da WIkimedia: Ils project vegnan aunc testaus, perquei san ins aunc buca scriver in artechel sil termin dad oz (digidi 2026).

== '''II. Project: 500 onns lingua scritta rumantscha – Giubileum 2027''' ==
[[Datoteca:Kloster Disentis Romanische Bibliothek - sehr alte Bücher 741000.jpg|miniatura|Biblioteca Rumantscha (Biblioteca claustrala Mustèr).]]
L’an 1527 aveva Gian Travers da Zuoz scrit la chanzun «Chianzun dalla guerra dal Chaste da Müs». Sia ovra vala sco ina da las emprimas perditgas litteraras da la lingua scritta rumantscha.

Uschia marchescha l’an 2027 il giubileum, numnà «500 onns lingua scritta rumantscha», che’d è er daventà in project per la Vichipedia Rumantscha.

=== '''Gruppa da lavur ''digidi'' 2026: Collavuraziun al project da «500 onns lingua scritta rumantscha»''' ===
Vi dal project per il giubileum «500 onns lingua scritta rumantscha» pos er ti collavurar:

* Scriver novs artitgels
* Translatar artitgels
* Fabritgar ora e concurrenzar artitgels davart il tema
* Far glistas sco p.ex. «gasettas rumantschas»
* Realisar atgnas ideas
* Fotografar per Wikimedia Commons

=== Propostas ===

=== '''1. Scriver biografias davart persunas undradas cun il «Premi grischun da litteratura»''' ===
Mintga onn vegn surdà il Premi grischun da litteratura. I mancan dentant anc bleras biografias sin la Vichipedia Rumantscha davart ils premiads e las premiadas. Ti pos contribuir al project «500 onns lingua scritta rumantscha» cun elavurar las biografias che mancan. 

* Ina glista da las persunas undradas chattas ti en l'artitgel da la Wikipedia «[[Premi grischun da litteratura]]».
* I dat era ina glista da scripturs e scripturas rumantschas: [[Lista da scriptur:as rumantschs]].

'''Funtaunas per las biografias:''' Questas chattas ti en l'internet: p.ex. chasa editura, sin paginas-web d’organisaturs da cultura, artitgels da gasetta, nua ch’d è vegnì rapportà insatge dals premiads. Ma er en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtauna per artitgels».

=== '''2. Artitgels davart chanzuns, poesias e texts''' ===
I dat chanzuns veglias, popularas ed enconuschentas, sco p.ex. «Adieu a l’Engiadina», ina da las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch. In'autra chanzun veglia ed enconuschenta che tutga er tar las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch è:

* A Trun sut igl ischi

'''Funtauna:''' Ina funtauna interessanta per l’artitgel «A Trun sut igl ischi» chattas ti en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtaunas» en la dissertaziun da Laura Decurtins ''Chanti rumantsch!'' sin las paginas: 162–163 e 166–167).

'''Citar texts'''

'''Resguardar il dretg da l'autur:''' En l'artitgel da la chanzun da cor viril «Adieu a l’Engiadina» cumpara il text da la chanzun. Il dretg d'autur scada 70 onns suenter il di da la mort da l'autur. En cas da la chanzun «Adieu a l’Engiadina» è il dretg d’autur scadì.

'''Instrucziun per inserir il citat:'''

* Tscherna empè da «Modifitgar» la funcziun «Modifitgar il code»
* Scriva l'entschatta dal code: {{Citat|’’’Titel da la chanzun&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
* Lingia vida
* Scriva en l'emprima lingia da la chanzun, metter en in spazi vid, suenter il code:
* Scriva la proxima lingia, metta en in spazi vid e puspè il code: &lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;
* A la fin: ina lingia vida
* Inseri il code: |
* Scriver il num da l’autur:a
* &lt;nowiki&gt;Per finir il code: }}&lt;/nowiki&gt;

'''Instrucziun per Citat cursiv:''' Sche ti vul avair il citat cursiv, stos ti tar mintga lingia anc metter en il suandant code a l'entschatta ed a la fin: ’’

'''Exempel concret'''

'''&lt;nowiki&gt;{{Citat|&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''O nà, o madinà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki/&gt;''''&lt;nowiki/&gt;'ch'eu non at he smanchà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''meis char comün natal …

'''|'''Andrea Bezzola'''&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;'''

=== '''3. Artitgels ch'i dat gia en la Wikipedia Tudestga''' ===
Sche ti chattas buns artitgels en autras linguas davart in tema che t'interessa, pos ti er far ina translaziun en rumantsch. Mintgatant èn ils artitgels d'autras linguas però er interessants pervi da las funtaunas, ch'èn nizzaivlas per scriver in agen artitgel davart il tema.

'''Translaziuns en general'''

Las translaziuns vegnan fatgas cun in utensil da la Wikipedia, in tool, nua che duas colonnas da text sa chattan dasper – en la colonna sanestra cumpara il text original ed en la colonna dretga sa scriva la translaziun. I sa tracta d'ina procedura correcta tenor il dretg d'autur. N'emblida betg d'era translatar las funtaunas da l’artitgel.

'''Instrucziun:'''

* Selecziunar l'artitgel da la lingua originala
* Selecziunar cun in clic «Sprachen» (survart a dretga sur l'artitgel)
* Selecziunar cun in clic il link «+ Translate this page»
* Examinar las linguas: tudestg - rumantsch
* Selecziunar cun in clic «Start Übersetzung»

=== '''Propostas per translaziuns (u per scriver da nov) davart il tema «500 onns lingua scritta»''' '''Cudeschs vegls''' ===
* Cudesch da Psalms
* Cudesch da Schlarigna

'''Revistas e gasettas rumantschas'''

* Babylonia (Zeitschrift)
* Casa Paterna/La Pùnt
* Engadiner Wochenzeitung
* Gasetta Romontscha
* Nossa Baselgia
* Novitats
* Pöschtli
* Rhiiblatt

== Litteratura e funtaunas per Artitgels «500 onns lingua scritta» ==

* [https://chasaeditura.ch/auturs/ Chasa edittura rumatnscha]
* [https://www.rtr.ch/play/tv/detail/dis-da-litteratura?id=14112eb9-e609-463f-8150-78c1f76d650c RTR: Dis da litteratur]
* Dissertaziun da Laura Decurtins
* Lexicon istoric retic (LIR)
* [https://www.e-periodica.ch/ e-periodica.ch]
* [https://www.e-periodica.ch/digbib/volumes?UID=ann-001 Annalas da la Societed Retorumantscha]

== '''III. Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital''' ==
[[Datoteca:CH-NB Archive Rudolf Zinggeler EAD-ZING-13773.tif|miniatura|Dunnas da Curaglia. Fotografia da: Rudolf Zinggeler. (Biblioteca Naziunela Svizra). ]]

=== '''Laschar vesair la vart svanida da l’istoriografia.''' '''Il passà ha bleras vistas – masculinas sco femininas''' ===
'''Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital'''

Durant tschientaners n'eran las prestaziuns da las dunnas betg documentadas e appreziadas, uschia che dunnas èn fitg main preschentas en il mund digital ed er sin la Wikipedia.Il mund da la scienza digitala na duai betg mantegnair las inegualitads dal passà, mabain descriver la diversitad da nossa societad. Quella sa spievla en il mund digital e cun quel er sias inegualitads dal passà.Tras agens projects vul la Wikipedia midar questa situaziun torta cun Editathons ed inscunters per elavurar biografias da dunnas. Projects sco quests gidan a serrar questa rusna istorica. Las dunnas ch'eran speras da pli baud, duain puspè survegnir ina vista e daventar visiblas.

'''Decleraziun da la scienza sur da quai:'''

* '''Tradiziuns istoricas:''' Tradiziunalmain rimnavan ils archivs dal stadi surtut documents da politica, administraziun, militar ed economia. Quai èn tut champs, nua che umens d’ eran activs. Las prestaziuns da dunnas en la vita sociala, culturala e famigliara n'èn betg vegnidas documentadas uffizialmain e pli darar.

* '''Funtaunas zuppadas:''' documents davart dunnas existan per part bain, ma èn grevs da chattar. Savens vegnivan per exempel ils relaschs da dunnas archivads sut il num da lur consorts u parents masculins.

* '''Criteris da relevanza da Vichipedia:''' Per biografias independentas dovri funtaunas independentas suffizientas.

Betg tut las dunnas èn svanidas ord l’istografia, tschertas èn numnadamain zuppadas en ils archivs. Cunzunt la collavuraziun tranter vichipedianas e vichipedians cun bibliotecas, archivs ed instituziuns da perscrutaziun istorica po chaschunar bler per gist la preschientscha da las dunnas.

'''Projects da Vichipedia e Wikimedia'''

I dat numerus projects da Vichipedia ed era da Wikimedia enturn il mund che intervegnan per elavurar biografias da dunnas e lur preschientscha en il mund digital. La Vichipedia sa vesa confruntada cun la suandanta situaziun: Tge documents istorics èn gia vegnids publitgads, tgenins pon ins chattar e tgenins mancan anc sco funtaunas per l'enciclopedia che dovra els per publitgar biografias?

Archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas fan ina lavur da valur cun lur rimnadas e publicaziuns da documents che transmettan infurmaziuns or da la vita e las activitads da dunnas dal passà. Quai è ina basa preziusa per artitgels da Vichipedia, che po cun biografias curreger l'invisibladad en il mund digital.

=== Biografias per dunnas en la Rumantschia ===
Er en il Grischun e la Rumantschia sa chatta questa lavur da valur dad archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas, perquai che’l project da la Vichipedia pudess er sa sviluppar sco in dals temas da la Rumantschia en collavuraziun cun archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns, bibliotecas ed auter pli. Uschia pudess ins sviluppar quest project sco in dals projects da la Vichipedia Rumantscha. Per quels ch'èn interessads dettia er la pussaivladad da prender part ad inscunters naziunals ed internaziunals davart il tema.

'''Plattafurmas cun funtaunas dal Grischun e da la Rumantscha sco exempel:'''

* Fundaziun, Chesa Planta, Samedan: Dunnas, Program da cultura 2021.
* Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden)
* Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna.
* Claustra San Jon Müstair

'''Descripziun curta dals exempels indumbrabels'''

'''Fundaziun, Chesa Planta:''' È vegnida fundada l'onn 1943 da las quatter descendentas da la famiglia de Planta Elisabeth von Planta, Marie von Planta, Nina von Gugelberg von Planta ed Anne Elisabeth Vischer von Planta. La finamira da la fundaziun: conservar la biblioteca rumantscha e da mantegnair e promover la lingua e cultura rumantscha. L’an 2021 stevan Dunnas en il center dal program da cultura da la chasa.

'''Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden):''' Ina fundaziun d'utilitad publica ch'è vegnida fundada l'onn 1997. Da quel temp mancavan documentaziuns davart la vita da dunnas en ils archivs istorics ed er lur nums na chattav'ins strusch en ils cudeschs istorics e lexicons. Dapi l'onn 1997 rimna l'Archiv cultural da dunnas dal Grischun documents scrits, ma er purtrets e portatuns da persunas privatas: diaris, fotografias, chartas, autras actas, documents da dunnas activas (schurnalistas, architectas, dunnas d'affars, politicras etc.), documents d'uniuns, archivs d'associaziuns, archivs da partidas ed organisaziuns politicas sco er archivs d'interpresas e da fotografias. Tranter ils onns 2003 fin 2006 ha l’Archiv cultural da dunnas dal Grischun edì quatter toms cun var 1600 paginas davart il tema «Fraubünden» (Dunnas grischunas): «FrauenRecht» – «FrauenKörper» – «Frauenarbeit» – «fremdeFrau».

'''Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna:''' El sa deditgescha er a l'elavuraziun da l'istorgia feministica. Era qua cumparan publicaziuns davart il tema sco per exempel il cudesch da Laura Decurtins: Starke Stimmen - Frauen in der Bündner Musikkultur. La publicaziun tematisescha l'invisibladad da dunnas en il mund da la musica dal Grischun, che sa preschenta sco sche mo umens avessan fatg sulettas istorgia da musica. Laura Decurtins è s'occupada cun la dumonda quant fitg che la cultura da musica en il Grischun era propi fatga senza dunnas. Cun las respostas a sias dumondas è vegnida reconstruida l'existenza da dunnas ch'èn s'engaschadas culturalmain en l'istorgia da musica dal Grischun.

'''Claustra San Jon Müstair:''' è vegnida fundada tenor ina legenda l'onn 775 da Carl il Grond. Enturn l’an 1200 èsi daventà ina claustra da dunnas e dapi lura èn dunnas sco abadessas e priuras s'occupadas dal convent e scrit istorgia.

=== Propostas ===

* DUNNA Preis
* Anna de Planta (1858–1934)
* Chatrina C. Sartea (Emprima mesadas dal 19avel tschientaner), Scirptura rumantscha, da l'Engiadina Bassa (Vallader).
* Lina Luin (1875–1943), da Schlarigna (Puter).
* Anna Wilhelmina Theobald
* Strias: (ina figura marginala «centrala»)

== Funtaunas per ==

* DUNNA Preis
* Anna de Planta: Historisches Lexikon Schweiz (HLS) 
* Chatrina C. Sartea: 
* Lina Luin: 
* Anna Wilhemina Theobold: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2013:126::93 Annalas, Tom 126]
* Strias: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2011:124::193 Annalas, Tom 124]</text>
      <sha1>kc5kg4ao6xujiqf2eejbyez6w71dv1n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174793</id>
      <parentid>174792</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T12:53:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* I. Project: Artitgels davart la digitalisaziun en la Rumauntscha */</comment>
      <origin>174793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14000" sha1="7py597t53s1osyd182qcsabcndw9od4" xml:space="preserve">La lingua e cultura rumantscha porscha ina gronda varietad d’interessants temas per scriver latiers artitgels da Vichipedia. Il scriver d’artitgels serva dentant er per la cultivaziun ed il svilup da la lingua scritta.

Sin questa pagina chattais vus ina collecziun da propostas da trais projects. Questas servan sco inspiraziun e londeror pon vegnir scrittas gruppas d’ artitgels da Vichipedia, che collian ad in tema superiur. Las propostas èn vegnidas creadas sco punct da partenza '''per il lavuratori da Vichipedia al ''digidi'' ils 24 d'october 2026'''.

== '''I. Project: Artitgels davart la digitalisaziun en la Rumauntscha''' ==
[[Datoteca:DEC-Gigaswitch-FDDI.jpg|miniatura|DEC-Gigaswitch-FDDI]]
A chaschun dal digidi dals 24 d'october 2026 vuless la Vichipedia Rumantscha lantschar in nov project che sa deditgescha a scriver artitgels enturn la digitalisaziun en la Rumantscha.

'''Propostas:'''

* ''digidi'' 

* Age of Empires: Computerspiel, bei dem ein Teil der Schweizer Armee in diesem militärischen Taktikspiel Rätoromanisch sprechen soll. 

* Prototyp eines Computerprogramms, das alle fünf Idiome sowie Rumantsch Grischun sprechen kann.

* Chatbots «idiomVoice»: finale Version, mit dem das Idiom Sursilvan erlernt werden kann. 

* «ALAS» – il nouv sistem da translaziun

* Pledari Grond

* Programm da correctura

* Atlas dal Grischun Rumantsch

* Projects per scolars da WIkimedia: Ils project vegnan aunc testaus, perquei san ins aunc buca scriver in artechel sil termin dad oz (digidi 2026).

== '''II. Project: 500 onns lingua scritta rumantscha – Giubileum 2027''' ==
[[Datoteca:Kloster Disentis Romanische Bibliothek - sehr alte Bücher 741000.jpg|miniatura|Biblioteca Rumantscha (Biblioteca claustrala Mustèr).]]
L’an 1527 aveva Gian Travers da Zuoz scrit la chanzun «Chianzun dalla guerra dal Chaste da Müs». Sia ovra vala sco ina da las emprimas perditgas litteraras da la lingua scritta rumantscha.

Uschia marchescha l’an 2027 il giubileum, numnà «500 onns lingua scritta rumantscha», che’d è er daventà in project per la Vichipedia Rumantscha.

=== '''Gruppa da lavur ''digidi'' 2026: Collavuraziun al project da «500 onns lingua scritta rumantscha»''' ===
Vi dal project per il giubileum «500 onns lingua scritta rumantscha» pos er ti collavurar:

* Scriver novs artitgels
* Translatar artitgels
* Fabritgar ora e concurrenzar artitgels davart il tema
* Far glistas sco p.ex. «gasettas rumantschas»
* Realisar atgnas ideas
* Fotografar per Wikimedia Commons

=== Propostas ===

=== '''1. Scriver biografias davart persunas undradas cun il «Premi grischun da litteratura»''' ===
Mintga onn vegn surdà il Premi grischun da litteratura. I mancan dentant anc bleras biografias sin la Vichipedia Rumantscha davart ils premiads e las premiadas. Ti pos contribuir al project «500 onns lingua scritta rumantscha» cun elavurar las biografias che mancan. 

* Ina glista da las persunas undradas chattas ti en l'artitgel da la Wikipedia «[[Premi grischun da litteratura]]».
* I dat era ina glista da scripturs e scripturas rumantschas: [[Lista da scriptur:as rumantschs]].

'''Funtaunas per las biografias:''' Questas chattas ti en l'internet: p.ex. chasa editura, sin paginas-web d’organisaturs da cultura, artitgels da gasetta, nua ch’d è vegnì rapportà insatge dals premiads. Ma er en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtauna per artitgels».

=== '''2. Artitgels davart chanzuns, poesias e texts''' ===
I dat chanzuns veglias, popularas ed enconuschentas, sco p.ex. «Adieu a l’Engiadina», ina da las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch. In'autra chanzun veglia ed enconuschenta che tutga er tar las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch è:

* A Trun sut igl ischi

'''Funtauna:''' Ina funtauna interessanta per l’artitgel «A Trun sut igl ischi» chattas ti en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtaunas» en la dissertaziun da Laura Decurtins ''Chanti rumantsch!'' sin las paginas: 162–163 e 166–167).

'''Citar texts'''

'''Resguardar il dretg da l'autur:''' En l'artitgel da la chanzun da cor viril «Adieu a l’Engiadina» cumpara il text da la chanzun. Il dretg d'autur scada 70 onns suenter il di da la mort da l'autur. En cas da la chanzun «Adieu a l’Engiadina» è il dretg d’autur scadì.

'''Instrucziun per inserir il citat:'''

* Tscherna empè da «Modifitgar» la funcziun «Modifitgar il code»
* Scriva l'entschatta dal code: {{Citat|’’’Titel da la chanzun&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
* Lingia vida
* Scriva en l'emprima lingia da la chanzun, metter en in spazi vid, suenter il code:
* Scriva la proxima lingia, metta en in spazi vid e puspè il code: &lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;
* A la fin: ina lingia vida
* Inseri il code: |
* Scriver il num da l’autur:a
* &lt;nowiki&gt;Per finir il code: }}&lt;/nowiki&gt;

'''Instrucziun per Citat cursiv:''' Sche ti vul avair il citat cursiv, stos ti tar mintga lingia anc metter en il suandant code a l'entschatta ed a la fin: ’’

'''Exempel concret'''

'''&lt;nowiki&gt;{{Citat|&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''O nà, o madinà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki/&gt;''''&lt;nowiki/&gt;'ch'eu non at he smanchà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''meis char comün natal …

'''|'''Andrea Bezzola'''&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;'''

=== '''3. Artitgels ch'i dat gia en la Wikipedia Tudestga''' ===
Sche ti chattas buns artitgels en autras linguas davart in tema che t'interessa, pos ti er far ina translaziun en rumantsch. Mintgatant èn ils artitgels d'autras linguas però er interessants pervi da las funtaunas, ch'èn nizzaivlas per scriver in agen artitgel davart il tema.

'''Translaziuns en general'''

Las translaziuns vegnan fatgas cun in utensil da la Wikipedia, in tool, nua che duas colonnas da text sa chattan dasper – en la colonna sanestra cumpara il text original ed en la colonna dretga sa scriva la translaziun. I sa tracta d'ina procedura correcta tenor il dretg d'autur. N'emblida betg d'era translatar las funtaunas da l’artitgel.

'''Instrucziun:'''

* Selecziunar l'artitgel da la lingua originala
* Selecziunar cun in clic «Sprachen» (survart a dretga sur l'artitgel)
* Selecziunar cun in clic il link «+ Translate this page»
* Examinar las linguas: tudestg - rumantsch
* Selecziunar cun in clic «Start Übersetzung»

=== '''Propostas per translaziuns (u per scriver da nov) davart il tema «500 onns lingua scritta»''' '''Cudeschs vegls''' ===
* Cudesch da Psalms
* Cudesch da Schlarigna

'''Revistas e gasettas rumantschas'''

* Babylonia (Zeitschrift)
* Casa Paterna/La Pùnt
* Engadiner Wochenzeitung
* Gasetta Romontscha
* Nossa Baselgia
* Novitats
* Pöschtli
* Rhiiblatt

== Litteratura e funtaunas per Artitgels «500 onns lingua scritta» ==

* [https://chasaeditura.ch/auturs/ Chasa edittura rumatnscha]
* [https://www.rtr.ch/play/tv/detail/dis-da-litteratura?id=14112eb9-e609-463f-8150-78c1f76d650c RTR: Dis da litteratur]
* Dissertaziun da Laura Decurtins
* Lexicon istoric retic (LIR)
* [https://www.e-periodica.ch/ e-periodica.ch]
* [https://www.e-periodica.ch/digbib/volumes?UID=ann-001 Annalas da la Societed Retorumantscha]

== '''III. Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital''' ==
[[Datoteca:CH-NB Archive Rudolf Zinggeler EAD-ZING-13773.tif|miniatura|Dunnas da Curaglia. Fotografia da: Rudolf Zinggeler. (Biblioteca Naziunela Svizra). ]]

=== '''Laschar vesair la vart svanida da l’istoriografia.''' '''Il passà ha bleras vistas – masculinas sco femininas''' ===
'''Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital'''

Durant tschientaners n'eran las prestaziuns da las dunnas betg documentadas e appreziadas, uschia che dunnas èn fitg main preschentas en il mund digital ed er sin la Wikipedia.Il mund da la scienza digitala na duai betg mantegnair las inegualitads dal passà, mabain descriver la diversitad da nossa societad. Quella sa spievla en il mund digital e cun quel er sias inegualitads dal passà.Tras agens projects vul la Wikipedia midar questa situaziun torta cun Editathons ed inscunters per elavurar biografias da dunnas. Projects sco quests gidan a serrar questa rusna istorica. Las dunnas ch'eran speras da pli baud, duain puspè survegnir ina vista e daventar visiblas.

'''Decleraziun da la scienza sur da quai:'''

* '''Tradiziuns istoricas:''' Tradiziunalmain rimnavan ils archivs dal stadi surtut documents da politica, administraziun, militar ed economia. Quai èn tut champs, nua che umens d’ eran activs. Las prestaziuns da dunnas en la vita sociala, culturala e famigliara n'èn betg vegnidas documentadas uffizialmain e pli darar.

* '''Funtaunas zuppadas:''' documents davart dunnas existan per part bain, ma èn grevs da chattar. Savens vegnivan per exempel ils relaschs da dunnas archivads sut il num da lur consorts u parents masculins.

* '''Criteris da relevanza da Vichipedia:''' Per biografias independentas dovri funtaunas independentas suffizientas.

Betg tut las dunnas èn svanidas ord l’istografia, tschertas èn numnadamain zuppadas en ils archivs. Cunzunt la collavuraziun tranter vichipedianas e vichipedians cun bibliotecas, archivs ed instituziuns da perscrutaziun istorica po chaschunar bler per gist la preschientscha da las dunnas.

'''Projects da Vichipedia e Wikimedia'''

I dat numerus projects da Vichipedia ed era da Wikimedia enturn il mund che intervegnan per elavurar biografias da dunnas e lur preschientscha en il mund digital. La Vichipedia sa vesa confruntada cun la suandanta situaziun: Tge documents istorics èn gia vegnids publitgads, tgenins pon ins chattar e tgenins mancan anc sco funtaunas per l'enciclopedia che dovra els per publitgar biografias?

Archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas fan ina lavur da valur cun lur rimnadas e publicaziuns da documents che transmettan infurmaziuns or da la vita e las activitads da dunnas dal passà. Quai è ina basa preziusa per artitgels da Vichipedia, che po cun biografias curreger l'invisibladad en il mund digital.

=== Biografias per dunnas en la Rumantschia ===
Er en il Grischun e la Rumantschia sa chatta questa lavur da valur dad archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas, perquai che’l project da la Vichipedia pudess er sa sviluppar sco in dals temas da la Rumantschia en collavuraziun cun archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns, bibliotecas ed auter pli. Uschia pudess ins sviluppar quest project sco in dals projects da la Vichipedia Rumantscha. Per quels ch'èn interessads dettia er la pussaivladad da prender part ad inscunters naziunals ed internaziunals davart il tema.

'''Plattafurmas cun funtaunas dal Grischun e da la Rumantscha sco exempel:'''

* Fundaziun, Chesa Planta, Samedan: Dunnas, Program da cultura 2021.
* Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden)
* Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna.
* Claustra San Jon Müstair

'''Descripziun curta dals exempels indumbrabels'''

'''Fundaziun, Chesa Planta:''' È vegnida fundada l'onn 1943 da las quatter descendentas da la famiglia de Planta Elisabeth von Planta, Marie von Planta, Nina von Gugelberg von Planta ed Anne Elisabeth Vischer von Planta. La finamira da la fundaziun: conservar la biblioteca rumantscha e da mantegnair e promover la lingua e cultura rumantscha. L’an 2021 stevan Dunnas en il center dal program da cultura da la chasa.

'''Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden):''' Ina fundaziun d'utilitad publica ch'è vegnida fundada l'onn 1997. Da quel temp mancavan documentaziuns davart la vita da dunnas en ils archivs istorics ed er lur nums na chattav'ins strusch en ils cudeschs istorics e lexicons. Dapi l'onn 1997 rimna l'Archiv cultural da dunnas dal Grischun documents scrits, ma er purtrets e portatuns da persunas privatas: diaris, fotografias, chartas, autras actas, documents da dunnas activas (schurnalistas, architectas, dunnas d'affars, politicras etc.), documents d'uniuns, archivs d'associaziuns, archivs da partidas ed organisaziuns politicas sco er archivs d'interpresas e da fotografias. Tranter ils onns 2003 fin 2006 ha l’Archiv cultural da dunnas dal Grischun edì quatter toms cun var 1600 paginas davart il tema «Fraubünden» (Dunnas grischunas): «FrauenRecht» – «FrauenKörper» – «Frauenarbeit» – «fremdeFrau».

'''Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna:''' El sa deditgescha er a l'elavuraziun da l'istorgia feministica. Era qua cumparan publicaziuns davart il tema sco per exempel il cudesch da Laura Decurtins: Starke Stimmen - Frauen in der Bündner Musikkultur. La publicaziun tematisescha l'invisibladad da dunnas en il mund da la musica dal Grischun, che sa preschenta sco sche mo umens avessan fatg sulettas istorgia da musica. Laura Decurtins è s'occupada cun la dumonda quant fitg che la cultura da musica en il Grischun era propi fatga senza dunnas. Cun las respostas a sias dumondas è vegnida reconstruida l'existenza da dunnas ch'èn s'engaschadas culturalmain en l'istorgia da musica dal Grischun.

'''Claustra San Jon Müstair:''' è vegnida fundada tenor ina legenda l'onn 775 da Carl il Grond. Enturn l’an 1200 èsi daventà ina claustra da dunnas e dapi lura èn dunnas sco abadessas e priuras s'occupadas dal convent e scrit istorgia.

=== Propostas ===

* DUNNA Preis
* Anna de Planta (1858–1934)
* Chatrina C. Sartea (Emprima mesadas dal 19avel tschientaner), Scirptura rumantscha, da l'Engiadina Bassa (Vallader).
* Lina Luin (1875–1943), da Schlarigna (Puter).
* Anna Wilhelmina Theobald
* Strias: (ina figura marginala «centrala»)

== Funtaunas per ==

* DUNNA Preis
* Anna de Planta: Historisches Lexikon Schweiz (HLS) 
* Chatrina C. Sartea: 
* Lina Luin: 
* Anna Wilhemina Theobold: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2013:126::93 Annalas, Tom 126]
* Strias: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2011:124::193 Annalas, Tom 124]</text>
      <sha1>7py597t53s1osyd182qcsabcndw9od4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174794</id>
      <parentid>174793</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T12:54:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* III. Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital */</comment>
      <origin>174794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14010" sha1="gkxkhndo71nb3hdbfzaru7axq7lk88d" xml:space="preserve">La lingua e cultura rumantscha porscha ina gronda varietad d’interessants temas per scriver latiers artitgels da Vichipedia. Il scriver d’artitgels serva dentant er per la cultivaziun ed il svilup da la lingua scritta.

Sin questa pagina chattais vus ina collecziun da propostas da trais projects. Questas servan sco inspiraziun e londeror pon vegnir scrittas gruppas d’ artitgels da Vichipedia, che collian ad in tema superiur. Las propostas èn vegnidas creadas sco punct da partenza '''per il lavuratori da Vichipedia al ''digidi'' ils 24 d'october 2026'''.

== '''I. Project: Artitgels davart la digitalisaziun en la Rumauntscha''' ==
[[Datoteca:DEC-Gigaswitch-FDDI.jpg|miniatura|DEC-Gigaswitch-FDDI]]
A chaschun dal digidi dals 24 d'october 2026 vuless la Vichipedia Rumantscha lantschar in nov project che sa deditgescha a scriver artitgels enturn la digitalisaziun en la Rumantscha.

'''Propostas:'''

* ''digidi'' 

* Age of Empires: Computerspiel, bei dem ein Teil der Schweizer Armee in diesem militärischen Taktikspiel Rätoromanisch sprechen soll. 

* Prototyp eines Computerprogramms, das alle fünf Idiome sowie Rumantsch Grischun sprechen kann.

* Chatbots «idiomVoice»: finale Version, mit dem das Idiom Sursilvan erlernt werden kann. 

* «ALAS» – il nouv sistem da translaziun

* Pledari Grond

* Programm da correctura

* Atlas dal Grischun Rumantsch

* Projects per scolars da WIkimedia: Ils project vegnan aunc testaus, perquei san ins aunc buca scriver in artechel sil termin dad oz (digidi 2026).

== '''II. Project: 500 onns lingua scritta rumantscha – Giubileum 2027''' ==
[[Datoteca:Kloster Disentis Romanische Bibliothek - sehr alte Bücher 741000.jpg|miniatura|Biblioteca Rumantscha (Biblioteca claustrala Mustèr).]]
L’an 1527 aveva Gian Travers da Zuoz scrit la chanzun «Chianzun dalla guerra dal Chaste da Müs». Sia ovra vala sco ina da las emprimas perditgas litteraras da la lingua scritta rumantscha.

Uschia marchescha l’an 2027 il giubileum, numnà «500 onns lingua scritta rumantscha», che’d è er daventà in project per la Vichipedia Rumantscha.

=== '''Gruppa da lavur ''digidi'' 2026: Collavuraziun al project da «500 onns lingua scritta rumantscha»''' ===
Vi dal project per il giubileum «500 onns lingua scritta rumantscha» pos er ti collavurar:

* Scriver novs artitgels
* Translatar artitgels
* Fabritgar ora e concurrenzar artitgels davart il tema
* Far glistas sco p.ex. «gasettas rumantschas»
* Realisar atgnas ideas
* Fotografar per Wikimedia Commons

=== Propostas ===

=== '''1. Scriver biografias davart persunas undradas cun il «Premi grischun da litteratura»''' ===
Mintga onn vegn surdà il Premi grischun da litteratura. I mancan dentant anc bleras biografias sin la Vichipedia Rumantscha davart ils premiads e las premiadas. Ti pos contribuir al project «500 onns lingua scritta rumantscha» cun elavurar las biografias che mancan. 

* Ina glista da las persunas undradas chattas ti en l'artitgel da la Wikipedia «[[Premi grischun da litteratura]]».
* I dat era ina glista da scripturs e scripturas rumantschas: [[Lista da scriptur:as rumantschs]].

'''Funtaunas per las biografias:''' Questas chattas ti en l'internet: p.ex. chasa editura, sin paginas-web d’organisaturs da cultura, artitgels da gasetta, nua ch’d è vegnì rapportà insatge dals premiads. Ma er en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtauna per artitgels».

=== '''2. Artitgels davart chanzuns, poesias e texts''' ===
I dat chanzuns veglias, popularas ed enconuschentas, sco p.ex. «Adieu a l’Engiadina», ina da las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch. In'autra chanzun veglia ed enconuschenta che tutga er tar las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch è:

* A Trun sut igl ischi

'''Funtauna:''' Ina funtauna interessanta per l’artitgel «A Trun sut igl ischi» chattas ti en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtaunas» en la dissertaziun da Laura Decurtins ''Chanti rumantsch!'' sin las paginas: 162–163 e 166–167).

'''Citar texts'''

'''Resguardar il dretg da l'autur:''' En l'artitgel da la chanzun da cor viril «Adieu a l’Engiadina» cumpara il text da la chanzun. Il dretg d'autur scada 70 onns suenter il di da la mort da l'autur. En cas da la chanzun «Adieu a l’Engiadina» è il dretg d’autur scadì.

'''Instrucziun per inserir il citat:'''

* Tscherna empè da «Modifitgar» la funcziun «Modifitgar il code»
* Scriva l'entschatta dal code: {{Citat|’’’Titel da la chanzun&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
* Lingia vida
* Scriva en l'emprima lingia da la chanzun, metter en in spazi vid, suenter il code:
* Scriva la proxima lingia, metta en in spazi vid e puspè il code: &lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;
* A la fin: ina lingia vida
* Inseri il code: |
* Scriver il num da l’autur:a
* &lt;nowiki&gt;Per finir il code: }}&lt;/nowiki&gt;

'''Instrucziun per Citat cursiv:''' Sche ti vul avair il citat cursiv, stos ti tar mintga lingia anc metter en il suandant code a l'entschatta ed a la fin: ’’

'''Exempel concret'''

'''&lt;nowiki&gt;{{Citat|&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''O nà, o madinà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki/&gt;''''&lt;nowiki/&gt;'ch'eu non at he smanchà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''meis char comün natal …

'''|'''Andrea Bezzola'''&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;'''

=== '''3. Artitgels ch'i dat gia en la Wikipedia Tudestga''' ===
Sche ti chattas buns artitgels en autras linguas davart in tema che t'interessa, pos ti er far ina translaziun en rumantsch. Mintgatant èn ils artitgels d'autras linguas però er interessants pervi da las funtaunas, ch'èn nizzaivlas per scriver in agen artitgel davart il tema.

'''Translaziuns en general'''

Las translaziuns vegnan fatgas cun in utensil da la Wikipedia, in tool, nua che duas colonnas da text sa chattan dasper – en la colonna sanestra cumpara il text original ed en la colonna dretga sa scriva la translaziun. I sa tracta d'ina procedura correcta tenor il dretg d'autur. N'emblida betg d'era translatar las funtaunas da l’artitgel.

'''Instrucziun:'''

* Selecziunar l'artitgel da la lingua originala
* Selecziunar cun in clic «Sprachen» (survart a dretga sur l'artitgel)
* Selecziunar cun in clic il link «+ Translate this page»
* Examinar las linguas: tudestg - rumantsch
* Selecziunar cun in clic «Start Übersetzung»

=== '''Propostas per translaziuns (u per scriver da nov) davart il tema «500 onns lingua scritta»''' '''Cudeschs vegls''' ===
* Cudesch da Psalms
* Cudesch da Schlarigna

'''Revistas e gasettas rumantschas'''

* Babylonia (Zeitschrift)
* Casa Paterna/La Pùnt
* Engadiner Wochenzeitung
* Gasetta Romontscha
* Nossa Baselgia
* Novitats
* Pöschtli
* Rhiiblatt

== Litteratura e funtaunas per Artitgels «500 onns lingua scritta» ==

* [https://chasaeditura.ch/auturs/ Chasa edittura rumatnscha]
* [https://www.rtr.ch/play/tv/detail/dis-da-litteratura?id=14112eb9-e609-463f-8150-78c1f76d650c RTR: Dis da litteratur]
* Dissertaziun da Laura Decurtins
* Lexicon istoric retic (LIR)
* [https://www.e-periodica.ch/ e-periodica.ch]
* [https://www.e-periodica.ch/digbib/volumes?UID=ann-001 Annalas da la Societed Retorumantscha]

== '''III. Projects da Vichipedia (mundial) per la visibilitad da dunnas en il mund digital''' ==
[[Datoteca:CH-NB Archive Rudolf Zinggeler EAD-ZING-13773.tif|miniatura|Dunnas da Curaglia. Fotografia da: Rudolf Zinggeler. (Biblioteca Naziunela Svizra). ]]

=== '''Laschar vesair la vart svanida da l’istoriografia.''' '''Il passà ha bleras vistas – masculinas sco femininas''' ===
'''Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital'''

Durant tschientaners n'eran las prestaziuns da las dunnas betg documentadas e appreziadas, uschia che dunnas èn fitg main preschentas en il mund digital ed er sin la Wikipedia.Il mund da la scienza digitala na duai betg mantegnair las inegualitads dal passà, mabain descriver la diversitad da nossa societad. Quella sa spievla en il mund digital e cun quel er sias inegualitads dal passà.Tras agens projects vul la Wikipedia midar questa situaziun torta cun Editathons ed inscunters per elavurar biografias da dunnas. Projects sco quests gidan a serrar questa rusna istorica. Las dunnas ch'eran speras da pli baud, duain puspè survegnir ina vista e daventar visiblas.

'''Decleraziun da la scienza sur da quai:'''

* '''Tradiziuns istoricas:''' Tradiziunalmain rimnavan ils archivs dal stadi surtut documents da politica, administraziun, militar ed economia. Quai èn tut champs, nua che umens d’ eran activs. Las prestaziuns da dunnas en la vita sociala, culturala e famigliara n'èn betg vegnidas documentadas uffizialmain e pli darar.

* '''Funtaunas zuppadas:''' documents davart dunnas existan per part bain, ma èn grevs da chattar. Savens vegnivan per exempel ils relaschs da dunnas archivads sut il num da lur consorts u parents masculins.

* '''Criteris da relevanza da Vichipedia:''' Per biografias independentas dovri funtaunas independentas suffizientas.

Betg tut las dunnas èn svanidas ord l’istografia, tschertas èn numnadamain zuppadas en ils archivs. Cunzunt la collavuraziun tranter vichipedianas e vichipedians cun bibliotecas, archivs ed instituziuns da perscrutaziun istorica po chaschunar bler per gist la preschientscha da las dunnas.

'''Projects da Vichipedia e Wikimedia'''

I dat numerus projects da Vichipedia ed era da Wikimedia enturn il mund che intervegnan per elavurar biografias da dunnas e lur preschientscha en il mund digital. La Vichipedia sa vesa confruntada cun la suandanta situaziun: Tge documents istorics èn gia vegnids publitgads, tgenins pon ins chattar e tgenins mancan anc sco funtaunas per l'enciclopedia che dovra els per publitgar biografias?

Archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas fan ina lavur da valur cun lur rimnadas e publicaziuns da documents che transmettan infurmaziuns or da la vita e las activitads da dunnas dal passà. Quai è ina basa preziusa per artitgels da Vichipedia, che po cun biografias curreger l'invisibladad en il mund digital.

=== Biografias per dunnas en la Rumantscha ===
Er en il Grischun e la Rumantschia sa chatta questa lavur da valur dad archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas, perquai che’l project da la Vichipedia pudess er sa sviluppar sco in dals temas da la Rumantschia en collavuraziun cun archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns, bibliotecas ed auter pli. Uschia pudess ins sviluppar quest project sco in dals projects da la Vichipedia Rumantscha. Per quels ch'èn interessads dettia er la pussaivladad da prender part ad inscunters naziunals ed internaziunals davart il tema.

'''Plattafurmas cun funtaunas dal Grischun e da la Rumantscha sco exempel:'''

* Fundaziun, Chesa Planta, Samedan: Dunnas, Program da cultura 2021.
* Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden)
* Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna.
* Claustra San Jon Müstair

'''Descripziun curta dals exempels indumbrabels'''

'''Fundaziun, Chesa Planta:''' È vegnida fundada l'onn 1943 da las quatter descendentas da la famiglia de Planta Elisabeth von Planta, Marie von Planta, Nina von Gugelberg von Planta ed Anne Elisabeth Vischer von Planta. La finamira da la fundaziun: conservar la biblioteca rumantscha e da mantegnair e promover la lingua e cultura rumantscha. L’an 2021 stevan Dunnas en il center dal program da cultura da la chasa.

'''Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden):''' Ina fundaziun d'utilitad publica ch'è vegnida fundada l'onn 1997. Da quel temp mancavan documentaziuns davart la vita da dunnas en ils archivs istorics ed er lur nums na chattav'ins strusch en ils cudeschs istorics e lexicons. Dapi l'onn 1997 rimna l'Archiv cultural da dunnas dal Grischun documents scrits, ma er purtrets e portatuns da persunas privatas: diaris, fotografias, chartas, autras actas, documents da dunnas activas (schurnalistas, architectas, dunnas d'affars, politicras etc.), documents d'uniuns, archivs d'associaziuns, archivs da partidas ed organisaziuns politicas sco er archivs d'interpresas e da fotografias. Tranter ils onns 2003 fin 2006 ha l’Archiv cultural da dunnas dal Grischun edì quatter toms cun var 1600 paginas davart il tema «Fraubünden» (Dunnas grischunas): «FrauenRecht» – «FrauenKörper» – «Frauenarbeit» – «fremdeFrau».

'''Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna:''' El sa deditgescha er a l'elavuraziun da l'istorgia feministica. Era qua cumparan publicaziuns davart il tema sco per exempel il cudesch da Laura Decurtins: Starke Stimmen - Frauen in der Bündner Musikkultur. La publicaziun tematisescha l'invisibladad da dunnas en il mund da la musica dal Grischun, che sa preschenta sco sche mo umens avessan fatg sulettas istorgia da musica. Laura Decurtins è s'occupada cun la dumonda quant fitg che la cultura da musica en il Grischun era propi fatga senza dunnas. Cun las respostas a sias dumondas è vegnida reconstruida l'existenza da dunnas ch'èn s'engaschadas culturalmain en l'istorgia da musica dal Grischun.

'''Claustra San Jon Müstair:''' è vegnida fundada tenor ina legenda l'onn 775 da Carl il Grond. Enturn l’an 1200 èsi daventà ina claustra da dunnas e dapi lura èn dunnas sco abadessas e priuras s'occupadas dal convent e scrit istorgia.

=== Propostas ===

* DUNNA Preis
* Anna de Planta (1858–1934)
* Chatrina C. Sartea (Emprima mesadas dal 19avel tschientaner), Scirptura rumantscha, da l'Engiadina Bassa (Vallader).
* Lina Luin (1875–1943), da Schlarigna (Puter).
* Anna Wilhelmina Theobald
* Strias: (ina figura marginala «centrala»)

== Funtaunas per ==

* DUNNA Preis
* Anna de Planta: Historisches Lexikon Schweiz (HLS) 
* Chatrina C. Sartea: 
* Lina Luin: 
* Anna Wilhemina Theobold: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2013:126::93 Annalas, Tom 126]
* Strias: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2011:124::193 Annalas, Tom 124]</text>
      <sha1>gkxkhndo71nb3hdbfzaru7axq7lk88d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174796</id>
      <parentid>174794</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T12:59:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Funtaunas per */</comment>
      <origin>174796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14236" sha1="44rrzcedm7w9tkuv30l4b6uku7vrcwk" xml:space="preserve">La lingua e cultura rumantscha porscha ina gronda varietad d’interessants temas per scriver latiers artitgels da Vichipedia. Il scriver d’artitgels serva dentant er per la cultivaziun ed il svilup da la lingua scritta.

Sin questa pagina chattais vus ina collecziun da propostas da trais projects. Questas servan sco inspiraziun e londeror pon vegnir scrittas gruppas d’ artitgels da Vichipedia, che collian ad in tema superiur. Las propostas èn vegnidas creadas sco punct da partenza '''per il lavuratori da Vichipedia al ''digidi'' ils 24 d'october 2026'''.

== '''I. Project: Artitgels davart la digitalisaziun en la Rumauntscha''' ==
[[Datoteca:DEC-Gigaswitch-FDDI.jpg|miniatura|DEC-Gigaswitch-FDDI]]
A chaschun dal digidi dals 24 d'october 2026 vuless la Vichipedia Rumantscha lantschar in nov project che sa deditgescha a scriver artitgels enturn la digitalisaziun en la Rumantscha.

'''Propostas:'''

* ''digidi'' 

* Age of Empires: Computerspiel, bei dem ein Teil der Schweizer Armee in diesem militärischen Taktikspiel Rätoromanisch sprechen soll. 

* Prototyp eines Computerprogramms, das alle fünf Idiome sowie Rumantsch Grischun sprechen kann.

* Chatbots «idiomVoice»: finale Version, mit dem das Idiom Sursilvan erlernt werden kann. 

* «ALAS» – il nouv sistem da translaziun

* Pledari Grond

* Programm da correctura

* Atlas dal Grischun Rumantsch

* Projects per scolars da WIkimedia: Ils project vegnan aunc testaus, perquei san ins aunc buca scriver in artechel sil termin dad oz (digidi 2026).

== '''II. Project: 500 onns lingua scritta rumantscha – Giubileum 2027''' ==
[[Datoteca:Kloster Disentis Romanische Bibliothek - sehr alte Bücher 741000.jpg|miniatura|Biblioteca Rumantscha (Biblioteca claustrala Mustèr).]]
L’an 1527 aveva Gian Travers da Zuoz scrit la chanzun «Chianzun dalla guerra dal Chaste da Müs». Sia ovra vala sco ina da las emprimas perditgas litteraras da la lingua scritta rumantscha.

Uschia marchescha l’an 2027 il giubileum, numnà «500 onns lingua scritta rumantscha», che’d è er daventà in project per la Vichipedia Rumantscha.

=== '''Gruppa da lavur ''digidi'' 2026: Collavuraziun al project da «500 onns lingua scritta rumantscha»''' ===
Vi dal project per il giubileum «500 onns lingua scritta rumantscha» pos er ti collavurar:

* Scriver novs artitgels
* Translatar artitgels
* Fabritgar ora e concurrenzar artitgels davart il tema
* Far glistas sco p.ex. «gasettas rumantschas»
* Realisar atgnas ideas
* Fotografar per Wikimedia Commons

=== Propostas ===

=== '''1. Scriver biografias davart persunas undradas cun il «Premi grischun da litteratura»''' ===
Mintga onn vegn surdà il Premi grischun da litteratura. I mancan dentant anc bleras biografias sin la Vichipedia Rumantscha davart ils premiads e las premiadas. Ti pos contribuir al project «500 onns lingua scritta rumantscha» cun elavurar las biografias che mancan. 

* Ina glista da las persunas undradas chattas ti en l'artitgel da la Wikipedia «[[Premi grischun da litteratura]]».
* I dat era ina glista da scripturs e scripturas rumantschas: [[Lista da scriptur:as rumantschs]].

'''Funtaunas per las biografias:''' Questas chattas ti en l'internet: p.ex. chasa editura, sin paginas-web d’organisaturs da cultura, artitgels da gasetta, nua ch’d è vegnì rapportà insatge dals premiads. Ma er en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtauna per artitgels».

=== '''2. Artitgels davart chanzuns, poesias e texts''' ===
I dat chanzuns veglias, popularas ed enconuschentas, sco p.ex. «Adieu a l’Engiadina», ina da las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch. In'autra chanzun veglia ed enconuschenta che tutga er tar las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch è:

* A Trun sut igl ischi

'''Funtauna:''' Ina funtauna interessanta per l’artitgel «A Trun sut igl ischi» chattas ti en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtaunas» en la dissertaziun da Laura Decurtins ''Chanti rumantsch!'' sin las paginas: 162–163 e 166–167).

'''Citar texts'''

'''Resguardar il dretg da l'autur:''' En l'artitgel da la chanzun da cor viril «Adieu a l’Engiadina» cumpara il text da la chanzun. Il dretg d'autur scada 70 onns suenter il di da la mort da l'autur. En cas da la chanzun «Adieu a l’Engiadina» è il dretg d’autur scadì.

'''Instrucziun per inserir il citat:'''

* Tscherna empè da «Modifitgar» la funcziun «Modifitgar il code»
* Scriva l'entschatta dal code: {{Citat|’’’Titel da la chanzun&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
* Lingia vida
* Scriva en l'emprima lingia da la chanzun, metter en in spazi vid, suenter il code:
* Scriva la proxima lingia, metta en in spazi vid e puspè il code: &lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;
* A la fin: ina lingia vida
* Inseri il code: |
* Scriver il num da l’autur:a
* &lt;nowiki&gt;Per finir il code: }}&lt;/nowiki&gt;

'''Instrucziun per Citat cursiv:''' Sche ti vul avair il citat cursiv, stos ti tar mintga lingia anc metter en il suandant code a l'entschatta ed a la fin: ’’

'''Exempel concret'''

'''&lt;nowiki&gt;{{Citat|&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''O nà, o madinà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki/&gt;''''&lt;nowiki/&gt;'ch'eu non at he smanchà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''meis char comün natal …

'''|'''Andrea Bezzola'''&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;'''

=== '''3. Artitgels ch'i dat gia en la Wikipedia Tudestga''' ===
Sche ti chattas buns artitgels en autras linguas davart in tema che t'interessa, pos ti er far ina translaziun en rumantsch. Mintgatant èn ils artitgels d'autras linguas però er interessants pervi da las funtaunas, ch'èn nizzaivlas per scriver in agen artitgel davart il tema.

'''Translaziuns en general'''

Las translaziuns vegnan fatgas cun in utensil da la Wikipedia, in tool, nua che duas colonnas da text sa chattan dasper – en la colonna sanestra cumpara il text original ed en la colonna dretga sa scriva la translaziun. I sa tracta d'ina procedura correcta tenor il dretg d'autur. N'emblida betg d'era translatar las funtaunas da l’artitgel.

'''Instrucziun:'''

* Selecziunar l'artitgel da la lingua originala
* Selecziunar cun in clic «Sprachen» (survart a dretga sur l'artitgel)
* Selecziunar cun in clic il link «+ Translate this page»
* Examinar las linguas: tudestg - rumantsch
* Selecziunar cun in clic «Start Übersetzung»

=== '''Propostas per translaziuns (u per scriver da nov) davart il tema «500 onns lingua scritta»''' '''Cudeschs vegls''' ===
* Cudesch da Psalms
* Cudesch da Schlarigna

'''Revistas e gasettas rumantschas'''

* Babylonia (Zeitschrift)
* Casa Paterna/La Pùnt
* Engadiner Wochenzeitung
* Gasetta Romontscha
* Nossa Baselgia
* Novitats
* Pöschtli
* Rhiiblatt

== Litteratura e funtaunas per Artitgels «500 onns lingua scritta» ==

* [https://chasaeditura.ch/auturs/ Chasa edittura rumatnscha]
* [https://www.rtr.ch/play/tv/detail/dis-da-litteratura?id=14112eb9-e609-463f-8150-78c1f76d650c RTR: Dis da litteratur]
* Dissertaziun da Laura Decurtins
* Lexicon istoric retic (LIR)
* [https://www.e-periodica.ch/ e-periodica.ch]
* [https://www.e-periodica.ch/digbib/volumes?UID=ann-001 Annalas da la Societed Retorumantscha]

== '''III. Projects da Vichipedia (mundial) per la visibilitad da dunnas en il mund digital''' ==
[[Datoteca:CH-NB Archive Rudolf Zinggeler EAD-ZING-13773.tif|miniatura|Dunnas da Curaglia. Fotografia da: Rudolf Zinggeler. (Biblioteca Naziunela Svizra). ]]

=== '''Laschar vesair la vart svanida da l’istoriografia.''' '''Il passà ha bleras vistas – masculinas sco femininas''' ===
'''Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital'''

Durant tschientaners n'eran las prestaziuns da las dunnas betg documentadas e appreziadas, uschia che dunnas èn fitg main preschentas en il mund digital ed er sin la Wikipedia.Il mund da la scienza digitala na duai betg mantegnair las inegualitads dal passà, mabain descriver la diversitad da nossa societad. Quella sa spievla en il mund digital e cun quel er sias inegualitads dal passà.Tras agens projects vul la Wikipedia midar questa situaziun torta cun Editathons ed inscunters per elavurar biografias da dunnas. Projects sco quests gidan a serrar questa rusna istorica. Las dunnas ch'eran speras da pli baud, duain puspè survegnir ina vista e daventar visiblas.

'''Decleraziun da la scienza sur da quai:'''

* '''Tradiziuns istoricas:''' Tradiziunalmain rimnavan ils archivs dal stadi surtut documents da politica, administraziun, militar ed economia. Quai èn tut champs, nua che umens d’ eran activs. Las prestaziuns da dunnas en la vita sociala, culturala e famigliara n'èn betg vegnidas documentadas uffizialmain e pli darar.

* '''Funtaunas zuppadas:''' documents davart dunnas existan per part bain, ma èn grevs da chattar. Savens vegnivan per exempel ils relaschs da dunnas archivads sut il num da lur consorts u parents masculins.

* '''Criteris da relevanza da Vichipedia:''' Per biografias independentas dovri funtaunas independentas suffizientas.

Betg tut las dunnas èn svanidas ord l’istografia, tschertas èn numnadamain zuppadas en ils archivs. Cunzunt la collavuraziun tranter vichipedianas e vichipedians cun bibliotecas, archivs ed instituziuns da perscrutaziun istorica po chaschunar bler per gist la preschientscha da las dunnas.

'''Projects da Vichipedia e Wikimedia'''

I dat numerus projects da Vichipedia ed era da Wikimedia enturn il mund che intervegnan per elavurar biografias da dunnas e lur preschientscha en il mund digital. La Vichipedia sa vesa confruntada cun la suandanta situaziun: Tge documents istorics èn gia vegnids publitgads, tgenins pon ins chattar e tgenins mancan anc sco funtaunas per l'enciclopedia che dovra els per publitgar biografias?

Archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas fan ina lavur da valur cun lur rimnadas e publicaziuns da documents che transmettan infurmaziuns or da la vita e las activitads da dunnas dal passà. Quai è ina basa preziusa per artitgels da Vichipedia, che po cun biografias curreger l'invisibladad en il mund digital.

=== Biografias per dunnas en la Rumantscha ===
Er en il Grischun e la Rumantschia sa chatta questa lavur da valur dad archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas, perquai che’l project da la Vichipedia pudess er sa sviluppar sco in dals temas da la Rumantschia en collavuraziun cun archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns, bibliotecas ed auter pli. Uschia pudess ins sviluppar quest project sco in dals projects da la Vichipedia Rumantscha. Per quels ch'èn interessads dettia er la pussaivladad da prender part ad inscunters naziunals ed internaziunals davart il tema.

'''Plattafurmas cun funtaunas dal Grischun e da la Rumantscha sco exempel:'''

* Fundaziun, Chesa Planta, Samedan: Dunnas, Program da cultura 2021.
* Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden)
* Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna.
* Claustra San Jon Müstair

'''Descripziun curta dals exempels indumbrabels'''

'''Fundaziun, Chesa Planta:''' È vegnida fundada l'onn 1943 da las quatter descendentas da la famiglia de Planta Elisabeth von Planta, Marie von Planta, Nina von Gugelberg von Planta ed Anne Elisabeth Vischer von Planta. La finamira da la fundaziun: conservar la biblioteca rumantscha e da mantegnair e promover la lingua e cultura rumantscha. L’an 2021 stevan Dunnas en il center dal program da cultura da la chasa.

'''Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden):''' Ina fundaziun d'utilitad publica ch'è vegnida fundada l'onn 1997. Da quel temp mancavan documentaziuns davart la vita da dunnas en ils archivs istorics ed er lur nums na chattav'ins strusch en ils cudeschs istorics e lexicons. Dapi l'onn 1997 rimna l'Archiv cultural da dunnas dal Grischun documents scrits, ma er purtrets e portatuns da persunas privatas: diaris, fotografias, chartas, autras actas, documents da dunnas activas (schurnalistas, architectas, dunnas d'affars, politicras etc.), documents d'uniuns, archivs d'associaziuns, archivs da partidas ed organisaziuns politicas sco er archivs d'interpresas e da fotografias. Tranter ils onns 2003 fin 2006 ha l’Archiv cultural da dunnas dal Grischun edì quatter toms cun var 1600 paginas davart il tema «Fraubünden» (Dunnas grischunas): «FrauenRecht» – «FrauenKörper» – «Frauenarbeit» – «fremdeFrau».

'''Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna:''' El sa deditgescha er a l'elavuraziun da l'istorgia feministica. Era qua cumparan publicaziuns davart il tema sco per exempel il cudesch da Laura Decurtins: Starke Stimmen - Frauen in der Bündner Musikkultur. La publicaziun tematisescha l'invisibladad da dunnas en il mund da la musica dal Grischun, che sa preschenta sco sche mo umens avessan fatg sulettas istorgia da musica. Laura Decurtins è s'occupada cun la dumonda quant fitg che la cultura da musica en il Grischun era propi fatga senza dunnas. Cun las respostas a sias dumondas è vegnida reconstruida l'existenza da dunnas ch'èn s'engaschadas culturalmain en l'istorgia da musica dal Grischun.

'''Claustra San Jon Müstair:''' è vegnida fundada tenor ina legenda l'onn 775 da Carl il Grond. Enturn l’an 1200 èsi daventà ina claustra da dunnas e dapi lura èn dunnas sco abadessas e priuras s'occupadas dal convent e scrit istorgia.

=== Propostas ===

* DUNNA Preis
* Anna de Planta (1858–1934)
* Chatrina C. Sartea (Emprima mesadas dal 19avel tschientaner), Scirptura rumantscha, da l'Engiadina Bassa (Vallader).
* Lina Luin (1875–1943), da Schlarigna (Puter).
* Anna Wilhelmina Theobald
* Strias: (ina figura marginala «centrala»)

== Funtaunas per ==

* [https://www.akademikerinnen.ch/sektionen/graubuenden/projekte/dunna-preis DUNNA Preis]
* Anna de Planta: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/042432/2010-02-15/ Historisches Lexikon Schweiz] (HLS), ma eir:  [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=bmb-001%3A1935%3A0%3A%3A335 e-periodica]
* Chatrina C. Sartea: 
* Lina Luin: 
* Anna Wilhemina Theobold: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2013:126::93 Annalas, Tom 126]
* Strias: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2011:124::193 Annalas, Tom 124]</text>
      <sha1>44rrzcedm7w9tkuv30l4b6uku7vrcwk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174797</id>
      <parentid>174796</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T13:11:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Propostas */</comment>
      <origin>174797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14820" sha1="6hwjfam519nteg4yzh3bl981vgm62p9" xml:space="preserve">La lingua e cultura rumantscha porscha ina gronda varietad d’interessants temas per scriver latiers artitgels da Vichipedia. Il scriver d’artitgels serva dentant er per la cultivaziun ed il svilup da la lingua scritta.

Sin questa pagina chattais vus ina collecziun da propostas da trais projects. Questas servan sco inspiraziun e londeror pon vegnir scrittas gruppas d’ artitgels da Vichipedia, che collian ad in tema superiur. Las propostas èn vegnidas creadas sco punct da partenza '''per il lavuratori da Vichipedia al ''digidi'' ils 24 d'october 2026'''.

== '''I. Project: Artitgels davart la digitalisaziun en la Rumauntscha''' ==
[[Datoteca:DEC-Gigaswitch-FDDI.jpg|miniatura|DEC-Gigaswitch-FDDI]]
A chaschun dal digidi dals 24 d'october 2026 vuless la Vichipedia Rumantscha lantschar in nov project che sa deditgescha a scriver artitgels enturn la digitalisaziun en la Rumantscha.

'''Propostas:'''

* ''digidi'' 

* Age of Empires: Computerspiel, bei dem ein Teil der Schweizer Armee in diesem militärischen Taktikspiel Rätoromanisch sprechen soll. 

* Prototyp eines Computerprogramms, das alle fünf Idiome sowie Rumantsch Grischun sprechen kann.

* Chatbots «idiomVoice»: finale Version, mit dem das Idiom Sursilvan erlernt werden kann. 

* «ALAS» – il nouv sistem da translaziun

* Pledari Grond

* Programm da correctura

* Atlas dal Grischun Rumantsch

* Projects per scolars da WIkimedia: Ils project vegnan aunc testaus, perquei san ins aunc buca scriver in artechel sil termin dad oz (digidi 2026).

== '''II. Project: 500 onns lingua scritta rumantscha – Giubileum 2027''' ==
[[Datoteca:Kloster Disentis Romanische Bibliothek - sehr alte Bücher 741000.jpg|miniatura|Biblioteca Rumantscha (Biblioteca claustrala Mustèr).]]
L’an 1527 aveva Gian Travers da Zuoz scrit la chanzun «Chianzun dalla guerra dal Chaste da Müs». Sia ovra vala sco ina da las emprimas perditgas litteraras da la lingua scritta rumantscha.

Uschia marchescha l’an 2027 il giubileum, numnà «500 onns lingua scritta rumantscha», che’d è er daventà in project per la Vichipedia Rumantscha.

=== '''Gruppa da lavur ''digidi'' 2026: Collavuraziun al project da «500 onns lingua scritta rumantscha»''' ===
Vi dal project per il giubileum «500 onns lingua scritta rumantscha» pos er ti collavurar:

* Scriver novs artitgels
* Translatar artitgels
* Fabritgar ora e concurrenzar artitgels davart il tema
* Far glistas sco p.ex. «gasettas rumantschas»
* Realisar atgnas ideas
* Fotografar per Wikimedia Commons

=== Propostas ===

=== '''1. Scriver biografias davart persunas undradas cun il «Premi grischun da litteratura»''' ===
Mintga onn vegn surdà il Premi grischun da litteratura. I mancan dentant anc bleras biografias sin la Vichipedia Rumantscha davart ils premiads e las premiadas. Ti pos contribuir al project «500 onns lingua scritta rumantscha» cun elavurar las biografias che mancan. 

* Ina glista da las persunas undradas chattas ti en l'artitgel da la Wikipedia «[[Premi grischun da litteratura]]».
* I dat era ina glista da scripturs e scripturas rumantschas: [[Lista da scriptur:as rumantschs]].

'''Funtaunas per las biografias:''' Questas chattas ti en l'internet: p.ex. chasa editura, sin paginas-web d’organisaturs da cultura, artitgels da gasetta, nua ch’d è vegnì rapportà insatge dals premiads. Ma er en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtauna per artitgels».

=== '''2. Artitgels davart chanzuns, poesias e texts''' ===
I dat chanzuns veglias, popularas ed enconuschentas, sco p.ex. «Adieu a l’Engiadina», ina da las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch. In'autra chanzun veglia ed enconuschenta che tutga er tar las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch è:

* A Trun sut igl ischi

'''Funtauna:''' Ina funtauna interessanta per l’artitgel «A Trun sut igl ischi» chattas ti en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtaunas» en la dissertaziun da Laura Decurtins ''Chanti rumantsch!'' sin las paginas: 162–163 e 166–167).

'''Citar texts'''

'''Resguardar il dretg da l'autur:''' En l'artitgel da la chanzun da cor viril «Adieu a l’Engiadina» cumpara il text da la chanzun. Il dretg d'autur scada 70 onns suenter il di da la mort da l'autur. En cas da la chanzun «Adieu a l’Engiadina» è il dretg d’autur scadì.

'''Instrucziun per inserir il citat:'''

* Tscherna empè da «Modifitgar» la funcziun «Modifitgar il code»
* Scriva l'entschatta dal code: {{Citat|’’’Titel da la chanzun&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
* Lingia vida
* Scriva en l'emprima lingia da la chanzun, metter en in spazi vid, suenter il code:
* Scriva la proxima lingia, metta en in spazi vid e puspè il code: &lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;
* A la fin: ina lingia vida
* Inseri il code: |
* Scriver il num da l’autur:a
* &lt;nowiki&gt;Per finir il code: }}&lt;/nowiki&gt;

'''Instrucziun per Citat cursiv:''' Sche ti vul avair il citat cursiv, stos ti tar mintga lingia anc metter en il suandant code a l'entschatta ed a la fin: ’’

'''Exempel concret'''

'''&lt;nowiki&gt;{{Citat|&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''O nà, o madinà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki/&gt;''''&lt;nowiki/&gt;'ch'eu non at he smanchà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''meis char comün natal …

'''|'''Andrea Bezzola'''&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;'''

=== '''3. Artitgels ch'i dat gia en la Wikipedia Tudestga''' ===
Sche ti chattas buns artitgels en autras linguas davart in tema che t'interessa, pos ti er far ina translaziun en rumantsch. Mintgatant èn ils artitgels d'autras linguas però er interessants pervi da las funtaunas, ch'èn nizzaivlas per scriver in agen artitgel davart il tema.

'''Translaziuns en general'''

Las translaziuns vegnan fatgas cun in utensil da la Wikipedia, in tool, nua che duas colonnas da text sa chattan dasper – en la colonna sanestra cumpara il text original ed en la colonna dretga sa scriva la translaziun. I sa tracta d'ina procedura correcta tenor il dretg d'autur. N'emblida betg d'era translatar las funtaunas da l’artitgel.

'''Instrucziun:'''

* Selecziunar l'artitgel da la lingua originala
* Selecziunar cun in clic «Sprachen» (survart a dretga sur l'artitgel)
* Selecziunar cun in clic il link «+ Translate this page»
* Examinar las linguas: tudestg - rumantsch
* Selecziunar cun in clic «Start Übersetzung»

=== '''Propostas per translaziuns (u per scriver da nov) davart il tema «500 onns lingua scritta»''' '''Cudeschs vegls''' ===
* Cudesch da Psalms
* Cudesch da Schlarigna

'''Revistas e gasettas rumantschas'''

* Babylonia (Zeitschrift)
* Casa Paterna/La Pùnt
* Engadiner Wochenzeitung
* Gasetta Romontscha
* Nossa Baselgia
* Novitats
* Pöschtli
* Rhiiblatt

== Litteratura e funtaunas per Artitgels «500 onns lingua scritta» ==

* [https://chasaeditura.ch/auturs/ Chasa edittura rumatnscha]
* [https://www.rtr.ch/play/tv/detail/dis-da-litteratura?id=14112eb9-e609-463f-8150-78c1f76d650c RTR: Dis da litteratur]
* Dissertaziun da Laura Decurtins
* Lexicon istoric retic (LIR)
* [https://www.e-periodica.ch/ e-periodica.ch]
* [https://www.e-periodica.ch/digbib/volumes?UID=ann-001 Annalas da la Societed Retorumantscha]

== '''III. Projects da Vichipedia (mundial) per la visibilitad da dunnas en il mund digital''' ==
[[Datoteca:CH-NB Archive Rudolf Zinggeler EAD-ZING-13773.tif|miniatura|Dunnas da Curaglia. Fotografia da: Rudolf Zinggeler. (Biblioteca Naziunela Svizra). ]]

=== '''Laschar vesair la vart svanida da l’istoriografia.''' '''Il passà ha bleras vistas – masculinas sco femininas''' ===
'''Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital'''

Durant tschientaners n'eran las prestaziuns da las dunnas betg documentadas e appreziadas, uschia che dunnas èn fitg main preschentas en il mund digital ed er sin la Wikipedia.Il mund da la scienza digitala na duai betg mantegnair las inegualitads dal passà, mabain descriver la diversitad da nossa societad. Quella sa spievla en il mund digital e cun quel er sias inegualitads dal passà.Tras agens projects vul la Wikipedia midar questa situaziun torta cun Editathons ed inscunters per elavurar biografias da dunnas. Projects sco quests gidan a serrar questa rusna istorica. Las dunnas ch'eran speras da pli baud, duain puspè survegnir ina vista e daventar visiblas.

'''Decleraziun da la scienza sur da quai:'''

* '''Tradiziuns istoricas:''' Tradiziunalmain rimnavan ils archivs dal stadi surtut documents da politica, administraziun, militar ed economia. Quai èn tut champs, nua che umens d’ eran activs. Las prestaziuns da dunnas en la vita sociala, culturala e famigliara n'èn betg vegnidas documentadas uffizialmain e pli darar.

* '''Funtaunas zuppadas:''' documents davart dunnas existan per part bain, ma èn grevs da chattar. Savens vegnivan per exempel ils relaschs da dunnas archivads sut il num da lur consorts u parents masculins.

* '''Criteris da relevanza da Vichipedia:''' Per biografias independentas dovri funtaunas independentas suffizientas.

Betg tut las dunnas èn svanidas ord l’istografia, tschertas èn numnadamain zuppadas en ils archivs. Cunzunt la collavuraziun tranter vichipedianas e vichipedians cun bibliotecas, archivs ed instituziuns da perscrutaziun istorica po chaschunar bler per gist la preschientscha da las dunnas.

'''Projects da Vichipedia e Wikimedia'''

I dat numerus projects da Vichipedia ed era da Wikimedia enturn il mund che intervegnan per elavurar biografias da dunnas e lur preschientscha en il mund digital. La Vichipedia sa vesa confruntada cun la suandanta situaziun: Tge documents istorics èn gia vegnids publitgads, tgenins pon ins chattar e tgenins mancan anc sco funtaunas per l'enciclopedia che dovra els per publitgar biografias?

Archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas fan ina lavur da valur cun lur rimnadas e publicaziuns da documents che transmettan infurmaziuns or da la vita e las activitads da dunnas dal passà. Quai è ina basa preziusa per artitgels da Vichipedia, che po cun biografias curreger l'invisibladad en il mund digital.

=== Biografias per dunnas en la Rumantscha ===
Er en il Grischun e la Rumantschia sa chatta questa lavur da valur dad archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas, perquai che’l project da la Vichipedia pudess er sa sviluppar sco in dals temas da la Rumantschia en collavuraziun cun archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns, bibliotecas ed auter pli. Uschia pudess ins sviluppar quest project sco in dals projects da la Vichipedia Rumantscha. Per quels ch'èn interessads dettia er la pussaivladad da prender part ad inscunters naziunals ed internaziunals davart il tema.

'''Plattafurmas cun funtaunas dal Grischun e da la Rumantscha sco exempel:'''

* Fundaziun, Chesa Planta, Samedan: Dunnas, Program da cultura 2021.
* Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden)
* Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna.
* Claustra San Jon Müstair

'''Descripziun curta dals exempels indumbrabels'''

'''Fundaziun, Chesa Planta:''' È vegnida fundada l'onn 1943 da las quatter descendentas da la famiglia de Planta Elisabeth von Planta, Marie von Planta, Nina von Gugelberg von Planta ed Anne Elisabeth Vischer von Planta. La finamira da la fundaziun: conservar la biblioteca rumantscha e da mantegnair e promover la lingua e cultura rumantscha. L’an 2021 stevan Dunnas en il center dal program da cultura da la chasa.

'''Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden):''' Ina fundaziun d'utilitad publica ch'è vegnida fundada l'onn 1997. Da quel temp mancavan documentaziuns davart la vita da dunnas en ils archivs istorics ed er lur nums na chattav'ins strusch en ils cudeschs istorics e lexicons. Dapi l'onn 1997 rimna l'Archiv cultural da dunnas dal Grischun documents scrits, ma er purtrets e portatuns da persunas privatas: diaris, fotografias, chartas, autras actas, documents da dunnas activas (schurnalistas, architectas, dunnas d'affars, politicras etc.), documents d'uniuns, archivs d'associaziuns, archivs da partidas ed organisaziuns politicas sco er archivs d'interpresas e da fotografias. Tranter ils onns 2003 fin 2006 ha l’Archiv cultural da dunnas dal Grischun edì quatter toms cun var 1600 paginas davart il tema «Fraubünden» (Dunnas grischunas): «FrauenRecht» – «FrauenKörper» – «Frauenarbeit» – «fremdeFrau».

'''Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna:''' El sa deditgescha er a l'elavuraziun da l'istorgia feministica. Era qua cumparan publicaziuns davart il tema sco per exempel il cudesch da Laura Decurtins: Starke Stimmen - Frauen in der Bündner Musikkultur. La publicaziun tematisescha l'invisibladad da dunnas en il mund da la musica dal Grischun, che sa preschenta sco sche mo umens avessan fatg sulettas istorgia da musica. Laura Decurtins è s'occupada cun la dumonda quant fitg che la cultura da musica en il Grischun era propi fatga senza dunnas. Cun las respostas a sias dumondas è vegnida reconstruida l'existenza da dunnas ch'èn s'engaschadas culturalmain en l'istorgia da musica dal Grischun.

'''Claustra San Jon Müstair:''' è vegnida fundada tenor ina legenda l'onn 775 da Carl il Grond. Enturn l’an 1200 èsi daventà ina claustra da dunnas e dapi lura èn dunnas sco abadessas e priuras s'occupadas dal convent e scrit istorgia.

=== Legendas ===
Biografias scuvertas da dunnas chatt'ins mintgatant er en las legendas. Sco p.ex.

strias

Legenda «Dunna da laclaustra, Agnes» – 1210 Miracul da la Hostia dal Sontg Sang

=== Propostas ===

* DUNNA Preis
* Anna de Planta (1858–1934)
* Chatrina C. Sartea (Emprima mesadas dal 19avel tschientaner), Scirptura rumantscha, da l'Engiadina Bassa (Vallader).
* Lina Luin (1875–1943), da Schlarigna (Puter).
* Anna Wilhelmina Theobald
* Angelika de Planta (1478–1509), Abadissa
* Strias: (ina figura marginala «centrala»)

== Funtaunas per ==

* [https://www.akademikerinnen.ch/sektionen/graubuenden/projekte/dunna-preis DUNNA Preis]
* Anna de Planta: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/042432/2010-02-15/ Historisches Lexikon Schweiz] (HLS), ma eir:  [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=bmb-001%3A1935%3A0%3A%3A335 e-periodica]
* Chatrina C. Sartea: 
* Lina Luin: 
* Anna Wilhemina Theobold: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2013:126::93 Annalas, Tom 126]
* Angelika de Planta: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1499-die-calvenschlacht Pagina web claustra San Jon Müstair]
* Strias: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2011:124::193 Annalas, Tom 124]
* Legenda «1210 Miracul da la Hostia dal Sontg Sang – dunna da la claustra Agnes: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1210-wunder-der-heilig-blut-hostie Pagina web claustra Jon Müstair]</text>
      <sha1>6hwjfam519nteg4yzh3bl981vgm62p9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174798</id>
      <parentid>174797</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T13:11:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Legendas */</comment>
      <origin>174798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14823" sha1="9g2l0v22nnl0qa8fpc813c1026x01zl" xml:space="preserve">La lingua e cultura rumantscha porscha ina gronda varietad d’interessants temas per scriver latiers artitgels da Vichipedia. Il scriver d’artitgels serva dentant er per la cultivaziun ed il svilup da la lingua scritta.

Sin questa pagina chattais vus ina collecziun da propostas da trais projects. Questas servan sco inspiraziun e londeror pon vegnir scrittas gruppas d’ artitgels da Vichipedia, che collian ad in tema superiur. Las propostas èn vegnidas creadas sco punct da partenza '''per il lavuratori da Vichipedia al ''digidi'' ils 24 d'october 2026'''.

== '''I. Project: Artitgels davart la digitalisaziun en la Rumauntscha''' ==
[[Datoteca:DEC-Gigaswitch-FDDI.jpg|miniatura|DEC-Gigaswitch-FDDI]]
A chaschun dal digidi dals 24 d'october 2026 vuless la Vichipedia Rumantscha lantschar in nov project che sa deditgescha a scriver artitgels enturn la digitalisaziun en la Rumantscha.

'''Propostas:'''

* ''digidi'' 

* Age of Empires: Computerspiel, bei dem ein Teil der Schweizer Armee in diesem militärischen Taktikspiel Rätoromanisch sprechen soll. 

* Prototyp eines Computerprogramms, das alle fünf Idiome sowie Rumantsch Grischun sprechen kann.

* Chatbots «idiomVoice»: finale Version, mit dem das Idiom Sursilvan erlernt werden kann. 

* «ALAS» – il nouv sistem da translaziun

* Pledari Grond

* Programm da correctura

* Atlas dal Grischun Rumantsch

* Projects per scolars da WIkimedia: Ils project vegnan aunc testaus, perquei san ins aunc buca scriver in artechel sil termin dad oz (digidi 2026).

== '''II. Project: 500 onns lingua scritta rumantscha – Giubileum 2027''' ==
[[Datoteca:Kloster Disentis Romanische Bibliothek - sehr alte Bücher 741000.jpg|miniatura|Biblioteca Rumantscha (Biblioteca claustrala Mustèr).]]
L’an 1527 aveva Gian Travers da Zuoz scrit la chanzun «Chianzun dalla guerra dal Chaste da Müs». Sia ovra vala sco ina da las emprimas perditgas litteraras da la lingua scritta rumantscha.

Uschia marchescha l’an 2027 il giubileum, numnà «500 onns lingua scritta rumantscha», che’d è er daventà in project per la Vichipedia Rumantscha.

=== '''Gruppa da lavur ''digidi'' 2026: Collavuraziun al project da «500 onns lingua scritta rumantscha»''' ===
Vi dal project per il giubileum «500 onns lingua scritta rumantscha» pos er ti collavurar:

* Scriver novs artitgels
* Translatar artitgels
* Fabritgar ora e concurrenzar artitgels davart il tema
* Far glistas sco p.ex. «gasettas rumantschas»
* Realisar atgnas ideas
* Fotografar per Wikimedia Commons

=== Propostas ===

=== '''1. Scriver biografias davart persunas undradas cun il «Premi grischun da litteratura»''' ===
Mintga onn vegn surdà il Premi grischun da litteratura. I mancan dentant anc bleras biografias sin la Vichipedia Rumantscha davart ils premiads e las premiadas. Ti pos contribuir al project «500 onns lingua scritta rumantscha» cun elavurar las biografias che mancan. 

* Ina glista da las persunas undradas chattas ti en l'artitgel da la Wikipedia «[[Premi grischun da litteratura]]».
* I dat era ina glista da scripturs e scripturas rumantschas: [[Lista da scriptur:as rumantschs]].

'''Funtaunas per las biografias:''' Questas chattas ti en l'internet: p.ex. chasa editura, sin paginas-web d’organisaturs da cultura, artitgels da gasetta, nua ch’d è vegnì rapportà insatge dals premiads. Ma er en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtauna per artitgels».

=== '''2. Artitgels davart chanzuns, poesias e texts''' ===
I dat chanzuns veglias, popularas ed enconuschentas, sco p.ex. «Adieu a l’Engiadina», ina da las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch. In'autra chanzun veglia ed enconuschenta che tutga er tar las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch è:

* A Trun sut igl ischi

'''Funtauna:''' Ina funtauna interessanta per l’artitgel «A Trun sut igl ischi» chattas ti en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtaunas» en la dissertaziun da Laura Decurtins ''Chanti rumantsch!'' sin las paginas: 162–163 e 166–167).

'''Citar texts'''

'''Resguardar il dretg da l'autur:''' En l'artitgel da la chanzun da cor viril «Adieu a l’Engiadina» cumpara il text da la chanzun. Il dretg d'autur scada 70 onns suenter il di da la mort da l'autur. En cas da la chanzun «Adieu a l’Engiadina» è il dretg d’autur scadì.

'''Instrucziun per inserir il citat:'''

* Tscherna empè da «Modifitgar» la funcziun «Modifitgar il code»
* Scriva l'entschatta dal code: {{Citat|’’’Titel da la chanzun&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
* Lingia vida
* Scriva en l'emprima lingia da la chanzun, metter en in spazi vid, suenter il code:
* Scriva la proxima lingia, metta en in spazi vid e puspè il code: &lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;
* A la fin: ina lingia vida
* Inseri il code: |
* Scriver il num da l’autur:a
* &lt;nowiki&gt;Per finir il code: }}&lt;/nowiki&gt;

'''Instrucziun per Citat cursiv:''' Sche ti vul avair il citat cursiv, stos ti tar mintga lingia anc metter en il suandant code a l'entschatta ed a la fin: ’’

'''Exempel concret'''

'''&lt;nowiki&gt;{{Citat|&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''O nà, o madinà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki/&gt;''''&lt;nowiki/&gt;'ch'eu non at he smanchà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''meis char comün natal …

'''|'''Andrea Bezzola'''&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;'''

=== '''3. Artitgels ch'i dat gia en la Wikipedia Tudestga''' ===
Sche ti chattas buns artitgels en autras linguas davart in tema che t'interessa, pos ti er far ina translaziun en rumantsch. Mintgatant èn ils artitgels d'autras linguas però er interessants pervi da las funtaunas, ch'èn nizzaivlas per scriver in agen artitgel davart il tema.

'''Translaziuns en general'''

Las translaziuns vegnan fatgas cun in utensil da la Wikipedia, in tool, nua che duas colonnas da text sa chattan dasper – en la colonna sanestra cumpara il text original ed en la colonna dretga sa scriva la translaziun. I sa tracta d'ina procedura correcta tenor il dretg d'autur. N'emblida betg d'era translatar las funtaunas da l’artitgel.

'''Instrucziun:'''

* Selecziunar l'artitgel da la lingua originala
* Selecziunar cun in clic «Sprachen» (survart a dretga sur l'artitgel)
* Selecziunar cun in clic il link «+ Translate this page»
* Examinar las linguas: tudestg - rumantsch
* Selecziunar cun in clic «Start Übersetzung»

=== '''Propostas per translaziuns (u per scriver da nov) davart il tema «500 onns lingua scritta»''' '''Cudeschs vegls''' ===
* Cudesch da Psalms
* Cudesch da Schlarigna

'''Revistas e gasettas rumantschas'''

* Babylonia (Zeitschrift)
* Casa Paterna/La Pùnt
* Engadiner Wochenzeitung
* Gasetta Romontscha
* Nossa Baselgia
* Novitats
* Pöschtli
* Rhiiblatt

== Litteratura e funtaunas per Artitgels «500 onns lingua scritta» ==

* [https://chasaeditura.ch/auturs/ Chasa edittura rumatnscha]
* [https://www.rtr.ch/play/tv/detail/dis-da-litteratura?id=14112eb9-e609-463f-8150-78c1f76d650c RTR: Dis da litteratur]
* Dissertaziun da Laura Decurtins
* Lexicon istoric retic (LIR)
* [https://www.e-periodica.ch/ e-periodica.ch]
* [https://www.e-periodica.ch/digbib/volumes?UID=ann-001 Annalas da la Societed Retorumantscha]

== '''III. Projects da Vichipedia (mundial) per la visibilitad da dunnas en il mund digital''' ==
[[Datoteca:CH-NB Archive Rudolf Zinggeler EAD-ZING-13773.tif|miniatura|Dunnas da Curaglia. Fotografia da: Rudolf Zinggeler. (Biblioteca Naziunela Svizra). ]]

=== '''Laschar vesair la vart svanida da l’istoriografia.''' '''Il passà ha bleras vistas – masculinas sco femininas''' ===
'''Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital'''

Durant tschientaners n'eran las prestaziuns da las dunnas betg documentadas e appreziadas, uschia che dunnas èn fitg main preschentas en il mund digital ed er sin la Wikipedia.Il mund da la scienza digitala na duai betg mantegnair las inegualitads dal passà, mabain descriver la diversitad da nossa societad. Quella sa spievla en il mund digital e cun quel er sias inegualitads dal passà.Tras agens projects vul la Wikipedia midar questa situaziun torta cun Editathons ed inscunters per elavurar biografias da dunnas. Projects sco quests gidan a serrar questa rusna istorica. Las dunnas ch'eran speras da pli baud, duain puspè survegnir ina vista e daventar visiblas.

'''Decleraziun da la scienza sur da quai:'''

* '''Tradiziuns istoricas:''' Tradiziunalmain rimnavan ils archivs dal stadi surtut documents da politica, administraziun, militar ed economia. Quai èn tut champs, nua che umens d’ eran activs. Las prestaziuns da dunnas en la vita sociala, culturala e famigliara n'èn betg vegnidas documentadas uffizialmain e pli darar.

* '''Funtaunas zuppadas:''' documents davart dunnas existan per part bain, ma èn grevs da chattar. Savens vegnivan per exempel ils relaschs da dunnas archivads sut il num da lur consorts u parents masculins.

* '''Criteris da relevanza da Vichipedia:''' Per biografias independentas dovri funtaunas independentas suffizientas.

Betg tut las dunnas èn svanidas ord l’istografia, tschertas èn numnadamain zuppadas en ils archivs. Cunzunt la collavuraziun tranter vichipedianas e vichipedians cun bibliotecas, archivs ed instituziuns da perscrutaziun istorica po chaschunar bler per gist la preschientscha da las dunnas.

'''Projects da Vichipedia e Wikimedia'''

I dat numerus projects da Vichipedia ed era da Wikimedia enturn il mund che intervegnan per elavurar biografias da dunnas e lur preschientscha en il mund digital. La Vichipedia sa vesa confruntada cun la suandanta situaziun: Tge documents istorics èn gia vegnids publitgads, tgenins pon ins chattar e tgenins mancan anc sco funtaunas per l'enciclopedia che dovra els per publitgar biografias?

Archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas fan ina lavur da valur cun lur rimnadas e publicaziuns da documents che transmettan infurmaziuns or da la vita e las activitads da dunnas dal passà. Quai è ina basa preziusa per artitgels da Vichipedia, che po cun biografias curreger l'invisibladad en il mund digital.

=== Biografias per dunnas en la Rumantscha ===
Er en il Grischun e la Rumantschia sa chatta questa lavur da valur dad archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas, perquai che’l project da la Vichipedia pudess er sa sviluppar sco in dals temas da la Rumantschia en collavuraziun cun archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns, bibliotecas ed auter pli. Uschia pudess ins sviluppar quest project sco in dals projects da la Vichipedia Rumantscha. Per quels ch'èn interessads dettia er la pussaivladad da prender part ad inscunters naziunals ed internaziunals davart il tema.

'''Plattafurmas cun funtaunas dal Grischun e da la Rumantscha sco exempel:'''

* Fundaziun, Chesa Planta, Samedan: Dunnas, Program da cultura 2021.
* Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden)
* Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna.
* Claustra San Jon Müstair

'''Descripziun curta dals exempels indumbrabels'''

'''Fundaziun, Chesa Planta:''' È vegnida fundada l'onn 1943 da las quatter descendentas da la famiglia de Planta Elisabeth von Planta, Marie von Planta, Nina von Gugelberg von Planta ed Anne Elisabeth Vischer von Planta. La finamira da la fundaziun: conservar la biblioteca rumantscha e da mantegnair e promover la lingua e cultura rumantscha. L’an 2021 stevan Dunnas en il center dal program da cultura da la chasa.

'''Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden):''' Ina fundaziun d'utilitad publica ch'è vegnida fundada l'onn 1997. Da quel temp mancavan documentaziuns davart la vita da dunnas en ils archivs istorics ed er lur nums na chattav'ins strusch en ils cudeschs istorics e lexicons. Dapi l'onn 1997 rimna l'Archiv cultural da dunnas dal Grischun documents scrits, ma er purtrets e portatuns da persunas privatas: diaris, fotografias, chartas, autras actas, documents da dunnas activas (schurnalistas, architectas, dunnas d'affars, politicras etc.), documents d'uniuns, archivs d'associaziuns, archivs da partidas ed organisaziuns politicas sco er archivs d'interpresas e da fotografias. Tranter ils onns 2003 fin 2006 ha l’Archiv cultural da dunnas dal Grischun edì quatter toms cun var 1600 paginas davart il tema «Fraubünden» (Dunnas grischunas): «FrauenRecht» – «FrauenKörper» – «Frauenarbeit» – «fremdeFrau».

'''Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna:''' El sa deditgescha er a l'elavuraziun da l'istorgia feministica. Era qua cumparan publicaziuns davart il tema sco per exempel il cudesch da Laura Decurtins: Starke Stimmen - Frauen in der Bündner Musikkultur. La publicaziun tematisescha l'invisibladad da dunnas en il mund da la musica dal Grischun, che sa preschenta sco sche mo umens avessan fatg sulettas istorgia da musica. Laura Decurtins è s'occupada cun la dumonda quant fitg che la cultura da musica en il Grischun era propi fatga senza dunnas. Cun las respostas a sias dumondas è vegnida reconstruida l'existenza da dunnas ch'èn s'engaschadas culturalmain en l'istorgia da musica dal Grischun.

'''Claustra San Jon Müstair:''' è vegnida fundada tenor ina legenda l'onn 775 da Carl il Grond. Enturn l’an 1200 èsi daventà ina claustra da dunnas e dapi lura èn dunnas sco abadessas e priuras s'occupadas dal convent e scrit istorgia.

=== Legendas ===
Biografias scuvertas da dunnas chatt'ins mintgatant er en las legendas. Sco p.ex.

* strias
* Legenda «Dunna da laclaustra, Agnes» – 1210 Miracul da la Hostia dal Sontg Sang

=== Propostas ===

* DUNNA Preis
* Anna de Planta (1858–1934)
* Chatrina C. Sartea (Emprima mesadas dal 19avel tschientaner), Scirptura rumantscha, da l'Engiadina Bassa (Vallader).
* Lina Luin (1875–1943), da Schlarigna (Puter).
* Anna Wilhelmina Theobald
* Angelika de Planta (1478–1509), Abadissa
* Strias: (ina figura marginala «centrala»)

== Funtaunas per ==

* [https://www.akademikerinnen.ch/sektionen/graubuenden/projekte/dunna-preis DUNNA Preis]
* Anna de Planta: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/042432/2010-02-15/ Historisches Lexikon Schweiz] (HLS), ma eir:  [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=bmb-001%3A1935%3A0%3A%3A335 e-periodica]
* Chatrina C. Sartea: 
* Lina Luin: 
* Anna Wilhemina Theobold: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2013:126::93 Annalas, Tom 126]
* Angelika de Planta: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1499-die-calvenschlacht Pagina web claustra San Jon Müstair]
* Strias: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2011:124::193 Annalas, Tom 124]
* Legenda «1210 Miracul da la Hostia dal Sontg Sang – dunna da la claustra Agnes: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1210-wunder-der-heilig-blut-hostie Pagina web claustra Jon Müstair]</text>
      <sha1>9g2l0v22nnl0qa8fpc813c1026x01zl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174799</id>
      <parentid>174798</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T13:12:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Legendas */</comment>
      <origin>174799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14824" sha1="8tyxf9egsx45uvp7at6dh7jyqa3qzq2" xml:space="preserve">La lingua e cultura rumantscha porscha ina gronda varietad d’interessants temas per scriver latiers artitgels da Vichipedia. Il scriver d’artitgels serva dentant er per la cultivaziun ed il svilup da la lingua scritta.

Sin questa pagina chattais vus ina collecziun da propostas da trais projects. Questas servan sco inspiraziun e londeror pon vegnir scrittas gruppas d’ artitgels da Vichipedia, che collian ad in tema superiur. Las propostas èn vegnidas creadas sco punct da partenza '''per il lavuratori da Vichipedia al ''digidi'' ils 24 d'october 2026'''.

== '''I. Project: Artitgels davart la digitalisaziun en la Rumauntscha''' ==
[[Datoteca:DEC-Gigaswitch-FDDI.jpg|miniatura|DEC-Gigaswitch-FDDI]]
A chaschun dal digidi dals 24 d'october 2026 vuless la Vichipedia Rumantscha lantschar in nov project che sa deditgescha a scriver artitgels enturn la digitalisaziun en la Rumantscha.

'''Propostas:'''

* ''digidi'' 

* Age of Empires: Computerspiel, bei dem ein Teil der Schweizer Armee in diesem militärischen Taktikspiel Rätoromanisch sprechen soll. 

* Prototyp eines Computerprogramms, das alle fünf Idiome sowie Rumantsch Grischun sprechen kann.

* Chatbots «idiomVoice»: finale Version, mit dem das Idiom Sursilvan erlernt werden kann. 

* «ALAS» – il nouv sistem da translaziun

* Pledari Grond

* Programm da correctura

* Atlas dal Grischun Rumantsch

* Projects per scolars da WIkimedia: Ils project vegnan aunc testaus, perquei san ins aunc buca scriver in artechel sil termin dad oz (digidi 2026).

== '''II. Project: 500 onns lingua scritta rumantscha – Giubileum 2027''' ==
[[Datoteca:Kloster Disentis Romanische Bibliothek - sehr alte Bücher 741000.jpg|miniatura|Biblioteca Rumantscha (Biblioteca claustrala Mustèr).]]
L’an 1527 aveva Gian Travers da Zuoz scrit la chanzun «Chianzun dalla guerra dal Chaste da Müs». Sia ovra vala sco ina da las emprimas perditgas litteraras da la lingua scritta rumantscha.

Uschia marchescha l’an 2027 il giubileum, numnà «500 onns lingua scritta rumantscha», che’d è er daventà in project per la Vichipedia Rumantscha.

=== '''Gruppa da lavur ''digidi'' 2026: Collavuraziun al project da «500 onns lingua scritta rumantscha»''' ===
Vi dal project per il giubileum «500 onns lingua scritta rumantscha» pos er ti collavurar:

* Scriver novs artitgels
* Translatar artitgels
* Fabritgar ora e concurrenzar artitgels davart il tema
* Far glistas sco p.ex. «gasettas rumantschas»
* Realisar atgnas ideas
* Fotografar per Wikimedia Commons

=== Propostas ===

=== '''1. Scriver biografias davart persunas undradas cun il «Premi grischun da litteratura»''' ===
Mintga onn vegn surdà il Premi grischun da litteratura. I mancan dentant anc bleras biografias sin la Vichipedia Rumantscha davart ils premiads e las premiadas. Ti pos contribuir al project «500 onns lingua scritta rumantscha» cun elavurar las biografias che mancan. 

* Ina glista da las persunas undradas chattas ti en l'artitgel da la Wikipedia «[[Premi grischun da litteratura]]».
* I dat era ina glista da scripturs e scripturas rumantschas: [[Lista da scriptur:as rumantschs]].

'''Funtaunas per las biografias:''' Questas chattas ti en l'internet: p.ex. chasa editura, sin paginas-web d’organisaturs da cultura, artitgels da gasetta, nua ch’d è vegnì rapportà insatge dals premiads. Ma er en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtauna per artitgels».

=== '''2. Artitgels davart chanzuns, poesias e texts''' ===
I dat chanzuns veglias, popularas ed enconuschentas, sco p.ex. «Adieu a l’Engiadina», ina da las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch. In'autra chanzun veglia ed enconuschenta che tutga er tar las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch è:

* A Trun sut igl ischi

'''Funtauna:''' Ina funtauna interessanta per l’artitgel «A Trun sut igl ischi» chattas ti en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtaunas» en la dissertaziun da Laura Decurtins ''Chanti rumantsch!'' sin las paginas: 162–163 e 166–167).

'''Citar texts'''

'''Resguardar il dretg da l'autur:''' En l'artitgel da la chanzun da cor viril «Adieu a l’Engiadina» cumpara il text da la chanzun. Il dretg d'autur scada 70 onns suenter il di da la mort da l'autur. En cas da la chanzun «Adieu a l’Engiadina» è il dretg d’autur scadì.

'''Instrucziun per inserir il citat:'''

* Tscherna empè da «Modifitgar» la funcziun «Modifitgar il code»
* Scriva l'entschatta dal code: {{Citat|’’’Titel da la chanzun&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
* Lingia vida
* Scriva en l'emprima lingia da la chanzun, metter en in spazi vid, suenter il code:
* Scriva la proxima lingia, metta en in spazi vid e puspè il code: &lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;
* A la fin: ina lingia vida
* Inseri il code: |
* Scriver il num da l’autur:a
* &lt;nowiki&gt;Per finir il code: }}&lt;/nowiki&gt;

'''Instrucziun per Citat cursiv:''' Sche ti vul avair il citat cursiv, stos ti tar mintga lingia anc metter en il suandant code a l'entschatta ed a la fin: ’’

'''Exempel concret'''

'''&lt;nowiki&gt;{{Citat|&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''O nà, o madinà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki/&gt;''''&lt;nowiki/&gt;'ch'eu non at he smanchà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''meis char comün natal …

'''|'''Andrea Bezzola'''&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;'''

=== '''3. Artitgels ch'i dat gia en la Wikipedia Tudestga''' ===
Sche ti chattas buns artitgels en autras linguas davart in tema che t'interessa, pos ti er far ina translaziun en rumantsch. Mintgatant èn ils artitgels d'autras linguas però er interessants pervi da las funtaunas, ch'èn nizzaivlas per scriver in agen artitgel davart il tema.

'''Translaziuns en general'''

Las translaziuns vegnan fatgas cun in utensil da la Wikipedia, in tool, nua che duas colonnas da text sa chattan dasper – en la colonna sanestra cumpara il text original ed en la colonna dretga sa scriva la translaziun. I sa tracta d'ina procedura correcta tenor il dretg d'autur. N'emblida betg d'era translatar las funtaunas da l’artitgel.

'''Instrucziun:'''

* Selecziunar l'artitgel da la lingua originala
* Selecziunar cun in clic «Sprachen» (survart a dretga sur l'artitgel)
* Selecziunar cun in clic il link «+ Translate this page»
* Examinar las linguas: tudestg - rumantsch
* Selecziunar cun in clic «Start Übersetzung»

=== '''Propostas per translaziuns (u per scriver da nov) davart il tema «500 onns lingua scritta»''' '''Cudeschs vegls''' ===
* Cudesch da Psalms
* Cudesch da Schlarigna

'''Revistas e gasettas rumantschas'''

* Babylonia (Zeitschrift)
* Casa Paterna/La Pùnt
* Engadiner Wochenzeitung
* Gasetta Romontscha
* Nossa Baselgia
* Novitats
* Pöschtli
* Rhiiblatt

== Litteratura e funtaunas per Artitgels «500 onns lingua scritta» ==

* [https://chasaeditura.ch/auturs/ Chasa edittura rumatnscha]
* [https://www.rtr.ch/play/tv/detail/dis-da-litteratura?id=14112eb9-e609-463f-8150-78c1f76d650c RTR: Dis da litteratur]
* Dissertaziun da Laura Decurtins
* Lexicon istoric retic (LIR)
* [https://www.e-periodica.ch/ e-periodica.ch]
* [https://www.e-periodica.ch/digbib/volumes?UID=ann-001 Annalas da la Societed Retorumantscha]

== '''III. Projects da Vichipedia (mundial) per la visibilitad da dunnas en il mund digital''' ==
[[Datoteca:CH-NB Archive Rudolf Zinggeler EAD-ZING-13773.tif|miniatura|Dunnas da Curaglia. Fotografia da: Rudolf Zinggeler. (Biblioteca Naziunela Svizra). ]]

=== '''Laschar vesair la vart svanida da l’istoriografia.''' '''Il passà ha bleras vistas – masculinas sco femininas''' ===
'''Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital'''

Durant tschientaners n'eran las prestaziuns da las dunnas betg documentadas e appreziadas, uschia che dunnas èn fitg main preschentas en il mund digital ed er sin la Wikipedia.Il mund da la scienza digitala na duai betg mantegnair las inegualitads dal passà, mabain descriver la diversitad da nossa societad. Quella sa spievla en il mund digital e cun quel er sias inegualitads dal passà.Tras agens projects vul la Wikipedia midar questa situaziun torta cun Editathons ed inscunters per elavurar biografias da dunnas. Projects sco quests gidan a serrar questa rusna istorica. Las dunnas ch'eran speras da pli baud, duain puspè survegnir ina vista e daventar visiblas.

'''Decleraziun da la scienza sur da quai:'''

* '''Tradiziuns istoricas:''' Tradiziunalmain rimnavan ils archivs dal stadi surtut documents da politica, administraziun, militar ed economia. Quai èn tut champs, nua che umens d’ eran activs. Las prestaziuns da dunnas en la vita sociala, culturala e famigliara n'èn betg vegnidas documentadas uffizialmain e pli darar.

* '''Funtaunas zuppadas:''' documents davart dunnas existan per part bain, ma èn grevs da chattar. Savens vegnivan per exempel ils relaschs da dunnas archivads sut il num da lur consorts u parents masculins.

* '''Criteris da relevanza da Vichipedia:''' Per biografias independentas dovri funtaunas independentas suffizientas.

Betg tut las dunnas èn svanidas ord l’istografia, tschertas èn numnadamain zuppadas en ils archivs. Cunzunt la collavuraziun tranter vichipedianas e vichipedians cun bibliotecas, archivs ed instituziuns da perscrutaziun istorica po chaschunar bler per gist la preschientscha da las dunnas.

'''Projects da Vichipedia e Wikimedia'''

I dat numerus projects da Vichipedia ed era da Wikimedia enturn il mund che intervegnan per elavurar biografias da dunnas e lur preschientscha en il mund digital. La Vichipedia sa vesa confruntada cun la suandanta situaziun: Tge documents istorics èn gia vegnids publitgads, tgenins pon ins chattar e tgenins mancan anc sco funtaunas per l'enciclopedia che dovra els per publitgar biografias?

Archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas fan ina lavur da valur cun lur rimnadas e publicaziuns da documents che transmettan infurmaziuns or da la vita e las activitads da dunnas dal passà. Quai è ina basa preziusa per artitgels da Vichipedia, che po cun biografias curreger l'invisibladad en il mund digital.

=== Biografias per dunnas en la Rumantscha ===
Er en il Grischun e la Rumantschia sa chatta questa lavur da valur dad archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas, perquai che’l project da la Vichipedia pudess er sa sviluppar sco in dals temas da la Rumantschia en collavuraziun cun archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns, bibliotecas ed auter pli. Uschia pudess ins sviluppar quest project sco in dals projects da la Vichipedia Rumantscha. Per quels ch'èn interessads dettia er la pussaivladad da prender part ad inscunters naziunals ed internaziunals davart il tema.

'''Plattafurmas cun funtaunas dal Grischun e da la Rumantscha sco exempel:'''

* Fundaziun, Chesa Planta, Samedan: Dunnas, Program da cultura 2021.
* Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden)
* Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna.
* Claustra San Jon Müstair

'''Descripziun curta dals exempels indumbrabels'''

'''Fundaziun, Chesa Planta:''' È vegnida fundada l'onn 1943 da las quatter descendentas da la famiglia de Planta Elisabeth von Planta, Marie von Planta, Nina von Gugelberg von Planta ed Anne Elisabeth Vischer von Planta. La finamira da la fundaziun: conservar la biblioteca rumantscha e da mantegnair e promover la lingua e cultura rumantscha. L’an 2021 stevan Dunnas en il center dal program da cultura da la chasa.

'''Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden):''' Ina fundaziun d'utilitad publica ch'è vegnida fundada l'onn 1997. Da quel temp mancavan documentaziuns davart la vita da dunnas en ils archivs istorics ed er lur nums na chattav'ins strusch en ils cudeschs istorics e lexicons. Dapi l'onn 1997 rimna l'Archiv cultural da dunnas dal Grischun documents scrits, ma er purtrets e portatuns da persunas privatas: diaris, fotografias, chartas, autras actas, documents da dunnas activas (schurnalistas, architectas, dunnas d'affars, politicras etc.), documents d'uniuns, archivs d'associaziuns, archivs da partidas ed organisaziuns politicas sco er archivs d'interpresas e da fotografias. Tranter ils onns 2003 fin 2006 ha l’Archiv cultural da dunnas dal Grischun edì quatter toms cun var 1600 paginas davart il tema «Fraubünden» (Dunnas grischunas): «FrauenRecht» – «FrauenKörper» – «Frauenarbeit» – «fremdeFrau».

'''Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna:''' El sa deditgescha er a l'elavuraziun da l'istorgia feministica. Era qua cumparan publicaziuns davart il tema sco per exempel il cudesch da Laura Decurtins: Starke Stimmen - Frauen in der Bündner Musikkultur. La publicaziun tematisescha l'invisibladad da dunnas en il mund da la musica dal Grischun, che sa preschenta sco sche mo umens avessan fatg sulettas istorgia da musica. Laura Decurtins è s'occupada cun la dumonda quant fitg che la cultura da musica en il Grischun era propi fatga senza dunnas. Cun las respostas a sias dumondas è vegnida reconstruida l'existenza da dunnas ch'èn s'engaschadas culturalmain en l'istorgia da musica dal Grischun.

'''Claustra San Jon Müstair:''' è vegnida fundada tenor ina legenda l'onn 775 da Carl il Grond. Enturn l’an 1200 èsi daventà ina claustra da dunnas e dapi lura èn dunnas sco abadessas e priuras s'occupadas dal convent e scrit istorgia.

=== Legendas ===
Biografias scuvertas da dunnas chatt'ins mintgatant er en las legendas. Sco p.ex.

* strias
* Legenda «Dunna da la claustra, Agnes» – 1210 Miracul da la Hostia dal Sontg Sang

=== Propostas ===

* DUNNA Preis
* Anna de Planta (1858–1934)
* Chatrina C. Sartea (Emprima mesadas dal 19avel tschientaner), Scirptura rumantscha, da l'Engiadina Bassa (Vallader).
* Lina Luin (1875–1943), da Schlarigna (Puter).
* Anna Wilhelmina Theobald
* Angelika de Planta (1478–1509), Abadissa
* Strias: (ina figura marginala «centrala»)

== Funtaunas per ==

* [https://www.akademikerinnen.ch/sektionen/graubuenden/projekte/dunna-preis DUNNA Preis]
* Anna de Planta: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/042432/2010-02-15/ Historisches Lexikon Schweiz] (HLS), ma eir:  [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=bmb-001%3A1935%3A0%3A%3A335 e-periodica]
* Chatrina C. Sartea: 
* Lina Luin: 
* Anna Wilhemina Theobold: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2013:126::93 Annalas, Tom 126]
* Angelika de Planta: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1499-die-calvenschlacht Pagina web claustra San Jon Müstair]
* Strias: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2011:124::193 Annalas, Tom 124]
* Legenda «1210 Miracul da la Hostia dal Sontg Sang – dunna da la claustra Agnes: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1210-wunder-der-heilig-blut-hostie Pagina web claustra Jon Müstair]</text>
      <sha1>8tyxf9egsx45uvp7at6dh7jyqa3qzq2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174800</id>
      <parentid>174799</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T13:16:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2. Artitgels davart chanzuns, poesias e texts */</comment>
      <origin>174800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14912" sha1="fbv83lnv80hkzz09eqs066g1fbjmqzh" xml:space="preserve">La lingua e cultura rumantscha porscha ina gronda varietad d’interessants temas per scriver latiers artitgels da Vichipedia. Il scriver d’artitgels serva dentant er per la cultivaziun ed il svilup da la lingua scritta.

Sin questa pagina chattais vus ina collecziun da propostas da trais projects. Questas servan sco inspiraziun e londeror pon vegnir scrittas gruppas d’ artitgels da Vichipedia, che collian ad in tema superiur. Las propostas èn vegnidas creadas sco punct da partenza '''per il lavuratori da Vichipedia al ''digidi'' ils 24 d'october 2026'''.

== '''I. Project: Artitgels davart la digitalisaziun en la Rumauntscha''' ==
[[Datoteca:DEC-Gigaswitch-FDDI.jpg|miniatura|DEC-Gigaswitch-FDDI]]
A chaschun dal digidi dals 24 d'october 2026 vuless la Vichipedia Rumantscha lantschar in nov project che sa deditgescha a scriver artitgels enturn la digitalisaziun en la Rumantscha.

'''Propostas:'''

* ''digidi'' 

* Age of Empires: Computerspiel, bei dem ein Teil der Schweizer Armee in diesem militärischen Taktikspiel Rätoromanisch sprechen soll. 

* Prototyp eines Computerprogramms, das alle fünf Idiome sowie Rumantsch Grischun sprechen kann.

* Chatbots «idiomVoice»: finale Version, mit dem das Idiom Sursilvan erlernt werden kann. 

* «ALAS» – il nouv sistem da translaziun

* Pledari Grond

* Programm da correctura

* Atlas dal Grischun Rumantsch

* Projects per scolars da WIkimedia: Ils project vegnan aunc testaus, perquei san ins aunc buca scriver in artechel sil termin dad oz (digidi 2026).

== '''II. Project: 500 onns lingua scritta rumantscha – Giubileum 2027''' ==
[[Datoteca:Kloster Disentis Romanische Bibliothek - sehr alte Bücher 741000.jpg|miniatura|Biblioteca Rumantscha (Biblioteca claustrala Mustèr).]]
L’an 1527 aveva Gian Travers da Zuoz scrit la chanzun «Chianzun dalla guerra dal Chaste da Müs». Sia ovra vala sco ina da las emprimas perditgas litteraras da la lingua scritta rumantscha.

Uschia marchescha l’an 2027 il giubileum, numnà «500 onns lingua scritta rumantscha», che’d è er daventà in project per la Vichipedia Rumantscha.

=== '''Gruppa da lavur ''digidi'' 2026: Collavuraziun al project da «500 onns lingua scritta rumantscha»''' ===
Vi dal project per il giubileum «500 onns lingua scritta rumantscha» pos er ti collavurar:

* Scriver novs artitgels
* Translatar artitgels
* Fabritgar ora e concurrenzar artitgels davart il tema
* Far glistas sco p.ex. «gasettas rumantschas»
* Realisar atgnas ideas
* Fotografar per Wikimedia Commons

=== Propostas ===

=== '''1. Scriver biografias davart persunas undradas cun il «Premi grischun da litteratura»''' ===
Mintga onn vegn surdà il Premi grischun da litteratura. I mancan dentant anc bleras biografias sin la Vichipedia Rumantscha davart ils premiads e las premiadas. Ti pos contribuir al project «500 onns lingua scritta rumantscha» cun elavurar las biografias che mancan. 

* Ina glista da las persunas undradas chattas ti en l'artitgel da la Wikipedia «[[Premi grischun da litteratura]]».
* I dat era ina glista da scripturs e scripturas rumantschas: [[Lista da scriptur:as rumantschs]].

'''Funtaunas per las biografias:''' Questas chattas ti en l'internet: p.ex. chasa editura, sin paginas-web d’organisaturs da cultura, artitgels da gasetta, nua ch’d è vegnì rapportà insatge dals premiads. Ma er en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtauna per artitgels».

=== '''2. Artitgels davart chanzuns, poesias e texts''' ===
I dat chanzuns veglias, popularas ed enconuschentas, sco p.ex. «Adieu a l’Engiadina», ina da las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch. In'autra chanzun veglia ed enconuschenta che tutga er tar las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch è:

* [[A Trun sut igl ischi]]

'''Funtauna:''' Ina funtauna interessanta per l’artitgel «A Trun sut igl ischi» chattas ti en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtaunas» en la dissertaziun da Laura Decurtins ''Chanti rumantsch!'' sin las paginas: 162–163 e 166–167).

=== '''Citar texts''' ===
'''Resguardar il dretg da l'autur:''' En l'artitgel da la chanzun da cor viril «Adieu a l’Engiadina» cumpara il text da la chanzun. Il dretg d'autur scada 70 onns suenter il di da la mort da l'autur. En cas da la chanzun «Adieu a l’Engiadina» è il dretg d’autur scadì.

'''Instrucziun per inserir il citat:'''

* Tscherna empè da «Modifitgar» la funcziun «Modifitgar il code»
* Scriva l'entschatta dal code: {{Citat|’’’Titel da la chanzun&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
* Lingia vida
* Scriva en l'emprima lingia da la chanzun, metter en in spazi vid, suenter il code:
* Scriva la proxima lingia, metta en in spazi vid e puspè il code: &lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;
* A la fin: ina lingia vida
* Inseri il code: |
* Scriver il num da l’autur:a
* &lt;nowiki&gt;Per finir il code: }}&lt;/nowiki&gt;

'''Instrucziun per Citat cursiv:''' Sche ti vul avair il citat cursiv, stos ti tar mintga lingia anc metter en il suandant code a l'entschatta ed a la fin: ’’

'''Exempel concret'''

'''&lt;nowiki&gt;{{Citat|&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''O nà, o madinà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki/&gt;''''&lt;nowiki/&gt;'ch'eu non at he smanchà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''meis char comün natal …

'''|'''Andrea Bezzola'''&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;'''

=== '''3. Artitgels ch'i dat gia en la Wikipedia Tudestga''' ===
Sche ti chattas buns artitgels en autras linguas davart in tema che t'interessa, pos ti er far ina translaziun en rumantsch. Mintgatant èn ils artitgels d'autras linguas però er interessants pervi da las funtaunas, ch'èn nizzaivlas per scriver in agen artitgel davart il tema.

'''Translaziuns en general'''

Las translaziuns vegnan fatgas cun in utensil da la Wikipedia, in tool, nua che duas colonnas da text sa chattan dasper – en la colonna sanestra cumpara il text original ed en la colonna dretga sa scriva la translaziun. I sa tracta d'ina procedura correcta tenor il dretg d'autur. N'emblida betg d'era translatar las funtaunas da l’artitgel.

'''Instrucziun:'''

* Selecziunar l'artitgel da la lingua originala
* Selecziunar cun in clic «Sprachen» (survart a dretga sur l'artitgel)
* Selecziunar cun in clic il link «+ Translate this page»
* Examinar las linguas: tudestg - rumantsch
* Selecziunar cun in clic «Start Übersetzung»

=== '''Propostas per translaziuns (u per scriver da nov) davart il tema «500 onns lingua scritta»''' '''Cudeschs vegls''' ===
* [[Cudesch da Psalms]]
* [[Cudesch da Schlarigna]]

'''Revistas e gasettas rumantschas'''

* [[Babylonia (Zeitschrift)]]
* [[Casa Paterna/La Pùnt]]
* [[Engadiner Wochenzeitung]]
* [[Gasetta Romontscha]]
* [[Nossa Baselgia]]
* [[Novitats]]
* [[Pöschtli]]
* [[Rhiiblat|Rhiiblatt]]

== Litteratura e funtaunas per Artitgels «500 onns lingua scritta» ==

* [https://chasaeditura.ch/auturs/ Chasa edittura rumatnscha]
* [https://www.rtr.ch/play/tv/detail/dis-da-litteratura?id=14112eb9-e609-463f-8150-78c1f76d650c RTR: Dis da litteratur]
* Dissertaziun da Laura Decurtins
* Lexicon istoric retic (LIR)
* [https://www.e-periodica.ch/ e-periodica.ch]
* [https://www.e-periodica.ch/digbib/volumes?UID=ann-001 Annalas da la Societed Retorumantscha]

== '''III. Projects da Vichipedia (mundial) per la visibilitad da dunnas en il mund digital''' ==
[[Datoteca:CH-NB Archive Rudolf Zinggeler EAD-ZING-13773.tif|miniatura|Dunnas da Curaglia. Fotografia da: Rudolf Zinggeler. (Biblioteca Naziunela Svizra). ]]

=== '''Laschar vesair la vart svanida da l’istoriografia.''' '''Il passà ha bleras vistas – masculinas sco femininas''' ===
'''Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital'''

Durant tschientaners n'eran las prestaziuns da las dunnas betg documentadas e appreziadas, uschia che dunnas èn fitg main preschentas en il mund digital ed er sin la Wikipedia.Il mund da la scienza digitala na duai betg mantegnair las inegualitads dal passà, mabain descriver la diversitad da nossa societad. Quella sa spievla en il mund digital e cun quel er sias inegualitads dal passà.Tras agens projects vul la Wikipedia midar questa situaziun torta cun Editathons ed inscunters per elavurar biografias da dunnas. Projects sco quests gidan a serrar questa rusna istorica. Las dunnas ch'eran speras da pli baud, duain puspè survegnir ina vista e daventar visiblas.

'''Decleraziun da la scienza sur da quai:'''

* '''Tradiziuns istoricas:''' Tradiziunalmain rimnavan ils archivs dal stadi surtut documents da politica, administraziun, militar ed economia. Quai èn tut champs, nua che umens d’ eran activs. Las prestaziuns da dunnas en la vita sociala, culturala e famigliara n'èn betg vegnidas documentadas uffizialmain e pli darar.

* '''Funtaunas zuppadas:''' documents davart dunnas existan per part bain, ma èn grevs da chattar. Savens vegnivan per exempel ils relaschs da dunnas archivads sut il num da lur consorts u parents masculins.

* '''Criteris da relevanza da Vichipedia:''' Per biografias independentas dovri funtaunas independentas suffizientas.

Betg tut las dunnas èn svanidas ord l’istografia, tschertas èn numnadamain zuppadas en ils archivs. Cunzunt la collavuraziun tranter vichipedianas e vichipedians cun bibliotecas, archivs ed instituziuns da perscrutaziun istorica po chaschunar bler per gist la preschientscha da las dunnas.

'''Projects da Vichipedia e Wikimedia'''

I dat numerus projects da Vichipedia ed era da Wikimedia enturn il mund che intervegnan per elavurar biografias da dunnas e lur preschientscha en il mund digital. La Vichipedia sa vesa confruntada cun la suandanta situaziun: Tge documents istorics èn gia vegnids publitgads, tgenins pon ins chattar e tgenins mancan anc sco funtaunas per l'enciclopedia che dovra els per publitgar biografias?

Archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas fan ina lavur da valur cun lur rimnadas e publicaziuns da documents che transmettan infurmaziuns or da la vita e las activitads da dunnas dal passà. Quai è ina basa preziusa per artitgels da Vichipedia, che po cun biografias curreger l'invisibladad en il mund digital.

=== Biografias per dunnas en la Rumantscha ===
Er en il Grischun e la Rumantschia sa chatta questa lavur da valur dad archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas, perquai che’l project da la Vichipedia pudess er sa sviluppar sco in dals temas da la Rumantschia en collavuraziun cun archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns, bibliotecas ed auter pli. Uschia pudess ins sviluppar quest project sco in dals projects da la Vichipedia Rumantscha. Per quels ch'èn interessads dettia er la pussaivladad da prender part ad inscunters naziunals ed internaziunals davart il tema.

'''Plattafurmas cun funtaunas dal Grischun e da la Rumantscha sco exempel:'''

* Fundaziun, Chesa Planta, Samedan: Dunnas, Program da cultura 2021.
* Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden)
* Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna.
* Claustra San Jon Müstair

'''Descripziun curta dals exempels indumbrabels'''

'''Fundaziun, Chesa Planta:''' È vegnida fundada l'onn 1943 da las quatter descendentas da la famiglia de Planta Elisabeth von Planta, Marie von Planta, Nina von Gugelberg von Planta ed Anne Elisabeth Vischer von Planta. La finamira da la fundaziun: conservar la biblioteca rumantscha e da mantegnair e promover la lingua e cultura rumantscha. L’an 2021 stevan Dunnas en il center dal program da cultura da la chasa.

'''Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden):''' Ina fundaziun d'utilitad publica ch'è vegnida fundada l'onn 1997. Da quel temp mancavan documentaziuns davart la vita da dunnas en ils archivs istorics ed er lur nums na chattav'ins strusch en ils cudeschs istorics e lexicons. Dapi l'onn 1997 rimna l'Archiv cultural da dunnas dal Grischun documents scrits, ma er purtrets e portatuns da persunas privatas: diaris, fotografias, chartas, autras actas, documents da dunnas activas (schurnalistas, architectas, dunnas d'affars, politicras etc.), documents d'uniuns, archivs d'associaziuns, archivs da partidas ed organisaziuns politicas sco er archivs d'interpresas e da fotografias. Tranter ils onns 2003 fin 2006 ha l’Archiv cultural da dunnas dal Grischun edì quatter toms cun var 1600 paginas davart il tema «Fraubünden» (Dunnas grischunas): «FrauenRecht» – «FrauenKörper» – «Frauenarbeit» – «fremdeFrau».

'''Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna:''' El sa deditgescha er a l'elavuraziun da l'istorgia feministica. Era qua cumparan publicaziuns davart il tema sco per exempel il cudesch da Laura Decurtins: Starke Stimmen - Frauen in der Bündner Musikkultur. La publicaziun tematisescha l'invisibladad da dunnas en il mund da la musica dal Grischun, che sa preschenta sco sche mo umens avessan fatg sulettas istorgia da musica. Laura Decurtins è s'occupada cun la dumonda quant fitg che la cultura da musica en il Grischun era propi fatga senza dunnas. Cun las respostas a sias dumondas è vegnida reconstruida l'existenza da dunnas ch'èn s'engaschadas culturalmain en l'istorgia da musica dal Grischun.

'''Claustra San Jon Müstair:''' è vegnida fundada tenor ina legenda l'onn 775 da Carl il Grond. Enturn l’an 1200 èsi daventà ina claustra da dunnas e dapi lura èn dunnas sco abadessas e priuras s'occupadas dal convent e scrit istorgia.

=== Legendas ===
Biografias scuvertas da dunnas chatt'ins mintgatant er en las legendas. Sco p.ex.

* strias
* Legenda «Dunna da la claustra, Agnes» – 1210 Miracul da la Hostia dal Sontg Sang

=== Propostas ===

* [[DUNNA Preis]]
* [[Anna de Planta]] (1858–1934)
* [[Chatrina C. Sartea]] (Emprima mesadas dal 19avel tschientaner), Scirptura rumantscha, da l'Engiadina Bassa (Vallader).
* [[Lina Luin]] (1875–1943), da Schlarigna (Puter).
* [[Anna Wilhelmina Theobald]]
* [[Angelika de Planta]] (1478–1509), Abadissa
* [[Strias]]: (ina figura marginala «centrala»)

== Funtaunas per ==

* [https://www.akademikerinnen.ch/sektionen/graubuenden/projekte/dunna-preis DUNNA Preis]
* Anna de Planta: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/042432/2010-02-15/ Historisches Lexikon Schweiz] (HLS), ma eir:  [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=bmb-001%3A1935%3A0%3A%3A335 e-periodica]
* Chatrina C. Sartea: 
* Lina Luin: 
* Anna Wilhemina Theobold: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2013:126::93 Annalas, Tom 126]
* Angelika de Planta: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1499-die-calvenschlacht Pagina web claustra San Jon Müstair]
* Strias: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2011:124::193 Annalas, Tom 124]
* Legenda «1210 Miracul da la Hostia dal Sontg Sang – dunna da la claustra Agnes: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1210-wunder-der-heilig-blut-hostie Pagina web claustra Jon Müstair]</text>
      <sha1>fbv83lnv80hkzz09eqs066g1fbjmqzh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174801</id>
      <parentid>174800</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T13:18:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Legendas */</comment>
      <origin>174801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14954" sha1="j92p6nyu4b97a8jytb271secu3pguo8" xml:space="preserve">La lingua e cultura rumantscha porscha ina gronda varietad d’interessants temas per scriver latiers artitgels da Vichipedia. Il scriver d’artitgels serva dentant er per la cultivaziun ed il svilup da la lingua scritta.

Sin questa pagina chattais vus ina collecziun da propostas da trais projects. Questas servan sco inspiraziun e londeror pon vegnir scrittas gruppas d’ artitgels da Vichipedia, che collian ad in tema superiur. Las propostas èn vegnidas creadas sco punct da partenza '''per il lavuratori da Vichipedia al ''digidi'' ils 24 d'october 2026'''.

== '''I. Project: Artitgels davart la digitalisaziun en la Rumauntscha''' ==
[[Datoteca:DEC-Gigaswitch-FDDI.jpg|miniatura|DEC-Gigaswitch-FDDI]]
A chaschun dal digidi dals 24 d'october 2026 vuless la Vichipedia Rumantscha lantschar in nov project che sa deditgescha a scriver artitgels enturn la digitalisaziun en la Rumantscha.

'''Propostas:'''

* ''digidi'' 

* Age of Empires: Computerspiel, bei dem ein Teil der Schweizer Armee in diesem militärischen Taktikspiel Rätoromanisch sprechen soll. 

* Prototyp eines Computerprogramms, das alle fünf Idiome sowie Rumantsch Grischun sprechen kann.

* Chatbots «idiomVoice»: finale Version, mit dem das Idiom Sursilvan erlernt werden kann. 

* «ALAS» – il nouv sistem da translaziun

* Pledari Grond

* Programm da correctura

* Atlas dal Grischun Rumantsch

* Projects per scolars da WIkimedia: Ils project vegnan aunc testaus, perquei san ins aunc buca scriver in artechel sil termin dad oz (digidi 2026).

== '''II. Project: 500 onns lingua scritta rumantscha – Giubileum 2027''' ==
[[Datoteca:Kloster Disentis Romanische Bibliothek - sehr alte Bücher 741000.jpg|miniatura|Biblioteca Rumantscha (Biblioteca claustrala Mustèr).]]
L’an 1527 aveva Gian Travers da Zuoz scrit la chanzun «Chianzun dalla guerra dal Chaste da Müs». Sia ovra vala sco ina da las emprimas perditgas litteraras da la lingua scritta rumantscha.

Uschia marchescha l’an 2027 il giubileum, numnà «500 onns lingua scritta rumantscha», che’d è er daventà in project per la Vichipedia Rumantscha.

=== '''Gruppa da lavur ''digidi'' 2026: Collavuraziun al project da «500 onns lingua scritta rumantscha»''' ===
Vi dal project per il giubileum «500 onns lingua scritta rumantscha» pos er ti collavurar:

* Scriver novs artitgels
* Translatar artitgels
* Fabritgar ora e concurrenzar artitgels davart il tema
* Far glistas sco p.ex. «gasettas rumantschas»
* Realisar atgnas ideas
* Fotografar per Wikimedia Commons

=== Propostas ===

=== '''1. Scriver biografias davart persunas undradas cun il «Premi grischun da litteratura»''' ===
Mintga onn vegn surdà il Premi grischun da litteratura. I mancan dentant anc bleras biografias sin la Vichipedia Rumantscha davart ils premiads e las premiadas. Ti pos contribuir al project «500 onns lingua scritta rumantscha» cun elavurar las biografias che mancan. 

* Ina glista da las persunas undradas chattas ti en l'artitgel da la Wikipedia «[[Premi grischun da litteratura]]».
* I dat era ina glista da scripturs e scripturas rumantschas: [[Lista da scriptur:as rumantschs]].

'''Funtaunas per las biografias:''' Questas chattas ti en l'internet: p.ex. chasa editura, sin paginas-web d’organisaturs da cultura, artitgels da gasetta, nua ch’d è vegnì rapportà insatge dals premiads. Ma er en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtauna per artitgels».

=== '''2. Artitgels davart chanzuns, poesias e texts''' ===
I dat chanzuns veglias, popularas ed enconuschentas, sco p.ex. «Adieu a l’Engiadina», ina da las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch. In'autra chanzun veglia ed enconuschenta che tutga er tar las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch è:

* [[A Trun sut igl ischi]]

'''Funtauna:''' Ina funtauna interessanta per l’artitgel «A Trun sut igl ischi» chattas ti en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtaunas» en la dissertaziun da Laura Decurtins ''Chanti rumantsch!'' sin las paginas: 162–163 e 166–167).

=== '''Citar texts''' ===
'''Resguardar il dretg da l'autur:''' En l'artitgel da la chanzun da cor viril «Adieu a l’Engiadina» cumpara il text da la chanzun. Il dretg d'autur scada 70 onns suenter il di da la mort da l'autur. En cas da la chanzun «Adieu a l’Engiadina» è il dretg d’autur scadì.

'''Instrucziun per inserir il citat:'''

* Tscherna empè da «Modifitgar» la funcziun «Modifitgar il code»
* Scriva l'entschatta dal code: {{Citat|’’’Titel da la chanzun&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
* Lingia vida
* Scriva en l'emprima lingia da la chanzun, metter en in spazi vid, suenter il code:
* Scriva la proxima lingia, metta en in spazi vid e puspè il code: &lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;
* A la fin: ina lingia vida
* Inseri il code: |
* Scriver il num da l’autur:a
* &lt;nowiki&gt;Per finir il code: }}&lt;/nowiki&gt;

'''Instrucziun per Citat cursiv:''' Sche ti vul avair il citat cursiv, stos ti tar mintga lingia anc metter en il suandant code a l'entschatta ed a la fin: ’’

'''Exempel concret'''

'''&lt;nowiki&gt;{{Citat|&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''O nà, o madinà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki/&gt;''''&lt;nowiki/&gt;'ch'eu non at he smanchà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''meis char comün natal …

'''|'''Andrea Bezzola'''&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;'''

=== '''3. Artitgels ch'i dat gia en la Wikipedia Tudestga''' ===
Sche ti chattas buns artitgels en autras linguas davart in tema che t'interessa, pos ti er far ina translaziun en rumantsch. Mintgatant èn ils artitgels d'autras linguas però er interessants pervi da las funtaunas, ch'èn nizzaivlas per scriver in agen artitgel davart il tema.

'''Translaziuns en general'''

Las translaziuns vegnan fatgas cun in utensil da la Wikipedia, in tool, nua che duas colonnas da text sa chattan dasper – en la colonna sanestra cumpara il text original ed en la colonna dretga sa scriva la translaziun. I sa tracta d'ina procedura correcta tenor il dretg d'autur. N'emblida betg d'era translatar las funtaunas da l’artitgel.

'''Instrucziun:'''

* Selecziunar l'artitgel da la lingua originala
* Selecziunar cun in clic «Sprachen» (survart a dretga sur l'artitgel)
* Selecziunar cun in clic il link «+ Translate this page»
* Examinar las linguas: tudestg - rumantsch
* Selecziunar cun in clic «Start Übersetzung»

=== '''Propostas per translaziuns (u per scriver da nov) davart il tema «500 onns lingua scritta»''' '''Cudeschs vegls''' ===
* [[Cudesch da Psalms]]
* [[Cudesch da Schlarigna]]

'''Revistas e gasettas rumantschas'''

* [[Babylonia (Zeitschrift)]]
* [[Casa Paterna/La Pùnt]]
* [[Engadiner Wochenzeitung]]
* [[Gasetta Romontscha]]
* [[Nossa Baselgia]]
* [[Novitats]]
* [[Pöschtli]]
* [[Rhiiblat|Rhiiblatt]]

== Litteratura e funtaunas per Artitgels «500 onns lingua scritta» ==

* [https://chasaeditura.ch/auturs/ Chasa edittura rumatnscha]
* [https://www.rtr.ch/play/tv/detail/dis-da-litteratura?id=14112eb9-e609-463f-8150-78c1f76d650c RTR: Dis da litteratur]
* Dissertaziun da Laura Decurtins
* Lexicon istoric retic (LIR)
* [https://www.e-periodica.ch/ e-periodica.ch]
* [https://www.e-periodica.ch/digbib/volumes?UID=ann-001 Annalas da la Societed Retorumantscha]

== '''III. Projects da Vichipedia (mundial) per la visibilitad da dunnas en il mund digital''' ==
[[Datoteca:CH-NB Archive Rudolf Zinggeler EAD-ZING-13773.tif|miniatura|Dunnas da Curaglia. Fotografia da: Rudolf Zinggeler. (Biblioteca Naziunela Svizra). ]]

=== '''Laschar vesair la vart svanida da l’istoriografia.''' '''Il passà ha bleras vistas – masculinas sco femininas''' ===
'''Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital'''

Durant tschientaners n'eran las prestaziuns da las dunnas betg documentadas e appreziadas, uschia che dunnas èn fitg main preschentas en il mund digital ed er sin la Wikipedia.Il mund da la scienza digitala na duai betg mantegnair las inegualitads dal passà, mabain descriver la diversitad da nossa societad. Quella sa spievla en il mund digital e cun quel er sias inegualitads dal passà.Tras agens projects vul la Wikipedia midar questa situaziun torta cun Editathons ed inscunters per elavurar biografias da dunnas. Projects sco quests gidan a serrar questa rusna istorica. Las dunnas ch'eran speras da pli baud, duain puspè survegnir ina vista e daventar visiblas.

'''Decleraziun da la scienza sur da quai:'''

* '''Tradiziuns istoricas:''' Tradiziunalmain rimnavan ils archivs dal stadi surtut documents da politica, administraziun, militar ed economia. Quai èn tut champs, nua che umens d’ eran activs. Las prestaziuns da dunnas en la vita sociala, culturala e famigliara n'èn betg vegnidas documentadas uffizialmain e pli darar.

* '''Funtaunas zuppadas:''' documents davart dunnas existan per part bain, ma èn grevs da chattar. Savens vegnivan per exempel ils relaschs da dunnas archivads sut il num da lur consorts u parents masculins.

* '''Criteris da relevanza da Vichipedia:''' Per biografias independentas dovri funtaunas independentas suffizientas.

Betg tut las dunnas èn svanidas ord l’istografia, tschertas èn numnadamain zuppadas en ils archivs. Cunzunt la collavuraziun tranter vichipedianas e vichipedians cun bibliotecas, archivs ed instituziuns da perscrutaziun istorica po chaschunar bler per gist la preschientscha da las dunnas.

'''Projects da Vichipedia e Wikimedia'''

I dat numerus projects da Vichipedia ed era da Wikimedia enturn il mund che intervegnan per elavurar biografias da dunnas e lur preschientscha en il mund digital. La Vichipedia sa vesa confruntada cun la suandanta situaziun: Tge documents istorics èn gia vegnids publitgads, tgenins pon ins chattar e tgenins mancan anc sco funtaunas per l'enciclopedia che dovra els per publitgar biografias?

Archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas fan ina lavur da valur cun lur rimnadas e publicaziuns da documents che transmettan infurmaziuns or da la vita e las activitads da dunnas dal passà. Quai è ina basa preziusa per artitgels da Vichipedia, che po cun biografias curreger l'invisibladad en il mund digital.

=== Biografias per dunnas en la Rumantscha ===
Er en il Grischun e la Rumantschia sa chatta questa lavur da valur dad archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas, perquai che’l project da la Vichipedia pudess er sa sviluppar sco in dals temas da la Rumantschia en collavuraziun cun archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns, bibliotecas ed auter pli. Uschia pudess ins sviluppar quest project sco in dals projects da la Vichipedia Rumantscha. Per quels ch'èn interessads dettia er la pussaivladad da prender part ad inscunters naziunals ed internaziunals davart il tema.

'''Plattafurmas cun funtaunas dal Grischun e da la Rumantscha sco exempel:'''

* Fundaziun, Chesa Planta, Samedan: Dunnas, Program da cultura 2021.
* Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden)
* Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna.
* Claustra San Jon Müstair

'''Descripziun curta dals exempels indumbrabels'''

'''Fundaziun, Chesa Planta:''' È vegnida fundada l'onn 1943 da las quatter descendentas da la famiglia de Planta Elisabeth von Planta, Marie von Planta, Nina von Gugelberg von Planta ed Anne Elisabeth Vischer von Planta. La finamira da la fundaziun: conservar la biblioteca rumantscha e da mantegnair e promover la lingua e cultura rumantscha. L’an 2021 stevan Dunnas en il center dal program da cultura da la chasa.

'''Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden):''' Ina fundaziun d'utilitad publica ch'è vegnida fundada l'onn 1997. Da quel temp mancavan documentaziuns davart la vita da dunnas en ils archivs istorics ed er lur nums na chattav'ins strusch en ils cudeschs istorics e lexicons. Dapi l'onn 1997 rimna l'Archiv cultural da dunnas dal Grischun documents scrits, ma er purtrets e portatuns da persunas privatas: diaris, fotografias, chartas, autras actas, documents da dunnas activas (schurnalistas, architectas, dunnas d'affars, politicras etc.), documents d'uniuns, archivs d'associaziuns, archivs da partidas ed organisaziuns politicas sco er archivs d'interpresas e da fotografias. Tranter ils onns 2003 fin 2006 ha l’Archiv cultural da dunnas dal Grischun edì quatter toms cun var 1600 paginas davart il tema «Fraubünden» (Dunnas grischunas): «FrauenRecht» – «FrauenKörper» – «Frauenarbeit» – «fremdeFrau».

'''Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna:''' El sa deditgescha er a l'elavuraziun da l'istorgia feministica. Era qua cumparan publicaziuns davart il tema sco per exempel il cudesch da Laura Decurtins: Starke Stimmen - Frauen in der Bündner Musikkultur. La publicaziun tematisescha l'invisibladad da dunnas en il mund da la musica dal Grischun, che sa preschenta sco sche mo umens avessan fatg sulettas istorgia da musica. Laura Decurtins è s'occupada cun la dumonda quant fitg che la cultura da musica en il Grischun era propi fatga senza dunnas. Cun las respostas a sias dumondas è vegnida reconstruida l'existenza da dunnas ch'èn s'engaschadas culturalmain en l'istorgia da musica dal Grischun.

'''Claustra San Jon Müstair:''' è vegnida fundada tenor ina legenda l'onn 775 da Carl il Grond. Enturn l’an 1200 èsi daventà ina claustra da dunnas e dapi lura èn dunnas sco abadessas e priuras s'occupadas dal convent e scrit istorgia.

=== Legendas ===
Biografias scuvertas da dunnas chatt'ins mintgatant er en las legendas. Sco p.ex.

* strias
* Legenda «Dunna da la claustra, Agnes» – 1210 Miracul da la Hostia dal Sontg Sang: Pagina da web claustra Son Jon Müstair.

=== Propostas ===

* [[DUNNA Preis]]
* [[Anna de Planta]] (1858–1934)
* [[Chatrina C. Sartea]] (Emprima mesadas dal 19avel tschientaner), Scirptura rumantscha, da l'Engiadina Bassa (Vallader).
* [[Lina Luin]] (1875–1943), da Schlarigna (Puter).
* [[Anna Wilhelmina Theobald]]
* [[Angelika de Planta]] (1478–1509), Abadissa
* [[Strias]]: (ina figura marginala «centrala»)

== Funtaunas per ==

* [https://www.akademikerinnen.ch/sektionen/graubuenden/projekte/dunna-preis DUNNA Preis]
* Anna de Planta: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/042432/2010-02-15/ Historisches Lexikon Schweiz] (HLS), ma eir:  [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=bmb-001%3A1935%3A0%3A%3A335 e-periodica]
* Chatrina C. Sartea: 
* Lina Luin: 
* Anna Wilhemina Theobold: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2013:126::93 Annalas, Tom 126]
* Angelika de Planta: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1499-die-calvenschlacht Pagina web claustra San Jon Müstair]
* Strias: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2011:124::193 Annalas, Tom 124]
* Legenda «1210 Miracul da la Hostia dal Sontg Sang – dunna da la claustra Agnes: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1210-wunder-der-heilig-blut-hostie Pagina web claustra Jon Müstair]</text>
      <sha1>j92p6nyu4b97a8jytb271secu3pguo8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174802</id>
      <parentid>174801</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T13:19:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Legendas */</comment>
      <origin>174802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14836" sha1="dmzjwpulnt2npiai0cg59lr7ie8noy1" xml:space="preserve">La lingua e cultura rumantscha porscha ina gronda varietad d’interessants temas per scriver latiers artitgels da Vichipedia. Il scriver d’artitgels serva dentant er per la cultivaziun ed il svilup da la lingua scritta.

Sin questa pagina chattais vus ina collecziun da propostas da trais projects. Questas servan sco inspiraziun e londeror pon vegnir scrittas gruppas d’ artitgels da Vichipedia, che collian ad in tema superiur. Las propostas èn vegnidas creadas sco punct da partenza '''per il lavuratori da Vichipedia al ''digidi'' ils 24 d'october 2026'''.

== '''I. Project: Artitgels davart la digitalisaziun en la Rumauntscha''' ==
[[Datoteca:DEC-Gigaswitch-FDDI.jpg|miniatura|DEC-Gigaswitch-FDDI]]
A chaschun dal digidi dals 24 d'october 2026 vuless la Vichipedia Rumantscha lantschar in nov project che sa deditgescha a scriver artitgels enturn la digitalisaziun en la Rumantscha.

'''Propostas:'''

* ''digidi'' 

* Age of Empires: Computerspiel, bei dem ein Teil der Schweizer Armee in diesem militärischen Taktikspiel Rätoromanisch sprechen soll. 

* Prototyp eines Computerprogramms, das alle fünf Idiome sowie Rumantsch Grischun sprechen kann.

* Chatbots «idiomVoice»: finale Version, mit dem das Idiom Sursilvan erlernt werden kann. 

* «ALAS» – il nouv sistem da translaziun

* Pledari Grond

* Programm da correctura

* Atlas dal Grischun Rumantsch

* Projects per scolars da WIkimedia: Ils project vegnan aunc testaus, perquei san ins aunc buca scriver in artechel sil termin dad oz (digidi 2026).

== '''II. Project: 500 onns lingua scritta rumantscha – Giubileum 2027''' ==
[[Datoteca:Kloster Disentis Romanische Bibliothek - sehr alte Bücher 741000.jpg|miniatura|Biblioteca Rumantscha (Biblioteca claustrala Mustèr).]]
L’an 1527 aveva Gian Travers da Zuoz scrit la chanzun «Chianzun dalla guerra dal Chaste da Müs». Sia ovra vala sco ina da las emprimas perditgas litteraras da la lingua scritta rumantscha.

Uschia marchescha l’an 2027 il giubileum, numnà «500 onns lingua scritta rumantscha», che’d è er daventà in project per la Vichipedia Rumantscha.

=== '''Gruppa da lavur ''digidi'' 2026: Collavuraziun al project da «500 onns lingua scritta rumantscha»''' ===
Vi dal project per il giubileum «500 onns lingua scritta rumantscha» pos er ti collavurar:

* Scriver novs artitgels
* Translatar artitgels
* Fabritgar ora e concurrenzar artitgels davart il tema
* Far glistas sco p.ex. «gasettas rumantschas»
* Realisar atgnas ideas
* Fotografar per Wikimedia Commons

=== Propostas ===

=== '''1. Scriver biografias davart persunas undradas cun il «Premi grischun da litteratura»''' ===
Mintga onn vegn surdà il Premi grischun da litteratura. I mancan dentant anc bleras biografias sin la Vichipedia Rumantscha davart ils premiads e las premiadas. Ti pos contribuir al project «500 onns lingua scritta rumantscha» cun elavurar las biografias che mancan. 

* Ina glista da las persunas undradas chattas ti en l'artitgel da la Wikipedia «[[Premi grischun da litteratura]]».
* I dat era ina glista da scripturs e scripturas rumantschas: [[Lista da scriptur:as rumantschs]].

'''Funtaunas per las biografias:''' Questas chattas ti en l'internet: p.ex. chasa editura, sin paginas-web d’organisaturs da cultura, artitgels da gasetta, nua ch’d è vegnì rapportà insatge dals premiads. Ma er en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtauna per artitgels».

=== '''2. Artitgels davart chanzuns, poesias e texts''' ===
I dat chanzuns veglias, popularas ed enconuschentas, sco p.ex. «Adieu a l’Engiadina», ina da las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch. In'autra chanzun veglia ed enconuschenta che tutga er tar las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch è:

* [[A Trun sut igl ischi]]

'''Funtauna:''' Ina funtauna interessanta per l’artitgel «A Trun sut igl ischi» chattas ti en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtaunas» en la dissertaziun da Laura Decurtins ''Chanti rumantsch!'' sin las paginas: 162–163 e 166–167).

=== '''Citar texts''' ===
'''Resguardar il dretg da l'autur:''' En l'artitgel da la chanzun da cor viril «Adieu a l’Engiadina» cumpara il text da la chanzun. Il dretg d'autur scada 70 onns suenter il di da la mort da l'autur. En cas da la chanzun «Adieu a l’Engiadina» è il dretg d’autur scadì.

'''Instrucziun per inserir il citat:'''

* Tscherna empè da «Modifitgar» la funcziun «Modifitgar il code»
* Scriva l'entschatta dal code: {{Citat|’’’Titel da la chanzun&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
* Lingia vida
* Scriva en l'emprima lingia da la chanzun, metter en in spazi vid, suenter il code:
* Scriva la proxima lingia, metta en in spazi vid e puspè il code: &lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;
* A la fin: ina lingia vida
* Inseri il code: |
* Scriver il num da l’autur:a
* &lt;nowiki&gt;Per finir il code: }}&lt;/nowiki&gt;

'''Instrucziun per Citat cursiv:''' Sche ti vul avair il citat cursiv, stos ti tar mintga lingia anc metter en il suandant code a l'entschatta ed a la fin: ’’

'''Exempel concret'''

'''&lt;nowiki&gt;{{Citat|&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''O nà, o madinà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki/&gt;''''&lt;nowiki/&gt;'ch'eu non at he smanchà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''meis char comün natal …

'''|'''Andrea Bezzola'''&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;'''

=== '''3. Artitgels ch'i dat gia en la Wikipedia Tudestga''' ===
Sche ti chattas buns artitgels en autras linguas davart in tema che t'interessa, pos ti er far ina translaziun en rumantsch. Mintgatant èn ils artitgels d'autras linguas però er interessants pervi da las funtaunas, ch'èn nizzaivlas per scriver in agen artitgel davart il tema.

'''Translaziuns en general'''

Las translaziuns vegnan fatgas cun in utensil da la Wikipedia, in tool, nua che duas colonnas da text sa chattan dasper – en la colonna sanestra cumpara il text original ed en la colonna dretga sa scriva la translaziun. I sa tracta d'ina procedura correcta tenor il dretg d'autur. N'emblida betg d'era translatar las funtaunas da l’artitgel.

'''Instrucziun:'''

* Selecziunar l'artitgel da la lingua originala
* Selecziunar cun in clic «Sprachen» (survart a dretga sur l'artitgel)
* Selecziunar cun in clic il link «+ Translate this page»
* Examinar las linguas: tudestg - rumantsch
* Selecziunar cun in clic «Start Übersetzung»

=== '''Propostas per translaziuns (u per scriver da nov) davart il tema «500 onns lingua scritta»''' '''Cudeschs vegls''' ===
* [[Cudesch da Psalms]]
* [[Cudesch da Schlarigna]]

'''Revistas e gasettas rumantschas'''

* [[Babylonia (Zeitschrift)]]
* [[Casa Paterna/La Pùnt]]
* [[Engadiner Wochenzeitung]]
* [[Gasetta Romontscha]]
* [[Nossa Baselgia]]
* [[Novitats]]
* [[Pöschtli]]
* [[Rhiiblat|Rhiiblatt]]

== Litteratura e funtaunas per Artitgels «500 onns lingua scritta» ==

* [https://chasaeditura.ch/auturs/ Chasa edittura rumatnscha]
* [https://www.rtr.ch/play/tv/detail/dis-da-litteratura?id=14112eb9-e609-463f-8150-78c1f76d650c RTR: Dis da litteratur]
* Dissertaziun da Laura Decurtins
* Lexicon istoric retic (LIR)
* [https://www.e-periodica.ch/ e-periodica.ch]
* [https://www.e-periodica.ch/digbib/volumes?UID=ann-001 Annalas da la Societed Retorumantscha]

== '''III. Projects da Vichipedia (mundial) per la visibilitad da dunnas en il mund digital''' ==
[[Datoteca:CH-NB Archive Rudolf Zinggeler EAD-ZING-13773.tif|miniatura|Dunnas da Curaglia. Fotografia da: Rudolf Zinggeler. (Biblioteca Naziunela Svizra). ]]

=== '''Laschar vesair la vart svanida da l’istoriografia.''' '''Il passà ha bleras vistas – masculinas sco femininas''' ===
'''Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital'''

Durant tschientaners n'eran las prestaziuns da las dunnas betg documentadas e appreziadas, uschia che dunnas èn fitg main preschentas en il mund digital ed er sin la Wikipedia.Il mund da la scienza digitala na duai betg mantegnair las inegualitads dal passà, mabain descriver la diversitad da nossa societad. Quella sa spievla en il mund digital e cun quel er sias inegualitads dal passà.Tras agens projects vul la Wikipedia midar questa situaziun torta cun Editathons ed inscunters per elavurar biografias da dunnas. Projects sco quests gidan a serrar questa rusna istorica. Las dunnas ch'eran speras da pli baud, duain puspè survegnir ina vista e daventar visiblas.

'''Decleraziun da la scienza sur da quai:'''

* '''Tradiziuns istoricas:''' Tradiziunalmain rimnavan ils archivs dal stadi surtut documents da politica, administraziun, militar ed economia. Quai èn tut champs, nua che umens d’ eran activs. Las prestaziuns da dunnas en la vita sociala, culturala e famigliara n'èn betg vegnidas documentadas uffizialmain e pli darar.

* '''Funtaunas zuppadas:''' documents davart dunnas existan per part bain, ma èn grevs da chattar. Savens vegnivan per exempel ils relaschs da dunnas archivads sut il num da lur consorts u parents masculins.

* '''Criteris da relevanza da Vichipedia:''' Per biografias independentas dovri funtaunas independentas suffizientas.

Betg tut las dunnas èn svanidas ord l’istografia, tschertas èn numnadamain zuppadas en ils archivs. Cunzunt la collavuraziun tranter vichipedianas e vichipedians cun bibliotecas, archivs ed instituziuns da perscrutaziun istorica po chaschunar bler per gist la preschientscha da las dunnas.

'''Projects da Vichipedia e Wikimedia'''

I dat numerus projects da Vichipedia ed era da Wikimedia enturn il mund che intervegnan per elavurar biografias da dunnas e lur preschientscha en il mund digital. La Vichipedia sa vesa confruntada cun la suandanta situaziun: Tge documents istorics èn gia vegnids publitgads, tgenins pon ins chattar e tgenins mancan anc sco funtaunas per l'enciclopedia che dovra els per publitgar biografias?

Archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas fan ina lavur da valur cun lur rimnadas e publicaziuns da documents che transmettan infurmaziuns or da la vita e las activitads da dunnas dal passà. Quai è ina basa preziusa per artitgels da Vichipedia, che po cun biografias curreger l'invisibladad en il mund digital.

=== Biografias per dunnas en la Rumantscha ===
Er en il Grischun e la Rumantschia sa chatta questa lavur da valur dad archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas, perquai che’l project da la Vichipedia pudess er sa sviluppar sco in dals temas da la Rumantschia en collavuraziun cun archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns, bibliotecas ed auter pli. Uschia pudess ins sviluppar quest project sco in dals projects da la Vichipedia Rumantscha. Per quels ch'èn interessads dettia er la pussaivladad da prender part ad inscunters naziunals ed internaziunals davart il tema.

'''Plattafurmas cun funtaunas dal Grischun e da la Rumantscha sco exempel:'''

* Fundaziun, Chesa Planta, Samedan: Dunnas, Program da cultura 2021.
* Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden)
* Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna.
* Claustra San Jon Müstair

'''Descripziun curta dals exempels indumbrabels'''

'''Fundaziun, Chesa Planta:''' È vegnida fundada l'onn 1943 da las quatter descendentas da la famiglia de Planta Elisabeth von Planta, Marie von Planta, Nina von Gugelberg von Planta ed Anne Elisabeth Vischer von Planta. La finamira da la fundaziun: conservar la biblioteca rumantscha e da mantegnair e promover la lingua e cultura rumantscha. L’an 2021 stevan Dunnas en il center dal program da cultura da la chasa.

'''Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden):''' Ina fundaziun d'utilitad publica ch'è vegnida fundada l'onn 1997. Da quel temp mancavan documentaziuns davart la vita da dunnas en ils archivs istorics ed er lur nums na chattav'ins strusch en ils cudeschs istorics e lexicons. Dapi l'onn 1997 rimna l'Archiv cultural da dunnas dal Grischun documents scrits, ma er purtrets e portatuns da persunas privatas: diaris, fotografias, chartas, autras actas, documents da dunnas activas (schurnalistas, architectas, dunnas d'affars, politicras etc.), documents d'uniuns, archivs d'associaziuns, archivs da partidas ed organisaziuns politicas sco er archivs d'interpresas e da fotografias. Tranter ils onns 2003 fin 2006 ha l’Archiv cultural da dunnas dal Grischun edì quatter toms cun var 1600 paginas davart il tema «Fraubünden» (Dunnas grischunas): «FrauenRecht» – «FrauenKörper» – «Frauenarbeit» – «fremdeFrau».

'''Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna:''' El sa deditgescha er a l'elavuraziun da l'istorgia feministica. Era qua cumparan publicaziuns davart il tema sco per exempel il cudesch da Laura Decurtins: Starke Stimmen - Frauen in der Bündner Musikkultur. La publicaziun tematisescha l'invisibladad da dunnas en il mund da la musica dal Grischun, che sa preschenta sco sche mo umens avessan fatg sulettas istorgia da musica. Laura Decurtins è s'occupada cun la dumonda quant fitg che la cultura da musica en il Grischun era propi fatga senza dunnas. Cun las respostas a sias dumondas è vegnida reconstruida l'existenza da dunnas ch'èn s'engaschadas culturalmain en l'istorgia da musica dal Grischun.

'''Claustra San Jon Müstair:''' è vegnida fundada tenor ina legenda l'onn 775 da Carl il Grond. Enturn l’an 1200 èsi daventà ina claustra da dunnas e dapi lura èn dunnas sco abadessas e priuras s'occupadas dal convent e scrit istorgia.

=== Legendas ===
Biografias scuvertas da dunnas chatt'ins mintgatant er en las legendas. Sco p.ex.

* strias
* Legenda «Dunna da la claustra, Agnes» – 1210 Miracul da la Hostia dal Sontg Sang: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1210-wunder-der-heilig-blut-hostie Pagina da web claustra Son Jon Müstair].

=== Propostas ===

* [[DUNNA Preis]]
* [[Anna de Planta]] (1858–1934)
* [[Chatrina C. Sartea]] (Emprima mesadas dal 19avel tschientaner), Scirptura rumantscha, da l'Engiadina Bassa (Vallader).
* [[Lina Luin]] (1875–1943), da Schlarigna (Puter).
* [[Anna Wilhelmina Theobald]]
* [[Angelika de Planta]] (1478–1509), Abadissa
* [[Strias]]: (ina figura marginala «centrala»)

== Funtaunas per ==

* [https://www.akademikerinnen.ch/sektionen/graubuenden/projekte/dunna-preis DUNNA Preis]
* Anna de Planta: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/042432/2010-02-15/ Historisches Lexikon Schweiz] (HLS), ma eir:  [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=bmb-001%3A1935%3A0%3A%3A335 e-periodica]
* Chatrina C. Sartea: 
* Lina Luin: 
* Anna Wilhemina Theobold: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2013:126::93 Annalas, Tom 126]
* Angelika de Planta: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1499-die-calvenschlacht Pagina web claustra San Jon Müstair]
* Strias: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2011:124::193 Annalas, Tom 124]</text>
      <sha1>dmzjwpulnt2npiai0cg59lr7ie8noy1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174803</id>
      <parentid>174802</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T13:19:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Funtaunas per */</comment>
      <origin>174803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14822" sha1="sprmitdpcl3a8bcoe9fue6jfdgms7lp" xml:space="preserve">La lingua e cultura rumantscha porscha ina gronda varietad d’interessants temas per scriver latiers artitgels da Vichipedia. Il scriver d’artitgels serva dentant er per la cultivaziun ed il svilup da la lingua scritta.

Sin questa pagina chattais vus ina collecziun da propostas da trais projects. Questas servan sco inspiraziun e londeror pon vegnir scrittas gruppas d’ artitgels da Vichipedia, che collian ad in tema superiur. Las propostas èn vegnidas creadas sco punct da partenza '''per il lavuratori da Vichipedia al ''digidi'' ils 24 d'october 2026'''.

== '''I. Project: Artitgels davart la digitalisaziun en la Rumauntscha''' ==
[[Datoteca:DEC-Gigaswitch-FDDI.jpg|miniatura|DEC-Gigaswitch-FDDI]]
A chaschun dal digidi dals 24 d'october 2026 vuless la Vichipedia Rumantscha lantschar in nov project che sa deditgescha a scriver artitgels enturn la digitalisaziun en la Rumantscha.

'''Propostas:'''

* ''digidi'' 

* Age of Empires: Computerspiel, bei dem ein Teil der Schweizer Armee in diesem militärischen Taktikspiel Rätoromanisch sprechen soll. 

* Prototyp eines Computerprogramms, das alle fünf Idiome sowie Rumantsch Grischun sprechen kann.

* Chatbots «idiomVoice»: finale Version, mit dem das Idiom Sursilvan erlernt werden kann. 

* «ALAS» – il nouv sistem da translaziun

* Pledari Grond

* Programm da correctura

* Atlas dal Grischun Rumantsch

* Projects per scolars da WIkimedia: Ils project vegnan aunc testaus, perquei san ins aunc buca scriver in artechel sil termin dad oz (digidi 2026).

== '''II. Project: 500 onns lingua scritta rumantscha – Giubileum 2027''' ==
[[Datoteca:Kloster Disentis Romanische Bibliothek - sehr alte Bücher 741000.jpg|miniatura|Biblioteca Rumantscha (Biblioteca claustrala Mustèr).]]
L’an 1527 aveva Gian Travers da Zuoz scrit la chanzun «Chianzun dalla guerra dal Chaste da Müs». Sia ovra vala sco ina da las emprimas perditgas litteraras da la lingua scritta rumantscha.

Uschia marchescha l’an 2027 il giubileum, numnà «500 onns lingua scritta rumantscha», che’d è er daventà in project per la Vichipedia Rumantscha.

=== '''Gruppa da lavur ''digidi'' 2026: Collavuraziun al project da «500 onns lingua scritta rumantscha»''' ===
Vi dal project per il giubileum «500 onns lingua scritta rumantscha» pos er ti collavurar:

* Scriver novs artitgels
* Translatar artitgels
* Fabritgar ora e concurrenzar artitgels davart il tema
* Far glistas sco p.ex. «gasettas rumantschas»
* Realisar atgnas ideas
* Fotografar per Wikimedia Commons

=== Propostas ===

=== '''1. Scriver biografias davart persunas undradas cun il «Premi grischun da litteratura»''' ===
Mintga onn vegn surdà il Premi grischun da litteratura. I mancan dentant anc bleras biografias sin la Vichipedia Rumantscha davart ils premiads e las premiadas. Ti pos contribuir al project «500 onns lingua scritta rumantscha» cun elavurar las biografias che mancan. 

* Ina glista da las persunas undradas chattas ti en l'artitgel da la Wikipedia «[[Premi grischun da litteratura]]».
* I dat era ina glista da scripturs e scripturas rumantschas: [[Lista da scriptur:as rumantschs]].

'''Funtaunas per las biografias:''' Questas chattas ti en l'internet: p.ex. chasa editura, sin paginas-web d’organisaturs da cultura, artitgels da gasetta, nua ch’d è vegnì rapportà insatge dals premiads. Ma er en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtauna per artitgels».

=== '''2. Artitgels davart chanzuns, poesias e texts''' ===
I dat chanzuns veglias, popularas ed enconuschentas, sco p.ex. «Adieu a l’Engiadina», ina da las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch. In'autra chanzun veglia ed enconuschenta che tutga er tar las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch è:

* [[A Trun sut igl ischi]]

'''Funtauna:''' Ina funtauna interessanta per l’artitgel «A Trun sut igl ischi» chattas ti en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtaunas» en la dissertaziun da Laura Decurtins ''Chanti rumantsch!'' sin las paginas: 162–163 e 166–167).

=== '''Citar texts''' ===
'''Resguardar il dretg da l'autur:''' En l'artitgel da la chanzun da cor viril «Adieu a l’Engiadina» cumpara il text da la chanzun. Il dretg d'autur scada 70 onns suenter il di da la mort da l'autur. En cas da la chanzun «Adieu a l’Engiadina» è il dretg d’autur scadì.

'''Instrucziun per inserir il citat:'''

* Tscherna empè da «Modifitgar» la funcziun «Modifitgar il code»
* Scriva l'entschatta dal code: {{Citat|’’’Titel da la chanzun&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
* Lingia vida
* Scriva en l'emprima lingia da la chanzun, metter en in spazi vid, suenter il code:
* Scriva la proxima lingia, metta en in spazi vid e puspè il code: &lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;
* A la fin: ina lingia vida
* Inseri il code: |
* Scriver il num da l’autur:a
* &lt;nowiki&gt;Per finir il code: }}&lt;/nowiki&gt;

'''Instrucziun per Citat cursiv:''' Sche ti vul avair il citat cursiv, stos ti tar mintga lingia anc metter en il suandant code a l'entschatta ed a la fin: ’’

'''Exempel concret'''

'''&lt;nowiki&gt;{{Citat|&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''O nà, o madinà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki/&gt;''''&lt;nowiki/&gt;'ch'eu non at he smanchà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''meis char comün natal …

'''|'''Andrea Bezzola'''&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;'''

=== '''3. Artitgels ch'i dat gia en la Wikipedia Tudestga''' ===
Sche ti chattas buns artitgels en autras linguas davart in tema che t'interessa, pos ti er far ina translaziun en rumantsch. Mintgatant èn ils artitgels d'autras linguas però er interessants pervi da las funtaunas, ch'èn nizzaivlas per scriver in agen artitgel davart il tema.

'''Translaziuns en general'''

Las translaziuns vegnan fatgas cun in utensil da la Wikipedia, in tool, nua che duas colonnas da text sa chattan dasper – en la colonna sanestra cumpara il text original ed en la colonna dretga sa scriva la translaziun. I sa tracta d'ina procedura correcta tenor il dretg d'autur. N'emblida betg d'era translatar las funtaunas da l’artitgel.

'''Instrucziun:'''

* Selecziunar l'artitgel da la lingua originala
* Selecziunar cun in clic «Sprachen» (survart a dretga sur l'artitgel)
* Selecziunar cun in clic il link «+ Translate this page»
* Examinar las linguas: tudestg - rumantsch
* Selecziunar cun in clic «Start Übersetzung»

=== '''Propostas per translaziuns (u per scriver da nov) davart il tema «500 onns lingua scritta»''' '''Cudeschs vegls''' ===
* [[Cudesch da Psalms]]
* [[Cudesch da Schlarigna]]

'''Revistas e gasettas rumantschas'''

* [[Babylonia (Zeitschrift)]]
* [[Casa Paterna/La Pùnt]]
* [[Engadiner Wochenzeitung]]
* [[Gasetta Romontscha]]
* [[Nossa Baselgia]]
* [[Novitats]]
* [[Pöschtli]]
* [[Rhiiblat|Rhiiblatt]]

== Litteratura e funtaunas per Artitgels «500 onns lingua scritta» ==

* [https://chasaeditura.ch/auturs/ Chasa edittura rumatnscha]
* [https://www.rtr.ch/play/tv/detail/dis-da-litteratura?id=14112eb9-e609-463f-8150-78c1f76d650c RTR: Dis da litteratur]
* Dissertaziun da Laura Decurtins
* Lexicon istoric retic (LIR)
* [https://www.e-periodica.ch/ e-periodica.ch]
* [https://www.e-periodica.ch/digbib/volumes?UID=ann-001 Annalas da la Societed Retorumantscha]

== '''III. Projects da Vichipedia (mundial) per la visibilitad da dunnas en il mund digital''' ==
[[Datoteca:CH-NB Archive Rudolf Zinggeler EAD-ZING-13773.tif|miniatura|Dunnas da Curaglia. Fotografia da: Rudolf Zinggeler. (Biblioteca Naziunela Svizra). ]]

=== '''Laschar vesair la vart svanida da l’istoriografia.''' '''Il passà ha bleras vistas – masculinas sco femininas''' ===
'''Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital'''

Durant tschientaners n'eran las prestaziuns da las dunnas betg documentadas e appreziadas, uschia che dunnas èn fitg main preschentas en il mund digital ed er sin la Wikipedia.Il mund da la scienza digitala na duai betg mantegnair las inegualitads dal passà, mabain descriver la diversitad da nossa societad. Quella sa spievla en il mund digital e cun quel er sias inegualitads dal passà.Tras agens projects vul la Wikipedia midar questa situaziun torta cun Editathons ed inscunters per elavurar biografias da dunnas. Projects sco quests gidan a serrar questa rusna istorica. Las dunnas ch'eran speras da pli baud, duain puspè survegnir ina vista e daventar visiblas.

'''Decleraziun da la scienza sur da quai:'''

* '''Tradiziuns istoricas:''' Tradiziunalmain rimnavan ils archivs dal stadi surtut documents da politica, administraziun, militar ed economia. Quai èn tut champs, nua che umens d’ eran activs. Las prestaziuns da dunnas en la vita sociala, culturala e famigliara n'èn betg vegnidas documentadas uffizialmain e pli darar.

* '''Funtaunas zuppadas:''' documents davart dunnas existan per part bain, ma èn grevs da chattar. Savens vegnivan per exempel ils relaschs da dunnas archivads sut il num da lur consorts u parents masculins.

* '''Criteris da relevanza da Vichipedia:''' Per biografias independentas dovri funtaunas independentas suffizientas.

Betg tut las dunnas èn svanidas ord l’istografia, tschertas èn numnadamain zuppadas en ils archivs. Cunzunt la collavuraziun tranter vichipedianas e vichipedians cun bibliotecas, archivs ed instituziuns da perscrutaziun istorica po chaschunar bler per gist la preschientscha da las dunnas.

'''Projects da Vichipedia e Wikimedia'''

I dat numerus projects da Vichipedia ed era da Wikimedia enturn il mund che intervegnan per elavurar biografias da dunnas e lur preschientscha en il mund digital. La Vichipedia sa vesa confruntada cun la suandanta situaziun: Tge documents istorics èn gia vegnids publitgads, tgenins pon ins chattar e tgenins mancan anc sco funtaunas per l'enciclopedia che dovra els per publitgar biografias?

Archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas fan ina lavur da valur cun lur rimnadas e publicaziuns da documents che transmettan infurmaziuns or da la vita e las activitads da dunnas dal passà. Quai è ina basa preziusa per artitgels da Vichipedia, che po cun biografias curreger l'invisibladad en il mund digital.

=== Biografias per dunnas en la Rumantscha ===
Er en il Grischun e la Rumantschia sa chatta questa lavur da valur dad archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas, perquai che’l project da la Vichipedia pudess er sa sviluppar sco in dals temas da la Rumantschia en collavuraziun cun archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns, bibliotecas ed auter pli. Uschia pudess ins sviluppar quest project sco in dals projects da la Vichipedia Rumantscha. Per quels ch'èn interessads dettia er la pussaivladad da prender part ad inscunters naziunals ed internaziunals davart il tema.

'''Plattafurmas cun funtaunas dal Grischun e da la Rumantscha sco exempel:'''

* Fundaziun, Chesa Planta, Samedan: Dunnas, Program da cultura 2021.
* Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden)
* Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna.
* Claustra San Jon Müstair

'''Descripziun curta dals exempels indumbrabels'''

'''Fundaziun, Chesa Planta:''' È vegnida fundada l'onn 1943 da las quatter descendentas da la famiglia de Planta Elisabeth von Planta, Marie von Planta, Nina von Gugelberg von Planta ed Anne Elisabeth Vischer von Planta. La finamira da la fundaziun: conservar la biblioteca rumantscha e da mantegnair e promover la lingua e cultura rumantscha. L’an 2021 stevan Dunnas en il center dal program da cultura da la chasa.

'''Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden):''' Ina fundaziun d'utilitad publica ch'è vegnida fundada l'onn 1997. Da quel temp mancavan documentaziuns davart la vita da dunnas en ils archivs istorics ed er lur nums na chattav'ins strusch en ils cudeschs istorics e lexicons. Dapi l'onn 1997 rimna l'Archiv cultural da dunnas dal Grischun documents scrits, ma er purtrets e portatuns da persunas privatas: diaris, fotografias, chartas, autras actas, documents da dunnas activas (schurnalistas, architectas, dunnas d'affars, politicras etc.), documents d'uniuns, archivs d'associaziuns, archivs da partidas ed organisaziuns politicas sco er archivs d'interpresas e da fotografias. Tranter ils onns 2003 fin 2006 ha l’Archiv cultural da dunnas dal Grischun edì quatter toms cun var 1600 paginas davart il tema «Fraubünden» (Dunnas grischunas): «FrauenRecht» – «FrauenKörper» – «Frauenarbeit» – «fremdeFrau».

'''Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna:''' El sa deditgescha er a l'elavuraziun da l'istorgia feministica. Era qua cumparan publicaziuns davart il tema sco per exempel il cudesch da Laura Decurtins: Starke Stimmen - Frauen in der Bündner Musikkultur. La publicaziun tematisescha l'invisibladad da dunnas en il mund da la musica dal Grischun, che sa preschenta sco sche mo umens avessan fatg sulettas istorgia da musica. Laura Decurtins è s'occupada cun la dumonda quant fitg che la cultura da musica en il Grischun era propi fatga senza dunnas. Cun las respostas a sias dumondas è vegnida reconstruida l'existenza da dunnas ch'èn s'engaschadas culturalmain en l'istorgia da musica dal Grischun.

'''Claustra San Jon Müstair:''' è vegnida fundada tenor ina legenda l'onn 775 da Carl il Grond. Enturn l’an 1200 èsi daventà ina claustra da dunnas e dapi lura èn dunnas sco abadessas e priuras s'occupadas dal convent e scrit istorgia.

=== Legendas ===
Biografias scuvertas da dunnas chatt'ins mintgatant er en las legendas. Sco p.ex.

* strias
* Legenda «Dunna da la claustra, Agnes» – 1210 Miracul da la Hostia dal Sontg Sang: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1210-wunder-der-heilig-blut-hostie Pagina da web claustra Son Jon Müstair].

=== Propostas ===

* [[DUNNA Preis]]
* [[Anna de Planta]] (1858–1934)
* [[Chatrina C. Sartea]] (Emprima mesadas dal 19avel tschientaner), Scirptura rumantscha, da l'Engiadina Bassa (Vallader).
* [[Lina Luin]] (1875–1943), da Schlarigna (Puter).
* [[Anna Wilhelmina Theobald]]
* [[Angelika de Planta]] (1478–1509), Abadissa
* [[Strias]]: (ina figura marginala «centrala»)

== Funtaunas per ==

* [https://www.akademikerinnen.ch/sektionen/graubuenden/projekte/dunna-preis DUNNA Preis]
* Anna de Planta: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/042432/2010-02-15/ Historisches Lexikon Schweiz] (HLS), ma eir:  [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=bmb-001%3A1935%3A0%3A%3A335 e-periodica]
* Chatrina C. Sartea: 
* Anna Wilhemina Theobold: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2013:126::93 Annalas, Tom 126]
* Angelika de Planta: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1499-die-calvenschlacht Pagina web claustra San Jon Müstair]
* Strias: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2011:124::193 Annalas, Tom 124]</text>
      <sha1>sprmitdpcl3a8bcoe9fue6jfdgms7lp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174804</id>
      <parentid>174803</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T13:20:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Litteratura e funtaunas per Artitgels «500 onns lingua scritta» */</comment>
      <origin>174804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14845" sha1="ftkhy1g8j3nxycyj3zsdz7xwft47num" xml:space="preserve">La lingua e cultura rumantscha porscha ina gronda varietad d’interessants temas per scriver latiers artitgels da Vichipedia. Il scriver d’artitgels serva dentant er per la cultivaziun ed il svilup da la lingua scritta.

Sin questa pagina chattais vus ina collecziun da propostas da trais projects. Questas servan sco inspiraziun e londeror pon vegnir scrittas gruppas d’ artitgels da Vichipedia, che collian ad in tema superiur. Las propostas èn vegnidas creadas sco punct da partenza '''per il lavuratori da Vichipedia al ''digidi'' ils 24 d'october 2026'''.

== '''I. Project: Artitgels davart la digitalisaziun en la Rumauntscha''' ==
[[Datoteca:DEC-Gigaswitch-FDDI.jpg|miniatura|DEC-Gigaswitch-FDDI]]
A chaschun dal digidi dals 24 d'october 2026 vuless la Vichipedia Rumantscha lantschar in nov project che sa deditgescha a scriver artitgels enturn la digitalisaziun en la Rumantscha.

'''Propostas:'''

* ''digidi'' 

* Age of Empires: Computerspiel, bei dem ein Teil der Schweizer Armee in diesem militärischen Taktikspiel Rätoromanisch sprechen soll. 

* Prototyp eines Computerprogramms, das alle fünf Idiome sowie Rumantsch Grischun sprechen kann.

* Chatbots «idiomVoice»: finale Version, mit dem das Idiom Sursilvan erlernt werden kann. 

* «ALAS» – il nouv sistem da translaziun

* Pledari Grond

* Programm da correctura

* Atlas dal Grischun Rumantsch

* Projects per scolars da WIkimedia: Ils project vegnan aunc testaus, perquei san ins aunc buca scriver in artechel sil termin dad oz (digidi 2026).

== '''II. Project: 500 onns lingua scritta rumantscha – Giubileum 2027''' ==
[[Datoteca:Kloster Disentis Romanische Bibliothek - sehr alte Bücher 741000.jpg|miniatura|Biblioteca Rumantscha (Biblioteca claustrala Mustèr).]]
L’an 1527 aveva Gian Travers da Zuoz scrit la chanzun «Chianzun dalla guerra dal Chaste da Müs». Sia ovra vala sco ina da las emprimas perditgas litteraras da la lingua scritta rumantscha.

Uschia marchescha l’an 2027 il giubileum, numnà «500 onns lingua scritta rumantscha», che’d è er daventà in project per la Vichipedia Rumantscha.

=== '''Gruppa da lavur ''digidi'' 2026: Collavuraziun al project da «500 onns lingua scritta rumantscha»''' ===
Vi dal project per il giubileum «500 onns lingua scritta rumantscha» pos er ti collavurar:

* Scriver novs artitgels
* Translatar artitgels
* Fabritgar ora e concurrenzar artitgels davart il tema
* Far glistas sco p.ex. «gasettas rumantschas»
* Realisar atgnas ideas
* Fotografar per Wikimedia Commons

=== Propostas ===

=== '''1. Scriver biografias davart persunas undradas cun il «Premi grischun da litteratura»''' ===
Mintga onn vegn surdà il Premi grischun da litteratura. I mancan dentant anc bleras biografias sin la Vichipedia Rumantscha davart ils premiads e las premiadas. Ti pos contribuir al project «500 onns lingua scritta rumantscha» cun elavurar las biografias che mancan. 

* Ina glista da las persunas undradas chattas ti en l'artitgel da la Wikipedia «[[Premi grischun da litteratura]]».
* I dat era ina glista da scripturs e scripturas rumantschas: [[Lista da scriptur:as rumantschs]].

'''Funtaunas per las biografias:''' Questas chattas ti en l'internet: p.ex. chasa editura, sin paginas-web d’organisaturs da cultura, artitgels da gasetta, nua ch’d è vegnì rapportà insatge dals premiads. Ma er en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtauna per artitgels».

=== '''2. Artitgels davart chanzuns, poesias e texts''' ===
I dat chanzuns veglias, popularas ed enconuschentas, sco p.ex. «Adieu a l’Engiadina», ina da las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch. In'autra chanzun veglia ed enconuschenta che tutga er tar las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch è:

* [[A Trun sut igl ischi]]

'''Funtauna:''' Ina funtauna interessanta per l’artitgel «A Trun sut igl ischi» chattas ti en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtaunas» en la dissertaziun da Laura Decurtins ''Chanti rumantsch!'' sin las paginas: 162–163 e 166–167).

=== '''Citar texts''' ===
'''Resguardar il dretg da l'autur:''' En l'artitgel da la chanzun da cor viril «Adieu a l’Engiadina» cumpara il text da la chanzun. Il dretg d'autur scada 70 onns suenter il di da la mort da l'autur. En cas da la chanzun «Adieu a l’Engiadina» è il dretg d’autur scadì.

'''Instrucziun per inserir il citat:'''

* Tscherna empè da «Modifitgar» la funcziun «Modifitgar il code»
* Scriva l'entschatta dal code: {{Citat|’’’Titel da la chanzun&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
* Lingia vida
* Scriva en l'emprima lingia da la chanzun, metter en in spazi vid, suenter il code:
* Scriva la proxima lingia, metta en in spazi vid e puspè il code: &lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;
* A la fin: ina lingia vida
* Inseri il code: |
* Scriver il num da l’autur:a
* &lt;nowiki&gt;Per finir il code: }}&lt;/nowiki&gt;

'''Instrucziun per Citat cursiv:''' Sche ti vul avair il citat cursiv, stos ti tar mintga lingia anc metter en il suandant code a l'entschatta ed a la fin: ’’

'''Exempel concret'''

'''&lt;nowiki&gt;{{Citat|&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''O nà, o madinà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki/&gt;''''&lt;nowiki/&gt;'ch'eu non at he smanchà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''meis char comün natal …

'''|'''Andrea Bezzola'''&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;'''

=== '''3. Artitgels ch'i dat gia en la Wikipedia Tudestga''' ===
Sche ti chattas buns artitgels en autras linguas davart in tema che t'interessa, pos ti er far ina translaziun en rumantsch. Mintgatant èn ils artitgels d'autras linguas però er interessants pervi da las funtaunas, ch'èn nizzaivlas per scriver in agen artitgel davart il tema.

'''Translaziuns en general'''

Las translaziuns vegnan fatgas cun in utensil da la Wikipedia, in tool, nua che duas colonnas da text sa chattan dasper – en la colonna sanestra cumpara il text original ed en la colonna dretga sa scriva la translaziun. I sa tracta d'ina procedura correcta tenor il dretg d'autur. N'emblida betg d'era translatar las funtaunas da l’artitgel.

'''Instrucziun:'''

* Selecziunar l'artitgel da la lingua originala
* Selecziunar cun in clic «Sprachen» (survart a dretga sur l'artitgel)
* Selecziunar cun in clic il link «+ Translate this page»
* Examinar las linguas: tudestg - rumantsch
* Selecziunar cun in clic «Start Übersetzung»

=== '''Propostas per translaziuns (u per scriver da nov) davart il tema «500 onns lingua scritta»''' '''Cudeschs vegls''' ===
* [[Cudesch da Psalms]]
* [[Cudesch da Schlarigna]]

'''Revistas e gasettas rumantschas'''

* [[Babylonia (Zeitschrift)]]
* [[Casa Paterna/La Pùnt]]
* [[Engadiner Wochenzeitung]]
* [[Gasetta Romontscha]]
* [[Nossa Baselgia]]
* [[Novitats]]
* [[Pöschtli]]
* [[Rhiiblat|Rhiiblatt]]

== Litteratura e funtaunas per Artitgels «500 onns lingua scritta» ==

* [https://chasaeditura.ch/auturs/ Chasa edittura rumatnscha]
* [https://www.rtr.ch/play/tv/detail/dis-da-litteratura?id=14112eb9-e609-463f-8150-78c1f76d650c RTR: Dis da litteratur]
* Dissertaziun da Laura Decurtins
* [https://www.e-lir.ch Lexicon istoric retic (LIR)]
* [https://www.e-periodica.ch/ e-periodica.ch]
* [https://www.e-periodica.ch/digbib/volumes?UID=ann-001 Annalas da la Societed Retorumantscha]

== '''III. Projects da Vichipedia (mundial) per la visibilitad da dunnas en il mund digital''' ==
[[Datoteca:CH-NB Archive Rudolf Zinggeler EAD-ZING-13773.tif|miniatura|Dunnas da Curaglia. Fotografia da: Rudolf Zinggeler. (Biblioteca Naziunela Svizra). ]]

=== '''Laschar vesair la vart svanida da l’istoriografia.''' '''Il passà ha bleras vistas – masculinas sco femininas''' ===
'''Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital'''

Durant tschientaners n'eran las prestaziuns da las dunnas betg documentadas e appreziadas, uschia che dunnas èn fitg main preschentas en il mund digital ed er sin la Wikipedia.Il mund da la scienza digitala na duai betg mantegnair las inegualitads dal passà, mabain descriver la diversitad da nossa societad. Quella sa spievla en il mund digital e cun quel er sias inegualitads dal passà.Tras agens projects vul la Wikipedia midar questa situaziun torta cun Editathons ed inscunters per elavurar biografias da dunnas. Projects sco quests gidan a serrar questa rusna istorica. Las dunnas ch'eran speras da pli baud, duain puspè survegnir ina vista e daventar visiblas.

'''Decleraziun da la scienza sur da quai:'''

* '''Tradiziuns istoricas:''' Tradiziunalmain rimnavan ils archivs dal stadi surtut documents da politica, administraziun, militar ed economia. Quai èn tut champs, nua che umens d’ eran activs. Las prestaziuns da dunnas en la vita sociala, culturala e famigliara n'èn betg vegnidas documentadas uffizialmain e pli darar.

* '''Funtaunas zuppadas:''' documents davart dunnas existan per part bain, ma èn grevs da chattar. Savens vegnivan per exempel ils relaschs da dunnas archivads sut il num da lur consorts u parents masculins.

* '''Criteris da relevanza da Vichipedia:''' Per biografias independentas dovri funtaunas independentas suffizientas.

Betg tut las dunnas èn svanidas ord l’istografia, tschertas èn numnadamain zuppadas en ils archivs. Cunzunt la collavuraziun tranter vichipedianas e vichipedians cun bibliotecas, archivs ed instituziuns da perscrutaziun istorica po chaschunar bler per gist la preschientscha da las dunnas.

'''Projects da Vichipedia e Wikimedia'''

I dat numerus projects da Vichipedia ed era da Wikimedia enturn il mund che intervegnan per elavurar biografias da dunnas e lur preschientscha en il mund digital. La Vichipedia sa vesa confruntada cun la suandanta situaziun: Tge documents istorics èn gia vegnids publitgads, tgenins pon ins chattar e tgenins mancan anc sco funtaunas per l'enciclopedia che dovra els per publitgar biografias?

Archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas fan ina lavur da valur cun lur rimnadas e publicaziuns da documents che transmettan infurmaziuns or da la vita e las activitads da dunnas dal passà. Quai è ina basa preziusa per artitgels da Vichipedia, che po cun biografias curreger l'invisibladad en il mund digital.

=== Biografias per dunnas en la Rumantscha ===
Er en il Grischun e la Rumantschia sa chatta questa lavur da valur dad archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas, perquai che’l project da la Vichipedia pudess er sa sviluppar sco in dals temas da la Rumantschia en collavuraziun cun archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns, bibliotecas ed auter pli. Uschia pudess ins sviluppar quest project sco in dals projects da la Vichipedia Rumantscha. Per quels ch'èn interessads dettia er la pussaivladad da prender part ad inscunters naziunals ed internaziunals davart il tema.

'''Plattafurmas cun funtaunas dal Grischun e da la Rumantscha sco exempel:'''

* Fundaziun, Chesa Planta, Samedan: Dunnas, Program da cultura 2021.
* Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden)
* Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna.
* Claustra San Jon Müstair

'''Descripziun curta dals exempels indumbrabels'''

'''Fundaziun, Chesa Planta:''' È vegnida fundada l'onn 1943 da las quatter descendentas da la famiglia de Planta Elisabeth von Planta, Marie von Planta, Nina von Gugelberg von Planta ed Anne Elisabeth Vischer von Planta. La finamira da la fundaziun: conservar la biblioteca rumantscha e da mantegnair e promover la lingua e cultura rumantscha. L’an 2021 stevan Dunnas en il center dal program da cultura da la chasa.

'''Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden):''' Ina fundaziun d'utilitad publica ch'è vegnida fundada l'onn 1997. Da quel temp mancavan documentaziuns davart la vita da dunnas en ils archivs istorics ed er lur nums na chattav'ins strusch en ils cudeschs istorics e lexicons. Dapi l'onn 1997 rimna l'Archiv cultural da dunnas dal Grischun documents scrits, ma er purtrets e portatuns da persunas privatas: diaris, fotografias, chartas, autras actas, documents da dunnas activas (schurnalistas, architectas, dunnas d'affars, politicras etc.), documents d'uniuns, archivs d'associaziuns, archivs da partidas ed organisaziuns politicas sco er archivs d'interpresas e da fotografias. Tranter ils onns 2003 fin 2006 ha l’Archiv cultural da dunnas dal Grischun edì quatter toms cun var 1600 paginas davart il tema «Fraubünden» (Dunnas grischunas): «FrauenRecht» – «FrauenKörper» – «Frauenarbeit» – «fremdeFrau».

'''Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna:''' El sa deditgescha er a l'elavuraziun da l'istorgia feministica. Era qua cumparan publicaziuns davart il tema sco per exempel il cudesch da Laura Decurtins: Starke Stimmen - Frauen in der Bündner Musikkultur. La publicaziun tematisescha l'invisibladad da dunnas en il mund da la musica dal Grischun, che sa preschenta sco sche mo umens avessan fatg sulettas istorgia da musica. Laura Decurtins è s'occupada cun la dumonda quant fitg che la cultura da musica en il Grischun era propi fatga senza dunnas. Cun las respostas a sias dumondas è vegnida reconstruida l'existenza da dunnas ch'èn s'engaschadas culturalmain en l'istorgia da musica dal Grischun.

'''Claustra San Jon Müstair:''' è vegnida fundada tenor ina legenda l'onn 775 da Carl il Grond. Enturn l’an 1200 èsi daventà ina claustra da dunnas e dapi lura èn dunnas sco abadessas e priuras s'occupadas dal convent e scrit istorgia.

=== Legendas ===
Biografias scuvertas da dunnas chatt'ins mintgatant er en las legendas. Sco p.ex.

* strias
* Legenda «Dunna da la claustra, Agnes» – 1210 Miracul da la Hostia dal Sontg Sang: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1210-wunder-der-heilig-blut-hostie Pagina da web claustra Son Jon Müstair].

=== Propostas ===

* [[DUNNA Preis]]
* [[Anna de Planta]] (1858–1934)
* [[Chatrina C. Sartea]] (Emprima mesadas dal 19avel tschientaner), Scirptura rumantscha, da l'Engiadina Bassa (Vallader).
* [[Lina Luin]] (1875–1943), da Schlarigna (Puter).
* [[Anna Wilhelmina Theobald]]
* [[Angelika de Planta]] (1478–1509), Abadissa
* [[Strias]]: (ina figura marginala «centrala»)

== Funtaunas per ==

* [https://www.akademikerinnen.ch/sektionen/graubuenden/projekte/dunna-preis DUNNA Preis]
* Anna de Planta: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/042432/2010-02-15/ Historisches Lexikon Schweiz] (HLS), ma eir:  [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=bmb-001%3A1935%3A0%3A%3A335 e-periodica]
* Chatrina C. Sartea: 
* Anna Wilhemina Theobold: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2013:126::93 Annalas, Tom 126]
* Angelika de Planta: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1499-die-calvenschlacht Pagina web claustra San Jon Müstair]
* Strias: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2011:124::193 Annalas, Tom 124]</text>
      <sha1>ftkhy1g8j3nxycyj3zsdz7xwft47num</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174805</id>
      <parentid>174804</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T13:22:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* I. Project: Artitgels davart la digitalisaziun en la Rumauntscha */</comment>
      <origin>174805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14860" sha1="etlyfg29zj26zwb0hy5qa4td1kzeae8" xml:space="preserve">La lingua e cultura rumantscha porscha ina gronda varietad d’interessants temas per scriver latiers artitgels da Vichipedia. Il scriver d’artitgels serva dentant er per la cultivaziun ed il svilup da la lingua scritta.

Sin questa pagina chattais vus ina collecziun da propostas da trais projects. Questas servan sco inspiraziun e londeror pon vegnir scrittas gruppas d’ artitgels da Vichipedia, che collian ad in tema superiur. Las propostas èn vegnidas creadas sco punct da partenza '''per il lavuratori da Vichipedia al ''digidi'' ils 24 d'october 2026'''.

== '''I. Project: Artitgels davart la digitalisaziun en la Rumauntscha''' ==
[[Datoteca:DEC-Gigaswitch-FDDI.jpg|miniatura|DEC-Gigaswitch-FDDI]]
A chaschun dal digidi dals 24 d'october 2026 vuless la Vichipedia Rumantscha lantschar in nov project che sa deditgescha a scriver artitgels enturn la digitalisaziun en la Rumantscha.

'''Propostas:'''

* ''[[digidi]]''

* Age of Empires: Computerspiel, bei dem ein Teil der Schweizer Armee in diesem militärischen Taktikspiel Rätoromanisch sprechen soll. 

* Prototyp eines Computerprogramms, das alle fünf Idiome sowie Rumantsch Grischun sprechen kann.

* Chatbots «idiomVoice»: finale Version, mit dem das Idiom Sursilvan erlernt werden kann. 

* «[[ALAS]]» – il nouv sistem da translaziun

* [[Pledari Grond]]

* Programm da correctura

* [[Atlas dal Grischun Rumantsch]]

* Projects per scolars da WIkimedia: Ils project vegnan aunc testaus, perquei san ins aunc buca scriver in artechel sil termin dad oz (digidi 2026).

== '''II. Project: 500 onns lingua scritta rumantscha – Giubileum 2027''' ==
[[Datoteca:Kloster Disentis Romanische Bibliothek - sehr alte Bücher 741000.jpg|miniatura|Biblioteca Rumantscha (Biblioteca claustrala Mustèr).]]
L’an 1527 aveva Gian Travers da Zuoz scrit la chanzun «Chianzun dalla guerra dal Chaste da Müs». Sia ovra vala sco ina da las emprimas perditgas litteraras da la lingua scritta rumantscha.

Uschia marchescha l’an 2027 il giubileum, numnà «500 onns lingua scritta rumantscha», che’d è er daventà in project per la Vichipedia Rumantscha.

=== '''Gruppa da lavur ''digidi'' 2026: Collavuraziun al project da «500 onns lingua scritta rumantscha»''' ===
Vi dal project per il giubileum «500 onns lingua scritta rumantscha» pos er ti collavurar:

* Scriver novs artitgels
* Translatar artitgels
* Fabritgar ora e concurrenzar artitgels davart il tema
* Far glistas sco p.ex. «gasettas rumantschas»
* Realisar atgnas ideas
* Fotografar per Wikimedia Commons

=== Propostas ===

=== '''1. Scriver biografias davart persunas undradas cun il «Premi grischun da litteratura»''' ===
Mintga onn vegn surdà il Premi grischun da litteratura. I mancan dentant anc bleras biografias sin la Vichipedia Rumantscha davart ils premiads e las premiadas. Ti pos contribuir al project «500 onns lingua scritta rumantscha» cun elavurar las biografias che mancan. 

* Ina glista da las persunas undradas chattas ti en l'artitgel da la Wikipedia «[[Premi grischun da litteratura]]».
* I dat era ina glista da scripturs e scripturas rumantschas: [[Lista da scriptur:as rumantschs]].

'''Funtaunas per las biografias:''' Questas chattas ti en l'internet: p.ex. chasa editura, sin paginas-web d’organisaturs da cultura, artitgels da gasetta, nua ch’d è vegnì rapportà insatge dals premiads. Ma er en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtauna per artitgels».

=== '''2. Artitgels davart chanzuns, poesias e texts''' ===
I dat chanzuns veglias, popularas ed enconuschentas, sco p.ex. «Adieu a l’Engiadina», ina da las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch. In'autra chanzun veglia ed enconuschenta che tutga er tar las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch è:

* [[A Trun sut igl ischi]]

'''Funtauna:''' Ina funtauna interessanta per l’artitgel «A Trun sut igl ischi» chattas ti en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtaunas» en la dissertaziun da Laura Decurtins ''Chanti rumantsch!'' sin las paginas: 162–163 e 166–167).

=== '''Citar texts''' ===
'''Resguardar il dretg da l'autur:''' En l'artitgel da la chanzun da cor viril «Adieu a l’Engiadina» cumpara il text da la chanzun. Il dretg d'autur scada 70 onns suenter il di da la mort da l'autur. En cas da la chanzun «Adieu a l’Engiadina» è il dretg d’autur scadì.

'''Instrucziun per inserir il citat:'''

* Tscherna empè da «Modifitgar» la funcziun «Modifitgar il code»
* Scriva l'entschatta dal code: {{Citat|’’’Titel da la chanzun&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
* Lingia vida
* Scriva en l'emprima lingia da la chanzun, metter en in spazi vid, suenter il code:
* Scriva la proxima lingia, metta en in spazi vid e puspè il code: &lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;
* A la fin: ina lingia vida
* Inseri il code: |
* Scriver il num da l’autur:a
* &lt;nowiki&gt;Per finir il code: }}&lt;/nowiki&gt;

'''Instrucziun per Citat cursiv:''' Sche ti vul avair il citat cursiv, stos ti tar mintga lingia anc metter en il suandant code a l'entschatta ed a la fin: ’’

'''Exempel concret'''

'''&lt;nowiki&gt;{{Citat|&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''O nà, o madinà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki/&gt;''''&lt;nowiki/&gt;'ch'eu non at he smanchà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''meis char comün natal …

'''|'''Andrea Bezzola'''&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;'''

=== '''3. Artitgels ch'i dat gia en la Wikipedia Tudestga''' ===
Sche ti chattas buns artitgels en autras linguas davart in tema che t'interessa, pos ti er far ina translaziun en rumantsch. Mintgatant èn ils artitgels d'autras linguas però er interessants pervi da las funtaunas, ch'èn nizzaivlas per scriver in agen artitgel davart il tema.

'''Translaziuns en general'''

Las translaziuns vegnan fatgas cun in utensil da la Wikipedia, in tool, nua che duas colonnas da text sa chattan dasper – en la colonna sanestra cumpara il text original ed en la colonna dretga sa scriva la translaziun. I sa tracta d'ina procedura correcta tenor il dretg d'autur. N'emblida betg d'era translatar las funtaunas da l’artitgel.

'''Instrucziun:'''

* Selecziunar l'artitgel da la lingua originala
* Selecziunar cun in clic «Sprachen» (survart a dretga sur l'artitgel)
* Selecziunar cun in clic il link «+ Translate this page»
* Examinar las linguas: tudestg - rumantsch
* Selecziunar cun in clic «Start Übersetzung»

=== '''Propostas per translaziuns (u per scriver da nov) davart il tema «500 onns lingua scritta»''' '''Cudeschs vegls''' ===
* [[Cudesch da Psalms]]
* [[Cudesch da Schlarigna]]

'''Revistas e gasettas rumantschas'''

* [[Babylonia (Zeitschrift)]]
* [[Casa Paterna/La Pùnt]]
* [[Engadiner Wochenzeitung]]
* [[Gasetta Romontscha]]
* [[Nossa Baselgia]]
* [[Novitats]]
* [[Pöschtli]]
* [[Rhiiblat|Rhiiblatt]]

== Litteratura e funtaunas per Artitgels «500 onns lingua scritta» ==

* [https://chasaeditura.ch/auturs/ Chasa edittura rumatnscha]
* [https://www.rtr.ch/play/tv/detail/dis-da-litteratura?id=14112eb9-e609-463f-8150-78c1f76d650c RTR: Dis da litteratur]
* Dissertaziun da Laura Decurtins
* [https://www.e-lir.ch Lexicon istoric retic (LIR)]
* [https://www.e-periodica.ch/ e-periodica.ch]
* [https://www.e-periodica.ch/digbib/volumes?UID=ann-001 Annalas da la Societed Retorumantscha]

== '''III. Projects da Vichipedia (mundial) per la visibilitad da dunnas en il mund digital''' ==
[[Datoteca:CH-NB Archive Rudolf Zinggeler EAD-ZING-13773.tif|miniatura|Dunnas da Curaglia. Fotografia da: Rudolf Zinggeler. (Biblioteca Naziunela Svizra). ]]

=== '''Laschar vesair la vart svanida da l’istoriografia.''' '''Il passà ha bleras vistas – masculinas sco femininas''' ===
'''Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital'''

Durant tschientaners n'eran las prestaziuns da las dunnas betg documentadas e appreziadas, uschia che dunnas èn fitg main preschentas en il mund digital ed er sin la Wikipedia.Il mund da la scienza digitala na duai betg mantegnair las inegualitads dal passà, mabain descriver la diversitad da nossa societad. Quella sa spievla en il mund digital e cun quel er sias inegualitads dal passà.Tras agens projects vul la Wikipedia midar questa situaziun torta cun Editathons ed inscunters per elavurar biografias da dunnas. Projects sco quests gidan a serrar questa rusna istorica. Las dunnas ch'eran speras da pli baud, duain puspè survegnir ina vista e daventar visiblas.

'''Decleraziun da la scienza sur da quai:'''

* '''Tradiziuns istoricas:''' Tradiziunalmain rimnavan ils archivs dal stadi surtut documents da politica, administraziun, militar ed economia. Quai èn tut champs, nua che umens d’ eran activs. Las prestaziuns da dunnas en la vita sociala, culturala e famigliara n'èn betg vegnidas documentadas uffizialmain e pli darar.

* '''Funtaunas zuppadas:''' documents davart dunnas existan per part bain, ma èn grevs da chattar. Savens vegnivan per exempel ils relaschs da dunnas archivads sut il num da lur consorts u parents masculins.

* '''Criteris da relevanza da Vichipedia:''' Per biografias independentas dovri funtaunas independentas suffizientas.

Betg tut las dunnas èn svanidas ord l’istografia, tschertas èn numnadamain zuppadas en ils archivs. Cunzunt la collavuraziun tranter vichipedianas e vichipedians cun bibliotecas, archivs ed instituziuns da perscrutaziun istorica po chaschunar bler per gist la preschientscha da las dunnas.

'''Projects da Vichipedia e Wikimedia'''

I dat numerus projects da Vichipedia ed era da Wikimedia enturn il mund che intervegnan per elavurar biografias da dunnas e lur preschientscha en il mund digital. La Vichipedia sa vesa confruntada cun la suandanta situaziun: Tge documents istorics èn gia vegnids publitgads, tgenins pon ins chattar e tgenins mancan anc sco funtaunas per l'enciclopedia che dovra els per publitgar biografias?

Archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas fan ina lavur da valur cun lur rimnadas e publicaziuns da documents che transmettan infurmaziuns or da la vita e las activitads da dunnas dal passà. Quai è ina basa preziusa per artitgels da Vichipedia, che po cun biografias curreger l'invisibladad en il mund digital.

=== Biografias per dunnas en la Rumantscha ===
Er en il Grischun e la Rumantschia sa chatta questa lavur da valur dad archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas, perquai che’l project da la Vichipedia pudess er sa sviluppar sco in dals temas da la Rumantschia en collavuraziun cun archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns, bibliotecas ed auter pli. Uschia pudess ins sviluppar quest project sco in dals projects da la Vichipedia Rumantscha. Per quels ch'èn interessads dettia er la pussaivladad da prender part ad inscunters naziunals ed internaziunals davart il tema.

'''Plattafurmas cun funtaunas dal Grischun e da la Rumantscha sco exempel:'''

* Fundaziun, Chesa Planta, Samedan: Dunnas, Program da cultura 2021.
* Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden)
* Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna.
* Claustra San Jon Müstair

'''Descripziun curta dals exempels indumbrabels'''

'''Fundaziun, Chesa Planta:''' È vegnida fundada l'onn 1943 da las quatter descendentas da la famiglia de Planta Elisabeth von Planta, Marie von Planta, Nina von Gugelberg von Planta ed Anne Elisabeth Vischer von Planta. La finamira da la fundaziun: conservar la biblioteca rumantscha e da mantegnair e promover la lingua e cultura rumantscha. L’an 2021 stevan Dunnas en il center dal program da cultura da la chasa.

'''Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden):''' Ina fundaziun d'utilitad publica ch'è vegnida fundada l'onn 1997. Da quel temp mancavan documentaziuns davart la vita da dunnas en ils archivs istorics ed er lur nums na chattav'ins strusch en ils cudeschs istorics e lexicons. Dapi l'onn 1997 rimna l'Archiv cultural da dunnas dal Grischun documents scrits, ma er purtrets e portatuns da persunas privatas: diaris, fotografias, chartas, autras actas, documents da dunnas activas (schurnalistas, architectas, dunnas d'affars, politicras etc.), documents d'uniuns, archivs d'associaziuns, archivs da partidas ed organisaziuns politicas sco er archivs d'interpresas e da fotografias. Tranter ils onns 2003 fin 2006 ha l’Archiv cultural da dunnas dal Grischun edì quatter toms cun var 1600 paginas davart il tema «Fraubünden» (Dunnas grischunas): «FrauenRecht» – «FrauenKörper» – «Frauenarbeit» – «fremdeFrau».

'''Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna:''' El sa deditgescha er a l'elavuraziun da l'istorgia feministica. Era qua cumparan publicaziuns davart il tema sco per exempel il cudesch da Laura Decurtins: Starke Stimmen - Frauen in der Bündner Musikkultur. La publicaziun tematisescha l'invisibladad da dunnas en il mund da la musica dal Grischun, che sa preschenta sco sche mo umens avessan fatg sulettas istorgia da musica. Laura Decurtins è s'occupada cun la dumonda quant fitg che la cultura da musica en il Grischun era propi fatga senza dunnas. Cun las respostas a sias dumondas è vegnida reconstruida l'existenza da dunnas ch'èn s'engaschadas culturalmain en l'istorgia da musica dal Grischun.

'''Claustra San Jon Müstair:''' è vegnida fundada tenor ina legenda l'onn 775 da Carl il Grond. Enturn l’an 1200 èsi daventà ina claustra da dunnas e dapi lura èn dunnas sco abadessas e priuras s'occupadas dal convent e scrit istorgia.

=== Legendas ===
Biografias scuvertas da dunnas chatt'ins mintgatant er en las legendas. Sco p.ex.

* strias
* Legenda «Dunna da la claustra, Agnes» – 1210 Miracul da la Hostia dal Sontg Sang: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1210-wunder-der-heilig-blut-hostie Pagina da web claustra Son Jon Müstair].

=== Propostas ===

* [[DUNNA Preis]]
* [[Anna de Planta]] (1858–1934)
* [[Chatrina C. Sartea]] (Emprima mesadas dal 19avel tschientaner), Scirptura rumantscha, da l'Engiadina Bassa (Vallader).
* [[Lina Luin]] (1875–1943), da Schlarigna (Puter).
* [[Anna Wilhelmina Theobald]]
* [[Angelika de Planta]] (1478–1509), Abadissa
* [[Strias]]: (ina figura marginala «centrala»)

== Funtaunas per ==

* [https://www.akademikerinnen.ch/sektionen/graubuenden/projekte/dunna-preis DUNNA Preis]
* Anna de Planta: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/042432/2010-02-15/ Historisches Lexikon Schweiz] (HLS), ma eir:  [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=bmb-001%3A1935%3A0%3A%3A335 e-periodica]
* Chatrina C. Sartea: 
* Anna Wilhemina Theobold: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2013:126::93 Annalas, Tom 126]
* Angelika de Planta: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1499-die-calvenschlacht Pagina web claustra San Jon Müstair]
* Strias: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2011:124::193 Annalas, Tom 124]</text>
      <sha1>etlyfg29zj26zwb0hy5qa4td1kzeae8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174806</id>
      <parentid>174805</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T13:28:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Funtaunas per */</comment>
      <origin>174806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14881" sha1="qmrmcx6ixvj5dnufkq9dxdvzqm1raa4" xml:space="preserve">La lingua e cultura rumantscha porscha ina gronda varietad d’interessants temas per scriver latiers artitgels da Vichipedia. Il scriver d’artitgels serva dentant er per la cultivaziun ed il svilup da la lingua scritta.

Sin questa pagina chattais vus ina collecziun da propostas da trais projects. Questas servan sco inspiraziun e londeror pon vegnir scrittas gruppas d’ artitgels da Vichipedia, che collian ad in tema superiur. Las propostas èn vegnidas creadas sco punct da partenza '''per il lavuratori da Vichipedia al ''digidi'' ils 24 d'october 2026'''.

== '''I. Project: Artitgels davart la digitalisaziun en la Rumauntscha''' ==
[[Datoteca:DEC-Gigaswitch-FDDI.jpg|miniatura|DEC-Gigaswitch-FDDI]]
A chaschun dal digidi dals 24 d'october 2026 vuless la Vichipedia Rumantscha lantschar in nov project che sa deditgescha a scriver artitgels enturn la digitalisaziun en la Rumantscha.

'''Propostas:'''

* ''[[digidi]]''

* Age of Empires: Computerspiel, bei dem ein Teil der Schweizer Armee in diesem militärischen Taktikspiel Rätoromanisch sprechen soll. 

* Prototyp eines Computerprogramms, das alle fünf Idiome sowie Rumantsch Grischun sprechen kann.

* Chatbots «idiomVoice»: finale Version, mit dem das Idiom Sursilvan erlernt werden kann. 

* «[[ALAS]]» – il nouv sistem da translaziun

* [[Pledari Grond]]

* Programm da correctura

* [[Atlas dal Grischun Rumantsch]]

* Projects per scolars da WIkimedia: Ils project vegnan aunc testaus, perquei san ins aunc buca scriver in artechel sil termin dad oz (digidi 2026).

== '''II. Project: 500 onns lingua scritta rumantscha – Giubileum 2027''' ==
[[Datoteca:Kloster Disentis Romanische Bibliothek - sehr alte Bücher 741000.jpg|miniatura|Biblioteca Rumantscha (Biblioteca claustrala Mustèr).]]
L’an 1527 aveva Gian Travers da Zuoz scrit la chanzun «Chianzun dalla guerra dal Chaste da Müs». Sia ovra vala sco ina da las emprimas perditgas litteraras da la lingua scritta rumantscha.

Uschia marchescha l’an 2027 il giubileum, numnà «500 onns lingua scritta rumantscha», che’d è er daventà in project per la Vichipedia Rumantscha.

=== '''Gruppa da lavur ''digidi'' 2026: Collavuraziun al project da «500 onns lingua scritta rumantscha»''' ===
Vi dal project per il giubileum «500 onns lingua scritta rumantscha» pos er ti collavurar:

* Scriver novs artitgels
* Translatar artitgels
* Fabritgar ora e concurrenzar artitgels davart il tema
* Far glistas sco p.ex. «gasettas rumantschas»
* Realisar atgnas ideas
* Fotografar per Wikimedia Commons

=== Propostas ===

=== '''1. Scriver biografias davart persunas undradas cun il «Premi grischun da litteratura»''' ===
Mintga onn vegn surdà il Premi grischun da litteratura. I mancan dentant anc bleras biografias sin la Vichipedia Rumantscha davart ils premiads e las premiadas. Ti pos contribuir al project «500 onns lingua scritta rumantscha» cun elavurar las biografias che mancan. 

* Ina glista da las persunas undradas chattas ti en l'artitgel da la Wikipedia «[[Premi grischun da litteratura]]».
* I dat era ina glista da scripturs e scripturas rumantschas: [[Lista da scriptur:as rumantschs]].

'''Funtaunas per las biografias:''' Questas chattas ti en l'internet: p.ex. chasa editura, sin paginas-web d’organisaturs da cultura, artitgels da gasetta, nua ch’d è vegnì rapportà insatge dals premiads. Ma er en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtauna per artitgels».

=== '''2. Artitgels davart chanzuns, poesias e texts''' ===
I dat chanzuns veglias, popularas ed enconuschentas, sco p.ex. «Adieu a l’Engiadina», ina da las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch. In'autra chanzun veglia ed enconuschenta che tutga er tar las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch è:

* [[A Trun sut igl ischi]]

'''Funtauna:''' Ina funtauna interessanta per l’artitgel «A Trun sut igl ischi» chattas ti en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtaunas» en la dissertaziun da Laura Decurtins ''Chanti rumantsch!'' sin las paginas: 162–163 e 166–167).

=== '''Citar texts''' ===
'''Resguardar il dretg da l'autur:''' En l'artitgel da la chanzun da cor viril «Adieu a l’Engiadina» cumpara il text da la chanzun. Il dretg d'autur scada 70 onns suenter il di da la mort da l'autur. En cas da la chanzun «Adieu a l’Engiadina» è il dretg d’autur scadì.

'''Instrucziun per inserir il citat:'''

* Tscherna empè da «Modifitgar» la funcziun «Modifitgar il code»
* Scriva l'entschatta dal code: {{Citat|’’’Titel da la chanzun&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
* Lingia vida
* Scriva en l'emprima lingia da la chanzun, metter en in spazi vid, suenter il code:
* Scriva la proxima lingia, metta en in spazi vid e puspè il code: &lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;
* A la fin: ina lingia vida
* Inseri il code: |
* Scriver il num da l’autur:a
* &lt;nowiki&gt;Per finir il code: }}&lt;/nowiki&gt;

'''Instrucziun per Citat cursiv:''' Sche ti vul avair il citat cursiv, stos ti tar mintga lingia anc metter en il suandant code a l'entschatta ed a la fin: ’’

'''Exempel concret'''

'''&lt;nowiki&gt;{{Citat|&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''O nà, o madinà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki/&gt;''''&lt;nowiki/&gt;'ch'eu non at he smanchà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''meis char comün natal …

'''|'''Andrea Bezzola'''&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;'''

=== '''3. Artitgels ch'i dat gia en la Wikipedia Tudestga''' ===
Sche ti chattas buns artitgels en autras linguas davart in tema che t'interessa, pos ti er far ina translaziun en rumantsch. Mintgatant èn ils artitgels d'autras linguas però er interessants pervi da las funtaunas, ch'èn nizzaivlas per scriver in agen artitgel davart il tema.

'''Translaziuns en general'''

Las translaziuns vegnan fatgas cun in utensil da la Wikipedia, in tool, nua che duas colonnas da text sa chattan dasper – en la colonna sanestra cumpara il text original ed en la colonna dretga sa scriva la translaziun. I sa tracta d'ina procedura correcta tenor il dretg d'autur. N'emblida betg d'era translatar las funtaunas da l’artitgel.

'''Instrucziun:'''

* Selecziunar l'artitgel da la lingua originala
* Selecziunar cun in clic «Sprachen» (survart a dretga sur l'artitgel)
* Selecziunar cun in clic il link «+ Translate this page»
* Examinar las linguas: tudestg - rumantsch
* Selecziunar cun in clic «Start Übersetzung»

=== '''Propostas per translaziuns (u per scriver da nov) davart il tema «500 onns lingua scritta»''' '''Cudeschs vegls''' ===
* [[Cudesch da Psalms]]
* [[Cudesch da Schlarigna]]

'''Revistas e gasettas rumantschas'''

* [[Babylonia (Zeitschrift)]]
* [[Casa Paterna/La Pùnt]]
* [[Engadiner Wochenzeitung]]
* [[Gasetta Romontscha]]
* [[Nossa Baselgia]]
* [[Novitats]]
* [[Pöschtli]]
* [[Rhiiblat|Rhiiblatt]]

== Litteratura e funtaunas per Artitgels «500 onns lingua scritta» ==

* [https://chasaeditura.ch/auturs/ Chasa edittura rumatnscha]
* [https://www.rtr.ch/play/tv/detail/dis-da-litteratura?id=14112eb9-e609-463f-8150-78c1f76d650c RTR: Dis da litteratur]
* Dissertaziun da Laura Decurtins
* [https://www.e-lir.ch Lexicon istoric retic (LIR)]
* [https://www.e-periodica.ch/ e-periodica.ch]
* [https://www.e-periodica.ch/digbib/volumes?UID=ann-001 Annalas da la Societed Retorumantscha]

== '''III. Projects da Vichipedia (mundial) per la visibilitad da dunnas en il mund digital''' ==
[[Datoteca:CH-NB Archive Rudolf Zinggeler EAD-ZING-13773.tif|miniatura|Dunnas da Curaglia. Fotografia da: Rudolf Zinggeler. (Biblioteca Naziunela Svizra). ]]

=== '''Laschar vesair la vart svanida da l’istoriografia.''' '''Il passà ha bleras vistas – masculinas sco femininas''' ===
'''Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital'''

Durant tschientaners n'eran las prestaziuns da las dunnas betg documentadas e appreziadas, uschia che dunnas èn fitg main preschentas en il mund digital ed er sin la Wikipedia.Il mund da la scienza digitala na duai betg mantegnair las inegualitads dal passà, mabain descriver la diversitad da nossa societad. Quella sa spievla en il mund digital e cun quel er sias inegualitads dal passà.Tras agens projects vul la Wikipedia midar questa situaziun torta cun Editathons ed inscunters per elavurar biografias da dunnas. Projects sco quests gidan a serrar questa rusna istorica. Las dunnas ch'eran speras da pli baud, duain puspè survegnir ina vista e daventar visiblas.

'''Decleraziun da la scienza sur da quai:'''

* '''Tradiziuns istoricas:''' Tradiziunalmain rimnavan ils archivs dal stadi surtut documents da politica, administraziun, militar ed economia. Quai èn tut champs, nua che umens d’ eran activs. Las prestaziuns da dunnas en la vita sociala, culturala e famigliara n'èn betg vegnidas documentadas uffizialmain e pli darar.

* '''Funtaunas zuppadas:''' documents davart dunnas existan per part bain, ma èn grevs da chattar. Savens vegnivan per exempel ils relaschs da dunnas archivads sut il num da lur consorts u parents masculins.

* '''Criteris da relevanza da Vichipedia:''' Per biografias independentas dovri funtaunas independentas suffizientas.

Betg tut las dunnas èn svanidas ord l’istografia, tschertas èn numnadamain zuppadas en ils archivs. Cunzunt la collavuraziun tranter vichipedianas e vichipedians cun bibliotecas, archivs ed instituziuns da perscrutaziun istorica po chaschunar bler per gist la preschientscha da las dunnas.

'''Projects da Vichipedia e Wikimedia'''

I dat numerus projects da Vichipedia ed era da Wikimedia enturn il mund che intervegnan per elavurar biografias da dunnas e lur preschientscha en il mund digital. La Vichipedia sa vesa confruntada cun la suandanta situaziun: Tge documents istorics èn gia vegnids publitgads, tgenins pon ins chattar e tgenins mancan anc sco funtaunas per l'enciclopedia che dovra els per publitgar biografias?

Archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas fan ina lavur da valur cun lur rimnadas e publicaziuns da documents che transmettan infurmaziuns or da la vita e las activitads da dunnas dal passà. Quai è ina basa preziusa per artitgels da Vichipedia, che po cun biografias curreger l'invisibladad en il mund digital.

=== Biografias per dunnas en la Rumantscha ===
Er en il Grischun e la Rumantschia sa chatta questa lavur da valur dad archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas, perquai che’l project da la Vichipedia pudess er sa sviluppar sco in dals temas da la Rumantschia en collavuraziun cun archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns, bibliotecas ed auter pli. Uschia pudess ins sviluppar quest project sco in dals projects da la Vichipedia Rumantscha. Per quels ch'èn interessads dettia er la pussaivladad da prender part ad inscunters naziunals ed internaziunals davart il tema.

'''Plattafurmas cun funtaunas dal Grischun e da la Rumantscha sco exempel:'''

* Fundaziun, Chesa Planta, Samedan: Dunnas, Program da cultura 2021.
* Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden)
* Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna.
* Claustra San Jon Müstair

'''Descripziun curta dals exempels indumbrabels'''

'''Fundaziun, Chesa Planta:''' È vegnida fundada l'onn 1943 da las quatter descendentas da la famiglia de Planta Elisabeth von Planta, Marie von Planta, Nina von Gugelberg von Planta ed Anne Elisabeth Vischer von Planta. La finamira da la fundaziun: conservar la biblioteca rumantscha e da mantegnair e promover la lingua e cultura rumantscha. L’an 2021 stevan Dunnas en il center dal program da cultura da la chasa.

'''Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden):''' Ina fundaziun d'utilitad publica ch'è vegnida fundada l'onn 1997. Da quel temp mancavan documentaziuns davart la vita da dunnas en ils archivs istorics ed er lur nums na chattav'ins strusch en ils cudeschs istorics e lexicons. Dapi l'onn 1997 rimna l'Archiv cultural da dunnas dal Grischun documents scrits, ma er purtrets e portatuns da persunas privatas: diaris, fotografias, chartas, autras actas, documents da dunnas activas (schurnalistas, architectas, dunnas d'affars, politicras etc.), documents d'uniuns, archivs d'associaziuns, archivs da partidas ed organisaziuns politicas sco er archivs d'interpresas e da fotografias. Tranter ils onns 2003 fin 2006 ha l’Archiv cultural da dunnas dal Grischun edì quatter toms cun var 1600 paginas davart il tema «Fraubünden» (Dunnas grischunas): «FrauenRecht» – «FrauenKörper» – «Frauenarbeit» – «fremdeFrau».

'''Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna:''' El sa deditgescha er a l'elavuraziun da l'istorgia feministica. Era qua cumparan publicaziuns davart il tema sco per exempel il cudesch da Laura Decurtins: Starke Stimmen - Frauen in der Bündner Musikkultur. La publicaziun tematisescha l'invisibladad da dunnas en il mund da la musica dal Grischun, che sa preschenta sco sche mo umens avessan fatg sulettas istorgia da musica. Laura Decurtins è s'occupada cun la dumonda quant fitg che la cultura da musica en il Grischun era propi fatga senza dunnas. Cun las respostas a sias dumondas è vegnida reconstruida l'existenza da dunnas ch'èn s'engaschadas culturalmain en l'istorgia da musica dal Grischun.

'''Claustra San Jon Müstair:''' è vegnida fundada tenor ina legenda l'onn 775 da Carl il Grond. Enturn l’an 1200 èsi daventà ina claustra da dunnas e dapi lura èn dunnas sco abadessas e priuras s'occupadas dal convent e scrit istorgia.

=== Legendas ===
Biografias scuvertas da dunnas chatt'ins mintgatant er en las legendas. Sco p.ex.

* strias
* Legenda «Dunna da la claustra, Agnes» – 1210 Miracul da la Hostia dal Sontg Sang: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1210-wunder-der-heilig-blut-hostie Pagina da web claustra Son Jon Müstair].

=== Propostas ===

* [[DUNNA Preis]]
* [[Anna de Planta]] (1858–1934)
* [[Chatrina C. Sartea]] (Emprima mesadas dal 19avel tschientaner), Scirptura rumantscha, da l'Engiadina Bassa (Vallader).
* [[Lina Luin]] (1875–1943), da Schlarigna (Puter).
* [[Anna Wilhelmina Theobald]]
* [[Angelika de Planta]] (1478–1509), Abadissa
* [[Strias]]: (ina figura marginala «centrala»)

== Funtaunas per biografias da dunnas ==

* [https://www.akademikerinnen.ch/sektionen/graubuenden/projekte/dunna-preis DUNNA Preis]
* Anna de Planta: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/042432/2010-02-15/ Historisches Lexikon Schweiz] (HLS), ma eir:  [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=bmb-001%3A1935%3A0%3A%3A335 e-periodica]
* Chatrina C. Sartea: 
* Anna Wilhemina Theobold: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2013:126::93 Annalas, Tom 126]
* Angelika de Planta: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1499-die-calvenschlacht Pagina web claustra San Jon Müstair]
* Strias: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2011:124::193 Annalas, Tom 124]</text>
      <sha1>qmrmcx6ixvj5dnufkq9dxdvzqm1raa4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174809</id>
      <parentid>174806</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T14:05:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* III. Projects da Vichipedia (mundial) per la visibilitad da dunnas en il mund digital */</comment>
      <origin>174809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14887" sha1="lckmw7lb7ec4fg00jpk59ankjyzw617" xml:space="preserve">La lingua e cultura rumantscha porscha ina gronda varietad d’interessants temas per scriver latiers artitgels da Vichipedia. Il scriver d’artitgels serva dentant er per la cultivaziun ed il svilup da la lingua scritta.

Sin questa pagina chattais vus ina collecziun da propostas da trais projects. Questas servan sco inspiraziun e londeror pon vegnir scrittas gruppas d’ artitgels da Vichipedia, che collian ad in tema superiur. Las propostas èn vegnidas creadas sco punct da partenza '''per il lavuratori da Vichipedia al ''digidi'' ils 24 d'october 2026'''.

== '''I. Project: Artitgels davart la digitalisaziun en la Rumauntscha''' ==
[[Datoteca:DEC-Gigaswitch-FDDI.jpg|miniatura|DEC-Gigaswitch-FDDI]]
A chaschun dal digidi dals 24 d'october 2026 vuless la Vichipedia Rumantscha lantschar in nov project che sa deditgescha a scriver artitgels enturn la digitalisaziun en la Rumantscha.

'''Propostas:'''

* ''[[digidi]]''

* Age of Empires: Computerspiel, bei dem ein Teil der Schweizer Armee in diesem militärischen Taktikspiel Rätoromanisch sprechen soll. 

* Prototyp eines Computerprogramms, das alle fünf Idiome sowie Rumantsch Grischun sprechen kann.

* Chatbots «idiomVoice»: finale Version, mit dem das Idiom Sursilvan erlernt werden kann. 

* «[[ALAS]]» – il nouv sistem da translaziun

* [[Pledari Grond]]

* Programm da correctura

* [[Atlas dal Grischun Rumantsch]]

* Projects per scolars da WIkimedia: Ils project vegnan aunc testaus, perquei san ins aunc buca scriver in artechel sil termin dad oz (digidi 2026).

== '''II. Project: 500 onns lingua scritta rumantscha – Giubileum 2027''' ==
[[Datoteca:Kloster Disentis Romanische Bibliothek - sehr alte Bücher 741000.jpg|miniatura|Biblioteca Rumantscha (Biblioteca claustrala Mustèr).]]
L’an 1527 aveva Gian Travers da Zuoz scrit la chanzun «Chianzun dalla guerra dal Chaste da Müs». Sia ovra vala sco ina da las emprimas perditgas litteraras da la lingua scritta rumantscha.

Uschia marchescha l’an 2027 il giubileum, numnà «500 onns lingua scritta rumantscha», che’d è er daventà in project per la Vichipedia Rumantscha.

=== '''Gruppa da lavur ''digidi'' 2026: Collavuraziun al project da «500 onns lingua scritta rumantscha»''' ===
Vi dal project per il giubileum «500 onns lingua scritta rumantscha» pos er ti collavurar:

* Scriver novs artitgels
* Translatar artitgels
* Fabritgar ora e concurrenzar artitgels davart il tema
* Far glistas sco p.ex. «gasettas rumantschas»
* Realisar atgnas ideas
* Fotografar per Wikimedia Commons

=== Propostas ===

=== '''1. Scriver biografias davart persunas undradas cun il «Premi grischun da litteratura»''' ===
Mintga onn vegn surdà il Premi grischun da litteratura. I mancan dentant anc bleras biografias sin la Vichipedia Rumantscha davart ils premiads e las premiadas. Ti pos contribuir al project «500 onns lingua scritta rumantscha» cun elavurar las biografias che mancan. 

* Ina glista da las persunas undradas chattas ti en l'artitgel da la Wikipedia «[[Premi grischun da litteratura]]».
* I dat era ina glista da scripturs e scripturas rumantschas: [[Lista da scriptur:as rumantschs]].

'''Funtaunas per las biografias:''' Questas chattas ti en l'internet: p.ex. chasa editura, sin paginas-web d’organisaturs da cultura, artitgels da gasetta, nua ch’d è vegnì rapportà insatge dals premiads. Ma er en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtauna per artitgels».

=== '''2. Artitgels davart chanzuns, poesias e texts''' ===
I dat chanzuns veglias, popularas ed enconuschentas, sco p.ex. «Adieu a l’Engiadina», ina da las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch. In'autra chanzun veglia ed enconuschenta che tutga er tar las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch è:

* [[A Trun sut igl ischi]]

'''Funtauna:''' Ina funtauna interessanta per l’artitgel «A Trun sut igl ischi» chattas ti en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtaunas» en la dissertaziun da Laura Decurtins ''Chanti rumantsch!'' sin las paginas: 162–163 e 166–167).

=== '''Citar texts''' ===
'''Resguardar il dretg da l'autur:''' En l'artitgel da la chanzun da cor viril «Adieu a l’Engiadina» cumpara il text da la chanzun. Il dretg d'autur scada 70 onns suenter il di da la mort da l'autur. En cas da la chanzun «Adieu a l’Engiadina» è il dretg d’autur scadì.

'''Instrucziun per inserir il citat:'''

* Tscherna empè da «Modifitgar» la funcziun «Modifitgar il code»
* Scriva l'entschatta dal code: {{Citat|’’’Titel da la chanzun&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
* Lingia vida
* Scriva en l'emprima lingia da la chanzun, metter en in spazi vid, suenter il code:
* Scriva la proxima lingia, metta en in spazi vid e puspè il code: &lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;
* A la fin: ina lingia vida
* Inseri il code: |
* Scriver il num da l’autur:a
* &lt;nowiki&gt;Per finir il code: }}&lt;/nowiki&gt;

'''Instrucziun per Citat cursiv:''' Sche ti vul avair il citat cursiv, stos ti tar mintga lingia anc metter en il suandant code a l'entschatta ed a la fin: ’’

'''Exempel concret'''

'''&lt;nowiki&gt;{{Citat|&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''O nà, o madinà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki/&gt;''''&lt;nowiki/&gt;'ch'eu non at he smanchà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''meis char comün natal …

'''|'''Andrea Bezzola'''&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;'''

=== '''3. Artitgels ch'i dat gia en la Wikipedia Tudestga''' ===
Sche ti chattas buns artitgels en autras linguas davart in tema che t'interessa, pos ti er far ina translaziun en rumantsch. Mintgatant èn ils artitgels d'autras linguas però er interessants pervi da las funtaunas, ch'èn nizzaivlas per scriver in agen artitgel davart il tema.

'''Translaziuns en general'''

Las translaziuns vegnan fatgas cun in utensil da la Wikipedia, in tool, nua che duas colonnas da text sa chattan dasper – en la colonna sanestra cumpara il text original ed en la colonna dretga sa scriva la translaziun. I sa tracta d'ina procedura correcta tenor il dretg d'autur. N'emblida betg d'era translatar las funtaunas da l’artitgel.

'''Instrucziun:'''

* Selecziunar l'artitgel da la lingua originala
* Selecziunar cun in clic «Sprachen» (survart a dretga sur l'artitgel)
* Selecziunar cun in clic il link «+ Translate this page»
* Examinar las linguas: tudestg - rumantsch
* Selecziunar cun in clic «Start Übersetzung»

=== '''Propostas per translaziuns (u per scriver da nov) davart il tema «500 onns lingua scritta»''' '''Cudeschs vegls''' ===
* [[Cudesch da Psalms]]
* [[Cudesch da Schlarigna]]

'''Revistas e gasettas rumantschas'''

* [[Babylonia (Zeitschrift)]]
* [[Casa Paterna/La Pùnt]]
* [[Engadiner Wochenzeitung]]
* [[Gasetta Romontscha]]
* [[Nossa Baselgia]]
* [[Novitats]]
* [[Pöschtli]]
* [[Rhiiblat|Rhiiblatt]]

== Litteratura e funtaunas per Artitgels «500 onns lingua scritta» ==

* [https://chasaeditura.ch/auturs/ Chasa edittura rumatnscha]
* [https://www.rtr.ch/play/tv/detail/dis-da-litteratura?id=14112eb9-e609-463f-8150-78c1f76d650c RTR: Dis da litteratur]
* Dissertaziun da Laura Decurtins
* [https://www.e-lir.ch Lexicon istoric retic (LIR)]
* [https://www.e-periodica.ch/ e-periodica.ch]
* [https://www.e-periodica.ch/digbib/volumes?UID=ann-001 Annalas da la Societed Retorumantscha]

== '''III. Projects da Vichipedia (international) per la visibilitad da dunnas en il mund digital''' ==
[[Datoteca:CH-NB Archive Rudolf Zinggeler EAD-ZING-13773.tif|miniatura|Dunnas da Curaglia. Fotografia da: Rudolf Zinggeler. (Biblioteca Naziunela Svizra). ]]

=== '''Laschar vesair la vart svanida da l’istoriografia.''' '''Il passà ha bleras vistas – masculinas sco femininas''' ===
'''Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital'''

Durant tschientaners n'eran las prestaziuns da las dunnas betg documentadas e appreziadas, uschia che dunnas èn fitg main preschentas en il mund digital ed er sin la Wikipedia.Il mund da la scienza digitala na duai betg mantegnair las inegualitads dal passà, mabain descriver la diversitad da nossa societad. Quella sa spievla en il mund digital e cun quel er sias inegualitads dal passà.Tras agens projects vul la Wikipedia midar questa situaziun torta cun Editathons ed inscunters per elavurar biografias da dunnas. Projects sco quests gidan a serrar questa rusna istorica. Las dunnas ch'eran speras da pli baud, duain puspè survegnir ina vista e daventar visiblas.

'''Decleraziun da la scienza sur da quai:'''

* '''Tradiziuns istoricas:''' Tradiziunalmain rimnavan ils archivs dal stadi surtut documents da politica, administraziun, militar ed economia. Quai èn tut champs, nua che umens d’ eran activs. Las prestaziuns da dunnas en la vita sociala, culturala e famigliara n'èn betg vegnidas documentadas uffizialmain e pli darar.

* '''Funtaunas zuppadas:''' documents davart dunnas existan per part bain, ma èn grevs da chattar. Savens vegnivan per exempel ils relaschs da dunnas archivads sut il num da lur consorts u parents masculins.

* '''Criteris da relevanza da Vichipedia:''' Per biografias independentas dovri funtaunas independentas suffizientas.

Betg tut las dunnas èn svanidas ord l’istografia, tschertas èn numnadamain zuppadas en ils archivs. Cunzunt la collavuraziun tranter vichipedianas e vichipedians cun bibliotecas, archivs ed instituziuns da perscrutaziun istorica po chaschunar bler per gist la preschientscha da las dunnas.

'''Projects da Vichipedia e Wikimedia'''

I dat numerus projects da Vichipedia ed era da Wikimedia enturn il mund che intervegnan per elavurar biografias da dunnas e lur preschientscha en il mund digital. La Vichipedia sa vesa confruntada cun la suandanta situaziun: Tge documents istorics èn gia vegnids publitgads, tgenins pon ins chattar e tgenins mancan anc sco funtaunas per l'enciclopedia che dovra els per publitgar biografias?

Archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas fan ina lavur da valur cun lur rimnadas e publicaziuns da documents che transmettan infurmaziuns or da la vita e las activitads da dunnas dal passà. Quai è ina basa preziusa per artitgels da Vichipedia, che po cun biografias curreger l'invisibladad en il mund digital.

=== Biografias per dunnas en la Rumantscha ===
Er en il Grischun e la Rumantschia sa chatta questa lavur da valur dad archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas, perquai che’l project da la Vichipedia pudess er sa sviluppar sco in dals temas da la Rumantschia en collavuraziun cun archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns, bibliotecas ed auter pli. Uschia pudess ins sviluppar quest project sco in dals projects da la Vichipedia Rumantscha. Per quels ch'èn interessads dettia er la pussaivladad da prender part ad inscunters naziunals ed internaziunals davart il tema.

'''Plattafurmas cun funtaunas dal Grischun e da la Rumantscha sco exempel:'''

* Fundaziun, Chesa Planta, Samedan: Dunnas, Program da cultura 2021.
* Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden)
* Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna.
* Claustra San Jon Müstair

'''Descripziun curta dals exempels indumbrabels'''

'''Fundaziun, Chesa Planta:''' È vegnida fundada l'onn 1943 da las quatter descendentas da la famiglia de Planta Elisabeth von Planta, Marie von Planta, Nina von Gugelberg von Planta ed Anne Elisabeth Vischer von Planta. La finamira da la fundaziun: conservar la biblioteca rumantscha e da mantegnair e promover la lingua e cultura rumantscha. L’an 2021 stevan Dunnas en il center dal program da cultura da la chasa.

'''Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden):''' Ina fundaziun d'utilitad publica ch'è vegnida fundada l'onn 1997. Da quel temp mancavan documentaziuns davart la vita da dunnas en ils archivs istorics ed er lur nums na chattav'ins strusch en ils cudeschs istorics e lexicons. Dapi l'onn 1997 rimna l'Archiv cultural da dunnas dal Grischun documents scrits, ma er purtrets e portatuns da persunas privatas: diaris, fotografias, chartas, autras actas, documents da dunnas activas (schurnalistas, architectas, dunnas d'affars, politicras etc.), documents d'uniuns, archivs d'associaziuns, archivs da partidas ed organisaziuns politicas sco er archivs d'interpresas e da fotografias. Tranter ils onns 2003 fin 2006 ha l’Archiv cultural da dunnas dal Grischun edì quatter toms cun var 1600 paginas davart il tema «Fraubünden» (Dunnas grischunas): «FrauenRecht» – «FrauenKörper» – «Frauenarbeit» – «fremdeFrau».

'''Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna:''' El sa deditgescha er a l'elavuraziun da l'istorgia feministica. Era qua cumparan publicaziuns davart il tema sco per exempel il cudesch da Laura Decurtins: Starke Stimmen - Frauen in der Bündner Musikkultur. La publicaziun tematisescha l'invisibladad da dunnas en il mund da la musica dal Grischun, che sa preschenta sco sche mo umens avessan fatg sulettas istorgia da musica. Laura Decurtins è s'occupada cun la dumonda quant fitg che la cultura da musica en il Grischun era propi fatga senza dunnas. Cun las respostas a sias dumondas è vegnida reconstruida l'existenza da dunnas ch'èn s'engaschadas culturalmain en l'istorgia da musica dal Grischun.

'''Claustra San Jon Müstair:''' è vegnida fundada tenor ina legenda l'onn 775 da Carl il Grond. Enturn l’an 1200 èsi daventà ina claustra da dunnas e dapi lura èn dunnas sco abadessas e priuras s'occupadas dal convent e scrit istorgia.

=== Legendas ===
Biografias scuvertas da dunnas chatt'ins mintgatant er en las legendas. Sco p.ex.

* strias
* Legenda «Dunna da la claustra, Agnes» – 1210 Miracul da la Hostia dal Sontg Sang: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1210-wunder-der-heilig-blut-hostie Pagina da web claustra Son Jon Müstair].

=== Propostas ===

* [[DUNNA Preis]]
* [[Anna de Planta]] (1858–1934)
* [[Chatrina C. Sartea]] (Emprima mesadas dal 19avel tschientaner), Scirptura rumantscha, da l'Engiadina Bassa (Vallader).
* [[Lina Luin]] (1875–1943), da Schlarigna (Puter).
* [[Anna Wilhelmina Theobald]]
* [[Angelika de Planta]] (1478–1509), Abadissa
* [[Strias]]: (ina figura marginala «centrala»)

== Funtaunas per biografias da dunnas ==

* [https://www.akademikerinnen.ch/sektionen/graubuenden/projekte/dunna-preis DUNNA Preis]
* Anna de Planta: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/042432/2010-02-15/ Historisches Lexikon Schweiz] (HLS), ma eir:  [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=bmb-001%3A1935%3A0%3A%3A335 e-periodica]
* Chatrina C. Sartea: 
* Anna Wilhemina Theobold: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2013:126::93 Annalas, Tom 126]
* Angelika de Planta: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1499-die-calvenschlacht Pagina web claustra San Jon Müstair]
* Strias: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2011:124::193 Annalas, Tom 124]</text>
      <sha1>lckmw7lb7ec4fg00jpk59ankjyzw617</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174810</id>
      <parentid>174809</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T14:08:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Propostas */</comment>
      <origin>174810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14833" sha1="a0fmjgnfytm7tvasdrdzl33xj4ww7jp" xml:space="preserve">La lingua e cultura rumantscha porscha ina gronda varietad d’interessants temas per scriver latiers artitgels da Vichipedia. Il scriver d’artitgels serva dentant er per la cultivaziun ed il svilup da la lingua scritta.

Sin questa pagina chattais vus ina collecziun da propostas da trais projects. Questas servan sco inspiraziun e londeror pon vegnir scrittas gruppas d’ artitgels da Vichipedia, che collian ad in tema superiur. Las propostas èn vegnidas creadas sco punct da partenza '''per il lavuratori da Vichipedia al ''digidi'' ils 24 d'october 2026'''.

== '''I. Project: Artitgels davart la digitalisaziun en la Rumauntscha''' ==
[[Datoteca:DEC-Gigaswitch-FDDI.jpg|miniatura|DEC-Gigaswitch-FDDI]]
A chaschun dal digidi dals 24 d'october 2026 vuless la Vichipedia Rumantscha lantschar in nov project che sa deditgescha a scriver artitgels enturn la digitalisaziun en la Rumantscha.

'''Propostas:'''

* ''[[digidi]]''

* Age of Empires: Computerspiel, bei dem ein Teil der Schweizer Armee in diesem militärischen Taktikspiel Rätoromanisch sprechen soll. 

* Prototyp eines Computerprogramms, das alle fünf Idiome sowie Rumantsch Grischun sprechen kann.

* Chatbots «idiomVoice»: finale Version, mit dem das Idiom Sursilvan erlernt werden kann. 

* «[[ALAS]]» – il nouv sistem da translaziun

* [[Pledari Grond]]

* Programm da correctura

* [[Atlas dal Grischun Rumantsch]]

* Projects per scolars da WIkimedia: Ils project vegnan aunc testaus, perquei san ins aunc buca scriver in artechel sil termin dad oz (digidi 2026).

== '''II. Project: 500 onns lingua scritta rumantscha – Giubileum 2027''' ==
[[Datoteca:Kloster Disentis Romanische Bibliothek - sehr alte Bücher 741000.jpg|miniatura|Biblioteca Rumantscha (Biblioteca claustrala Mustèr).]]
L’an 1527 aveva Gian Travers da Zuoz scrit la chanzun «Chianzun dalla guerra dal Chaste da Müs». Sia ovra vala sco ina da las emprimas perditgas litteraras da la lingua scritta rumantscha.

Uschia marchescha l’an 2027 il giubileum, numnà «500 onns lingua scritta rumantscha», che’d è er daventà in project per la Vichipedia Rumantscha.

=== '''Gruppa da lavur ''digidi'' 2026: Collavuraziun al project da «500 onns lingua scritta rumantscha»''' ===
Vi dal project per il giubileum «500 onns lingua scritta rumantscha» pos er ti collavurar:

* Scriver novs artitgels
* Translatar artitgels
* Fabritgar ora e concurrenzar artitgels davart il tema
* Far glistas sco p.ex. «gasettas rumantschas»
* Realisar atgnas ideas
* Fotografar per Wikimedia Commons

=== Propostas ===

=== '''1. Scriver biografias davart persunas undradas cun il «Premi grischun da litteratura»''' ===
Mintga onn vegn surdà il Premi grischun da litteratura. I mancan dentant anc bleras biografias sin la Vichipedia Rumantscha davart ils premiads e las premiadas. Ti pos contribuir al project «500 onns lingua scritta rumantscha» cun elavurar las biografias che mancan. 

* Ina glista da las persunas undradas chattas ti en l'artitgel da la Wikipedia «[[Premi grischun da litteratura]]».
* I dat era ina glista da scripturs e scripturas rumantschas: [[Lista da scriptur:as rumantschs]].

'''Funtaunas per las biografias:''' Questas chattas ti en l'internet: p.ex. chasa editura, sin paginas-web d’organisaturs da cultura, artitgels da gasetta, nua ch’d è vegnì rapportà insatge dals premiads. Ma er en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtauna per artitgels».

=== '''2. Artitgels davart chanzuns, poesias e texts''' ===
I dat chanzuns veglias, popularas ed enconuschentas, sco p.ex. «Adieu a l’Engiadina», ina da las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch. In'autra chanzun veglia ed enconuschenta che tutga er tar las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch è:

* [[A Trun sut igl ischi]]

'''Funtauna:''' Ina funtauna interessanta per l’artitgel «A Trun sut igl ischi» chattas ti en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtaunas» en la dissertaziun da Laura Decurtins ''Chanti rumantsch!'' sin las paginas: 162–163 e 166–167).

=== '''Citar texts''' ===
'''Resguardar il dretg da l'autur:''' En l'artitgel da la chanzun da cor viril «Adieu a l’Engiadina» cumpara il text da la chanzun. Il dretg d'autur scada 70 onns suenter il di da la mort da l'autur. En cas da la chanzun «Adieu a l’Engiadina» è il dretg d’autur scadì.

'''Instrucziun per inserir il citat:'''

* Tscherna empè da «Modifitgar» la funcziun «Modifitgar il code»
* Scriva l'entschatta dal code: {{Citat|’’’Titel da la chanzun&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
* Lingia vida
* Scriva en l'emprima lingia da la chanzun, metter en in spazi vid, suenter il code:
* Scriva la proxima lingia, metta en in spazi vid e puspè il code: &lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;
* A la fin: ina lingia vida
* Inseri il code: |
* Scriver il num da l’autur:a
* &lt;nowiki&gt;Per finir il code: }}&lt;/nowiki&gt;

'''Instrucziun per Citat cursiv:''' Sche ti vul avair il citat cursiv, stos ti tar mintga lingia anc metter en il suandant code a l'entschatta ed a la fin: ’’

'''Exempel concret'''

'''&lt;nowiki&gt;{{Citat|&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''O nà, o madinà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki/&gt;''''&lt;nowiki/&gt;'ch'eu non at he smanchà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''meis char comün natal …

'''|'''Andrea Bezzola'''&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;'''

=== '''3. Artitgels ch'i dat gia en la Wikipedia Tudestga''' ===
Sche ti chattas buns artitgels en autras linguas davart in tema che t'interessa, pos ti er far ina translaziun en rumantsch. Mintgatant èn ils artitgels d'autras linguas però er interessants pervi da las funtaunas, ch'èn nizzaivlas per scriver in agen artitgel davart il tema.

'''Translaziuns en general'''

Las translaziuns vegnan fatgas cun in utensil da la Wikipedia, in tool, nua che duas colonnas da text sa chattan dasper – en la colonna sanestra cumpara il text original ed en la colonna dretga sa scriva la translaziun. I sa tracta d'ina procedura correcta tenor il dretg d'autur. N'emblida betg d'era translatar las funtaunas da l’artitgel.

'''Instrucziun:'''

* Selecziunar l'artitgel da la lingua originala
* Selecziunar cun in clic «Sprachen» (survart a dretga sur l'artitgel)
* Selecziunar cun in clic il link «+ Translate this page»
* Examinar las linguas: tudestg - rumantsch
* Selecziunar cun in clic «Start Übersetzung»

=== '''Propostas per translaziuns (u per scriver da nov) davart il tema «500 onns lingua scritta»''' '''Cudeschs vegls''' ===
* [[Cudesch da Psalms]]
* [[Cudesch da Schlarigna]]

'''Revistas e gasettas rumantschas'''

* [[Babylonia (Zeitschrift)]]
* [[Casa Paterna/La Pùnt]]
* [[Engadiner Wochenzeitung]]
* [[Gasetta Romontscha]]
* [[Nossa Baselgia]]
* [[Novitats]]
* [[Pöschtli]]
* [[Rhiiblat|Rhiiblatt]]

== Litteratura e funtaunas per Artitgels «500 onns lingua scritta» ==

* [https://chasaeditura.ch/auturs/ Chasa edittura rumatnscha]
* [https://www.rtr.ch/play/tv/detail/dis-da-litteratura?id=14112eb9-e609-463f-8150-78c1f76d650c RTR: Dis da litteratur]
* Dissertaziun da Laura Decurtins
* [https://www.e-lir.ch Lexicon istoric retic (LIR)]
* [https://www.e-periodica.ch/ e-periodica.ch]
* [https://www.e-periodica.ch/digbib/volumes?UID=ann-001 Annalas da la Societed Retorumantscha]

== '''III. Projects da Vichipedia (international) per la visibilitad da dunnas en il mund digital''' ==
[[Datoteca:CH-NB Archive Rudolf Zinggeler EAD-ZING-13773.tif|miniatura|Dunnas da Curaglia. Fotografia da: Rudolf Zinggeler. (Biblioteca Naziunela Svizra). ]]

=== '''Laschar vesair la vart svanida da l’istoriografia.''' '''Il passà ha bleras vistas – masculinas sco femininas''' ===
'''Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital'''

Durant tschientaners n'eran las prestaziuns da las dunnas betg documentadas e appreziadas, uschia che dunnas èn fitg main preschentas en il mund digital ed er sin la Wikipedia.Il mund da la scienza digitala na duai betg mantegnair las inegualitads dal passà, mabain descriver la diversitad da nossa societad. Quella sa spievla en il mund digital e cun quel er sias inegualitads dal passà.Tras agens projects vul la Wikipedia midar questa situaziun torta cun Editathons ed inscunters per elavurar biografias da dunnas. Projects sco quests gidan a serrar questa rusna istorica. Las dunnas ch'eran speras da pli baud, duain puspè survegnir ina vista e daventar visiblas.

'''Decleraziun da la scienza sur da quai:'''

* '''Tradiziuns istoricas:''' Tradiziunalmain rimnavan ils archivs dal stadi surtut documents da politica, administraziun, militar ed economia. Quai èn tut champs, nua che umens d’ eran activs. Las prestaziuns da dunnas en la vita sociala, culturala e famigliara n'èn betg vegnidas documentadas uffizialmain e pli darar.

* '''Funtaunas zuppadas:''' documents davart dunnas existan per part bain, ma èn grevs da chattar. Savens vegnivan per exempel ils relaschs da dunnas archivads sut il num da lur consorts u parents masculins.

* '''Criteris da relevanza da Vichipedia:''' Per biografias independentas dovri funtaunas independentas suffizientas.

Betg tut las dunnas èn svanidas ord l’istografia, tschertas èn numnadamain zuppadas en ils archivs. Cunzunt la collavuraziun tranter vichipedianas e vichipedians cun bibliotecas, archivs ed instituziuns da perscrutaziun istorica po chaschunar bler per gist la preschientscha da las dunnas.

'''Projects da Vichipedia e Wikimedia'''

I dat numerus projects da Vichipedia ed era da Wikimedia enturn il mund che intervegnan per elavurar biografias da dunnas e lur preschientscha en il mund digital. La Vichipedia sa vesa confruntada cun la suandanta situaziun: Tge documents istorics èn gia vegnids publitgads, tgenins pon ins chattar e tgenins mancan anc sco funtaunas per l'enciclopedia che dovra els per publitgar biografias?

Archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas fan ina lavur da valur cun lur rimnadas e publicaziuns da documents che transmettan infurmaziuns or da la vita e las activitads da dunnas dal passà. Quai è ina basa preziusa per artitgels da Vichipedia, che po cun biografias curreger l'invisibladad en il mund digital.

=== Biografias per dunnas en la Rumantscha ===
Er en il Grischun e la Rumantschia sa chatta questa lavur da valur dad archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas, perquai che’l project da la Vichipedia pudess er sa sviluppar sco in dals temas da la Rumantschia en collavuraziun cun archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns, bibliotecas ed auter pli. Uschia pudess ins sviluppar quest project sco in dals projects da la Vichipedia Rumantscha. Per quels ch'èn interessads dettia er la pussaivladad da prender part ad inscunters naziunals ed internaziunals davart il tema.

'''Plattafurmas cun funtaunas dal Grischun e da la Rumantscha sco exempel:'''

* Fundaziun, Chesa Planta, Samedan: Dunnas, Program da cultura 2021.
* Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden)
* Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna.
* Claustra San Jon Müstair

'''Descripziun curta dals exempels indumbrabels'''

'''Fundaziun, Chesa Planta:''' È vegnida fundada l'onn 1943 da las quatter descendentas da la famiglia de Planta Elisabeth von Planta, Marie von Planta, Nina von Gugelberg von Planta ed Anne Elisabeth Vischer von Planta. La finamira da la fundaziun: conservar la biblioteca rumantscha e da mantegnair e promover la lingua e cultura rumantscha. L’an 2021 stevan Dunnas en il center dal program da cultura da la chasa.

'''Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden):''' Ina fundaziun d'utilitad publica ch'è vegnida fundada l'onn 1997. Da quel temp mancavan documentaziuns davart la vita da dunnas en ils archivs istorics ed er lur nums na chattav'ins strusch en ils cudeschs istorics e lexicons. Dapi l'onn 1997 rimna l'Archiv cultural da dunnas dal Grischun documents scrits, ma er purtrets e portatuns da persunas privatas: diaris, fotografias, chartas, autras actas, documents da dunnas activas (schurnalistas, architectas, dunnas d'affars, politicras etc.), documents d'uniuns, archivs d'associaziuns, archivs da partidas ed organisaziuns politicas sco er archivs d'interpresas e da fotografias. Tranter ils onns 2003 fin 2006 ha l’Archiv cultural da dunnas dal Grischun edì quatter toms cun var 1600 paginas davart il tema «Fraubünden» (Dunnas grischunas): «FrauenRecht» – «FrauenKörper» – «Frauenarbeit» – «fremdeFrau».

'''Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna:''' El sa deditgescha er a l'elavuraziun da l'istorgia feministica. Era qua cumparan publicaziuns davart il tema sco per exempel il cudesch da Laura Decurtins: Starke Stimmen - Frauen in der Bündner Musikkultur. La publicaziun tematisescha l'invisibladad da dunnas en il mund da la musica dal Grischun, che sa preschenta sco sche mo umens avessan fatg sulettas istorgia da musica. Laura Decurtins è s'occupada cun la dumonda quant fitg che la cultura da musica en il Grischun era propi fatga senza dunnas. Cun las respostas a sias dumondas è vegnida reconstruida l'existenza da dunnas ch'èn s'engaschadas culturalmain en l'istorgia da musica dal Grischun.

'''Claustra San Jon Müstair:''' è vegnida fundada tenor ina legenda l'onn 775 da Carl il Grond. Enturn l’an 1200 èsi daventà ina claustra da dunnas e dapi lura èn dunnas sco abadessas e priuras s'occupadas dal convent e scrit istorgia.

=== Legendas ===
Biografias scuvertas da dunnas chatt'ins mintgatant er en las legendas. Sco p.ex.

* strias
* Legenda «Dunna da la claustra, Agnes» – 1210 Miracul da la Hostia dal Sontg Sang: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1210-wunder-der-heilig-blut-hostie Pagina da web claustra Son Jon Müstair].

=== Propostas ===

* [[DUNNA Preis]]
* [[Anna de Planta]] (1858–1934)
* [[Chatrina C. Sartea]] (Emprima mesadas dal 19avel tschientaner), Scirptura rumantscha, da l'Engiadina Bassa (Vallader).
* [[Anna Wilhelmina Theobald]]
* [[Angelika de Planta]] (1478–1509), Abadissa
* [[Strias]]: (ina figura marginala «centrala»)

== Funtaunas per biografias da dunnas ==

* [https://www.akademikerinnen.ch/sektionen/graubuenden/projekte/dunna-preis DUNNA Preis]
* Anna de Planta: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/042432/2010-02-15/ Historisches Lexikon Schweiz] (HLS), ma eir:  [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=bmb-001%3A1935%3A0%3A%3A335 e-periodica]
* Chatrina C. Sartea: 
* Anna Wilhemina Theobold: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2013:126::93 Annalas, Tom 126]
* Angelika de Planta: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1499-die-calvenschlacht Pagina web claustra San Jon Müstair]
* Strias: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2011:124::193 Annalas, Tom 124]</text>
      <sha1>a0fmjgnfytm7tvasdrdzl33xj4ww7jp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174811</id>
      <parentid>174810</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T14:15:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Propostas */</comment>
      <origin>174811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15018" sha1="4trye1pq4qyujqh24ul6n3djt8xwi7f" xml:space="preserve">La lingua e cultura rumantscha porscha ina gronda varietad d’interessants temas per scriver latiers artitgels da Vichipedia. Il scriver d’artitgels serva dentant er per la cultivaziun ed il svilup da la lingua scritta.

Sin questa pagina chattais vus ina collecziun da propostas da trais projects. Questas servan sco inspiraziun e londeror pon vegnir scrittas gruppas d’ artitgels da Vichipedia, che collian ad in tema superiur. Las propostas èn vegnidas creadas sco punct da partenza '''per il lavuratori da Vichipedia al ''digidi'' ils 24 d'october 2026'''.

== '''I. Project: Artitgels davart la digitalisaziun en la Rumauntscha''' ==
[[Datoteca:DEC-Gigaswitch-FDDI.jpg|miniatura|DEC-Gigaswitch-FDDI]]
A chaschun dal digidi dals 24 d'october 2026 vuless la Vichipedia Rumantscha lantschar in nov project che sa deditgescha a scriver artitgels enturn la digitalisaziun en la Rumantscha.

'''Propostas:'''

* ''[[digidi]]''

* Age of Empires: Computerspiel, bei dem ein Teil der Schweizer Armee in diesem militärischen Taktikspiel Rätoromanisch sprechen soll. 

* Prototyp eines Computerprogramms, das alle fünf Idiome sowie Rumantsch Grischun sprechen kann.

* Chatbots «idiomVoice»: finale Version, mit dem das Idiom Sursilvan erlernt werden kann. 

* «[[ALAS]]» – il nouv sistem da translaziun

* [[Pledari Grond]]

* Programm da correctura

* [[Atlas dal Grischun Rumantsch]]

* Projects per scolars da WIkimedia: Ils project vegnan aunc testaus, perquei san ins aunc buca scriver in artechel sil termin dad oz (digidi 2026).

== '''II. Project: 500 onns lingua scritta rumantscha – Giubileum 2027''' ==
[[Datoteca:Kloster Disentis Romanische Bibliothek - sehr alte Bücher 741000.jpg|miniatura|Biblioteca Rumantscha (Biblioteca claustrala Mustèr).]]
L’an 1527 aveva Gian Travers da Zuoz scrit la chanzun «Chianzun dalla guerra dal Chaste da Müs». Sia ovra vala sco ina da las emprimas perditgas litteraras da la lingua scritta rumantscha.

Uschia marchescha l’an 2027 il giubileum, numnà «500 onns lingua scritta rumantscha», che’d è er daventà in project per la Vichipedia Rumantscha.

=== '''Gruppa da lavur ''digidi'' 2026: Collavuraziun al project da «500 onns lingua scritta rumantscha»''' ===
Vi dal project per il giubileum «500 onns lingua scritta rumantscha» pos er ti collavurar:

* Scriver novs artitgels
* Translatar artitgels
* Fabritgar ora e concurrenzar artitgels davart il tema
* Far glistas sco p.ex. «gasettas rumantschas»
* Realisar atgnas ideas
* Fotografar per Wikimedia Commons

=== Propostas ===

=== '''1. Scriver biografias davart persunas undradas cun il «Premi grischun da litteratura»''' ===
Mintga onn vegn surdà il Premi grischun da litteratura. I mancan dentant anc bleras biografias sin la Vichipedia Rumantscha davart ils premiads e las premiadas. Ti pos contribuir al project «500 onns lingua scritta rumantscha» cun elavurar las biografias che mancan. 

* Ina glista da las persunas undradas chattas ti en l'artitgel da la Wikipedia «[[Premi grischun da litteratura]]».
* I dat era ina glista da scripturs e scripturas rumantschas: [[Lista da scriptur:as rumantschs]].

'''Funtaunas per las biografias:''' Questas chattas ti en l'internet: p.ex. chasa editura, sin paginas-web d’organisaturs da cultura, artitgels da gasetta, nua ch’d è vegnì rapportà insatge dals premiads. Ma er en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtauna per artitgels».

=== '''2. Artitgels davart chanzuns, poesias e texts''' ===
I dat chanzuns veglias, popularas ed enconuschentas, sco p.ex. «Adieu a l’Engiadina», ina da las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch. In'autra chanzun veglia ed enconuschenta che tutga er tar las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch è:

* [[A Trun sut igl ischi]]

'''Funtauna:''' Ina funtauna interessanta per l’artitgel «A Trun sut igl ischi» chattas ti en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtaunas» en la dissertaziun da Laura Decurtins ''Chanti rumantsch!'' sin las paginas: 162–163 e 166–167).

=== '''Citar texts''' ===
'''Resguardar il dretg da l'autur:''' En l'artitgel da la chanzun da cor viril «Adieu a l’Engiadina» cumpara il text da la chanzun. Il dretg d'autur scada 70 onns suenter il di da la mort da l'autur. En cas da la chanzun «Adieu a l’Engiadina» è il dretg d’autur scadì.

'''Instrucziun per inserir il citat:'''

* Tscherna empè da «Modifitgar» la funcziun «Modifitgar il code»
* Scriva l'entschatta dal code: {{Citat|’’’Titel da la chanzun&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
* Lingia vida
* Scriva en l'emprima lingia da la chanzun, metter en in spazi vid, suenter il code:
* Scriva la proxima lingia, metta en in spazi vid e puspè il code: &lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;
* A la fin: ina lingia vida
* Inseri il code: |
* Scriver il num da l’autur:a
* &lt;nowiki&gt;Per finir il code: }}&lt;/nowiki&gt;

'''Instrucziun per Citat cursiv:''' Sche ti vul avair il citat cursiv, stos ti tar mintga lingia anc metter en il suandant code a l'entschatta ed a la fin: ’’

'''Exempel concret'''

'''&lt;nowiki&gt;{{Citat|&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''O nà, o madinà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki/&gt;''''&lt;nowiki/&gt;'ch'eu non at he smanchà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''meis char comün natal …

'''|'''Andrea Bezzola'''&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;'''

=== '''3. Artitgels ch'i dat gia en la Wikipedia Tudestga''' ===
Sche ti chattas buns artitgels en autras linguas davart in tema che t'interessa, pos ti er far ina translaziun en rumantsch. Mintgatant èn ils artitgels d'autras linguas però er interessants pervi da las funtaunas, ch'èn nizzaivlas per scriver in agen artitgel davart il tema.

'''Translaziuns en general'''

Las translaziuns vegnan fatgas cun in utensil da la Wikipedia, in tool, nua che duas colonnas da text sa chattan dasper – en la colonna sanestra cumpara il text original ed en la colonna dretga sa scriva la translaziun. I sa tracta d'ina procedura correcta tenor il dretg d'autur. N'emblida betg d'era translatar las funtaunas da l’artitgel.

'''Instrucziun:'''

* Selecziunar l'artitgel da la lingua originala
* Selecziunar cun in clic «Sprachen» (survart a dretga sur l'artitgel)
* Selecziunar cun in clic il link «+ Translate this page»
* Examinar las linguas: tudestg - rumantsch
* Selecziunar cun in clic «Start Übersetzung»

=== '''Propostas per translaziuns (u per scriver da nov) davart il tema «500 onns lingua scritta»''' '''Cudeschs vegls''' ===
* [[Cudesch da Psalms]]
* [[Cudesch da Schlarigna]]

'''Revistas e gasettas rumantschas'''

* [[Babylonia (Zeitschrift)]]
* [[Casa Paterna/La Pùnt]]
* [[Engadiner Wochenzeitung]]
* [[Gasetta Romontscha]]
* [[Nossa Baselgia]]
* [[Novitats]]
* [[Pöschtli]]
* [[Rhiiblat|Rhiiblatt]]

== Litteratura e funtaunas per Artitgels «500 onns lingua scritta» ==

* [https://chasaeditura.ch/auturs/ Chasa edittura rumatnscha]
* [https://www.rtr.ch/play/tv/detail/dis-da-litteratura?id=14112eb9-e609-463f-8150-78c1f76d650c RTR: Dis da litteratur]
* Dissertaziun da Laura Decurtins
* [https://www.e-lir.ch Lexicon istoric retic (LIR)]
* [https://www.e-periodica.ch/ e-periodica.ch]
* [https://www.e-periodica.ch/digbib/volumes?UID=ann-001 Annalas da la Societed Retorumantscha]

== '''III. Projects da Vichipedia (international) per la visibilitad da dunnas en il mund digital''' ==
[[Datoteca:CH-NB Archive Rudolf Zinggeler EAD-ZING-13773.tif|miniatura|Dunnas da Curaglia. Fotografia da: Rudolf Zinggeler. (Biblioteca Naziunela Svizra). ]]

=== '''Laschar vesair la vart svanida da l’istoriografia.''' '''Il passà ha bleras vistas – masculinas sco femininas''' ===
'''Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital'''

Durant tschientaners n'eran las prestaziuns da las dunnas betg documentadas e appreziadas, uschia che dunnas èn fitg main preschentas en il mund digital ed er sin la Wikipedia.Il mund da la scienza digitala na duai betg mantegnair las inegualitads dal passà, mabain descriver la diversitad da nossa societad. Quella sa spievla en il mund digital e cun quel er sias inegualitads dal passà.Tras agens projects vul la Wikipedia midar questa situaziun torta cun Editathons ed inscunters per elavurar biografias da dunnas. Projects sco quests gidan a serrar questa rusna istorica. Las dunnas ch'eran speras da pli baud, duain puspè survegnir ina vista e daventar visiblas.

'''Decleraziun da la scienza sur da quai:'''

* '''Tradiziuns istoricas:''' Tradiziunalmain rimnavan ils archivs dal stadi surtut documents da politica, administraziun, militar ed economia. Quai èn tut champs, nua che umens d’ eran activs. Las prestaziuns da dunnas en la vita sociala, culturala e famigliara n'èn betg vegnidas documentadas uffizialmain e pli darar.

* '''Funtaunas zuppadas:''' documents davart dunnas existan per part bain, ma èn grevs da chattar. Savens vegnivan per exempel ils relaschs da dunnas archivads sut il num da lur consorts u parents masculins.

* '''Criteris da relevanza da Vichipedia:''' Per biografias independentas dovri funtaunas independentas suffizientas.

Betg tut las dunnas èn svanidas ord l’istografia, tschertas èn numnadamain zuppadas en ils archivs. Cunzunt la collavuraziun tranter vichipedianas e vichipedians cun bibliotecas, archivs ed instituziuns da perscrutaziun istorica po chaschunar bler per gist la preschientscha da las dunnas.

'''Projects da Vichipedia e Wikimedia'''

I dat numerus projects da Vichipedia ed era da Wikimedia enturn il mund che intervegnan per elavurar biografias da dunnas e lur preschientscha en il mund digital. La Vichipedia sa vesa confruntada cun la suandanta situaziun: Tge documents istorics èn gia vegnids publitgads, tgenins pon ins chattar e tgenins mancan anc sco funtaunas per l'enciclopedia che dovra els per publitgar biografias?

Archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas fan ina lavur da valur cun lur rimnadas e publicaziuns da documents che transmettan infurmaziuns or da la vita e las activitads da dunnas dal passà. Quai è ina basa preziusa per artitgels da Vichipedia, che po cun biografias curreger l'invisibladad en il mund digital.

=== Biografias per dunnas en la Rumantscha ===
Er en il Grischun e la Rumantschia sa chatta questa lavur da valur dad archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas, perquai che’l project da la Vichipedia pudess er sa sviluppar sco in dals temas da la Rumantschia en collavuraziun cun archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns, bibliotecas ed auter pli. Uschia pudess ins sviluppar quest project sco in dals projects da la Vichipedia Rumantscha. Per quels ch'èn interessads dettia er la pussaivladad da prender part ad inscunters naziunals ed internaziunals davart il tema.

'''Plattafurmas cun funtaunas dal Grischun e da la Rumantscha sco exempel:'''

* Fundaziun, Chesa Planta, Samedan: Dunnas, Program da cultura 2021.
* Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden)
* Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna.
* Claustra San Jon Müstair

'''Descripziun curta dals exempels indumbrabels'''

'''Fundaziun, Chesa Planta:''' È vegnida fundada l'onn 1943 da las quatter descendentas da la famiglia de Planta Elisabeth von Planta, Marie von Planta, Nina von Gugelberg von Planta ed Anne Elisabeth Vischer von Planta. La finamira da la fundaziun: conservar la biblioteca rumantscha e da mantegnair e promover la lingua e cultura rumantscha. L’an 2021 stevan Dunnas en il center dal program da cultura da la chasa.

'''Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden):''' Ina fundaziun d'utilitad publica ch'è vegnida fundada l'onn 1997. Da quel temp mancavan documentaziuns davart la vita da dunnas en ils archivs istorics ed er lur nums na chattav'ins strusch en ils cudeschs istorics e lexicons. Dapi l'onn 1997 rimna l'Archiv cultural da dunnas dal Grischun documents scrits, ma er purtrets e portatuns da persunas privatas: diaris, fotografias, chartas, autras actas, documents da dunnas activas (schurnalistas, architectas, dunnas d'affars, politicras etc.), documents d'uniuns, archivs d'associaziuns, archivs da partidas ed organisaziuns politicas sco er archivs d'interpresas e da fotografias. Tranter ils onns 2003 fin 2006 ha l’Archiv cultural da dunnas dal Grischun edì quatter toms cun var 1600 paginas davart il tema «Fraubünden» (Dunnas grischunas): «FrauenRecht» – «FrauenKörper» – «Frauenarbeit» – «fremdeFrau».

'''Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna:''' El sa deditgescha er a l'elavuraziun da l'istorgia feministica. Era qua cumparan publicaziuns davart il tema sco per exempel il cudesch da Laura Decurtins: Starke Stimmen - Frauen in der Bündner Musikkultur. La publicaziun tematisescha l'invisibladad da dunnas en il mund da la musica dal Grischun, che sa preschenta sco sche mo umens avessan fatg sulettas istorgia da musica. Laura Decurtins è s'occupada cun la dumonda quant fitg che la cultura da musica en il Grischun era propi fatga senza dunnas. Cun las respostas a sias dumondas è vegnida reconstruida l'existenza da dunnas ch'èn s'engaschadas culturalmain en l'istorgia da musica dal Grischun.

'''Claustra San Jon Müstair:''' è vegnida fundada tenor ina legenda l'onn 775 da Carl il Grond. Enturn l’an 1200 èsi daventà ina claustra da dunnas e dapi lura èn dunnas sco abadessas e priuras s'occupadas dal convent e scrit istorgia.

=== Legendas ===
Biografias scuvertas da dunnas chatt'ins mintgatant er en las legendas. Sco p.ex.

* strias
* Legenda «Dunna da la claustra, Agnes» – 1210 Miracul da la Hostia dal Sontg Sang: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1210-wunder-der-heilig-blut-hostie Pagina da web claustra Son Jon Müstair].

== Lista da dunnas dal chantun Grischun ==
Ina glista da dunnas dal chantun Grischun chattast ti sin la Vichipedia Tudestga sut il num: «Liste von Frauen aus dem Kanton Graubünden»

=== Propostas ===

* [[DUNNA Preis]]
* [[Anna de Planta]] (1858–1934)
* [[Chatrina C. Sartea]] (Emprima mesadas dal 19avel tschientaner), Scirptura rumantscha, da l'Engiadina Bassa (Vallader).
* [[Anna Wilhelmina Theobald]]
* [[Angelika de Planta]] (1478–1509), Abadissa
* [[Strias]]: (ina figura marginala «centrala»)

== Funtaunas per biografias da dunnas ==

* [https://www.akademikerinnen.ch/sektionen/graubuenden/projekte/dunna-preis DUNNA Preis]
* Anna de Planta: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/042432/2010-02-15/ Historisches Lexikon Schweiz] (HLS), ma eir:  [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=bmb-001%3A1935%3A0%3A%3A335 e-periodica]
* Chatrina C. Sartea: 
* Anna Wilhemina Theobold: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2013:126::93 Annalas, Tom 126]
* Angelika de Planta: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1499-die-calvenschlacht Pagina web claustra San Jon Müstair]
* Strias: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2011:124::193 Annalas, Tom 124]</text>
      <sha1>4trye1pq4qyujqh24ul6n3djt8xwi7f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174812</id>
      <parentid>174811</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T14:15:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Propostas */</comment>
      <origin>174812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15032" sha1="milzewwipshtuv8s2wb1udp7285b2wm" xml:space="preserve">La lingua e cultura rumantscha porscha ina gronda varietad d’interessants temas per scriver latiers artitgels da Vichipedia. Il scriver d’artitgels serva dentant er per la cultivaziun ed il svilup da la lingua scritta.

Sin questa pagina chattais vus ina collecziun da propostas da trais projects. Questas servan sco inspiraziun e londeror pon vegnir scrittas gruppas d’ artitgels da Vichipedia, che collian ad in tema superiur. Las propostas èn vegnidas creadas sco punct da partenza '''per il lavuratori da Vichipedia al ''digidi'' ils 24 d'october 2026'''.

== '''I. Project: Artitgels davart la digitalisaziun en la Rumauntscha''' ==
[[Datoteca:DEC-Gigaswitch-FDDI.jpg|miniatura|DEC-Gigaswitch-FDDI]]
A chaschun dal digidi dals 24 d'october 2026 vuless la Vichipedia Rumantscha lantschar in nov project che sa deditgescha a scriver artitgels enturn la digitalisaziun en la Rumantscha.

'''Propostas:'''

* ''[[digidi]]''

* Age of Empires: Computerspiel, bei dem ein Teil der Schweizer Armee in diesem militärischen Taktikspiel Rätoromanisch sprechen soll. 

* Prototyp eines Computerprogramms, das alle fünf Idiome sowie Rumantsch Grischun sprechen kann.

* Chatbots «idiomVoice»: finale Version, mit dem das Idiom Sursilvan erlernt werden kann. 

* «[[ALAS]]» – il nouv sistem da translaziun

* [[Pledari Grond]]

* Programm da correctura

* [[Atlas dal Grischun Rumantsch]]

* Projects per scolars da WIkimedia: Ils project vegnan aunc testaus, perquei san ins aunc buca scriver in artechel sil termin dad oz (digidi 2026).

== '''II. Project: 500 onns lingua scritta rumantscha – Giubileum 2027''' ==
[[Datoteca:Kloster Disentis Romanische Bibliothek - sehr alte Bücher 741000.jpg|miniatura|Biblioteca Rumantscha (Biblioteca claustrala Mustèr).]]
L’an 1527 aveva Gian Travers da Zuoz scrit la chanzun «Chianzun dalla guerra dal Chaste da Müs». Sia ovra vala sco ina da las emprimas perditgas litteraras da la lingua scritta rumantscha.

Uschia marchescha l’an 2027 il giubileum, numnà «500 onns lingua scritta rumantscha», che’d è er daventà in project per la Vichipedia Rumantscha.

=== '''Gruppa da lavur ''digidi'' 2026: Collavuraziun al project da «500 onns lingua scritta rumantscha»''' ===
Vi dal project per il giubileum «500 onns lingua scritta rumantscha» pos er ti collavurar:

* Scriver novs artitgels
* Translatar artitgels
* Fabritgar ora e concurrenzar artitgels davart il tema
* Far glistas sco p.ex. «gasettas rumantschas»
* Realisar atgnas ideas
* Fotografar per Wikimedia Commons

=== Propostas ===

=== '''1. Scriver biografias davart persunas undradas cun il «Premi grischun da litteratura»''' ===
Mintga onn vegn surdà il Premi grischun da litteratura. I mancan dentant anc bleras biografias sin la Vichipedia Rumantscha davart ils premiads e las premiadas. Ti pos contribuir al project «500 onns lingua scritta rumantscha» cun elavurar las biografias che mancan. 

* Ina glista da las persunas undradas chattas ti en l'artitgel da la Wikipedia «[[Premi grischun da litteratura]]».
* I dat era ina glista da scripturs e scripturas rumantschas: [[Lista da scriptur:as rumantschs]].

'''Funtaunas per las biografias:''' Questas chattas ti en l'internet: p.ex. chasa editura, sin paginas-web d’organisaturs da cultura, artitgels da gasetta, nua ch’d è vegnì rapportà insatge dals premiads. Ma er en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtauna per artitgels».

=== '''2. Artitgels davart chanzuns, poesias e texts''' ===
I dat chanzuns veglias, popularas ed enconuschentas, sco p.ex. «Adieu a l’Engiadina», ina da las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch. In'autra chanzun veglia ed enconuschenta che tutga er tar las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch è:

* [[A Trun sut igl ischi]]

'''Funtauna:''' Ina funtauna interessanta per l’artitgel «A Trun sut igl ischi» chattas ti en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtaunas» en la dissertaziun da Laura Decurtins ''Chanti rumantsch!'' sin las paginas: 162–163 e 166–167).

=== '''Citar texts''' ===
'''Resguardar il dretg da l'autur:''' En l'artitgel da la chanzun da cor viril «Adieu a l’Engiadina» cumpara il text da la chanzun. Il dretg d'autur scada 70 onns suenter il di da la mort da l'autur. En cas da la chanzun «Adieu a l’Engiadina» è il dretg d’autur scadì.

'''Instrucziun per inserir il citat:'''

* Tscherna empè da «Modifitgar» la funcziun «Modifitgar il code»
* Scriva l'entschatta dal code: {{Citat|’’’Titel da la chanzun&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
* Lingia vida
* Scriva en l'emprima lingia da la chanzun, metter en in spazi vid, suenter il code:
* Scriva la proxima lingia, metta en in spazi vid e puspè il code: &lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;
* A la fin: ina lingia vida
* Inseri il code: |
* Scriver il num da l’autur:a
* &lt;nowiki&gt;Per finir il code: }}&lt;/nowiki&gt;

'''Instrucziun per Citat cursiv:''' Sche ti vul avair il citat cursiv, stos ti tar mintga lingia anc metter en il suandant code a l'entschatta ed a la fin: ’’

'''Exempel concret'''

'''&lt;nowiki&gt;{{Citat|&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''O nà, o madinà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki/&gt;''''&lt;nowiki/&gt;'ch'eu non at he smanchà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''meis char comün natal …

'''|'''Andrea Bezzola'''&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;'''

=== '''3. Artitgels ch'i dat gia en la Wikipedia Tudestga''' ===
Sche ti chattas buns artitgels en autras linguas davart in tema che t'interessa, pos ti er far ina translaziun en rumantsch. Mintgatant èn ils artitgels d'autras linguas però er interessants pervi da las funtaunas, ch'èn nizzaivlas per scriver in agen artitgel davart il tema.

'''Translaziuns en general'''

Las translaziuns vegnan fatgas cun in utensil da la Wikipedia, in tool, nua che duas colonnas da text sa chattan dasper – en la colonna sanestra cumpara il text original ed en la colonna dretga sa scriva la translaziun. I sa tracta d'ina procedura correcta tenor il dretg d'autur. N'emblida betg d'era translatar las funtaunas da l’artitgel.

'''Instrucziun:'''

* Selecziunar l'artitgel da la lingua originala
* Selecziunar cun in clic «Sprachen» (survart a dretga sur l'artitgel)
* Selecziunar cun in clic il link «+ Translate this page»
* Examinar las linguas: tudestg - rumantsch
* Selecziunar cun in clic «Start Übersetzung»

=== '''Propostas per translaziuns (u per scriver da nov) davart il tema «500 onns lingua scritta»''' '''Cudeschs vegls''' ===
* [[Cudesch da Psalms]]
* [[Cudesch da Schlarigna]]

'''Revistas e gasettas rumantschas'''

* [[Babylonia (Zeitschrift)]]
* [[Casa Paterna/La Pùnt]]
* [[Engadiner Wochenzeitung]]
* [[Gasetta Romontscha]]
* [[Nossa Baselgia]]
* [[Novitats]]
* [[Pöschtli]]
* [[Rhiiblat|Rhiiblatt]]

== Litteratura e funtaunas per Artitgels «500 onns lingua scritta» ==

* [https://chasaeditura.ch/auturs/ Chasa edittura rumatnscha]
* [https://www.rtr.ch/play/tv/detail/dis-da-litteratura?id=14112eb9-e609-463f-8150-78c1f76d650c RTR: Dis da litteratur]
* Dissertaziun da Laura Decurtins
* [https://www.e-lir.ch Lexicon istoric retic (LIR)]
* [https://www.e-periodica.ch/ e-periodica.ch]
* [https://www.e-periodica.ch/digbib/volumes?UID=ann-001 Annalas da la Societed Retorumantscha]

== '''III. Projects da Vichipedia (international) per la visibilitad da dunnas en il mund digital''' ==
[[Datoteca:CH-NB Archive Rudolf Zinggeler EAD-ZING-13773.tif|miniatura|Dunnas da Curaglia. Fotografia da: Rudolf Zinggeler. (Biblioteca Naziunela Svizra). ]]

=== '''Laschar vesair la vart svanida da l’istoriografia.''' '''Il passà ha bleras vistas – masculinas sco femininas''' ===
'''Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital'''

Durant tschientaners n'eran las prestaziuns da las dunnas betg documentadas e appreziadas, uschia che dunnas èn fitg main preschentas en il mund digital ed er sin la Wikipedia.Il mund da la scienza digitala na duai betg mantegnair las inegualitads dal passà, mabain descriver la diversitad da nossa societad. Quella sa spievla en il mund digital e cun quel er sias inegualitads dal passà.Tras agens projects vul la Wikipedia midar questa situaziun torta cun Editathons ed inscunters per elavurar biografias da dunnas. Projects sco quests gidan a serrar questa rusna istorica. Las dunnas ch'eran speras da pli baud, duain puspè survegnir ina vista e daventar visiblas.

'''Decleraziun da la scienza sur da quai:'''

* '''Tradiziuns istoricas:''' Tradiziunalmain rimnavan ils archivs dal stadi surtut documents da politica, administraziun, militar ed economia. Quai èn tut champs, nua che umens d’ eran activs. Las prestaziuns da dunnas en la vita sociala, culturala e famigliara n'èn betg vegnidas documentadas uffizialmain e pli darar.

* '''Funtaunas zuppadas:''' documents davart dunnas existan per part bain, ma èn grevs da chattar. Savens vegnivan per exempel ils relaschs da dunnas archivads sut il num da lur consorts u parents masculins.

* '''Criteris da relevanza da Vichipedia:''' Per biografias independentas dovri funtaunas independentas suffizientas.

Betg tut las dunnas èn svanidas ord l’istografia, tschertas èn numnadamain zuppadas en ils archivs. Cunzunt la collavuraziun tranter vichipedianas e vichipedians cun bibliotecas, archivs ed instituziuns da perscrutaziun istorica po chaschunar bler per gist la preschientscha da las dunnas.

'''Projects da Vichipedia e Wikimedia'''

I dat numerus projects da Vichipedia ed era da Wikimedia enturn il mund che intervegnan per elavurar biografias da dunnas e lur preschientscha en il mund digital. La Vichipedia sa vesa confruntada cun la suandanta situaziun: Tge documents istorics èn gia vegnids publitgads, tgenins pon ins chattar e tgenins mancan anc sco funtaunas per l'enciclopedia che dovra els per publitgar biografias?

Archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas fan ina lavur da valur cun lur rimnadas e publicaziuns da documents che transmettan infurmaziuns or da la vita e las activitads da dunnas dal passà. Quai è ina basa preziusa per artitgels da Vichipedia, che po cun biografias curreger l'invisibladad en il mund digital.

=== Biografias per dunnas en la Rumantscha ===
Er en il Grischun e la Rumantschia sa chatta questa lavur da valur dad archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas, perquai che’l project da la Vichipedia pudess er sa sviluppar sco in dals temas da la Rumantschia en collavuraziun cun archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns, bibliotecas ed auter pli. Uschia pudess ins sviluppar quest project sco in dals projects da la Vichipedia Rumantscha. Per quels ch'èn interessads dettia er la pussaivladad da prender part ad inscunters naziunals ed internaziunals davart il tema.

'''Plattafurmas cun funtaunas dal Grischun e da la Rumantscha sco exempel:'''

* Fundaziun, Chesa Planta, Samedan: Dunnas, Program da cultura 2021.
* Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden)
* Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna.
* Claustra San Jon Müstair

'''Descripziun curta dals exempels indumbrabels'''

'''Fundaziun, Chesa Planta:''' È vegnida fundada l'onn 1943 da las quatter descendentas da la famiglia de Planta Elisabeth von Planta, Marie von Planta, Nina von Gugelberg von Planta ed Anne Elisabeth Vischer von Planta. La finamira da la fundaziun: conservar la biblioteca rumantscha e da mantegnair e promover la lingua e cultura rumantscha. L’an 2021 stevan Dunnas en il center dal program da cultura da la chasa.

'''Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden):''' Ina fundaziun d'utilitad publica ch'è vegnida fundada l'onn 1997. Da quel temp mancavan documentaziuns davart la vita da dunnas en ils archivs istorics ed er lur nums na chattav'ins strusch en ils cudeschs istorics e lexicons. Dapi l'onn 1997 rimna l'Archiv cultural da dunnas dal Grischun documents scrits, ma er purtrets e portatuns da persunas privatas: diaris, fotografias, chartas, autras actas, documents da dunnas activas (schurnalistas, architectas, dunnas d'affars, politicras etc.), documents d'uniuns, archivs d'associaziuns, archivs da partidas ed organisaziuns politicas sco er archivs d'interpresas e da fotografias. Tranter ils onns 2003 fin 2006 ha l’Archiv cultural da dunnas dal Grischun edì quatter toms cun var 1600 paginas davart il tema «Fraubünden» (Dunnas grischunas): «FrauenRecht» – «FrauenKörper» – «Frauenarbeit» – «fremdeFrau».

'''Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna:''' El sa deditgescha er a l'elavuraziun da l'istorgia feministica. Era qua cumparan publicaziuns davart il tema sco per exempel il cudesch da Laura Decurtins: Starke Stimmen - Frauen in der Bündner Musikkultur. La publicaziun tematisescha l'invisibladad da dunnas en il mund da la musica dal Grischun, che sa preschenta sco sche mo umens avessan fatg sulettas istorgia da musica. Laura Decurtins è s'occupada cun la dumonda quant fitg che la cultura da musica en il Grischun era propi fatga senza dunnas. Cun las respostas a sias dumondas è vegnida reconstruida l'existenza da dunnas ch'èn s'engaschadas culturalmain en l'istorgia da musica dal Grischun.

'''Claustra San Jon Müstair:''' è vegnida fundada tenor ina legenda l'onn 775 da Carl il Grond. Enturn l’an 1200 èsi daventà ina claustra da dunnas e dapi lura èn dunnas sco abadessas e priuras s'occupadas dal convent e scrit istorgia.

=== Legendas ===
Biografias scuvertas da dunnas chatt'ins mintgatant er en las legendas. Sco p.ex.

* strias
* Legenda «Dunna da la claustra, Agnes» – 1210 Miracul da la Hostia dal Sontg Sang: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1210-wunder-der-heilig-blut-hostie Pagina da web claustra Son Jon Müstair].

== Lista da dunnas dal chantun Grischun ==
Ina glista da dunnas dal chantun Grischun chattast ti sin la Vichipedia Tudestga sut il num: «Liste von Frauen aus dem Kanton Graubünden»

=== Propostas per artichels ===

* [[DUNNA Preis]]
* [[Anna de Planta]] (1858–1934)
* [[Chatrina C. Sartea]] (Emprima mesadas dal 19avel tschientaner), Scirptura rumantscha, da l'Engiadina Bassa (Vallader).
* [[Anna Wilhelmina Theobald]]
* [[Angelika de Planta]] (1478–1509), Abadissa
* [[Strias]]: (ina figura marginala «centrala»)

== Funtaunas per biografias da dunnas ==

* [https://www.akademikerinnen.ch/sektionen/graubuenden/projekte/dunna-preis DUNNA Preis]
* Anna de Planta: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/042432/2010-02-15/ Historisches Lexikon Schweiz] (HLS), ma eir:  [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=bmb-001%3A1935%3A0%3A%3A335 e-periodica]
* Chatrina C. Sartea: 
* Anna Wilhemina Theobold: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2013:126::93 Annalas, Tom 126]
* Angelika de Planta: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1499-die-calvenschlacht Pagina web claustra San Jon Müstair]
* Strias: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2011:124::193 Annalas, Tom 124]</text>
      <sha1>milzewwipshtuv8s2wb1udp7285b2wm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174813</id>
      <parentid>174812</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T14:25:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Legendas */</comment>
      <origin>174813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15334" sha1="6as5q21f3dbbn152fdmalusbotjuqsa" xml:space="preserve">La lingua e cultura rumantscha porscha ina gronda varietad d’interessants temas per scriver latiers artitgels da Vichipedia. Il scriver d’artitgels serva dentant er per la cultivaziun ed il svilup da la lingua scritta.

Sin questa pagina chattais vus ina collecziun da propostas da trais projects. Questas servan sco inspiraziun e londeror pon vegnir scrittas gruppas d’ artitgels da Vichipedia, che collian ad in tema superiur. Las propostas èn vegnidas creadas sco punct da partenza '''per il lavuratori da Vichipedia al ''digidi'' ils 24 d'october 2026'''.

== '''I. Project: Artitgels davart la digitalisaziun en la Rumauntscha''' ==
[[Datoteca:DEC-Gigaswitch-FDDI.jpg|miniatura|DEC-Gigaswitch-FDDI]]
A chaschun dal digidi dals 24 d'october 2026 vuless la Vichipedia Rumantscha lantschar in nov project che sa deditgescha a scriver artitgels enturn la digitalisaziun en la Rumantscha.

'''Propostas:'''

* ''[[digidi]]''

* Age of Empires: Computerspiel, bei dem ein Teil der Schweizer Armee in diesem militärischen Taktikspiel Rätoromanisch sprechen soll. 

* Prototyp eines Computerprogramms, das alle fünf Idiome sowie Rumantsch Grischun sprechen kann.

* Chatbots «idiomVoice»: finale Version, mit dem das Idiom Sursilvan erlernt werden kann. 

* «[[ALAS]]» – il nouv sistem da translaziun

* [[Pledari Grond]]

* Programm da correctura

* [[Atlas dal Grischun Rumantsch]]

* Projects per scolars da WIkimedia: Ils project vegnan aunc testaus, perquei san ins aunc buca scriver in artechel sil termin dad oz (digidi 2026).

== '''II. Project: 500 onns lingua scritta rumantscha – Giubileum 2027''' ==
[[Datoteca:Kloster Disentis Romanische Bibliothek - sehr alte Bücher 741000.jpg|miniatura|Biblioteca Rumantscha (Biblioteca claustrala Mustèr).]]
L’an 1527 aveva Gian Travers da Zuoz scrit la chanzun «Chianzun dalla guerra dal Chaste da Müs». Sia ovra vala sco ina da las emprimas perditgas litteraras da la lingua scritta rumantscha.

Uschia marchescha l’an 2027 il giubileum, numnà «500 onns lingua scritta rumantscha», che’d è er daventà in project per la Vichipedia Rumantscha.

=== '''Gruppa da lavur ''digidi'' 2026: Collavuraziun al project da «500 onns lingua scritta rumantscha»''' ===
Vi dal project per il giubileum «500 onns lingua scritta rumantscha» pos er ti collavurar:

* Scriver novs artitgels
* Translatar artitgels
* Fabritgar ora e concurrenzar artitgels davart il tema
* Far glistas sco p.ex. «gasettas rumantschas»
* Realisar atgnas ideas
* Fotografar per Wikimedia Commons

=== Propostas ===

=== '''1. Scriver biografias davart persunas undradas cun il «Premi grischun da litteratura»''' ===
Mintga onn vegn surdà il Premi grischun da litteratura. I mancan dentant anc bleras biografias sin la Vichipedia Rumantscha davart ils premiads e las premiadas. Ti pos contribuir al project «500 onns lingua scritta rumantscha» cun elavurar las biografias che mancan. 

* Ina glista da las persunas undradas chattas ti en l'artitgel da la Wikipedia «[[Premi grischun da litteratura]]».
* I dat era ina glista da scripturs e scripturas rumantschas: [[Lista da scriptur:as rumantschs]].

'''Funtaunas per las biografias:''' Questas chattas ti en l'internet: p.ex. chasa editura, sin paginas-web d’organisaturs da cultura, artitgels da gasetta, nua ch’d è vegnì rapportà insatge dals premiads. Ma er en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtauna per artitgels».

=== '''2. Artitgels davart chanzuns, poesias e texts''' ===
I dat chanzuns veglias, popularas ed enconuschentas, sco p.ex. «Adieu a l’Engiadina», ina da las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch. In'autra chanzun veglia ed enconuschenta che tutga er tar las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch è:

* [[A Trun sut igl ischi]]

'''Funtauna:''' Ina funtauna interessanta per l’artitgel «A Trun sut igl ischi» chattas ti en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtaunas» en la dissertaziun da Laura Decurtins ''Chanti rumantsch!'' sin las paginas: 162–163 e 166–167).

=== '''Citar texts''' ===
'''Resguardar il dretg da l'autur:''' En l'artitgel da la chanzun da cor viril «Adieu a l’Engiadina» cumpara il text da la chanzun. Il dretg d'autur scada 70 onns suenter il di da la mort da l'autur. En cas da la chanzun «Adieu a l’Engiadina» è il dretg d’autur scadì.

'''Instrucziun per inserir il citat:'''

* Tscherna empè da «Modifitgar» la funcziun «Modifitgar il code»
* Scriva l'entschatta dal code: {{Citat|’’’Titel da la chanzun&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
* Lingia vida
* Scriva en l'emprima lingia da la chanzun, metter en in spazi vid, suenter il code:
* Scriva la proxima lingia, metta en in spazi vid e puspè il code: &lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;
* A la fin: ina lingia vida
* Inseri il code: |
* Scriver il num da l’autur:a
* &lt;nowiki&gt;Per finir il code: }}&lt;/nowiki&gt;

'''Instrucziun per Citat cursiv:''' Sche ti vul avair il citat cursiv, stos ti tar mintga lingia anc metter en il suandant code a l'entschatta ed a la fin: ’’

'''Exempel concret'''

'''&lt;nowiki&gt;{{Citat|&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''O nà, o madinà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki/&gt;''''&lt;nowiki/&gt;'ch'eu non at he smanchà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''meis char comün natal …

'''|'''Andrea Bezzola'''&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;'''

=== '''3. Artitgels ch'i dat gia en la Wikipedia Tudestga''' ===
Sche ti chattas buns artitgels en autras linguas davart in tema che t'interessa, pos ti er far ina translaziun en rumantsch. Mintgatant èn ils artitgels d'autras linguas però er interessants pervi da las funtaunas, ch'èn nizzaivlas per scriver in agen artitgel davart il tema.

'''Translaziuns en general'''

Las translaziuns vegnan fatgas cun in utensil da la Wikipedia, in tool, nua che duas colonnas da text sa chattan dasper – en la colonna sanestra cumpara il text original ed en la colonna dretga sa scriva la translaziun. I sa tracta d'ina procedura correcta tenor il dretg d'autur. N'emblida betg d'era translatar las funtaunas da l’artitgel.

'''Instrucziun:'''

* Selecziunar l'artitgel da la lingua originala
* Selecziunar cun in clic «Sprachen» (survart a dretga sur l'artitgel)
* Selecziunar cun in clic il link «+ Translate this page»
* Examinar las linguas: tudestg - rumantsch
* Selecziunar cun in clic «Start Übersetzung»

=== '''Propostas per translaziuns (u per scriver da nov) davart il tema «500 onns lingua scritta»''' '''Cudeschs vegls''' ===
* [[Cudesch da Psalms]]
* [[Cudesch da Schlarigna]]

'''Revistas e gasettas rumantschas'''

* [[Babylonia (Zeitschrift)]]
* [[Casa Paterna/La Pùnt]]
* [[Engadiner Wochenzeitung]]
* [[Gasetta Romontscha]]
* [[Nossa Baselgia]]
* [[Novitats]]
* [[Pöschtli]]
* [[Rhiiblat|Rhiiblatt]]

== Litteratura e funtaunas per Artitgels «500 onns lingua scritta» ==

* [https://chasaeditura.ch/auturs/ Chasa edittura rumatnscha]
* [https://www.rtr.ch/play/tv/detail/dis-da-litteratura?id=14112eb9-e609-463f-8150-78c1f76d650c RTR: Dis da litteratur]
* Dissertaziun da Laura Decurtins
* [https://www.e-lir.ch Lexicon istoric retic (LIR)]
* [https://www.e-periodica.ch/ e-periodica.ch]
* [https://www.e-periodica.ch/digbib/volumes?UID=ann-001 Annalas da la Societed Retorumantscha]

== '''III. Projects da Vichipedia (international) per la visibilitad da dunnas en il mund digital''' ==
[[Datoteca:CH-NB Archive Rudolf Zinggeler EAD-ZING-13773.tif|miniatura|Dunnas da Curaglia. Fotografia da: Rudolf Zinggeler. (Biblioteca Naziunela Svizra). ]]

=== '''Laschar vesair la vart svanida da l’istoriografia.''' '''Il passà ha bleras vistas – masculinas sco femininas''' ===
'''Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital'''

Durant tschientaners n'eran las prestaziuns da las dunnas betg documentadas e appreziadas, uschia che dunnas èn fitg main preschentas en il mund digital ed er sin la Wikipedia.Il mund da la scienza digitala na duai betg mantegnair las inegualitads dal passà, mabain descriver la diversitad da nossa societad. Quella sa spievla en il mund digital e cun quel er sias inegualitads dal passà.Tras agens projects vul la Wikipedia midar questa situaziun torta cun Editathons ed inscunters per elavurar biografias da dunnas. Projects sco quests gidan a serrar questa rusna istorica. Las dunnas ch'eran speras da pli baud, duain puspè survegnir ina vista e daventar visiblas.

'''Decleraziun da la scienza sur da quai:'''

* '''Tradiziuns istoricas:''' Tradiziunalmain rimnavan ils archivs dal stadi surtut documents da politica, administraziun, militar ed economia. Quai èn tut champs, nua che umens d’ eran activs. Las prestaziuns da dunnas en la vita sociala, culturala e famigliara n'èn betg vegnidas documentadas uffizialmain e pli darar.

* '''Funtaunas zuppadas:''' documents davart dunnas existan per part bain, ma èn grevs da chattar. Savens vegnivan per exempel ils relaschs da dunnas archivads sut il num da lur consorts u parents masculins.

* '''Criteris da relevanza da Vichipedia:''' Per biografias independentas dovri funtaunas independentas suffizientas.

Betg tut las dunnas èn svanidas ord l’istografia, tschertas èn numnadamain zuppadas en ils archivs. Cunzunt la collavuraziun tranter vichipedianas e vichipedians cun bibliotecas, archivs ed instituziuns da perscrutaziun istorica po chaschunar bler per gist la preschientscha da las dunnas.

'''Projects da Vichipedia e Wikimedia'''

I dat numerus projects da Vichipedia ed era da Wikimedia enturn il mund che intervegnan per elavurar biografias da dunnas e lur preschientscha en il mund digital. La Vichipedia sa vesa confruntada cun la suandanta situaziun: Tge documents istorics èn gia vegnids publitgads, tgenins pon ins chattar e tgenins mancan anc sco funtaunas per l'enciclopedia che dovra els per publitgar biografias?

Archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas fan ina lavur da valur cun lur rimnadas e publicaziuns da documents che transmettan infurmaziuns or da la vita e las activitads da dunnas dal passà. Quai è ina basa preziusa per artitgels da Vichipedia, che po cun biografias curreger l'invisibladad en il mund digital.

=== Biografias per dunnas en la Rumantscha ===
Er en il Grischun e la Rumantschia sa chatta questa lavur da valur dad archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas, perquai che’l project da la Vichipedia pudess er sa sviluppar sco in dals temas da la Rumantschia en collavuraziun cun archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns, bibliotecas ed auter pli. Uschia pudess ins sviluppar quest project sco in dals projects da la Vichipedia Rumantscha. Per quels ch'èn interessads dettia er la pussaivladad da prender part ad inscunters naziunals ed internaziunals davart il tema.

'''Plattafurmas cun funtaunas dal Grischun e da la Rumantscha sco exempel:'''

* Fundaziun, Chesa Planta, Samedan: Dunnas, Program da cultura 2021.
* Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden)
* Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna.
* Claustra San Jon Müstair

'''Descripziun curta dals exempels indumbrabels'''

'''Fundaziun, Chesa Planta:''' È vegnida fundada l'onn 1943 da las quatter descendentas da la famiglia de Planta Elisabeth von Planta, Marie von Planta, Nina von Gugelberg von Planta ed Anne Elisabeth Vischer von Planta. La finamira da la fundaziun: conservar la biblioteca rumantscha e da mantegnair e promover la lingua e cultura rumantscha. L’an 2021 stevan Dunnas en il center dal program da cultura da la chasa.

'''Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden):''' Ina fundaziun d'utilitad publica ch'è vegnida fundada l'onn 1997. Da quel temp mancavan documentaziuns davart la vita da dunnas en ils archivs istorics ed er lur nums na chattav'ins strusch en ils cudeschs istorics e lexicons. Dapi l'onn 1997 rimna l'Archiv cultural da dunnas dal Grischun documents scrits, ma er purtrets e portatuns da persunas privatas: diaris, fotografias, chartas, autras actas, documents da dunnas activas (schurnalistas, architectas, dunnas d'affars, politicras etc.), documents d'uniuns, archivs d'associaziuns, archivs da partidas ed organisaziuns politicas sco er archivs d'interpresas e da fotografias. Tranter ils onns 2003 fin 2006 ha l’Archiv cultural da dunnas dal Grischun edì quatter toms cun var 1600 paginas davart il tema «Fraubünden» (Dunnas grischunas): «FrauenRecht» – «FrauenKörper» – «Frauenarbeit» – «fremdeFrau».

'''Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna:''' El sa deditgescha er a l'elavuraziun da l'istorgia feministica. Era qua cumparan publicaziuns davart il tema sco per exempel il cudesch da Laura Decurtins: Starke Stimmen - Frauen in der Bündner Musikkultur. La publicaziun tematisescha l'invisibladad da dunnas en il mund da la musica dal Grischun, che sa preschenta sco sche mo umens avessan fatg sulettas istorgia da musica. Laura Decurtins è s'occupada cun la dumonda quant fitg che la cultura da musica en il Grischun era propi fatga senza dunnas. Cun las respostas a sias dumondas è vegnida reconstruida l'existenza da dunnas ch'èn s'engaschadas culturalmain en l'istorgia da musica dal Grischun.

'''Claustra San Jon Müstair:''' è vegnida fundada tenor ina legenda l'onn 775 da Carl il Grond. Enturn l’an 1200 èsi daventà ina claustra da dunnas e dapi lura èn dunnas sco abadessas e priuras s'occupadas dal convent e scrit istorgia.

=== Legendas ===
Biografias scuvertas da dunnas chatt'ins mintgatant er en las legendas. Sco p.ex.

* strias
* Adelheid (abadessa) Legenda «Dunna da la claustra, Agnes» – 1210 Miracul da la Hostia dal Sontg Sang: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1210-wunder-der-heilig-blut-hostie Pagina da web claustra Son Jon Müstair]. I dat gia in artitgel en la Vichipedia tudestga cun il num: «Adelheid (Äbtissin)»

== Lista da dunnas dal chantun Grischun ==
Ina glista da dunnas dal chantun Grischun chattast ti sin la Vichipedia Tudestga sut il num: «Liste von Frauen aus dem Kanton Graubünden»

=== Propostas per artichels ===

* [[DUNNA Preis]]
* [[Anna de Planta]] (1858–1934)
* [[Chatrina C. Sartea]] (Emprima mesadas dal 19avel tschientaner), Scirptura rumantscha, da l'Engiadina Bassa (Vallader).
* [[Anna Wilhelmina Theobald]]
* [[Angelika de Planta]] (1478–1509), Abadissa
* [[Strias]]: (ina figura marginala «centrala»)
* [[Adelheid (abdessa)|Adelheid (abadessa)]]

== Funtaunas per biografias da dunnas ==

* [https://www.akademikerinnen.ch/sektionen/graubuenden/projekte/dunna-preis DUNNA Preis]
* Anna de Planta: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/042432/2010-02-15/ Historisches Lexikon Schweiz] (HLS), ma eir:  [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=bmb-001%3A1935%3A0%3A%3A335 e-periodica]
* Chatrina C. Sartea: 
* Anna Wilhemina Theobold: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2013:126::93 Annalas, Tom 126]
* Angelika de Planta: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1499-die-calvenschlacht Pagina web claustra San Jon Müstair]
* Strias: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2011:124::193 Annalas, Tom 124]
* Adelheid (abdessa): [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1210-wunder-der-heilig-blut-hostie Pagina da web claustra Son Jon Müstair]</text>
      <sha1>6as5q21f3dbbn152fdmalusbotjuqsa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174814</id>
      <parentid>174813</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T14:37:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Propostas per artichels */</comment>
      <origin>174814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15547" sha1="sv9bhlduc03qrh77341zccwz0gwnq1y" xml:space="preserve">La lingua e cultura rumantscha porscha ina gronda varietad d’interessants temas per scriver latiers artitgels da Vichipedia. Il scriver d’artitgels serva dentant er per la cultivaziun ed il svilup da la lingua scritta.

Sin questa pagina chattais vus ina collecziun da propostas da trais projects. Questas servan sco inspiraziun e londeror pon vegnir scrittas gruppas d’ artitgels da Vichipedia, che collian ad in tema superiur. Las propostas èn vegnidas creadas sco punct da partenza '''per il lavuratori da Vichipedia al ''digidi'' ils 24 d'october 2026'''.

== '''I. Project: Artitgels davart la digitalisaziun en la Rumauntscha''' ==
[[Datoteca:DEC-Gigaswitch-FDDI.jpg|miniatura|DEC-Gigaswitch-FDDI]]
A chaschun dal digidi dals 24 d'october 2026 vuless la Vichipedia Rumantscha lantschar in nov project che sa deditgescha a scriver artitgels enturn la digitalisaziun en la Rumantscha.

'''Propostas:'''

* ''[[digidi]]''

* Age of Empires: Computerspiel, bei dem ein Teil der Schweizer Armee in diesem militärischen Taktikspiel Rätoromanisch sprechen soll. 

* Prototyp eines Computerprogramms, das alle fünf Idiome sowie Rumantsch Grischun sprechen kann.

* Chatbots «idiomVoice»: finale Version, mit dem das Idiom Sursilvan erlernt werden kann. 

* «[[ALAS]]» – il nouv sistem da translaziun

* [[Pledari Grond]]

* Programm da correctura

* [[Atlas dal Grischun Rumantsch]]

* Projects per scolars da WIkimedia: Ils project vegnan aunc testaus, perquei san ins aunc buca scriver in artechel sil termin dad oz (digidi 2026).

== '''II. Project: 500 onns lingua scritta rumantscha – Giubileum 2027''' ==
[[Datoteca:Kloster Disentis Romanische Bibliothek - sehr alte Bücher 741000.jpg|miniatura|Biblioteca Rumantscha (Biblioteca claustrala Mustèr).]]
L’an 1527 aveva Gian Travers da Zuoz scrit la chanzun «Chianzun dalla guerra dal Chaste da Müs». Sia ovra vala sco ina da las emprimas perditgas litteraras da la lingua scritta rumantscha.

Uschia marchescha l’an 2027 il giubileum, numnà «500 onns lingua scritta rumantscha», che’d è er daventà in project per la Vichipedia Rumantscha.

=== '''Gruppa da lavur ''digidi'' 2026: Collavuraziun al project da «500 onns lingua scritta rumantscha»''' ===
Vi dal project per il giubileum «500 onns lingua scritta rumantscha» pos er ti collavurar:

* Scriver novs artitgels
* Translatar artitgels
* Fabritgar ora e concurrenzar artitgels davart il tema
* Far glistas sco p.ex. «gasettas rumantschas»
* Realisar atgnas ideas
* Fotografar per Wikimedia Commons

=== Propostas ===

=== '''1. Scriver biografias davart persunas undradas cun il «Premi grischun da litteratura»''' ===
Mintga onn vegn surdà il Premi grischun da litteratura. I mancan dentant anc bleras biografias sin la Vichipedia Rumantscha davart ils premiads e las premiadas. Ti pos contribuir al project «500 onns lingua scritta rumantscha» cun elavurar las biografias che mancan. 

* Ina glista da las persunas undradas chattas ti en l'artitgel da la Wikipedia «[[Premi grischun da litteratura]]».
* I dat era ina glista da scripturs e scripturas rumantschas: [[Lista da scriptur:as rumantschs]].

'''Funtaunas per las biografias:''' Questas chattas ti en l'internet: p.ex. chasa editura, sin paginas-web d’organisaturs da cultura, artitgels da gasetta, nua ch’d è vegnì rapportà insatge dals premiads. Ma er en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtauna per artitgels».

=== '''2. Artitgels davart chanzuns, poesias e texts''' ===
I dat chanzuns veglias, popularas ed enconuschentas, sco p.ex. «Adieu a l’Engiadina», ina da las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch. In'autra chanzun veglia ed enconuschenta che tutga er tar las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch è:

* [[A Trun sut igl ischi]]

'''Funtauna:''' Ina funtauna interessanta per l’artitgel «A Trun sut igl ischi» chattas ti en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtaunas» en la dissertaziun da Laura Decurtins ''Chanti rumantsch!'' sin las paginas: 162–163 e 166–167).

=== '''Citar texts''' ===
'''Resguardar il dretg da l'autur:''' En l'artitgel da la chanzun da cor viril «Adieu a l’Engiadina» cumpara il text da la chanzun. Il dretg d'autur scada 70 onns suenter il di da la mort da l'autur. En cas da la chanzun «Adieu a l’Engiadina» è il dretg d’autur scadì.

'''Instrucziun per inserir il citat:'''

* Tscherna empè da «Modifitgar» la funcziun «Modifitgar il code»
* Scriva l'entschatta dal code: {{Citat|’’’Titel da la chanzun&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
* Lingia vida
* Scriva en l'emprima lingia da la chanzun, metter en in spazi vid, suenter il code:
* Scriva la proxima lingia, metta en in spazi vid e puspè il code: &lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;
* A la fin: ina lingia vida
* Inseri il code: |
* Scriver il num da l’autur:a
* &lt;nowiki&gt;Per finir il code: }}&lt;/nowiki&gt;

'''Instrucziun per Citat cursiv:''' Sche ti vul avair il citat cursiv, stos ti tar mintga lingia anc metter en il suandant code a l'entschatta ed a la fin: ’’

'''Exempel concret'''

'''&lt;nowiki&gt;{{Citat|&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''O nà, o madinà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki/&gt;''''&lt;nowiki/&gt;'ch'eu non at he smanchà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''meis char comün natal …

'''|'''Andrea Bezzola'''&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;'''

=== '''3. Artitgels ch'i dat gia en la Wikipedia Tudestga''' ===
Sche ti chattas buns artitgels en autras linguas davart in tema che t'interessa, pos ti er far ina translaziun en rumantsch. Mintgatant èn ils artitgels d'autras linguas però er interessants pervi da las funtaunas, ch'èn nizzaivlas per scriver in agen artitgel davart il tema.

'''Translaziuns en general'''

Las translaziuns vegnan fatgas cun in utensil da la Wikipedia, in tool, nua che duas colonnas da text sa chattan dasper – en la colonna sanestra cumpara il text original ed en la colonna dretga sa scriva la translaziun. I sa tracta d'ina procedura correcta tenor il dretg d'autur. N'emblida betg d'era translatar las funtaunas da l’artitgel.

'''Instrucziun:'''

* Selecziunar l'artitgel da la lingua originala
* Selecziunar cun in clic «Sprachen» (survart a dretga sur l'artitgel)
* Selecziunar cun in clic il link «+ Translate this page»
* Examinar las linguas: tudestg - rumantsch
* Selecziunar cun in clic «Start Übersetzung»

=== '''Propostas per translaziuns (u per scriver da nov) davart il tema «500 onns lingua scritta»''' '''Cudeschs vegls''' ===
* [[Cudesch da Psalms]]
* [[Cudesch da Schlarigna]]

'''Revistas e gasettas rumantschas'''

* [[Babylonia (Zeitschrift)]]
* [[Casa Paterna/La Pùnt]]
* [[Engadiner Wochenzeitung]]
* [[Gasetta Romontscha]]
* [[Nossa Baselgia]]
* [[Novitats]]
* [[Pöschtli]]
* [[Rhiiblat|Rhiiblatt]]

== Litteratura e funtaunas per Artitgels «500 onns lingua scritta» ==

* [https://chasaeditura.ch/auturs/ Chasa edittura rumatnscha]
* [https://www.rtr.ch/play/tv/detail/dis-da-litteratura?id=14112eb9-e609-463f-8150-78c1f76d650c RTR: Dis da litteratur]
* Dissertaziun da Laura Decurtins
* [https://www.e-lir.ch Lexicon istoric retic (LIR)]
* [https://www.e-periodica.ch/ e-periodica.ch]
* [https://www.e-periodica.ch/digbib/volumes?UID=ann-001 Annalas da la Societed Retorumantscha]

== '''III. Projects da Vichipedia (international) per la visibilitad da dunnas en il mund digital''' ==
[[Datoteca:CH-NB Archive Rudolf Zinggeler EAD-ZING-13773.tif|miniatura|Dunnas da Curaglia. Fotografia da: Rudolf Zinggeler. (Biblioteca Naziunela Svizra). ]]

=== '''Laschar vesair la vart svanida da l’istoriografia.''' '''Il passà ha bleras vistas – masculinas sco femininas''' ===
'''Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital'''

Durant tschientaners n'eran las prestaziuns da las dunnas betg documentadas e appreziadas, uschia che dunnas èn fitg main preschentas en il mund digital ed er sin la Wikipedia.Il mund da la scienza digitala na duai betg mantegnair las inegualitads dal passà, mabain descriver la diversitad da nossa societad. Quella sa spievla en il mund digital e cun quel er sias inegualitads dal passà.Tras agens projects vul la Wikipedia midar questa situaziun torta cun Editathons ed inscunters per elavurar biografias da dunnas. Projects sco quests gidan a serrar questa rusna istorica. Las dunnas ch'eran speras da pli baud, duain puspè survegnir ina vista e daventar visiblas.

'''Decleraziun da la scienza sur da quai:'''

* '''Tradiziuns istoricas:''' Tradiziunalmain rimnavan ils archivs dal stadi surtut documents da politica, administraziun, militar ed economia. Quai èn tut champs, nua che umens d’ eran activs. Las prestaziuns da dunnas en la vita sociala, culturala e famigliara n'èn betg vegnidas documentadas uffizialmain e pli darar.

* '''Funtaunas zuppadas:''' documents davart dunnas existan per part bain, ma èn grevs da chattar. Savens vegnivan per exempel ils relaschs da dunnas archivads sut il num da lur consorts u parents masculins.

* '''Criteris da relevanza da Vichipedia:''' Per biografias independentas dovri funtaunas independentas suffizientas.

Betg tut las dunnas èn svanidas ord l’istografia, tschertas èn numnadamain zuppadas en ils archivs. Cunzunt la collavuraziun tranter vichipedianas e vichipedians cun bibliotecas, archivs ed instituziuns da perscrutaziun istorica po chaschunar bler per gist la preschientscha da las dunnas.

'''Projects da Vichipedia e Wikimedia'''

I dat numerus projects da Vichipedia ed era da Wikimedia enturn il mund che intervegnan per elavurar biografias da dunnas e lur preschientscha en il mund digital. La Vichipedia sa vesa confruntada cun la suandanta situaziun: Tge documents istorics èn gia vegnids publitgads, tgenins pon ins chattar e tgenins mancan anc sco funtaunas per l'enciclopedia che dovra els per publitgar biografias?

Archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas fan ina lavur da valur cun lur rimnadas e publicaziuns da documents che transmettan infurmaziuns or da la vita e las activitads da dunnas dal passà. Quai è ina basa preziusa per artitgels da Vichipedia, che po cun biografias curreger l'invisibladad en il mund digital.

=== Biografias per dunnas en la Rumantscha ===
Er en il Grischun e la Rumantschia sa chatta questa lavur da valur dad archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas, perquai che’l project da la Vichipedia pudess er sa sviluppar sco in dals temas da la Rumantschia en collavuraziun cun archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns, bibliotecas ed auter pli. Uschia pudess ins sviluppar quest project sco in dals projects da la Vichipedia Rumantscha. Per quels ch'èn interessads dettia er la pussaivladad da prender part ad inscunters naziunals ed internaziunals davart il tema.

'''Plattafurmas cun funtaunas dal Grischun e da la Rumantscha sco exempel:'''

* Fundaziun, Chesa Planta, Samedan: Dunnas, Program da cultura 2021.
* Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden)
* Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna.
* Claustra San Jon Müstair

'''Descripziun curta dals exempels indumbrabels'''

'''Fundaziun, Chesa Planta:''' È vegnida fundada l'onn 1943 da las quatter descendentas da la famiglia de Planta Elisabeth von Planta, Marie von Planta, Nina von Gugelberg von Planta ed Anne Elisabeth Vischer von Planta. La finamira da la fundaziun: conservar la biblioteca rumantscha e da mantegnair e promover la lingua e cultura rumantscha. L’an 2021 stevan Dunnas en il center dal program da cultura da la chasa.

'''Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden):''' Ina fundaziun d'utilitad publica ch'è vegnida fundada l'onn 1997. Da quel temp mancavan documentaziuns davart la vita da dunnas en ils archivs istorics ed er lur nums na chattav'ins strusch en ils cudeschs istorics e lexicons. Dapi l'onn 1997 rimna l'Archiv cultural da dunnas dal Grischun documents scrits, ma er purtrets e portatuns da persunas privatas: diaris, fotografias, chartas, autras actas, documents da dunnas activas (schurnalistas, architectas, dunnas d'affars, politicras etc.), documents d'uniuns, archivs d'associaziuns, archivs da partidas ed organisaziuns politicas sco er archivs d'interpresas e da fotografias. Tranter ils onns 2003 fin 2006 ha l’Archiv cultural da dunnas dal Grischun edì quatter toms cun var 1600 paginas davart il tema «Fraubünden» (Dunnas grischunas): «FrauenRecht» – «FrauenKörper» – «Frauenarbeit» – «fremdeFrau».

'''Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna:''' El sa deditgescha er a l'elavuraziun da l'istorgia feministica. Era qua cumparan publicaziuns davart il tema sco per exempel il cudesch da Laura Decurtins: Starke Stimmen - Frauen in der Bündner Musikkultur. La publicaziun tematisescha l'invisibladad da dunnas en il mund da la musica dal Grischun, che sa preschenta sco sche mo umens avessan fatg sulettas istorgia da musica. Laura Decurtins è s'occupada cun la dumonda quant fitg che la cultura da musica en il Grischun era propi fatga senza dunnas. Cun las respostas a sias dumondas è vegnida reconstruida l'existenza da dunnas ch'èn s'engaschadas culturalmain en l'istorgia da musica dal Grischun.

'''Claustra San Jon Müstair:''' è vegnida fundada tenor ina legenda l'onn 775 da Carl il Grond. Enturn l’an 1200 èsi daventà ina claustra da dunnas e dapi lura èn dunnas sco abadessas e priuras s'occupadas dal convent e scrit istorgia.

=== Legendas ===
Biografias scuvertas da dunnas chatt'ins mintgatant er en las legendas. Sco p.ex.

* strias
* Adelheid (abadessa) Legenda «Dunna da la claustra, Agnes» – 1210 Miracul da la Hostia dal Sontg Sang: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1210-wunder-der-heilig-blut-hostie Pagina da web claustra Son Jon Müstair]. I dat gia in artitgel en la Vichipedia tudestga cun il num: «Adelheid (Äbtissin)»

== Lista da dunnas dal chantun Grischun ==
Ina glista da dunnas dal chantun Grischun chattast ti sin la Vichipedia Tudestga sut il num: «Liste von Frauen aus dem Kanton Graubünden». En questa glista datti biografias da dunnas rumantschas ch'existan gia en tudestg, ma anc betg en rumantsch, sco p.ex. las dus biografias da:

* Barbara Bansi (1777–1863)
* Chatrina Filli (1914–1983): autura

=== Propostas per artichels ===

* [[DUNNA Preis]]
* [[Anna de Planta]] (1858–1934)
* [[Chatrina C. Sartea]] (Emprima mesadas dal 19avel tschientaner), Scirptura rumantscha, da l'Engiadina Bassa (Vallader).
* [[Anna Wilhelmina Theobald]]
* [[Angelika de Planta]] (1478–1509), Abadissa
* [[Strias]]: (ina figura marginala «centrala»)
* [[Adelheid (abdessa)|Adelheid (abadessa)]]

== Funtaunas per biografias da dunnas ==

* [https://www.akademikerinnen.ch/sektionen/graubuenden/projekte/dunna-preis DUNNA Preis]
* Anna de Planta: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/042432/2010-02-15/ Historisches Lexikon Schweiz] (HLS), ma eir:  [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=bmb-001%3A1935%3A0%3A%3A335 e-periodica]
* Chatrina C. Sartea: 
* Anna Wilhemina Theobold: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2013:126::93 Annalas, Tom 126]
* Angelika de Planta: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1499-die-calvenschlacht Pagina web claustra San Jon Müstair]
* Strias: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2011:124::193 Annalas, Tom 124]
* Adelheid (abdessa): [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1210-wunder-der-heilig-blut-hostie Pagina da web claustra Son Jon Müstair]</text>
      <sha1>sv9bhlduc03qrh77341zccwz0gwnq1y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174815</id>
      <parentid>174814</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T14:38:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lista da dunnas dal chantun Grischun */</comment>
      <origin>174815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15572" sha1="akouekdhn8aja2kgutywcdxg3xznkyv" xml:space="preserve">La lingua e cultura rumantscha porscha ina gronda varietad d’interessants temas per scriver latiers artitgels da Vichipedia. Il scriver d’artitgels serva dentant er per la cultivaziun ed il svilup da la lingua scritta.

Sin questa pagina chattais vus ina collecziun da propostas da trais projects. Questas servan sco inspiraziun e londeror pon vegnir scrittas gruppas d’ artitgels da Vichipedia, che collian ad in tema superiur. Las propostas èn vegnidas creadas sco punct da partenza '''per il lavuratori da Vichipedia al ''digidi'' ils 24 d'october 2026'''.

== '''I. Project: Artitgels davart la digitalisaziun en la Rumauntscha''' ==
[[Datoteca:DEC-Gigaswitch-FDDI.jpg|miniatura|DEC-Gigaswitch-FDDI]]
A chaschun dal digidi dals 24 d'october 2026 vuless la Vichipedia Rumantscha lantschar in nov project che sa deditgescha a scriver artitgels enturn la digitalisaziun en la Rumantscha.

'''Propostas:'''

* ''[[digidi]]''

* Age of Empires: Computerspiel, bei dem ein Teil der Schweizer Armee in diesem militärischen Taktikspiel Rätoromanisch sprechen soll. 

* Prototyp eines Computerprogramms, das alle fünf Idiome sowie Rumantsch Grischun sprechen kann.

* Chatbots «idiomVoice»: finale Version, mit dem das Idiom Sursilvan erlernt werden kann. 

* «[[ALAS]]» – il nouv sistem da translaziun

* [[Pledari Grond]]

* Programm da correctura

* [[Atlas dal Grischun Rumantsch]]

* Projects per scolars da WIkimedia: Ils project vegnan aunc testaus, perquei san ins aunc buca scriver in artechel sil termin dad oz (digidi 2026).

== '''II. Project: 500 onns lingua scritta rumantscha – Giubileum 2027''' ==
[[Datoteca:Kloster Disentis Romanische Bibliothek - sehr alte Bücher 741000.jpg|miniatura|Biblioteca Rumantscha (Biblioteca claustrala Mustèr).]]
L’an 1527 aveva Gian Travers da Zuoz scrit la chanzun «Chianzun dalla guerra dal Chaste da Müs». Sia ovra vala sco ina da las emprimas perditgas litteraras da la lingua scritta rumantscha.

Uschia marchescha l’an 2027 il giubileum, numnà «500 onns lingua scritta rumantscha», che’d è er daventà in project per la Vichipedia Rumantscha.

=== '''Gruppa da lavur ''digidi'' 2026: Collavuraziun al project da «500 onns lingua scritta rumantscha»''' ===
Vi dal project per il giubileum «500 onns lingua scritta rumantscha» pos er ti collavurar:

* Scriver novs artitgels
* Translatar artitgels
* Fabritgar ora e concurrenzar artitgels davart il tema
* Far glistas sco p.ex. «gasettas rumantschas»
* Realisar atgnas ideas
* Fotografar per Wikimedia Commons

=== Propostas ===

=== '''1. Scriver biografias davart persunas undradas cun il «Premi grischun da litteratura»''' ===
Mintga onn vegn surdà il Premi grischun da litteratura. I mancan dentant anc bleras biografias sin la Vichipedia Rumantscha davart ils premiads e las premiadas. Ti pos contribuir al project «500 onns lingua scritta rumantscha» cun elavurar las biografias che mancan. 

* Ina glista da las persunas undradas chattas ti en l'artitgel da la Wikipedia «[[Premi grischun da litteratura]]».
* I dat era ina glista da scripturs e scripturas rumantschas: [[Lista da scriptur:as rumantschs]].

'''Funtaunas per las biografias:''' Questas chattas ti en l'internet: p.ex. chasa editura, sin paginas-web d’organisaturs da cultura, artitgels da gasetta, nua ch’d è vegnì rapportà insatge dals premiads. Ma er en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtauna per artitgels».

=== '''2. Artitgels davart chanzuns, poesias e texts''' ===
I dat chanzuns veglias, popularas ed enconuschentas, sco p.ex. «Adieu a l’Engiadina», ina da las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch. In'autra chanzun veglia ed enconuschenta che tutga er tar las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch è:

* [[A Trun sut igl ischi]]

'''Funtauna:''' Ina funtauna interessanta per l’artitgel «A Trun sut igl ischi» chattas ti en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtaunas» en la dissertaziun da Laura Decurtins ''Chanti rumantsch!'' sin las paginas: 162–163 e 166–167).

=== '''Citar texts''' ===
'''Resguardar il dretg da l'autur:''' En l'artitgel da la chanzun da cor viril «Adieu a l’Engiadina» cumpara il text da la chanzun. Il dretg d'autur scada 70 onns suenter il di da la mort da l'autur. En cas da la chanzun «Adieu a l’Engiadina» è il dretg d’autur scadì.

'''Instrucziun per inserir il citat:'''

* Tscherna empè da «Modifitgar» la funcziun «Modifitgar il code»
* Scriva l'entschatta dal code: {{Citat|’’’Titel da la chanzun&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
* Lingia vida
* Scriva en l'emprima lingia da la chanzun, metter en in spazi vid, suenter il code:
* Scriva la proxima lingia, metta en in spazi vid e puspè il code: &lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;
* A la fin: ina lingia vida
* Inseri il code: |
* Scriver il num da l’autur:a
* &lt;nowiki&gt;Per finir il code: }}&lt;/nowiki&gt;

'''Instrucziun per Citat cursiv:''' Sche ti vul avair il citat cursiv, stos ti tar mintga lingia anc metter en il suandant code a l'entschatta ed a la fin: ’’

'''Exempel concret'''

'''&lt;nowiki&gt;{{Citat|&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''O nà, o madinà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki/&gt;''''&lt;nowiki/&gt;'ch'eu non at he smanchà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''meis char comün natal …

'''|'''Andrea Bezzola'''&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;'''

=== '''3. Artitgels ch'i dat gia en la Wikipedia Tudestga''' ===
Sche ti chattas buns artitgels en autras linguas davart in tema che t'interessa, pos ti er far ina translaziun en rumantsch. Mintgatant èn ils artitgels d'autras linguas però er interessants pervi da las funtaunas, ch'èn nizzaivlas per scriver in agen artitgel davart il tema.

'''Translaziuns en general'''

Las translaziuns vegnan fatgas cun in utensil da la Wikipedia, in tool, nua che duas colonnas da text sa chattan dasper – en la colonna sanestra cumpara il text original ed en la colonna dretga sa scriva la translaziun. I sa tracta d'ina procedura correcta tenor il dretg d'autur. N'emblida betg d'era translatar las funtaunas da l’artitgel.

'''Instrucziun:'''

* Selecziunar l'artitgel da la lingua originala
* Selecziunar cun in clic «Sprachen» (survart a dretga sur l'artitgel)
* Selecziunar cun in clic il link «+ Translate this page»
* Examinar las linguas: tudestg - rumantsch
* Selecziunar cun in clic «Start Übersetzung»

=== '''Propostas per translaziuns (u per scriver da nov) davart il tema «500 onns lingua scritta»''' '''Cudeschs vegls''' ===
* [[Cudesch da Psalms]]
* [[Cudesch da Schlarigna]]

'''Revistas e gasettas rumantschas'''

* [[Babylonia (Zeitschrift)]]
* [[Casa Paterna/La Pùnt]]
* [[Engadiner Wochenzeitung]]
* [[Gasetta Romontscha]]
* [[Nossa Baselgia]]
* [[Novitats]]
* [[Pöschtli]]
* [[Rhiiblat|Rhiiblatt]]

== Litteratura e funtaunas per Artitgels «500 onns lingua scritta» ==

* [https://chasaeditura.ch/auturs/ Chasa edittura rumatnscha]
* [https://www.rtr.ch/play/tv/detail/dis-da-litteratura?id=14112eb9-e609-463f-8150-78c1f76d650c RTR: Dis da litteratur]
* Dissertaziun da Laura Decurtins
* [https://www.e-lir.ch Lexicon istoric retic (LIR)]
* [https://www.e-periodica.ch/ e-periodica.ch]
* [https://www.e-periodica.ch/digbib/volumes?UID=ann-001 Annalas da la Societed Retorumantscha]

== '''III. Projects da Vichipedia (international) per la visibilitad da dunnas en il mund digital''' ==
[[Datoteca:CH-NB Archive Rudolf Zinggeler EAD-ZING-13773.tif|miniatura|Dunnas da Curaglia. Fotografia da: Rudolf Zinggeler. (Biblioteca Naziunela Svizra). ]]

=== '''Laschar vesair la vart svanida da l’istoriografia.''' '''Il passà ha bleras vistas – masculinas sco femininas''' ===
'''Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital'''

Durant tschientaners n'eran las prestaziuns da las dunnas betg documentadas e appreziadas, uschia che dunnas èn fitg main preschentas en il mund digital ed er sin la Wikipedia.Il mund da la scienza digitala na duai betg mantegnair las inegualitads dal passà, mabain descriver la diversitad da nossa societad. Quella sa spievla en il mund digital e cun quel er sias inegualitads dal passà.Tras agens projects vul la Wikipedia midar questa situaziun torta cun Editathons ed inscunters per elavurar biografias da dunnas. Projects sco quests gidan a serrar questa rusna istorica. Las dunnas ch'eran speras da pli baud, duain puspè survegnir ina vista e daventar visiblas.

'''Decleraziun da la scienza sur da quai:'''

* '''Tradiziuns istoricas:''' Tradiziunalmain rimnavan ils archivs dal stadi surtut documents da politica, administraziun, militar ed economia. Quai èn tut champs, nua che umens d’ eran activs. Las prestaziuns da dunnas en la vita sociala, culturala e famigliara n'èn betg vegnidas documentadas uffizialmain e pli darar.

* '''Funtaunas zuppadas:''' documents davart dunnas existan per part bain, ma èn grevs da chattar. Savens vegnivan per exempel ils relaschs da dunnas archivads sut il num da lur consorts u parents masculins.

* '''Criteris da relevanza da Vichipedia:''' Per biografias independentas dovri funtaunas independentas suffizientas.

Betg tut las dunnas èn svanidas ord l’istografia, tschertas èn numnadamain zuppadas en ils archivs. Cunzunt la collavuraziun tranter vichipedianas e vichipedians cun bibliotecas, archivs ed instituziuns da perscrutaziun istorica po chaschunar bler per gist la preschientscha da las dunnas.

'''Projects da Vichipedia e Wikimedia'''

I dat numerus projects da Vichipedia ed era da Wikimedia enturn il mund che intervegnan per elavurar biografias da dunnas e lur preschientscha en il mund digital. La Vichipedia sa vesa confruntada cun la suandanta situaziun: Tge documents istorics èn gia vegnids publitgads, tgenins pon ins chattar e tgenins mancan anc sco funtaunas per l'enciclopedia che dovra els per publitgar biografias?

Archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas fan ina lavur da valur cun lur rimnadas e publicaziuns da documents che transmettan infurmaziuns or da la vita e las activitads da dunnas dal passà. Quai è ina basa preziusa per artitgels da Vichipedia, che po cun biografias curreger l'invisibladad en il mund digital.

=== Biografias per dunnas en la Rumantscha ===
Er en il Grischun e la Rumantschia sa chatta questa lavur da valur dad archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas, perquai che’l project da la Vichipedia pudess er sa sviluppar sco in dals temas da la Rumantschia en collavuraziun cun archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns, bibliotecas ed auter pli. Uschia pudess ins sviluppar quest project sco in dals projects da la Vichipedia Rumantscha. Per quels ch'èn interessads dettia er la pussaivladad da prender part ad inscunters naziunals ed internaziunals davart il tema.

'''Plattafurmas cun funtaunas dal Grischun e da la Rumantscha sco exempel:'''

* Fundaziun, Chesa Planta, Samedan: Dunnas, Program da cultura 2021.
* Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden)
* Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna.
* Claustra San Jon Müstair

'''Descripziun curta dals exempels indumbrabels'''

'''Fundaziun, Chesa Planta:''' È vegnida fundada l'onn 1943 da las quatter descendentas da la famiglia de Planta Elisabeth von Planta, Marie von Planta, Nina von Gugelberg von Planta ed Anne Elisabeth Vischer von Planta. La finamira da la fundaziun: conservar la biblioteca rumantscha e da mantegnair e promover la lingua e cultura rumantscha. L’an 2021 stevan Dunnas en il center dal program da cultura da la chasa.

'''Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden):''' Ina fundaziun d'utilitad publica ch'è vegnida fundada l'onn 1997. Da quel temp mancavan documentaziuns davart la vita da dunnas en ils archivs istorics ed er lur nums na chattav'ins strusch en ils cudeschs istorics e lexicons. Dapi l'onn 1997 rimna l'Archiv cultural da dunnas dal Grischun documents scrits, ma er purtrets e portatuns da persunas privatas: diaris, fotografias, chartas, autras actas, documents da dunnas activas (schurnalistas, architectas, dunnas d'affars, politicras etc.), documents d'uniuns, archivs d'associaziuns, archivs da partidas ed organisaziuns politicas sco er archivs d'interpresas e da fotografias. Tranter ils onns 2003 fin 2006 ha l’Archiv cultural da dunnas dal Grischun edì quatter toms cun var 1600 paginas davart il tema «Fraubünden» (Dunnas grischunas): «FrauenRecht» – «FrauenKörper» – «Frauenarbeit» – «fremdeFrau».

'''Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna:''' El sa deditgescha er a l'elavuraziun da l'istorgia feministica. Era qua cumparan publicaziuns davart il tema sco per exempel il cudesch da Laura Decurtins: Starke Stimmen - Frauen in der Bündner Musikkultur. La publicaziun tematisescha l'invisibladad da dunnas en il mund da la musica dal Grischun, che sa preschenta sco sche mo umens avessan fatg sulettas istorgia da musica. Laura Decurtins è s'occupada cun la dumonda quant fitg che la cultura da musica en il Grischun era propi fatga senza dunnas. Cun las respostas a sias dumondas è vegnida reconstruida l'existenza da dunnas ch'èn s'engaschadas culturalmain en l'istorgia da musica dal Grischun.

'''Claustra San Jon Müstair:''' è vegnida fundada tenor ina legenda l'onn 775 da Carl il Grond. Enturn l’an 1200 èsi daventà ina claustra da dunnas e dapi lura èn dunnas sco abadessas e priuras s'occupadas dal convent e scrit istorgia.

=== Legendas ===
Biografias scuvertas da dunnas chatt'ins mintgatant er en las legendas. Sco p.ex.

* strias
* Adelheid (abadessa) Legenda «Dunna da la claustra, Agnes» – 1210 Miracul da la Hostia dal Sontg Sang: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1210-wunder-der-heilig-blut-hostie Pagina da web claustra Son Jon Müstair]. I dat gia in artitgel en la Vichipedia tudestga cun il num: «Adelheid (Äbtissin)»

== Lista da dunnas dal chantun Grischun ==
Ina glista da dunnas dal chantun Grischun chattast ti sin la Vichipedia Tudestga sut il num: «Liste von Frauen aus dem Kanton Graubünden». En questa glista datti biografias da dunnas rumantschas ch'existan gia en tudestg, ma anc betg en rumantsch, sco p.ex. las dus biografias da:

* [[Barbara Bansi]] (1777–1863): pictura artista
* [[Chatrina Filli]] (1914–1983): autura

=== Propostas per artichels ===

* [[DUNNA Preis]]
* [[Anna de Planta]] (1858–1934)
* [[Chatrina C. Sartea]] (Emprima mesadas dal 19avel tschientaner), Scirptura rumantscha, da l'Engiadina Bassa (Vallader).
* [[Anna Wilhelmina Theobald]]
* [[Angelika de Planta]] (1478–1509), Abadissa
* [[Strias]]: (ina figura marginala «centrala»)
* [[Adelheid (abdessa)|Adelheid (abadessa)]]

== Funtaunas per biografias da dunnas ==

* [https://www.akademikerinnen.ch/sektionen/graubuenden/projekte/dunna-preis DUNNA Preis]
* Anna de Planta: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/042432/2010-02-15/ Historisches Lexikon Schweiz] (HLS), ma eir:  [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=bmb-001%3A1935%3A0%3A%3A335 e-periodica]
* Chatrina C. Sartea: 
* Anna Wilhemina Theobold: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2013:126::93 Annalas, Tom 126]
* Angelika de Planta: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1499-die-calvenschlacht Pagina web claustra San Jon Müstair]
* Strias: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2011:124::193 Annalas, Tom 124]
* Adelheid (abdessa): [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1210-wunder-der-heilig-blut-hostie Pagina da web claustra Son Jon Müstair]</text>
      <sha1>akouekdhn8aja2kgutywcdxg3xznkyv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174816</id>
      <parentid>174815</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T14:38:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lista da dunnas dal chantun Grischun */</comment>
      <origin>174816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15575" sha1="jjo4921t84pr0mls76o48yqouzwjg45" xml:space="preserve">La lingua e cultura rumantscha porscha ina gronda varietad d’interessants temas per scriver latiers artitgels da Vichipedia. Il scriver d’artitgels serva dentant er per la cultivaziun ed il svilup da la lingua scritta.

Sin questa pagina chattais vus ina collecziun da propostas da trais projects. Questas servan sco inspiraziun e londeror pon vegnir scrittas gruppas d’ artitgels da Vichipedia, che collian ad in tema superiur. Las propostas èn vegnidas creadas sco punct da partenza '''per il lavuratori da Vichipedia al ''digidi'' ils 24 d'october 2026'''.

== '''I. Project: Artitgels davart la digitalisaziun en la Rumauntscha''' ==
[[Datoteca:DEC-Gigaswitch-FDDI.jpg|miniatura|DEC-Gigaswitch-FDDI]]
A chaschun dal digidi dals 24 d'october 2026 vuless la Vichipedia Rumantscha lantschar in nov project che sa deditgescha a scriver artitgels enturn la digitalisaziun en la Rumantscha.

'''Propostas:'''

* ''[[digidi]]''

* Age of Empires: Computerspiel, bei dem ein Teil der Schweizer Armee in diesem militärischen Taktikspiel Rätoromanisch sprechen soll. 

* Prototyp eines Computerprogramms, das alle fünf Idiome sowie Rumantsch Grischun sprechen kann.

* Chatbots «idiomVoice»: finale Version, mit dem das Idiom Sursilvan erlernt werden kann. 

* «[[ALAS]]» – il nouv sistem da translaziun

* [[Pledari Grond]]

* Programm da correctura

* [[Atlas dal Grischun Rumantsch]]

* Projects per scolars da WIkimedia: Ils project vegnan aunc testaus, perquei san ins aunc buca scriver in artechel sil termin dad oz (digidi 2026).

== '''II. Project: 500 onns lingua scritta rumantscha – Giubileum 2027''' ==
[[Datoteca:Kloster Disentis Romanische Bibliothek - sehr alte Bücher 741000.jpg|miniatura|Biblioteca Rumantscha (Biblioteca claustrala Mustèr).]]
L’an 1527 aveva Gian Travers da Zuoz scrit la chanzun «Chianzun dalla guerra dal Chaste da Müs». Sia ovra vala sco ina da las emprimas perditgas litteraras da la lingua scritta rumantscha.

Uschia marchescha l’an 2027 il giubileum, numnà «500 onns lingua scritta rumantscha», che’d è er daventà in project per la Vichipedia Rumantscha.

=== '''Gruppa da lavur ''digidi'' 2026: Collavuraziun al project da «500 onns lingua scritta rumantscha»''' ===
Vi dal project per il giubileum «500 onns lingua scritta rumantscha» pos er ti collavurar:

* Scriver novs artitgels
* Translatar artitgels
* Fabritgar ora e concurrenzar artitgels davart il tema
* Far glistas sco p.ex. «gasettas rumantschas»
* Realisar atgnas ideas
* Fotografar per Wikimedia Commons

=== Propostas ===

=== '''1. Scriver biografias davart persunas undradas cun il «Premi grischun da litteratura»''' ===
Mintga onn vegn surdà il Premi grischun da litteratura. I mancan dentant anc bleras biografias sin la Vichipedia Rumantscha davart ils premiads e las premiadas. Ti pos contribuir al project «500 onns lingua scritta rumantscha» cun elavurar las biografias che mancan. 

* Ina glista da las persunas undradas chattas ti en l'artitgel da la Wikipedia «[[Premi grischun da litteratura]]».
* I dat era ina glista da scripturs e scripturas rumantschas: [[Lista da scriptur:as rumantschs]].

'''Funtaunas per las biografias:''' Questas chattas ti en l'internet: p.ex. chasa editura, sin paginas-web d’organisaturs da cultura, artitgels da gasetta, nua ch’d è vegnì rapportà insatge dals premiads. Ma er en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtauna per artitgels».

=== '''2. Artitgels davart chanzuns, poesias e texts''' ===
I dat chanzuns veglias, popularas ed enconuschentas, sco p.ex. «Adieu a l’Engiadina», ina da las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch. In'autra chanzun veglia ed enconuschenta che tutga er tar las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch è:

* [[A Trun sut igl ischi]]

'''Funtauna:''' Ina funtauna interessanta per l’artitgel «A Trun sut igl ischi» chattas ti en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtaunas» en la dissertaziun da Laura Decurtins ''Chanti rumantsch!'' sin las paginas: 162–163 e 166–167).

=== '''Citar texts''' ===
'''Resguardar il dretg da l'autur:''' En l'artitgel da la chanzun da cor viril «Adieu a l’Engiadina» cumpara il text da la chanzun. Il dretg d'autur scada 70 onns suenter il di da la mort da l'autur. En cas da la chanzun «Adieu a l’Engiadina» è il dretg d’autur scadì.

'''Instrucziun per inserir il citat:'''

* Tscherna empè da «Modifitgar» la funcziun «Modifitgar il code»
* Scriva l'entschatta dal code: {{Citat|’’’Titel da la chanzun&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
* Lingia vida
* Scriva en l'emprima lingia da la chanzun, metter en in spazi vid, suenter il code:
* Scriva la proxima lingia, metta en in spazi vid e puspè il code: &lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;
* A la fin: ina lingia vida
* Inseri il code: |
* Scriver il num da l’autur:a
* &lt;nowiki&gt;Per finir il code: }}&lt;/nowiki&gt;

'''Instrucziun per Citat cursiv:''' Sche ti vul avair il citat cursiv, stos ti tar mintga lingia anc metter en il suandant code a l'entschatta ed a la fin: ’’

'''Exempel concret'''

'''&lt;nowiki&gt;{{Citat|&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''O nà, o madinà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki/&gt;''''&lt;nowiki/&gt;'ch'eu non at he smanchà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''meis char comün natal …

'''|'''Andrea Bezzola'''&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;'''

=== '''3. Artitgels ch'i dat gia en la Wikipedia Tudestga''' ===
Sche ti chattas buns artitgels en autras linguas davart in tema che t'interessa, pos ti er far ina translaziun en rumantsch. Mintgatant èn ils artitgels d'autras linguas però er interessants pervi da las funtaunas, ch'èn nizzaivlas per scriver in agen artitgel davart il tema.

'''Translaziuns en general'''

Las translaziuns vegnan fatgas cun in utensil da la Wikipedia, in tool, nua che duas colonnas da text sa chattan dasper – en la colonna sanestra cumpara il text original ed en la colonna dretga sa scriva la translaziun. I sa tracta d'ina procedura correcta tenor il dretg d'autur. N'emblida betg d'era translatar las funtaunas da l’artitgel.

'''Instrucziun:'''

* Selecziunar l'artitgel da la lingua originala
* Selecziunar cun in clic «Sprachen» (survart a dretga sur l'artitgel)
* Selecziunar cun in clic il link «+ Translate this page»
* Examinar las linguas: tudestg - rumantsch
* Selecziunar cun in clic «Start Übersetzung»

=== '''Propostas per translaziuns (u per scriver da nov) davart il tema «500 onns lingua scritta»''' '''Cudeschs vegls''' ===
* [[Cudesch da Psalms]]
* [[Cudesch da Schlarigna]]

'''Revistas e gasettas rumantschas'''

* [[Babylonia (Zeitschrift)]]
* [[Casa Paterna/La Pùnt]]
* [[Engadiner Wochenzeitung]]
* [[Gasetta Romontscha]]
* [[Nossa Baselgia]]
* [[Novitats]]
* [[Pöschtli]]
* [[Rhiiblat|Rhiiblatt]]

== Litteratura e funtaunas per Artitgels «500 onns lingua scritta» ==

* [https://chasaeditura.ch/auturs/ Chasa edittura rumatnscha]
* [https://www.rtr.ch/play/tv/detail/dis-da-litteratura?id=14112eb9-e609-463f-8150-78c1f76d650c RTR: Dis da litteratur]
* Dissertaziun da Laura Decurtins
* [https://www.e-lir.ch Lexicon istoric retic (LIR)]
* [https://www.e-periodica.ch/ e-periodica.ch]
* [https://www.e-periodica.ch/digbib/volumes?UID=ann-001 Annalas da la Societed Retorumantscha]

== '''III. Projects da Vichipedia (international) per la visibilitad da dunnas en il mund digital''' ==
[[Datoteca:CH-NB Archive Rudolf Zinggeler EAD-ZING-13773.tif|miniatura|Dunnas da Curaglia. Fotografia da: Rudolf Zinggeler. (Biblioteca Naziunela Svizra). ]]

=== '''Laschar vesair la vart svanida da l’istoriografia.''' '''Il passà ha bleras vistas – masculinas sco femininas''' ===
'''Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital'''

Durant tschientaners n'eran las prestaziuns da las dunnas betg documentadas e appreziadas, uschia che dunnas èn fitg main preschentas en il mund digital ed er sin la Wikipedia.Il mund da la scienza digitala na duai betg mantegnair las inegualitads dal passà, mabain descriver la diversitad da nossa societad. Quella sa spievla en il mund digital e cun quel er sias inegualitads dal passà.Tras agens projects vul la Wikipedia midar questa situaziun torta cun Editathons ed inscunters per elavurar biografias da dunnas. Projects sco quests gidan a serrar questa rusna istorica. Las dunnas ch'eran speras da pli baud, duain puspè survegnir ina vista e daventar visiblas.

'''Decleraziun da la scienza sur da quai:'''

* '''Tradiziuns istoricas:''' Tradiziunalmain rimnavan ils archivs dal stadi surtut documents da politica, administraziun, militar ed economia. Quai èn tut champs, nua che umens d’ eran activs. Las prestaziuns da dunnas en la vita sociala, culturala e famigliara n'èn betg vegnidas documentadas uffizialmain e pli darar.

* '''Funtaunas zuppadas:''' documents davart dunnas existan per part bain, ma èn grevs da chattar. Savens vegnivan per exempel ils relaschs da dunnas archivads sut il num da lur consorts u parents masculins.

* '''Criteris da relevanza da Vichipedia:''' Per biografias independentas dovri funtaunas independentas suffizientas.

Betg tut las dunnas èn svanidas ord l’istografia, tschertas èn numnadamain zuppadas en ils archivs. Cunzunt la collavuraziun tranter vichipedianas e vichipedians cun bibliotecas, archivs ed instituziuns da perscrutaziun istorica po chaschunar bler per gist la preschientscha da las dunnas.

'''Projects da Vichipedia e Wikimedia'''

I dat numerus projects da Vichipedia ed era da Wikimedia enturn il mund che intervegnan per elavurar biografias da dunnas e lur preschientscha en il mund digital. La Vichipedia sa vesa confruntada cun la suandanta situaziun: Tge documents istorics èn gia vegnids publitgads, tgenins pon ins chattar e tgenins mancan anc sco funtaunas per l'enciclopedia che dovra els per publitgar biografias?

Archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas fan ina lavur da valur cun lur rimnadas e publicaziuns da documents che transmettan infurmaziuns or da la vita e las activitads da dunnas dal passà. Quai è ina basa preziusa per artitgels da Vichipedia, che po cun biografias curreger l'invisibladad en il mund digital.

=== Biografias per dunnas en la Rumantscha ===
Er en il Grischun e la Rumantschia sa chatta questa lavur da valur dad archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas, perquai che’l project da la Vichipedia pudess er sa sviluppar sco in dals temas da la Rumantschia en collavuraziun cun archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns, bibliotecas ed auter pli. Uschia pudess ins sviluppar quest project sco in dals projects da la Vichipedia Rumantscha. Per quels ch'èn interessads dettia er la pussaivladad da prender part ad inscunters naziunals ed internaziunals davart il tema.

'''Plattafurmas cun funtaunas dal Grischun e da la Rumantscha sco exempel:'''

* Fundaziun, Chesa Planta, Samedan: Dunnas, Program da cultura 2021.
* Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden)
* Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna.
* Claustra San Jon Müstair

'''Descripziun curta dals exempels indumbrabels'''

'''Fundaziun, Chesa Planta:''' È vegnida fundada l'onn 1943 da las quatter descendentas da la famiglia de Planta Elisabeth von Planta, Marie von Planta, Nina von Gugelberg von Planta ed Anne Elisabeth Vischer von Planta. La finamira da la fundaziun: conservar la biblioteca rumantscha e da mantegnair e promover la lingua e cultura rumantscha. L’an 2021 stevan Dunnas en il center dal program da cultura da la chasa.

'''Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden):''' Ina fundaziun d'utilitad publica ch'è vegnida fundada l'onn 1997. Da quel temp mancavan documentaziuns davart la vita da dunnas en ils archivs istorics ed er lur nums na chattav'ins strusch en ils cudeschs istorics e lexicons. Dapi l'onn 1997 rimna l'Archiv cultural da dunnas dal Grischun documents scrits, ma er purtrets e portatuns da persunas privatas: diaris, fotografias, chartas, autras actas, documents da dunnas activas (schurnalistas, architectas, dunnas d'affars, politicras etc.), documents d'uniuns, archivs d'associaziuns, archivs da partidas ed organisaziuns politicas sco er archivs d'interpresas e da fotografias. Tranter ils onns 2003 fin 2006 ha l’Archiv cultural da dunnas dal Grischun edì quatter toms cun var 1600 paginas davart il tema «Fraubünden» (Dunnas grischunas): «FrauenRecht» – «FrauenKörper» – «Frauenarbeit» – «fremdeFrau».

'''Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna:''' El sa deditgescha er a l'elavuraziun da l'istorgia feministica. Era qua cumparan publicaziuns davart il tema sco per exempel il cudesch da Laura Decurtins: Starke Stimmen - Frauen in der Bündner Musikkultur. La publicaziun tematisescha l'invisibladad da dunnas en il mund da la musica dal Grischun, che sa preschenta sco sche mo umens avessan fatg sulettas istorgia da musica. Laura Decurtins è s'occupada cun la dumonda quant fitg che la cultura da musica en il Grischun era propi fatga senza dunnas. Cun las respostas a sias dumondas è vegnida reconstruida l'existenza da dunnas ch'èn s'engaschadas culturalmain en l'istorgia da musica dal Grischun.

'''Claustra San Jon Müstair:''' è vegnida fundada tenor ina legenda l'onn 775 da Carl il Grond. Enturn l’an 1200 èsi daventà ina claustra da dunnas e dapi lura èn dunnas sco abadessas e priuras s'occupadas dal convent e scrit istorgia.

=== Legendas ===
Biografias scuvertas da dunnas chatt'ins mintgatant er en las legendas. Sco p.ex.

* strias
* Adelheid (abadessa) Legenda «Dunna da la claustra, Agnes» – 1210 Miracul da la Hostia dal Sontg Sang: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1210-wunder-der-heilig-blut-hostie Pagina da web claustra Son Jon Müstair]. I dat gia in artitgel en la Vichipedia tudestga cun il num: «Adelheid (Äbtissin)»

== Lista da dunnas dal chantun Grischun ==
Ina glista da dunnas dal chantun Grischun chattast ti sin la Vichipedia Tudestga sut il num: «Liste von Frauen aus dem Kanton Graubünden». En questa glista datti biografias da dunnas rumantschas ch'existan gia en tudestg, ma anc betg en rumantsch, sco p.ex. las dus biografias da:

* [[Barbara Bansi]] (1777–1863): pictura artista
* [[Chatrina Filli]] (1914–1983): scriptura

=== Propostas per artichels ===

* [[DUNNA Preis]]
* [[Anna de Planta]] (1858–1934)
* [[Chatrina C. Sartea]] (Emprima mesadas dal 19avel tschientaner), Scirptura rumantscha, da l'Engiadina Bassa (Vallader).
* [[Anna Wilhelmina Theobald]]
* [[Angelika de Planta]] (1478–1509), Abadissa
* [[Strias]]: (ina figura marginala «centrala»)
* [[Adelheid (abdessa)|Adelheid (abadessa)]]

== Funtaunas per biografias da dunnas ==

* [https://www.akademikerinnen.ch/sektionen/graubuenden/projekte/dunna-preis DUNNA Preis]
* Anna de Planta: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/042432/2010-02-15/ Historisches Lexikon Schweiz] (HLS), ma eir:  [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=bmb-001%3A1935%3A0%3A%3A335 e-periodica]
* Chatrina C. Sartea: 
* Anna Wilhemina Theobold: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2013:126::93 Annalas, Tom 126]
* Angelika de Planta: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1499-die-calvenschlacht Pagina web claustra San Jon Müstair]
* Strias: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2011:124::193 Annalas, Tom 124]
* Adelheid (abdessa): [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1210-wunder-der-heilig-blut-hostie Pagina da web claustra Son Jon Müstair]</text>
      <sha1>jjo4921t84pr0mls76o48yqouzwjg45</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174817</id>
      <parentid>174816</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T14:46:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lista da dunnas dal chantun Grischun */</comment>
      <origin>174817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15581" sha1="ii3qwo51qlxgiipgf8yytc3o2164k67" xml:space="preserve">La lingua e cultura rumantscha porscha ina gronda varietad d’interessants temas per scriver latiers artitgels da Vichipedia. Il scriver d’artitgels serva dentant er per la cultivaziun ed il svilup da la lingua scritta.

Sin questa pagina chattais vus ina collecziun da propostas da trais projects. Questas servan sco inspiraziun e londeror pon vegnir scrittas gruppas d’ artitgels da Vichipedia, che collian ad in tema superiur. Las propostas èn vegnidas creadas sco punct da partenza '''per il lavuratori da Vichipedia al ''digidi'' ils 24 d'october 2026'''.

== '''I. Project: Artitgels davart la digitalisaziun en la Rumauntscha''' ==
[[Datoteca:DEC-Gigaswitch-FDDI.jpg|miniatura|DEC-Gigaswitch-FDDI]]
A chaschun dal digidi dals 24 d'october 2026 vuless la Vichipedia Rumantscha lantschar in nov project che sa deditgescha a scriver artitgels enturn la digitalisaziun en la Rumantscha.

'''Propostas:'''

* ''[[digidi]]''

* Age of Empires: Computerspiel, bei dem ein Teil der Schweizer Armee in diesem militärischen Taktikspiel Rätoromanisch sprechen soll. 

* Prototyp eines Computerprogramms, das alle fünf Idiome sowie Rumantsch Grischun sprechen kann.

* Chatbots «idiomVoice»: finale Version, mit dem das Idiom Sursilvan erlernt werden kann. 

* «[[ALAS]]» – il nouv sistem da translaziun

* [[Pledari Grond]]

* Programm da correctura

* [[Atlas dal Grischun Rumantsch]]

* Projects per scolars da WIkimedia: Ils project vegnan aunc testaus, perquei san ins aunc buca scriver in artechel sil termin dad oz (digidi 2026).

== '''II. Project: 500 onns lingua scritta rumantscha – Giubileum 2027''' ==
[[Datoteca:Kloster Disentis Romanische Bibliothek - sehr alte Bücher 741000.jpg|miniatura|Biblioteca Rumantscha (Biblioteca claustrala Mustèr).]]
L’an 1527 aveva Gian Travers da Zuoz scrit la chanzun «Chianzun dalla guerra dal Chaste da Müs». Sia ovra vala sco ina da las emprimas perditgas litteraras da la lingua scritta rumantscha.

Uschia marchescha l’an 2027 il giubileum, numnà «500 onns lingua scritta rumantscha», che’d è er daventà in project per la Vichipedia Rumantscha.

=== '''Gruppa da lavur ''digidi'' 2026: Collavuraziun al project da «500 onns lingua scritta rumantscha»''' ===
Vi dal project per il giubileum «500 onns lingua scritta rumantscha» pos er ti collavurar:

* Scriver novs artitgels
* Translatar artitgels
* Fabritgar ora e concurrenzar artitgels davart il tema
* Far glistas sco p.ex. «gasettas rumantschas»
* Realisar atgnas ideas
* Fotografar per Wikimedia Commons

=== Propostas ===

=== '''1. Scriver biografias davart persunas undradas cun il «Premi grischun da litteratura»''' ===
Mintga onn vegn surdà il Premi grischun da litteratura. I mancan dentant anc bleras biografias sin la Vichipedia Rumantscha davart ils premiads e las premiadas. Ti pos contribuir al project «500 onns lingua scritta rumantscha» cun elavurar las biografias che mancan. 

* Ina glista da las persunas undradas chattas ti en l'artitgel da la Wikipedia «[[Premi grischun da litteratura]]».
* I dat era ina glista da scripturs e scripturas rumantschas: [[Lista da scriptur:as rumantschs]].

'''Funtaunas per las biografias:''' Questas chattas ti en l'internet: p.ex. chasa editura, sin paginas-web d’organisaturs da cultura, artitgels da gasetta, nua ch’d è vegnì rapportà insatge dals premiads. Ma er en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtauna per artitgels».

=== '''2. Artitgels davart chanzuns, poesias e texts''' ===
I dat chanzuns veglias, popularas ed enconuschentas, sco p.ex. «Adieu a l’Engiadina», ina da las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch. In'autra chanzun veglia ed enconuschenta che tutga er tar las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch è:

* [[A Trun sut igl ischi]]

'''Funtauna:''' Ina funtauna interessanta per l’artitgel «A Trun sut igl ischi» chattas ti en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtaunas» en la dissertaziun da Laura Decurtins ''Chanti rumantsch!'' sin las paginas: 162–163 e 166–167).

=== '''Citar texts''' ===
'''Resguardar il dretg da l'autur:''' En l'artitgel da la chanzun da cor viril «Adieu a l’Engiadina» cumpara il text da la chanzun. Il dretg d'autur scada 70 onns suenter il di da la mort da l'autur. En cas da la chanzun «Adieu a l’Engiadina» è il dretg d’autur scadì.

'''Instrucziun per inserir il citat:'''

* Tscherna empè da «Modifitgar» la funcziun «Modifitgar il code»
* Scriva l'entschatta dal code: {{Citat|’’’Titel da la chanzun&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
* Lingia vida
* Scriva en l'emprima lingia da la chanzun, metter en in spazi vid, suenter il code:
* Scriva la proxima lingia, metta en in spazi vid e puspè il code: &lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;
* A la fin: ina lingia vida
* Inseri il code: |
* Scriver il num da l’autur:a
* &lt;nowiki&gt;Per finir il code: }}&lt;/nowiki&gt;

'''Instrucziun per Citat cursiv:''' Sche ti vul avair il citat cursiv, stos ti tar mintga lingia anc metter en il suandant code a l'entschatta ed a la fin: ’’

'''Exempel concret'''

'''&lt;nowiki&gt;{{Citat|&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''O nà, o madinà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki/&gt;''''&lt;nowiki/&gt;'ch'eu non at he smanchà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''meis char comün natal …

'''|'''Andrea Bezzola'''&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;'''

=== '''3. Artitgels ch'i dat gia en la Wikipedia Tudestga''' ===
Sche ti chattas buns artitgels en autras linguas davart in tema che t'interessa, pos ti er far ina translaziun en rumantsch. Mintgatant èn ils artitgels d'autras linguas però er interessants pervi da las funtaunas, ch'èn nizzaivlas per scriver in agen artitgel davart il tema.

'''Translaziuns en general'''

Las translaziuns vegnan fatgas cun in utensil da la Wikipedia, in tool, nua che duas colonnas da text sa chattan dasper – en la colonna sanestra cumpara il text original ed en la colonna dretga sa scriva la translaziun. I sa tracta d'ina procedura correcta tenor il dretg d'autur. N'emblida betg d'era translatar las funtaunas da l’artitgel.

'''Instrucziun:'''

* Selecziunar l'artitgel da la lingua originala
* Selecziunar cun in clic «Sprachen» (survart a dretga sur l'artitgel)
* Selecziunar cun in clic il link «+ Translate this page»
* Examinar las linguas: tudestg - rumantsch
* Selecziunar cun in clic «Start Übersetzung»

=== '''Propostas per translaziuns (u per scriver da nov) davart il tema «500 onns lingua scritta»''' '''Cudeschs vegls''' ===
* [[Cudesch da Psalms]]
* [[Cudesch da Schlarigna]]

'''Revistas e gasettas rumantschas'''

* [[Babylonia (Zeitschrift)]]
* [[Casa Paterna/La Pùnt]]
* [[Engadiner Wochenzeitung]]
* [[Gasetta Romontscha]]
* [[Nossa Baselgia]]
* [[Novitats]]
* [[Pöschtli]]
* [[Rhiiblat|Rhiiblatt]]

== Litteratura e funtaunas per Artitgels «500 onns lingua scritta» ==

* [https://chasaeditura.ch/auturs/ Chasa edittura rumatnscha]
* [https://www.rtr.ch/play/tv/detail/dis-da-litteratura?id=14112eb9-e609-463f-8150-78c1f76d650c RTR: Dis da litteratur]
* Dissertaziun da Laura Decurtins
* [https://www.e-lir.ch Lexicon istoric retic (LIR)]
* [https://www.e-periodica.ch/ e-periodica.ch]
* [https://www.e-periodica.ch/digbib/volumes?UID=ann-001 Annalas da la Societed Retorumantscha]

== '''III. Projects da Vichipedia (international) per la visibilitad da dunnas en il mund digital''' ==
[[Datoteca:CH-NB Archive Rudolf Zinggeler EAD-ZING-13773.tif|miniatura|Dunnas da Curaglia. Fotografia da: Rudolf Zinggeler. (Biblioteca Naziunela Svizra). ]]

=== '''Laschar vesair la vart svanida da l’istoriografia.''' '''Il passà ha bleras vistas – masculinas sco femininas''' ===
'''Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital'''

Durant tschientaners n'eran las prestaziuns da las dunnas betg documentadas e appreziadas, uschia che dunnas èn fitg main preschentas en il mund digital ed er sin la Wikipedia.Il mund da la scienza digitala na duai betg mantegnair las inegualitads dal passà, mabain descriver la diversitad da nossa societad. Quella sa spievla en il mund digital e cun quel er sias inegualitads dal passà.Tras agens projects vul la Wikipedia midar questa situaziun torta cun Editathons ed inscunters per elavurar biografias da dunnas. Projects sco quests gidan a serrar questa rusna istorica. Las dunnas ch'eran speras da pli baud, duain puspè survegnir ina vista e daventar visiblas.

'''Decleraziun da la scienza sur da quai:'''

* '''Tradiziuns istoricas:''' Tradiziunalmain rimnavan ils archivs dal stadi surtut documents da politica, administraziun, militar ed economia. Quai èn tut champs, nua che umens d’ eran activs. Las prestaziuns da dunnas en la vita sociala, culturala e famigliara n'èn betg vegnidas documentadas uffizialmain e pli darar.

* '''Funtaunas zuppadas:''' documents davart dunnas existan per part bain, ma èn grevs da chattar. Savens vegnivan per exempel ils relaschs da dunnas archivads sut il num da lur consorts u parents masculins.

* '''Criteris da relevanza da Vichipedia:''' Per biografias independentas dovri funtaunas independentas suffizientas.

Betg tut las dunnas èn svanidas ord l’istografia, tschertas èn numnadamain zuppadas en ils archivs. Cunzunt la collavuraziun tranter vichipedianas e vichipedians cun bibliotecas, archivs ed instituziuns da perscrutaziun istorica po chaschunar bler per gist la preschientscha da las dunnas.

'''Projects da Vichipedia e Wikimedia'''

I dat numerus projects da Vichipedia ed era da Wikimedia enturn il mund che intervegnan per elavurar biografias da dunnas e lur preschientscha en il mund digital. La Vichipedia sa vesa confruntada cun la suandanta situaziun: Tge documents istorics èn gia vegnids publitgads, tgenins pon ins chattar e tgenins mancan anc sco funtaunas per l'enciclopedia che dovra els per publitgar biografias?

Archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas fan ina lavur da valur cun lur rimnadas e publicaziuns da documents che transmettan infurmaziuns or da la vita e las activitads da dunnas dal passà. Quai è ina basa preziusa per artitgels da Vichipedia, che po cun biografias curreger l'invisibladad en il mund digital.

=== Biografias per dunnas en la Rumantscha ===
Er en il Grischun e la Rumantschia sa chatta questa lavur da valur dad archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas, perquai che’l project da la Vichipedia pudess er sa sviluppar sco in dals temas da la Rumantschia en collavuraziun cun archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns, bibliotecas ed auter pli. Uschia pudess ins sviluppar quest project sco in dals projects da la Vichipedia Rumantscha. Per quels ch'èn interessads dettia er la pussaivladad da prender part ad inscunters naziunals ed internaziunals davart il tema.

'''Plattafurmas cun funtaunas dal Grischun e da la Rumantscha sco exempel:'''

* Fundaziun, Chesa Planta, Samedan: Dunnas, Program da cultura 2021.
* Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden)
* Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna.
* Claustra San Jon Müstair

'''Descripziun curta dals exempels indumbrabels'''

'''Fundaziun, Chesa Planta:''' È vegnida fundada l'onn 1943 da las quatter descendentas da la famiglia de Planta Elisabeth von Planta, Marie von Planta, Nina von Gugelberg von Planta ed Anne Elisabeth Vischer von Planta. La finamira da la fundaziun: conservar la biblioteca rumantscha e da mantegnair e promover la lingua e cultura rumantscha. L’an 2021 stevan Dunnas en il center dal program da cultura da la chasa.

'''Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden):''' Ina fundaziun d'utilitad publica ch'è vegnida fundada l'onn 1997. Da quel temp mancavan documentaziuns davart la vita da dunnas en ils archivs istorics ed er lur nums na chattav'ins strusch en ils cudeschs istorics e lexicons. Dapi l'onn 1997 rimna l'Archiv cultural da dunnas dal Grischun documents scrits, ma er purtrets e portatuns da persunas privatas: diaris, fotografias, chartas, autras actas, documents da dunnas activas (schurnalistas, architectas, dunnas d'affars, politicras etc.), documents d'uniuns, archivs d'associaziuns, archivs da partidas ed organisaziuns politicas sco er archivs d'interpresas e da fotografias. Tranter ils onns 2003 fin 2006 ha l’Archiv cultural da dunnas dal Grischun edì quatter toms cun var 1600 paginas davart il tema «Fraubünden» (Dunnas grischunas): «FrauenRecht» – «FrauenKörper» – «Frauenarbeit» – «fremdeFrau».

'''Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna:''' El sa deditgescha er a l'elavuraziun da l'istorgia feministica. Era qua cumparan publicaziuns davart il tema sco per exempel il cudesch da Laura Decurtins: Starke Stimmen - Frauen in der Bündner Musikkultur. La publicaziun tematisescha l'invisibladad da dunnas en il mund da la musica dal Grischun, che sa preschenta sco sche mo umens avessan fatg sulettas istorgia da musica. Laura Decurtins è s'occupada cun la dumonda quant fitg che la cultura da musica en il Grischun era propi fatga senza dunnas. Cun las respostas a sias dumondas è vegnida reconstruida l'existenza da dunnas ch'èn s'engaschadas culturalmain en l'istorgia da musica dal Grischun.

'''Claustra San Jon Müstair:''' è vegnida fundada tenor ina legenda l'onn 775 da Carl il Grond. Enturn l’an 1200 èsi daventà ina claustra da dunnas e dapi lura èn dunnas sco abadessas e priuras s'occupadas dal convent e scrit istorgia.

=== Legendas ===
Biografias scuvertas da dunnas chatt'ins mintgatant er en las legendas. Sco p.ex.

* strias
* Adelheid (abadessa) Legenda «Dunna da la claustra, Agnes» – 1210 Miracul da la Hostia dal Sontg Sang: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1210-wunder-der-heilig-blut-hostie Pagina da web claustra Son Jon Müstair]. I dat gia in artitgel en la Vichipedia tudestga cun il num: «Adelheid (Äbtissin)»

== Lista da dunnas dal chantun Grischun ==
Ina glista da dunnas dal chantun Grischun chattast ti sin la Vichipedia Tudestga sut il num: «'''Liste von Frauen aus dem Kanton Graubünden'''». En questa glista datti biografias da dunnas rumantschas ch'existan gia en tudestg, ma anc betg en rumantsch, sco p.ex. las dus biografias da:

* [[Barbara Bansi]] (1777–1863): pictura artista
* [[Chatrina Filli]] (1914–1983): scriptura

=== Propostas per artichels ===

* [[DUNNA Preis]]
* [[Anna de Planta]] (1858–1934)
* [[Chatrina C. Sartea]] (Emprima mesadas dal 19avel tschientaner), Scirptura rumantscha, da l'Engiadina Bassa (Vallader).
* [[Anna Wilhelmina Theobald]]
* [[Angelika de Planta]] (1478–1509), Abadissa
* [[Strias]]: (ina figura marginala «centrala»)
* [[Adelheid (abdessa)|Adelheid (abadessa)]]

== Funtaunas per biografias da dunnas ==

* [https://www.akademikerinnen.ch/sektionen/graubuenden/projekte/dunna-preis DUNNA Preis]
* Anna de Planta: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/042432/2010-02-15/ Historisches Lexikon Schweiz] (HLS), ma eir:  [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=bmb-001%3A1935%3A0%3A%3A335 e-periodica]
* Chatrina C. Sartea: 
* Anna Wilhemina Theobold: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2013:126::93 Annalas, Tom 126]
* Angelika de Planta: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1499-die-calvenschlacht Pagina web claustra San Jon Müstair]
* Strias: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2011:124::193 Annalas, Tom 124]
* Adelheid (abdessa): [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1210-wunder-der-heilig-blut-hostie Pagina da web claustra Son Jon Müstair]</text>
      <sha1>ii3qwo51qlxgiipgf8yytc3o2164k67</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174818</id>
      <parentid>174817</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T14:49:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Legendas */</comment>
      <origin>174818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15780" sha1="ifh3sdotzlmtgqeulsbh7ixeayg0axy" xml:space="preserve">La lingua e cultura rumantscha porscha ina gronda varietad d’interessants temas per scriver latiers artitgels da Vichipedia. Il scriver d’artitgels serva dentant er per la cultivaziun ed il svilup da la lingua scritta.

Sin questa pagina chattais vus ina collecziun da propostas da trais projects. Questas servan sco inspiraziun e londeror pon vegnir scrittas gruppas d’ artitgels da Vichipedia, che collian ad in tema superiur. Las propostas èn vegnidas creadas sco punct da partenza '''per il lavuratori da Vichipedia al ''digidi'' ils 24 d'october 2026'''.

== '''I. Project: Artitgels davart la digitalisaziun en la Rumauntscha''' ==
[[Datoteca:DEC-Gigaswitch-FDDI.jpg|miniatura|DEC-Gigaswitch-FDDI]]
A chaschun dal digidi dals 24 d'october 2026 vuless la Vichipedia Rumantscha lantschar in nov project che sa deditgescha a scriver artitgels enturn la digitalisaziun en la Rumantscha.

'''Propostas:'''

* ''[[digidi]]''

* Age of Empires: Computerspiel, bei dem ein Teil der Schweizer Armee in diesem militärischen Taktikspiel Rätoromanisch sprechen soll. 

* Prototyp eines Computerprogramms, das alle fünf Idiome sowie Rumantsch Grischun sprechen kann.

* Chatbots «idiomVoice»: finale Version, mit dem das Idiom Sursilvan erlernt werden kann. 

* «[[ALAS]]» – il nouv sistem da translaziun

* [[Pledari Grond]]

* Programm da correctura

* [[Atlas dal Grischun Rumantsch]]

* Projects per scolars da WIkimedia: Ils project vegnan aunc testaus, perquei san ins aunc buca scriver in artechel sil termin dad oz (digidi 2026).

== '''II. Project: 500 onns lingua scritta rumantscha – Giubileum 2027''' ==
[[Datoteca:Kloster Disentis Romanische Bibliothek - sehr alte Bücher 741000.jpg|miniatura|Biblioteca Rumantscha (Biblioteca claustrala Mustèr).]]
L’an 1527 aveva Gian Travers da Zuoz scrit la chanzun «Chianzun dalla guerra dal Chaste da Müs». Sia ovra vala sco ina da las emprimas perditgas litteraras da la lingua scritta rumantscha.

Uschia marchescha l’an 2027 il giubileum, numnà «500 onns lingua scritta rumantscha», che’d è er daventà in project per la Vichipedia Rumantscha.

=== '''Gruppa da lavur ''digidi'' 2026: Collavuraziun al project da «500 onns lingua scritta rumantscha»''' ===
Vi dal project per il giubileum «500 onns lingua scritta rumantscha» pos er ti collavurar:

* Scriver novs artitgels
* Translatar artitgels
* Fabritgar ora e concurrenzar artitgels davart il tema
* Far glistas sco p.ex. «gasettas rumantschas»
* Realisar atgnas ideas
* Fotografar per Wikimedia Commons

=== Propostas ===

=== '''1. Scriver biografias davart persunas undradas cun il «Premi grischun da litteratura»''' ===
Mintga onn vegn surdà il Premi grischun da litteratura. I mancan dentant anc bleras biografias sin la Vichipedia Rumantscha davart ils premiads e las premiadas. Ti pos contribuir al project «500 onns lingua scritta rumantscha» cun elavurar las biografias che mancan. 

* Ina glista da las persunas undradas chattas ti en l'artitgel da la Wikipedia «[[Premi grischun da litteratura]]».
* I dat era ina glista da scripturs e scripturas rumantschas: [[Lista da scriptur:as rumantschs]].

'''Funtaunas per las biografias:''' Questas chattas ti en l'internet: p.ex. chasa editura, sin paginas-web d’organisaturs da cultura, artitgels da gasetta, nua ch’d è vegnì rapportà insatge dals premiads. Ma er en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtauna per artitgels».

=== '''2. Artitgels davart chanzuns, poesias e texts''' ===
I dat chanzuns veglias, popularas ed enconuschentas, sco p.ex. «Adieu a l’Engiadina», ina da las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch. In'autra chanzun veglia ed enconuschenta che tutga er tar las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch è:

* [[A Trun sut igl ischi]]

'''Funtauna:''' Ina funtauna interessanta per l’artitgel «A Trun sut igl ischi» chattas ti en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtaunas» en la dissertaziun da Laura Decurtins ''Chanti rumantsch!'' sin las paginas: 162–163 e 166–167).

=== '''Citar texts''' ===
'''Resguardar il dretg da l'autur:''' En l'artitgel da la chanzun da cor viril «Adieu a l’Engiadina» cumpara il text da la chanzun. Il dretg d'autur scada 70 onns suenter il di da la mort da l'autur. En cas da la chanzun «Adieu a l’Engiadina» è il dretg d’autur scadì.

'''Instrucziun per inserir il citat:'''

* Tscherna empè da «Modifitgar» la funcziun «Modifitgar il code»
* Scriva l'entschatta dal code: {{Citat|’’’Titel da la chanzun&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
* Lingia vida
* Scriva en l'emprima lingia da la chanzun, metter en in spazi vid, suenter il code:
* Scriva la proxima lingia, metta en in spazi vid e puspè il code: &lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;
* A la fin: ina lingia vida
* Inseri il code: |
* Scriver il num da l’autur:a
* &lt;nowiki&gt;Per finir il code: }}&lt;/nowiki&gt;

'''Instrucziun per Citat cursiv:''' Sche ti vul avair il citat cursiv, stos ti tar mintga lingia anc metter en il suandant code a l'entschatta ed a la fin: ’’

'''Exempel concret'''

'''&lt;nowiki&gt;{{Citat|&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''O nà, o madinà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki/&gt;''''&lt;nowiki/&gt;'ch'eu non at he smanchà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''meis char comün natal …

'''|'''Andrea Bezzola'''&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;'''

=== '''3. Artitgels ch'i dat gia en la Wikipedia Tudestga''' ===
Sche ti chattas buns artitgels en autras linguas davart in tema che t'interessa, pos ti er far ina translaziun en rumantsch. Mintgatant èn ils artitgels d'autras linguas però er interessants pervi da las funtaunas, ch'èn nizzaivlas per scriver in agen artitgel davart il tema.

'''Translaziuns en general'''

Las translaziuns vegnan fatgas cun in utensil da la Wikipedia, in tool, nua che duas colonnas da text sa chattan dasper – en la colonna sanestra cumpara il text original ed en la colonna dretga sa scriva la translaziun. I sa tracta d'ina procedura correcta tenor il dretg d'autur. N'emblida betg d'era translatar las funtaunas da l’artitgel.

'''Instrucziun:'''

* Selecziunar l'artitgel da la lingua originala
* Selecziunar cun in clic «Sprachen» (survart a dretga sur l'artitgel)
* Selecziunar cun in clic il link «+ Translate this page»
* Examinar las linguas: tudestg - rumantsch
* Selecziunar cun in clic «Start Übersetzung»

=== '''Propostas per translaziuns (u per scriver da nov) davart il tema «500 onns lingua scritta»''' '''Cudeschs vegls''' ===
* [[Cudesch da Psalms]]
* [[Cudesch da Schlarigna]]

'''Revistas e gasettas rumantschas'''

* [[Babylonia (Zeitschrift)]]
* [[Casa Paterna/La Pùnt]]
* [[Engadiner Wochenzeitung]]
* [[Gasetta Romontscha]]
* [[Nossa Baselgia]]
* [[Novitats]]
* [[Pöschtli]]
* [[Rhiiblat|Rhiiblatt]]

== Litteratura e funtaunas per Artitgels «500 onns lingua scritta» ==

* [https://chasaeditura.ch/auturs/ Chasa edittura rumatnscha]
* [https://www.rtr.ch/play/tv/detail/dis-da-litteratura?id=14112eb9-e609-463f-8150-78c1f76d650c RTR: Dis da litteratur]
* Dissertaziun da Laura Decurtins
* [https://www.e-lir.ch Lexicon istoric retic (LIR)]
* [https://www.e-periodica.ch/ e-periodica.ch]
* [https://www.e-periodica.ch/digbib/volumes?UID=ann-001 Annalas da la Societed Retorumantscha]

== '''III. Projects da Vichipedia (international) per la visibilitad da dunnas en il mund digital''' ==
[[Datoteca:CH-NB Archive Rudolf Zinggeler EAD-ZING-13773.tif|miniatura|Dunnas da Curaglia. Fotografia da: Rudolf Zinggeler. (Biblioteca Naziunela Svizra). ]]

=== '''Laschar vesair la vart svanida da l’istoriografia.''' '''Il passà ha bleras vistas – masculinas sco femininas''' ===
'''Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital'''

Durant tschientaners n'eran las prestaziuns da las dunnas betg documentadas e appreziadas, uschia che dunnas èn fitg main preschentas en il mund digital ed er sin la Wikipedia.Il mund da la scienza digitala na duai betg mantegnair las inegualitads dal passà, mabain descriver la diversitad da nossa societad. Quella sa spievla en il mund digital e cun quel er sias inegualitads dal passà.Tras agens projects vul la Wikipedia midar questa situaziun torta cun Editathons ed inscunters per elavurar biografias da dunnas. Projects sco quests gidan a serrar questa rusna istorica. Las dunnas ch'eran speras da pli baud, duain puspè survegnir ina vista e daventar visiblas.

'''Decleraziun da la scienza sur da quai:'''

* '''Tradiziuns istoricas:''' Tradiziunalmain rimnavan ils archivs dal stadi surtut documents da politica, administraziun, militar ed economia. Quai èn tut champs, nua che umens d’ eran activs. Las prestaziuns da dunnas en la vita sociala, culturala e famigliara n'èn betg vegnidas documentadas uffizialmain e pli darar.

* '''Funtaunas zuppadas:''' documents davart dunnas existan per part bain, ma èn grevs da chattar. Savens vegnivan per exempel ils relaschs da dunnas archivads sut il num da lur consorts u parents masculins.

* '''Criteris da relevanza da Vichipedia:''' Per biografias independentas dovri funtaunas independentas suffizientas.

Betg tut las dunnas èn svanidas ord l’istografia, tschertas èn numnadamain zuppadas en ils archivs. Cunzunt la collavuraziun tranter vichipedianas e vichipedians cun bibliotecas, archivs ed instituziuns da perscrutaziun istorica po chaschunar bler per gist la preschientscha da las dunnas.

'''Projects da Vichipedia e Wikimedia'''

I dat numerus projects da Vichipedia ed era da Wikimedia enturn il mund che intervegnan per elavurar biografias da dunnas e lur preschientscha en il mund digital. La Vichipedia sa vesa confruntada cun la suandanta situaziun: Tge documents istorics èn gia vegnids publitgads, tgenins pon ins chattar e tgenins mancan anc sco funtaunas per l'enciclopedia che dovra els per publitgar biografias?

Archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas fan ina lavur da valur cun lur rimnadas e publicaziuns da documents che transmettan infurmaziuns or da la vita e las activitads da dunnas dal passà. Quai è ina basa preziusa per artitgels da Vichipedia, che po cun biografias curreger l'invisibladad en il mund digital.

=== Biografias per dunnas en la Rumantscha ===
Er en il Grischun e la Rumantschia sa chatta questa lavur da valur dad archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas, perquai che’l project da la Vichipedia pudess er sa sviluppar sco in dals temas da la Rumantschia en collavuraziun cun archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns, bibliotecas ed auter pli. Uschia pudess ins sviluppar quest project sco in dals projects da la Vichipedia Rumantscha. Per quels ch'èn interessads dettia er la pussaivladad da prender part ad inscunters naziunals ed internaziunals davart il tema.

'''Plattafurmas cun funtaunas dal Grischun e da la Rumantscha sco exempel:'''

* Fundaziun, Chesa Planta, Samedan: Dunnas, Program da cultura 2021.
* Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden)
* Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna.
* Claustra San Jon Müstair

'''Descripziun curta dals exempels indumbrabels'''

'''Fundaziun, Chesa Planta:''' È vegnida fundada l'onn 1943 da las quatter descendentas da la famiglia de Planta Elisabeth von Planta, Marie von Planta, Nina von Gugelberg von Planta ed Anne Elisabeth Vischer von Planta. La finamira da la fundaziun: conservar la biblioteca rumantscha e da mantegnair e promover la lingua e cultura rumantscha. L’an 2021 stevan Dunnas en il center dal program da cultura da la chasa.

'''Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden):''' Ina fundaziun d'utilitad publica ch'è vegnida fundada l'onn 1997. Da quel temp mancavan documentaziuns davart la vita da dunnas en ils archivs istorics ed er lur nums na chattav'ins strusch en ils cudeschs istorics e lexicons. Dapi l'onn 1997 rimna l'Archiv cultural da dunnas dal Grischun documents scrits, ma er purtrets e portatuns da persunas privatas: diaris, fotografias, chartas, autras actas, documents da dunnas activas (schurnalistas, architectas, dunnas d'affars, politicras etc.), documents d'uniuns, archivs d'associaziuns, archivs da partidas ed organisaziuns politicas sco er archivs d'interpresas e da fotografias. Tranter ils onns 2003 fin 2006 ha l’Archiv cultural da dunnas dal Grischun edì quatter toms cun var 1600 paginas davart il tema «Fraubünden» (Dunnas grischunas): «FrauenRecht» – «FrauenKörper» – «Frauenarbeit» – «fremdeFrau».

'''Lexicon da las dunnas en il Grischun:''' I dat in [https://www.buendnerinnen.ch/personen/ lexicon online da las dunnas en il Grischun], in'iniziativa da l'Archiv cultural da dunnas dal Grischun.

'''Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna:''' El sa deditgescha er a l'elavuraziun da l'istorgia feministica. Era qua cumparan publicaziuns davart il tema sco per exempel il cudesch da Laura Decurtins: Starke Stimmen - Frauen in der Bündner Musikkultur. La publicaziun tematisescha l'invisibladad da dunnas en il mund da la musica dal Grischun, che sa preschenta sco sche mo umens avessan fatg sulettas istorgia da musica. Laura Decurtins è s'occupada cun la dumonda quant fitg che la cultura da musica en il Grischun era propi fatga senza dunnas. Cun las respostas a sias dumondas è vegnida reconstruida l'existenza da dunnas ch'èn s'engaschadas culturalmain en l'istorgia da musica dal Grischun.

'''Claustra San Jon Müstair:''' è vegnida fundada tenor ina legenda l'onn 775 da Carl il Grond. Enturn l’an 1200 èsi daventà ina claustra da dunnas e dapi lura èn dunnas sco abadessas e priuras s'occupadas dal convent e scrit istorgia.

=== Legendas ===
Biografias scuvertas da dunnas chatt'ins mintgatant er en las legendas. Sco p.ex.

* strias
* Adelheid (abadessa) Legenda «Dunna da la claustra, Agnes» – 1210 Miracul da la Hostia dal Sontg Sang: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1210-wunder-der-heilig-blut-hostie Pagina da web claustra Son Jon Müstair]. I dat gia in artitgel en la Vichipedia tudestga cun il num: «Adelheid (Äbtissin)»

== Lista da dunnas dal chantun Grischun ==
Ina glista da dunnas dal chantun Grischun chattast ti sin la Vichipedia Tudestga sut il num: «'''Liste von Frauen aus dem Kanton Graubünden'''». En questa glista datti biografias da dunnas rumantschas ch'existan gia en tudestg, ma anc betg en rumantsch, sco p.ex. las dus biografias da:

* [[Barbara Bansi]] (1777–1863): pictura artista
* [[Chatrina Filli]] (1914–1983): scriptura

=== Propostas per artichels ===

* [[DUNNA Preis]]
* [[Anna de Planta]] (1858–1934)
* [[Chatrina C. Sartea]] (Emprima mesadas dal 19avel tschientaner), Scirptura rumantscha, da l'Engiadina Bassa (Vallader).
* [[Anna Wilhelmina Theobald]]
* [[Angelika de Planta]] (1478–1509), Abadissa
* [[Strias]]: (ina figura marginala «centrala»)
* [[Adelheid (abdessa)|Adelheid (abadessa)]]

== Funtaunas per biografias da dunnas ==

* [https://www.akademikerinnen.ch/sektionen/graubuenden/projekte/dunna-preis DUNNA Preis]
* Anna de Planta: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/042432/2010-02-15/ Historisches Lexikon Schweiz] (HLS), ma eir:  [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=bmb-001%3A1935%3A0%3A%3A335 e-periodica]
* Chatrina C. Sartea: 
* Anna Wilhemina Theobold: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2013:126::93 Annalas, Tom 126]
* Angelika de Planta: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1499-die-calvenschlacht Pagina web claustra San Jon Müstair]
* Strias: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2011:124::193 Annalas, Tom 124]
* Adelheid (abdessa): [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1210-wunder-der-heilig-blut-hostie Pagina da web claustra Son Jon Müstair]</text>
      <sha1>ifh3sdotzlmtgqeulsbh7ixeayg0axy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174819</id>
      <parentid>174818</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T14:56:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* III. Projects da Vichipedia (international) per la visibilitad da dunnas en il mund digital */</comment>
      <origin>174819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15778" sha1="ac8rpe4ju3wqmpe5n8umrfm9iwest1h" xml:space="preserve">La lingua e cultura rumantscha porscha ina gronda varietad d’interessants temas per scriver latiers artitgels da Vichipedia. Il scriver d’artitgels serva dentant er per la cultivaziun ed il svilup da la lingua scritta.

Sin questa pagina chattais vus ina collecziun da propostas da trais projects. Questas servan sco inspiraziun e londeror pon vegnir scrittas gruppas d’ artitgels da Vichipedia, che collian ad in tema superiur. Las propostas èn vegnidas creadas sco punct da partenza '''per il lavuratori da Vichipedia al ''digidi'' ils 24 d'october 2026'''.

== '''I. PROJECT: ARTITGELS DAVART LA DIGITILAZIUN EN LA RUMAUNTSCHA''' ==
[[Datoteca:DEC-Gigaswitch-FDDI.jpg|miniatura|DEC-Gigaswitch-FDDI]]
A chaschun dal digidi dals 24 d'october 2026 vuless la Vichipedia Rumantscha lantschar in nov project che sa deditgescha a scriver artitgels enturn la digitalisaziun en la Rumantscha.

'''Propostas:'''

* ''[[digidi]]''

* Age of Empires: Computerspiel, bei dem ein Teil der Schweizer Armee in diesem militärischen Taktikspiel Rätoromanisch sprechen soll. 

* Prototyp eines Computerprogramms, das alle fünf Idiome sowie Rumantsch Grischun sprechen kann.

* Chatbots «idiomVoice»: finale Version, mit dem das Idiom Sursilvan erlernt werden kann. 

* «[[ALAS]]» – il nouv sistem da translaziun

* [[Pledari Grond]]

* Programm da correctura

* [[Atlas dal Grischun Rumantsch]]

* Projects per scolars da WIkimedia: Ils project vegnan aunc testaus, perquei san ins aunc buca scriver in artechel sil termin dad oz (digidi 2026).

== '''II. PROJECT: 500 ONNS LINGUA SCRITTA RUMANTSCHA – GIUBILEUM 2027''' ==
[[Datoteca:Kloster Disentis Romanische Bibliothek - sehr alte Bücher 741000.jpg|miniatura|Biblioteca Rumantscha (Biblioteca claustrala Mustèr).]]
L’an 1527 aveva Gian Travers da Zuoz scrit la chanzun «Chianzun dalla guerra dal Chaste da Müs». Sia ovra vala sco ina da las emprimas perditgas litteraras da la lingua scritta rumantscha.

Uschia marchescha l’an 2027 il giubileum, numnà «500 onns lingua scritta rumantscha», che’d è er daventà in project per la Vichipedia Rumantscha.

=== '''Gruppa da lavur ''digidi'' 2026: Collavuraziun al project da «500 onns lingua scritta rumantscha»''' ===
Vi dal project per il giubileum «500 onns lingua scritta rumantscha» pos er ti collavurar:

* Scriver novs artitgels
* Translatar artitgels
* Fabritgar ora e concurrenzar artitgels davart il tema
* Far glistas sco p.ex. «gasettas rumantschas»
* Realisar atgnas ideas
* Fotografar per Wikimedia Commons

=== Propostas ===

=== '''1. Scriver biografias davart persunas undradas cun il «Premi grischun da litteratura»''' ===
Mintga onn vegn surdà il Premi grischun da litteratura. I mancan dentant anc bleras biografias sin la Vichipedia Rumantscha davart ils premiads e las premiadas. Ti pos contribuir al project «500 onns lingua scritta rumantscha» cun elavurar las biografias che mancan. 

* Ina glista da las persunas undradas chattas ti en l'artitgel da la Wikipedia «[[Premi grischun da litteratura]]».
* I dat era ina glista da scripturs e scripturas rumantschas: [[Lista da scriptur:as rumantschs]].

'''Funtaunas per las biografias:''' Questas chattas ti en l'internet: p.ex. chasa editura, sin paginas-web d’organisaturs da cultura, artitgels da gasetta, nua ch’d è vegnì rapportà insatge dals premiads. Ma er en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtauna per artitgels».

=== '''2. Artitgels davart chanzuns, poesias e texts''' ===
I dat chanzuns veglias, popularas ed enconuschentas, sco p.ex. «Adieu a l’Engiadina», ina da las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch. In'autra chanzun veglia ed enconuschenta che tutga er tar las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch è:

* [[A Trun sut igl ischi]]

'''Funtauna:''' Ina funtauna interessanta per l’artitgel «A Trun sut igl ischi» chattas ti en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtaunas» en la dissertaziun da Laura Decurtins ''Chanti rumantsch!'' sin las paginas: 162–163 e 166–167).

=== '''Citar texts''' ===
'''Resguardar il dretg da l'autur:''' En l'artitgel da la chanzun da cor viril «Adieu a l’Engiadina» cumpara il text da la chanzun. Il dretg d'autur scada 70 onns suenter il di da la mort da l'autur. En cas da la chanzun «Adieu a l’Engiadina» è il dretg d’autur scadì.

'''Instrucziun per inserir il citat:'''

* Tscherna empè da «Modifitgar» la funcziun «Modifitgar il code»
* Scriva l'entschatta dal code: {{Citat|’’’Titel da la chanzun&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
* Lingia vida
* Scriva en l'emprima lingia da la chanzun, metter en in spazi vid, suenter il code:
* Scriva la proxima lingia, metta en in spazi vid e puspè il code: &lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;
* A la fin: ina lingia vida
* Inseri il code: |
* Scriver il num da l’autur:a
* &lt;nowiki&gt;Per finir il code: }}&lt;/nowiki&gt;

'''Instrucziun per Citat cursiv:''' Sche ti vul avair il citat cursiv, stos ti tar mintga lingia anc metter en il suandant code a l'entschatta ed a la fin: ’’

'''Exempel concret'''

'''&lt;nowiki&gt;{{Citat|&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''O nà, o madinà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki/&gt;''''&lt;nowiki/&gt;'ch'eu non at he smanchà '''&lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;'''

'''&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'''meis char comün natal …

'''|'''Andrea Bezzola'''&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;'''

=== '''3. Artitgels ch'i dat gia en la Wikipedia Tudestga''' ===
Sche ti chattas buns artitgels en autras linguas davart in tema che t'interessa, pos ti er far ina translaziun en rumantsch. Mintgatant èn ils artitgels d'autras linguas però er interessants pervi da las funtaunas, ch'èn nizzaivlas per scriver in agen artitgel davart il tema.

'''Translaziuns en general'''

Las translaziuns vegnan fatgas cun in utensil da la Wikipedia, in tool, nua che duas colonnas da text sa chattan dasper – en la colonna sanestra cumpara il text original ed en la colonna dretga sa scriva la translaziun. I sa tracta d'ina procedura correcta tenor il dretg d'autur. N'emblida betg d'era translatar las funtaunas da l’artitgel.

'''Instrucziun:'''

* Selecziunar l'artitgel da la lingua originala
* Selecziunar cun in clic «Sprachen» (survart a dretga sur l'artitgel)
* Selecziunar cun in clic il link «+ Translate this page»
* Examinar las linguas: tudestg - rumantsch
* Selecziunar cun in clic «Start Übersetzung»

=== '''Propostas per translaziuns (u per scriver da nov) davart il tema «500 onns lingua scritta»''' '''Cudeschs vegls''' ===
* [[Cudesch da Psalms]]
* [[Cudesch da Schlarigna]]

'''Revistas e gasettas rumantschas'''

* [[Babylonia (Zeitschrift)]]
* [[Casa Paterna/La Pùnt]]
* [[Engadiner Wochenzeitung]]
* [[Gasetta Romontscha]]
* [[Nossa Baselgia]]
* [[Novitats]]
* [[Pöschtli]]
* [[Rhiiblat|Rhiiblatt]]

== Litteratura e funtaunas per Artitgels «500 onns lingua scritta» ==

* [https://chasaeditura.ch/auturs/ Chasa edittura rumatnscha]
* [https://www.rtr.ch/play/tv/detail/dis-da-litteratura?id=14112eb9-e609-463f-8150-78c1f76d650c RTR: Dis da litteratur]
* Dissertaziun da Laura Decurtins
* [https://www.e-lir.ch Lexicon istoric retic (LIR)]
* [https://www.e-periodica.ch/ e-periodica.ch]
* [https://www.e-periodica.ch/digbib/volumes?UID=ann-001 Annalas da la Societed Retorumantscha]

== '''III. PROJECTS DA VICHIPEDIA (internaziunal) PER LA VISIBILITAD DA DUNNAS EN IL MUND DIGITAL''' ==
[[Datoteca:CH-NB Archive Rudolf Zinggeler EAD-ZING-13773.tif|miniatura|Dunnas da Curaglia. Fotografia da: Rudolf Zinggeler. (Biblioteca Naziunela Svizra). ]]

=== '''Laschar vesair la vart svanida da l’istoriografia.''' '''Il passà ha bleras vistas – masculinas sco femininas''' ===
'''Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital'''

Durant tschientaners n'eran las prestaziuns da las dunnas betg documentadas e appreziadas, uschia che dunnas èn fitg main preschentas en il mund digital ed er sin la Wikipedia.Il mund da la scienza digitala na duai betg mantegnair las inegualitads dal passà, mabain descriver la diversitad da nossa societad. Quella sa spievla en il mund digital e cun quel er sias inegualitads dal passà.Tras agens projects vul la Wikipedia midar questa situaziun torta cun Editathons ed inscunters per elavurar biografias da dunnas. Projects sco quests gidan a serrar questa rusna istorica. Las dunnas ch'eran speras da pli baud, duain puspè survegnir ina vista e daventar visiblas.

'''Decleraziun da la scienza sur da quai:'''

* '''Tradiziuns istoricas:''' Tradiziunalmain rimnavan ils archivs dal stadi surtut documents da politica, administraziun, militar ed economia. Quai èn tut champs, nua che umens d’ eran activs. Las prestaziuns da dunnas en la vita sociala, culturala e famigliara n'èn betg vegnidas documentadas uffizialmain e pli darar.

* '''Funtaunas zuppadas:''' documents davart dunnas existan per part bain, ma èn grevs da chattar. Savens vegnivan per exempel ils relaschs da dunnas archivads sut il num da lur consorts u parents masculins.

* '''Criteris da relevanza da Vichipedia:''' Per biografias independentas dovri funtaunas independentas suffizientas.

Betg tut las dunnas èn svanidas ord l’istografia, tschertas èn numnadamain zuppadas en ils archivs. Cunzunt la collavuraziun tranter vichipedianas e vichipedians cun bibliotecas, archivs ed instituziuns da perscrutaziun istorica po chaschunar bler per gist la preschientscha da las dunnas.

'''Projects da Vichipedia e Wikimedia'''

I dat numerus projects da Vichipedia ed era da Wikimedia enturn il mund che intervegnan per elavurar biografias da dunnas e lur preschientscha en il mund digital. La Vichipedia sa vesa confruntada cun la suandanta situaziun: Tge documents istorics èn gia vegnids publitgads, tgenins pon ins chattar e tgenins mancan anc sco funtaunas per l'enciclopedia che dovra els per publitgar biografias?

Archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas fan ina lavur da valur cun lur rimnadas e publicaziuns da documents che transmettan infurmaziuns or da la vita e las activitads da dunnas dal passà. Quai è ina basa preziusa per artitgels da Vichipedia, che po cun biografias curreger l'invisibladad en il mund digital.

=== Biografias per dunnas en la Rumantscha ===
Er en il Grischun e la Rumantschia sa chatta questa lavur da valur dad archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas, perquai che’l project da la Vichipedia pudess er sa sviluppar sco in dals temas da la Rumantschia en collavuraziun cun archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns, bibliotecas ed auter pli. Uschia pudess ins sviluppar quest project sco in dals projects da la Vichipedia Rumantscha. Per quels ch'èn interessads dettia er la pussaivladad da prender part ad inscunters naziunals ed internaziunals davart il tema.

'''Plattafurmas cun funtaunas dal Grischun e da la Rumantscha sco exempel:'''

* Fundaziun, Chesa Planta, Samedan: Dunnas, Program da cultura 2021.
* Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden)
* Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna.
* Claustra San Jon Müstair

'''Descripziun curta dals exempels indumbrabels'''

'''Fundaziun, Chesa Planta:''' È vegnida fundada l'onn 1943 da las quatter descendentas da la famiglia de Planta Elisabeth von Planta, Marie von Planta, Nina von Gugelberg von Planta ed Anne Elisabeth Vischer von Planta. La finamira da la fundaziun: conservar la biblioteca rumantscha e da mantegnair e promover la lingua e cultura rumantscha. L’an 2021 stevan Dunnas en il center dal program da cultura da la chasa.

'''Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden):''' Ina fundaziun d'utilitad publica ch'è vegnida fundada l'onn 1997. Da quel temp mancavan documentaziuns davart la vita da dunnas en ils archivs istorics ed er lur nums na chattav'ins strusch en ils cudeschs istorics e lexicons. Dapi l'onn 1997 rimna l'Archiv cultural da dunnas dal Grischun documents scrits, ma er purtrets e portatuns da persunas privatas: diaris, fotografias, chartas, autras actas, documents da dunnas activas (schurnalistas, architectas, dunnas d'affars, politicras etc.), documents d'uniuns, archivs d'associaziuns, archivs da partidas ed organisaziuns politicas sco er archivs d'interpresas e da fotografias. Tranter ils onns 2003 fin 2006 ha l’Archiv cultural da dunnas dal Grischun edì quatter toms cun var 1600 paginas davart il tema «Fraubünden» (Dunnas grischunas): «FrauenRecht» – «FrauenKörper» – «Frauenarbeit» – «fremdeFrau».

'''Lexicon da las dunnas en il Grischun:''' I dat in [https://www.buendnerinnen.ch/personen/ lexicon online da las dunnas en il Grischun], in'iniziativa da l'Archiv cultural da dunnas dal Grischun.

'''Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna:''' El sa deditgescha er a l'elavuraziun da l'istorgia feministica. Era qua cumparan publicaziuns davart il tema sco per exempel il cudesch da Laura Decurtins: Starke Stimmen - Frauen in der Bündner Musikkultur. La publicaziun tematisescha l'invisibladad da dunnas en il mund da la musica dal Grischun, che sa preschenta sco sche mo umens avessan fatg sulettas istorgia da musica. Laura Decurtins è s'occupada cun la dumonda quant fitg che la cultura da musica en il Grischun era propi fatga senza dunnas. Cun las respostas a sias dumondas è vegnida reconstruida l'existenza da dunnas ch'èn s'engaschadas culturalmain en l'istorgia da musica dal Grischun.

'''Claustra San Jon Müstair:''' è vegnida fundada tenor ina legenda l'onn 775 da Carl il Grond. Enturn l’an 1200 èsi daventà ina claustra da dunnas e dapi lura èn dunnas sco abadessas e priuras s'occupadas dal convent e scrit istorgia.

=== Legendas ===
Biografias scuvertas da dunnas chatt'ins mintgatant er en las legendas. Sco p.ex.

* strias
* Adelheid (abadessa) Legenda «Dunna da la claustra, Agnes» – 1210 Miracul da la Hostia dal Sontg Sang: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1210-wunder-der-heilig-blut-hostie Pagina da web claustra Son Jon Müstair]. I dat gia in artitgel en la Vichipedia tudestga cun il num: «Adelheid (Äbtissin)»

== Lista da dunnas dal chantun Grischun ==
Ina glista da dunnas dal chantun Grischun chattast ti sin la Vichipedia Tudestga sut il num: «'''Liste von Frauen aus dem Kanton Graubünden'''». En questa glista datti biografias da dunnas rumantschas ch'existan gia en tudestg, ma anc betg en rumantsch, sco p.ex. las dus biografias da:

* [[Barbara Bansi]] (1777–1863): pictura artista
* [[Chatrina Filli]] (1914–1983): scriptura

=== Propostas per artichels ===

* [[DUNNA Preis]]
* [[Anna de Planta]] (1858–1934)
* [[Chatrina C. Sartea]] (Emprima mesadas dal 19avel tschientaner), Scirptura rumantscha, da l'Engiadina Bassa (Vallader).
* [[Anna Wilhelmina Theobald]]
* [[Angelika de Planta]] (1478–1509), Abadissa
* [[Strias]]: (ina figura marginala «centrala»)
* [[Adelheid (abdessa)|Adelheid (abadessa)]]

== Funtaunas per biografias da dunnas ==

* [https://www.akademikerinnen.ch/sektionen/graubuenden/projekte/dunna-preis DUNNA Preis]
* Anna de Planta: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/042432/2010-02-15/ Historisches Lexikon Schweiz] (HLS), ma eir:  [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=bmb-001%3A1935%3A0%3A%3A335 e-periodica]
* Chatrina C. Sartea: 
* Anna Wilhemina Theobold: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2013:126::93 Annalas, Tom 126]
* Angelika de Planta: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1499-die-calvenschlacht Pagina web claustra San Jon Müstair]
* Strias: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2011:124::193 Annalas, Tom 124]
* Adelheid (abdessa): [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1210-wunder-der-heilig-blut-hostie Pagina da web claustra Son Jon Müstair]</text>
      <sha1>ac8rpe4ju3wqmpe5n8umrfm9iwest1h</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>